Jetooje ngoodani Alla joom binnde juulde e kisal woni e Annabiijo men Mohammed e koreeji mum e denndeengal sahabaa ɓe Makko. caggal ɗuum: ɗum ko ɓataake e sifa umra e tonngude ñaawooje"kiiteeji" mum, e neediiji mun, men njootii ɓanginde ley hen ko jaalii e ko waɗoowo umra haajaa. Allah tan toroto'ɗen yo wa ɗɗum ko laaɓi e yeeso mum ɗum nafa juulɓe.
Language: lang_ff
Prepared by: Goomu ganndalyaŋkoore e fedde liggantoonde coomiindi islaamiyaŋkoore e ɗemɗe.
haani e muuyɗo rewde Allah o annda sunna annabiijo- juulde e kisal woni e mum- ngam anndal makko fota e sunna, nelaaɗo laatake na waggina yimɓe e ñemmtin'de ɗum fillaama e Malik ɓi Huweyrisi wi Nelaaɗo juulde e kisndam won e mum wi :"njuulire no nji'iɗon miɗo juulira nih",Buhkaari yaltini mo(5)liomoore(6008).
Fillaama iwde
e Jaabir alla welemo:mi yii Annabiijo - juulde e kisndam won e mum- na werrno e dow ngeeloba mum ñalawma layya omo wia: ƴette e am dewe mon mi annda taw mi wa'asa hajju caggal ngol''.(6)muslim).(1297).
***
Tatoɓel: ɓural umra
umra na jogii ɓure ɗiɗi : kuuɓn'gal e keeriin'gal
Kuuɓn'gal ngal
Fillaama iwde e Abii Hureyrah Alla wele mo o wi'i: nulaaɗo juulde e kisdam won e mum wi'i:"umra haa umra na mooyta ko woni hakkunde mum, hajju jaɓaaɗo walaa mbarjaari so wanaa al janna".(7) Albukhari limoore(1349).
E ko heerorii ramadan: fillaama e ibnu Abbas Allah wele ɓe iwde e Annabiijo- kisal woni e mum:''umra ley koorka na waara e hijjidinde e am baraaji " {3}.(10) fillii ɗum bukhaari, limoore ( 1863), e muslim, limoore (1256).
***
sifa umra
Aranel : ñaawooje miikaatuuji
Miikaatuuji yo nokku mo hajju e umra harminantee e dow toɗɗagol annabiijo-julde e kisal won e mum.
kala mo faala hajju ma umra so tolni ɗi yo harmin, sellataa ɓettaade nga feeti ihraam.
Tawaaɗo na ɓattii makka ɓurde ɗii miikaatuuji: miikaatu makko yo ɗo o woni; yo o harmino hajju e umra fuf ɗon.
joon non yimɓe makka e on anniyiiɗo harminaade ley makka: ɓe harminan'to hajju ley makka, joon non umra ɓe yaltan sella haram dey ɓe harminoo, hono misiide tann'iimu e yeru mun.
on tawaaɗo ley laana: o harminto so o saawndiima miikaatu, o lanndinoo o ɓama kaddu'le ihraam yeeso yottaade miikaatu, so o saawndike'ɗum o anniyoo ihraam ɗoon e ɗoon, dagantaako'mo neemtinde'ɗum faa o jippoo diwirde laana, omo waawi jeertaade o labbinoo yeeso cawndan miikaatu ngam hulde ɓettagol nokku ɗo labbinte; ngam jaawal laana.
Ɗiɗoɓel: sifa ihraam e ñaawooje mum:
Ana dagnanaa on muuyuɗo ihraam ko warata ɗo:
1. Lootogal,wo ɗum sunna tentuɗo dow worɓe e rewɓe fuf, fay haayliiɗo e ɓeynuɗo.
2. Uraade ko newaniiɗum e uurdi so yo neban uud maa tanaa mum e hoore mum tawti waare mum, heddagol mayri caggal ihraam torrtaa. Kono debbo dagantaako'ɗum uraade ko jogii henndu; ngam fati worɓe yananɓe nana uurgol gol.
3-ɓornogol comci ihraam mojaaree wudere sunna ko yo raneere laɓnde maa wona kesum. debbo ko faala e comci tawa o holira hoore mum wonata nikaab noon suhram ye'eso e juuɗe ko wona ɗuum.
4. Ihraam ana sunninee caggal juulde farilla maa naafiila.
O wi'a (labbeykallahumm a umrah) so tawii ko ngam goɗɗo o wia labbeykallahumma umratan an fulaani).
si tawi mo huli ko faddi mo e timmin'de yo o sarɗin wia labbeykallahumama umra in habasanii haabis mahalli haysu habasanii ndeen sifaddaama o dagna ala ko fawii mo.
reftii hebbina talbiya{labeykallahumma labbeyka labbayka laa sariika laka labbayk innal hamda wonnimata laka wol mulka la sarika lak, gorko toowna ito e debbo si worɓe jananooɓe tawaaka.
Na leɓdi e karminiiɗo hebbina talbiya, siwayli jamaanu ma nokku ha teeŋti si ƴeeŋi maa jippi, ma fewtugol jemma ma ñalawma .Firtude koŋŋol neɗɗo o: (labbayka) ɗum firti nootaango woodaniima aan joomiraaɗo kilol caggal goŋŋol, ɗum firti nootaade neɗɗo o joomum e ñiiɓde mum e ɗoftaade ɗum . "innal hamda wanniimata laka wal mulk" al hamdu: ko sifa mantaaɗo e timmal wondude e yidde e teddinde, si wartiwartnaama laatoo mantoore.
"Wanniimata": ɗum woni ko Alla ɓurdi ko maccuɓe mum gila tottirde ko tora e surde ko lorat , koŋŋol neɗɗo o ( Al mulku) ɗum firti laamu woodaniimo Alla toowƊo mo senaare woodani kam go'oto tan woni jeyɗo, koŋŋol neɗɗo o (laa sariika lak) ɗum firti hay go'oto renndaani e ma ko Alla TEDDUƊO mawɗo heertodini gila sifaaji mum timmuɗi ha e heertoraade mum e laamu e tagoore e fehre e Allankaaku.
dentinngol ciftale e ɓatakeeji useymiin(22 /96) ɗaɓɓaninaaɗo.
Labbinaade na sar'a e umra gila ihraam ha wanngade.
o reento kaɗaaɗi haminagol faa o dattinoo e haminagol ngol.
Tatoɓel: sifa wanngagol.
So harminiiɗo naati juulirde haram naatira ñaamal du'o du'aawu "allahuma iftah lii abwaaba rahmatika" ka o du'au ko kala juulirde noon.
si mo muuyi mo wanngoo mo taƴa labbinaade mo wada itdibaa kam woni waɗa hakkunde wudere nden ley mawki makko ceɓameeje ee walabbo nano si gasnii tawaaf waɗto no wannoo yeeso fuɗɗugol tawaaf.
Rewtii o ɓattoo hayre ɓaleere nden ( hajarul aswad) o meemirande e juungo ñaamo
o saɓɓiloonde e huunko makko, so saɓɓilagol newaaki o memirande e juungo dey o saɓɓiloo juungo ngon so ɗum tiiɗi o memirande sawru maa ko nanndi e mun dey o saɓɓiloo'ndu so ɗum duu newaaki o feewta e mayre o sapporoonde juungo sappagol fati o saɓɓilo juungo ngon, ko ɓuri fati o ɓilla yimɓe so o torra ɓe o torroo kanko du.
so omo meema maa omo ɓuucoo o wia (allahu akbar).
ٌRewtii o faya ñaamo, suudu wona nano mum si yoti jookdu ñaamru uurno tawa ɓuucaaki si newaaki ta duñatire.
hakkunde jookdu ñaamru ehaaƴre ɓaleerere de o wia (rabbana aatinaa fiddunya hasanatan wafil aakirati hasanatan waqinaa azaaban'nnaari). ko firti: allah hokku men moƴƴere ga aduna gaa e to laakaraa too, danndaamen jukkugo yiite.
kala de wirti ( ɓettii) hayre baleere nden joopo ( sappo) wia (allahu akbar). ko firti: Allah woni mawɗo.
O wia ley kedde wanngagol makko ko o yiɗi e zikkru e du'aawu e jannde qur'aan.
ko woni sunna yo o yawɗoo ley laabi tati arani ɗin tan, ko woni ramlu: heñaade e yaadu wonndude ɓadondiral taaɓanɗe, ko no laabi nay heddiiɗiɗin yawɗagol walaa e majji, de o yahan hono no o woowiri nih.
Rewtii o ŋarroo dow hayre safaa faa o yi'a al kaaba maa pewtal makko de o fewta e makko, o wootinbina Allah, o mawnina ɗum, de o wi'a:"Laa ilaaha illa allahu wahdahu la sariika'lahu lahul mulku wa lahul hamdu wa huwa alaa kulli seyin qadiirun annjaza wa'adahu wa nasara abdahu wa hazamal ahzaaba wahdahu" rewtii o du'oo hakkunde ɗum.o wii hono ɗum laabi tati (13).(13) Filla Muslim, limoore:(1218).
Rewtii o jippoo safaa faade marwa al haali makko yahoowo, so o yottike taagu manse huɗo hecco oo o yappa ( doga) yappugol sattungol, so o yottike ɗo taago manse huɗo hecco oo haaɗi o warta e yaadu al aadaaru, rewɓe njamiraaka yappude.
So o yottike marwa omo waawi waɗude hono ko o waɗunoo to safaa too (windande limoore 2).
Rewti o jippoo iwde marwa faade safaa al haali makko o yahoowo, so yottike taago manse huɗo hecco oo o yappa yappugol sattungol, so o yottike taagu manse huɗo hecco ɗiɗoɓo o yaara seese no aada makko nih.
ko ni haa timma jeeɗiɗi hakkunde safa e marwa yaade safaa haa marwa ko laawol, wartude makko safaa yo laawol gonngol.
De o wi'a ley yaadu makko ko o yiɗi e zikuru e du'aawo e jannde.
Joyoɓel: sifa laɓagol e jaccinɗingol ( hesagol)
si joom umra timminii wanngaade e sa'ayu o laɓoo maa o heso si tawi ko gorko, sunna no o laɓa maa o hesa hoore fuh.
Laɓaade ɓuri hesaade, so wanaa tawa wakkati hajju na ɓattii sukundu heyru waawataa fuɗude; ndn kay hesude ɓuri.
Ko no debbo taccan e seraaji sukundu mun ko waarata hoore feɗeendu.
kaɗaaɗi ihraam
Kaɗaaɗi ihraam woni:
laɓde hoore maa hesdende maa ɗoofdende, e kala nokku e mayre.
2. hesude koolɗe kala maa yoga e majje iwde e koyɗe e juuɗe.
Uddudirde hoore mun e ko takkii e mayre, yeru: kufune, mellol, pilkol, e wallinde suddaare dow hoore mun, maa wallinde soccorgel, maa suddaare, maa karton, maa tanaa ɗum e ko laatotoo suddude. ɗuum na heertorii worɓe gaaye rewɓe.
ɓornaade comci men gandaaaɗi hono tuubaaji maa wutteeji e ko wa'i hono : kaddungal taƴaangal, e tuubaaji, e ko ɓornetee juuɗe. de ɗuum na heerorii worɓe gaaye rewɓe; kono debbo ana haɗee:
A. ɓornaade cuumorgel maa suddirgel gite maa uddirgel gite e hunnduko, ana tilsi e makko uddude yeeso makko nokku ɗo worɓe yananɓe tawaa, tilsanaa'o o waɗa tekkere e nanndi e mun dow hoore makko ngam fati coomorgel ngel mema yeeso makko; sabi walaa ko hollata waɗeede ɗum saria.
O ɓornoo cuddirkoy juuɗe, ana wajibii o sudda juuɗe makko nokku jaaliral worɓe yannaɓe e wattudeɗe ley saaya makko.
5. wattude uurdi e callɗi mun, maa e kaddule ihraam.
6. warde loo loori feeyo, maa lohaade ndi fay so warayndi.
7. Ƴamal, wonannde hoore makko naa tanaa makko.
8. Hummde dewgal.
9. Soccondirde e genndum nga feeti ndewaaku; ono saɓɓilaade, e memirde tuuyo.
10. Renntude e debbo, ɗum woni yaaɓude o ley ndewaaku.
Boopi e luundi jowitiiɗi e umra Aranel: luutndi yimɓe e boopi maɓɓe les karminagol 1. wa'ade toownude sawtomun les harminaago, nokku fiɓude enniya. ko woni sunna yo toownude sawtu mun
Islaam ko jebbilanaade ALLA taguɗo kaa ngonka ( aduna) pewjoowoka. E ɗowtanaademo ngam yidde e mawni'nde mo. Nuyle lislaam yo gooŋɗin'de ALLA no kam woni tagoowo. Ko wanaamo fuh yo tagoore ko kanko tan haandi e dewe, o alaa fuh kawto. inɗe moƴƴe e sifaaji towɗi kanko woodani e kiɓɓal timmungal , nga feeti ɓuytal . O jibinay o jibinaaka, O alaa ko nanndi, maa yeru, o jillataa e ɓanndu ndiga e tagoore makko. Lislaam woni diine ALLAH O jaɓanta hay go'oto diine si wona lislaam, diine annabaaɓe be kisal woni e mu'en. Hina e leyliiji (Asluuji) lislaam gonɗinde nelaaɓe fof won'de alla nuliɓe ngam…
