كورتییهك ل دۆر چاوانییا كرنا عومرێ و ئهحكامێن وێ
سوپاسی بۆ خودایێ ههمی جیهانان بن، صهلات و سهلام ل سهر پێغهمبهرێ مه موحهممهدی بن و ل سهر مالبات و صهحابییێن وی ههمییان بن. پشتی ڤێ چهندێ دێ بێژم: ئهڤه نامهیهكا كورته ل دۆر چاوانییا كرنا عومرێ و ئهحكام و ئادابێن وێ، تێدا مه ڕژدی ل سهر ڕوهنكرنا پترییا وی تشتێ عومرهكار پێدڤی دبیتێ كرییه. دوعا ژ خودێ دكهین ئهو ڤی كارێ مه تایبهت بۆ خۆ حسێب كهت و بكهته جهێ مفای بۆ ههمی موسلمانان.
كورتییهك ل دۆر چاوانییا كرنا عومرێ و ئهحكامێن وێ
سوپاسی بۆ خودایێ ههمی جیهانان بن، صهلات و سهلام ل سهر پێغهمبهرێ مه موحهممهدی بن و ل سهر مالبات و صهحابییێن وی ههمییان بن.
پشتی ڤێ چهندێ دێ بێژم:
ئهڤه نامهیهكا كورته ل دۆر چاوانییا كرنا عومرێ و ئهحكام و ئادابێن وێ، تێدا مه ڕژدی ل سهر ڕوهنكرنا پترییا وی تشتێ عومرهكار پێدڤی دبیتێ كرییه.
دوعا ژ خودێ دكهین ئهو ڤی كارێ مه تایبهت بۆ خۆ حسێب كهت و بكهته جهێ مفای بۆ ههمی موسلمانان.
لژنا زانستی یا جڤاتا خزمهتكرنا بابهتێن ئیسلامی ب زمانان
ڕێخۆشكرن
ئێك: مهرجێن وهرگرتن و قهبویلبوونا عیبادهتی
خودێ وی عیبادهتێ ئهم دكهین ژ مه قهبویل ناكهت ههتا دوو مهرج تێدا نهبن:
دلسۆزی (ئیخلاص) كو ئهڤهیه مهرهما مرۆڤی ب ڤی عیبادهتی ڕازیبوونا خودێ و ب دهستڤهئینانا بهحهشتێ بیت، خودایێ مهزن دهێته كهرهمێ و دبێژیت: ((وَمَآ أُمِرُوٓاْ إِلَّا لِيَعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ حُنَفَآءَ)) ئانكو: ((و د ههمى شريعهتاندا فهرمان ب تشتهكى ل وان نههاتبوو كرن ژ بلی هندێ كو ئهو پهرستنا خودێ ب تنێ بكهن و ب عيبادهتى قهستا كنارێ وى بكهن، ڕوییێ خۆ ژ شركێ وهرگێڕنه باوهرییێ)). [1]، .[البينة: 5] [1] ئانكو: وەرگێڕانا ڕویێ خۆ بۆ لایێ وی و عیبادهتێ وی و پشتا خۆ بدهنه ههر تشتهكێ دی ژبلی وی. تفسير السعدي (ص538)
پێغهمبهری ژی صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن گۆتییه: «إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ، وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى»، ئانكو: ((كار ههمی ب ئنیهتانه، و ههر كهسهكی ل دویڤ ئنیهتا وی دێ ب وی هێتهدان)). [2]. [2] رواه البخاري، برقم (1)، ومسلم، برقم (1907).
دویڤچوونا پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن ب گۆتن و كریار، پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن گۆتییه: «مَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا هَذَا مَا لَيْسَ فِيهِ فَهُوَ رَدٌّ»، ئانكو: ((ههر كهسێ تشتهكێ نوی ل ڤی دینێ مه زێده بكهت؛ ئهو كار ژێ ناهێته وهرگرتن و دێ ل وی هێته زڤراندن)). [3] د ڤهگوهاستنهكا دیدا هاتییه: «مَنْ عَمِلَ عَمَلًا لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ»، ئانكو: ((ههر كهسێ كارهكی بكهت فهرمانا مه ل سهر نهبیت؛ ئهو كار یێ ڕهدكرییه و دێ ل خۆدانی هێته زڤڕاندن)) [4]. [3] رواه البخاري، برقم (2697) ومسلم، برقم (1718) [4] رواه مسلم، برقم (1718).
***
دوو: حوكمێ فێربوون و زانینا چاوانییا كرنا عومرێ و ئهحكامێن وێ
پێدڤییه ئهو كهسێ بڤێت عیبادهتێ خودێ بكهت؛ خۆ فێری ڕێبازا پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن بكهت و بزانیت كا وی ئهڤ عیبادهته چاوا كرییه، دا ئهڤ كارێ وی ل دویڤ سوننهتێ بیت، و ب ڕاستی پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن خهلك ل سهر دویكهڤتنا خۆ هانددا و بهرێ وان ددا هندێ ئهو د كرنا عیبادهتیدا ل دویڤ ڕێكا وی بچن، فهرموودهیهك ل دۆر ڤی بابهتی ژ مالكێ كوڕێ حوهیریسی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته ڤهگوهاستن كو گۆتییه: پێغهمبهرێ خودێ صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن گۆت: «صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي»، ئانكو: ((نڤێژێ وهسا بكهن وهكی ههوه ئهز دیتیم من نڤێژ دكر)) [5]. [5] رواه البخاري، برقم (6008).
و ژ جابری (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته ڤهگوهاستن كو گۆتییه: «رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَرْمِي عَلَى رَاحِلَتِهِ يَوْمَ النَّحْرِ وَيَقُولُ: لِتَأْخُذُوا مَنَاسِكَكُمْ، فَإِنِّي لَا أَدْرِي لَعَلِّي لَا أَحُجُّ بَعْدَ حَجَّتِي هَذِهِ». ئانكو: ((من پێغهمبهر صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن دیت ل ڕۆژا ئێكێ یا جهژنا قوربانێ ل سەر حێشترا خۆ بهرێن خۆ دهاڤێژتن (ڕهجما شهیتانی دكر) و دگۆت: (ئهز لهوا یێ ڤی كاری دكهم) دا هوین عیبادهت و مهناسكێن خۆ (یێن حهجێ) بۆ خۆ ژ من وهربگرن، چونكی ئهز نزانم بهلكی پشتی ڤێ حهجێ ئهز چ حهجێن دی نهكهم)) [6] [6] رواه مسلم، برقم (1297).
***
سێ: قهدر و بها و خێرا كرنا عومرێ
عومرێ دوو قهدر و بها و خێر ههنه: گشتی و تایبهت
هندیكه یێ گشتییه:
ژ ئهبو هورهیرهی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته ڤهگوهاستن كو گۆتییه: پێغهمبهرێ خودێ صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن گۆت: «الْعُمْرَةُ إِلَى الْعُمْرَةِ كَفَّارَةٌ لِمَا بَيْنَهُمَا، وَالْحَجُّ الْمَبْرُورُ لَيْسَ لَهُ جَزَاءٌ إِلَّا الْجَنَّةَ»، ئانكو: ((عومره بۆ عومرێ كهفارهته و گونههێن د ناڤبهرا خۆدا ژێ دبهت، و حهجا دروست و بێ خهلهتی ژ بهحهشتێ زێدهتر چ خهلاتێن دی نینن)). [7]. [7] رواه البخاري، برقم (1773)، ومسلم، برقم (1349).
ژ عهبدولڵاهێ كوڕێ مهسعوودی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته ڤهگوهاستن كو گۆتییه: پێغهمبهرێ خودێ صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن گۆت: «تَابِعُوا بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، فَإِنَّهُمَا يَنْفِيَانِ الْفَقْرَ وَالذُّنُوبَ كَمَا يَنْفِي الْكِيرُ[8] خَبَثَ الْحَدِيدِ وَالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، وَلَيْسَ لِلْحَجِّ الْمَبْرُورِ ثَوَابٌ إِلا الْجَنَّةُ»، ئانكو: ((حەج و عومرێ ئێكێ ب دویڤ ئێكا دی ئهنجام بدهن (ئهگهر ههوه حهج كر؛ ئێكسهر پشتی وێ عومرێ بكهن، و ئهگهر ههوه عومره كر؛ ئێكسهر پشتی وێ حهجێ بكهن)، چونكی ئهو ههردوو: ههژاری و گونههان ناهێلن، ههروهكی چاوا ئاگرێ كویرهێ پیساتییا ئاسنی و زێڕ و زیڤی ناهێلیت و ژ ناڤ دبهت، و حهجا دروست و بێ خهلهتی ژ بهحهشتێ پێڤهتر چ خهلاتێن دی نینن)). [8] جهێ ئاگرێ ئاسنگەری و بۆتا (وەرشا) زێڕنگڕی. التمهيد لابن عبد البر (15/ 102) [9] رواه الترمذي، برقم (810)، والنسائي، برقم (2631).
یێ تایبهت ژی یێ د ههیڤا ڕهمهزانێدا: ژ عهبدولڵاهێ كوڕێ عهباسی (خودێ ژ ههردووكان ڕازی بیت) دهێته ڤهگوهاستن كو پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن گۆت: «عُمْرَةٌ فِي رَمَضَانَ تَقْضِي حَجَّةً مَعِي»[10]. ئانكو: ((عومرهك د ههیڤا ڕهمهزانێدا، ب (خێرا) حهجهكێیه د گهل من)). [10] رواه البخاري، برقم (1863)، ومسلم، برقم (1256).
***
چاوانییا كرنا عومرێ
ئێك: ئهحكامێن میقاتان
میقات: ئهو جهن یێن پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن دهستنیشانكرین، دا ئهو كهسێ حهزا ئهنجامدانا حهجێ یان عومرێ ههبیت، ئیحرامێن خۆ لێ گرێبدهت.
ڤێجا ههر كهسێ د ئێك ژ ڤان جهانڕا دهڕباز ببیت و مهرهما ئهنجامدانا حهجێ یان عومرێ ههبیت: پێدڤییه ئهو ل وی جهی ئنیەتێ بینیت، و چێنابیت ئهو بێی ئنیەت ژ وی جهی دهڕباز بیت.
بهلێ ههر كهسێ پترێ نێزیكی مهكههێ بیت ژ ڤان میقاتان: هنگی میقاتێ وی ئهو جهه یێ ئهو لێ و دێ ل وی جهی ئیحرامێن خۆ گرێدهت و ئینهتا خۆ بۆ كرنا حهجێ یان عومرێ ئینیت.
بهلێ خهلكێ مهكههێ ب خۆ و ههر كهسێ بڤێت ل وێرێ ئیحرامان گرێبدهت: ئهڤه بۆ حهجێ دێ ههر ل مهكههێ ئیحرامێن خۆ گرێدهن، بهلێ بۆ عومرێ: دێ دهركهڤنه جههكێ ژ دهرڤهی حهرهمێ و ل وێرێ دێ ئیحرامێن خۆ گرێدهن، وهكی تهنعیمێ و جهێن وهكی وێ.
و ههر كهسێ د فڕۆكێدا بیت: ئهڤێ ههنێ ههر گاڤا گههشته ڕاستا میقاتی؛ دێ ئنیەتا خۆ ئینیت، ڤێجا بهری ئهو بگههیته میقاتی دێ خۆ ئاماده كهت و جلكێن خۆ یێن ئیحرامان كهته بهر خۆ، ههر گاڤا گههشته ڕاستا میقاتی؛ دێ د گاڤێدا ئنیهتا خۆ ئینیت و چێنابیت ئهو ڤێ ئنیهتێ گیرۆ بكهت ههتا فرۆكا وی داددهت، ئهو دشێت ژی یهدهکێ خۆ وهرگریت و ههما بهری فرۆكه بگههیته ڕاستا میقاتی تهلبیهیان لێبدهت؛ دا ترسا ژ دهستچوونا جهێ لێدانا تهلبیهیان ل سهر وی نهبیت، چونكی فرۆكه بلهز دچیت.
دوو: شێواز و چاوانییا ئنیەتێ و ئهحكامێن وێ:
ئهو كهسێ مهرهما گرێدانا ئینانا ئنیەتێ هەبیت؛ ئهڤ تشته بۆ هاتینه دانان و دروستكرن:
1. سهرشویشتن، ئهڤه ژی سوننهتهكا پشتڕاستكری و (تەئکید) لێکرییە بۆ زهلام و ژنان، بگره خۆ بۆ وان ژنێن د زڤڕۆكا ههیڤانه و چلكێن زارۆكبوونێ ژی دابن.
2. خۆشترین بێهنخۆشییێن ل دهڤ وی ههبن ژ زهیتا عودێ یان یێن دی دێ ل سهرێ خۆ و ڕیهێن خۆ كهت، و چ ئاریشه تێدا نینه پشتی گرێدانا ئیحرامان ژی بێهنا وێ ههر بهێت، بهلێ بۆ ژنێ؛ چێنابیت ئهو گۆلاڤهكێ ل خۆ بكهت كو بێهن ژێ بهێت، دا كو زهلامێن بیانی بێهن نهكهنێ.
3. لبهركرنا جلكێن ئیحرامان كو قهدا بنی و قهدا سهرینه ژ قوماشی، سوننهته ئهڤ ههردوو قهدێن قوماشی د سپی و پاقژ یان نوی بن، ژن ژی ههر جلكهكێ وێ بڤێت كو یێ ڕویس و سهرنجڕاكێش نهبیت دێ بۆ خۆ كهته ئیحرام، ب تنێ دێ خۆ ژ كرنا نیقابێ و دهستگۆركان دویرئێخیت و دێ ڕویێ خۆ و ههردوو دهستێن خۆ ب تشتهكێ دی ڤهشێریت.
4. سوننهته پشتی نڤێژێ ئنیەت بهێتە ئینان ، چ ئهڤ نڤێژه نڤێژهكا فهڕز بیت یان سوننهت بیت.
پاشی دێ بێژیت: (لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ عُمرَة) و ئهگهر دێ عومرێ ژ پێش كهسهكێ دیڤه كهت، هنگی دێ بێژیت: (لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ عُمرَةً عَن فُلان). ل جهێ پەیڤا (فلان) دێ ناڤێ وی بێژیت.
و ئهگهر ئهو كهسێ مهرهما گرێدانا ئیحرامان ههی ترسا ڕێگرهكی ل سهر ههبیت كو نهشێت ژ بهر وی ڕێگری عیبادهتێن خۆ یێن گرێدای عومرێ تهمام بكهت، ل ڤی دهمی پێدڤییه ئهو ل دهمێ گرێدانا ئیحرامان بكهته مهرج و بێژیت: (لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ عُمرَةً، وَإِنْ حَبَسَنِي حَابِسٌ فَمَحِلِّي حَيثُ حَبَسْتَنِي)، ههر گاڤا وی ئهڤ مهرجه دانا و پشتی هنگی تشتهك هاته د رێكا ویدا و بوو ڕێگر ژ تهمامكرنا عیبادهتێن گرێدایی عومرێ؛ هنگی دێ ژ ئیحرامان دهركهڤیت و خۆ تشتهك (فیدیه و كهفارهت) ل سهر وی نینه.
پاشی دێ گهلهك تهلبیهیان لێدهت و دێ بێژیت: (لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ، لا شَرِيكَ لَكَ)[11]، زهلام دێ دهنگێ خۆ پێ بلند كهت ، ژن ژی ههروهسا ئهگهر ل دهڤ چ زهلامێن بیانی نهبیت، دیسان پێدڤییه ئهو كهسێ ئیحرام ل بهر گهلهك تهلبیهیان لێبدهت، نهخاسمه ل دهمێ ڕهوش و دهم دهێنه گوهاڕتن، وهكی بۆ نموونه دهمێ ب سهر جههكێ بلند دكهڤن یان ل جههكی دهێنه خوار یان شهڤ ب سهردا دهێت یان لێ دبیته ڕۆژ. [11] ڕامانا گۆتنا مرۆڤی: (لبیك)، ئانكو بهلێ ئهی خودایێ من، بهردهوام و جار بۆ جارێ دێ د بهرسڤا ته هێم، ڕامانا ڤێ ژی ئهڤهیه كو: مرۆڤ یێ بهرسڤا خودایێ خۆ ددهت و یێ ل سهر عیبادهت و گوهدانا وی ڕادبیت. (إن الحمد والنعمة لك والملك). (الحمد): ئهڤهیه مرۆڤ خودێ ب تهمامهتییێ سالۆخهت دكهت، د گهل حهزژێكرن و مهزنڕاگرتنێ، ڤێجا ههرگاڤا ئهڤه دووباره بوو؛ دێ بیته پهسنكرن، (والنعمة): ئهو قهنجینه یێن خودێ ب مهردینییا خۆ د گهل مرۆڤی دكهت ژ ب دهستڤهئینانا تشتێن داخوازكری و پاشڤهبرنا تشتێن خراب و نهباش، و گۆتنا وی: (الملك) ئانكو مولك و دهستههلات ههمی یا تهیه، ڤێجا خودایێ مهزن و بلند؛ ههر ئهوه دهستههلاتدارێ ئێكانه، و گۆتنا وی: (لا شریك لك) ئانكو چ كهس پشكدارییێ د گهل ته د وی تشتیدا ناكهن یێ خودایێ مهزن پێ تایبهتمهند بووی ژ سالۆخهتێن تهمام كو ب تنێبوونا وی د مولك و دهستههلات و ئافراندن و ڕێڤهبرن و عهبدینییێ ژی دكهڤنه د بن ڤێ چهندێڤه. ب كورتكرنڤه هاتبوو وهرگرتن ژ: مجموع فتاوى ورسائل العثيمين (22/ 96).
لێدانا تهلبیهیان بۆ عومرێ ژ دهمێ گرێدانا ئیحرامان دهستپێدكهت ههتا وی دهمێ دهست ب طهوافێ (زڤڕینا ل دۆر كهعبێ) دكهت.
پێدڤییه ئهو كهسێ ئیحرام ل بهر یێ هشیاری كهڤتنا د ناڤ تشتهك ژ وان كاراندا بیت یێن حهرامه ئهو كهسێ ئیحرام ل بهر ئهنجام بدهت ههتا ژ بن ئیحرامان دهردكهڤیت.
سێ: چاوانییا كرنا طهوافێ
ئهگهر ئهو كهسێ ئیحرام ل بهر چوو د مزگهفتا حهرامڤه، سوننهته كو ب پێیێ خۆ يێ راستێ بچيته ژوور و دوعايا چوونا ژوور بۆ مزگهفتێ بێژيت. و ئێك ژ دروستترین دوعايێن ل دۆر ڤی بابهتی هاتين ئهوه كو بێژيت: "اللَّهُمَّ افْتَحْ لِي أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ" (خودایێ من، دهرگههێن دلوڤانيا خۆ بۆ من ڤهكه). ئهڤ دوعايه ل دهمێ چوونێ بۆ ههر مزگهفتهكێ دهێته گۆتن، و نه ب تنێ يا تايبهته ب مزگهفتا حهرامڤه.
و ئهگهر ڤيا دهست ب طهوافێ بكهت، دڤێت تهلبيێ (لبيك اللهم لبيك...) ڕاوهستينيت و (اضطباع)ـێ بكهت. و (اضطباع) ئهڤهیه كو نیڤهكا قهدا سهری یا قوماشی (الرداء) بێخيته بن بنكهفشێ خۆ یێ ڕاستێڤه و ههردوو سهرێن وى ل سهر ملێ خۆ يێ چهپێ بدانێت. دهمێ ژ طهوافێ ب دویماهى هات، جارهكا دی دێ قهدا سهری یا قۆماشی زڤڕينيته سهر ڕهوشا وى يا بهرى طهوافێ؛ چونكى (اضطباع) ب تنێ د طهوافێدا دهێته كرن.
پاشى دێ بهرهڤ بهرێ ڕهش (الحجر الأسود) چیت و دێ دهستێ خۆ يێ راستێ ل بهرى دهت و دێ ماچى كهت. ئهگهر ماچيكرنا وى بۆ ب ساناهى نهبوو، ب تنێ دێ دهستێ خۆ لێ دهت و پاشی دێ دهستێ خۆ ماچى كهت. ئهگهر دهستلێدانا وى ژی بۆ وى ب ساناهى نهبوو؛ دێ ب تشتهكێ د گهل وی وهكى گۆپالى و تشتێن وهكی وی دهستى لێ دهت و وى تشتى ماچى كهت، و ئهگهر ئهڤه ژی بۆ ب ساناهى نهبوو، هنگی دێ ل ههمبهری بهرى راوهستيت و دێ ب دهستێ خۆ ئاماژهیێ بۆ كهت و دهستێ خۆ ماچى ناكهت. يا باشتر ئهوه كو قهرهبالغییێ چێنهكهت، داكو نه ئێش و ئازارێ بگههينيته خهلكى و نه ئەو بخۆ ژی ژبهر وان تووشى ئێش و ئازارێ ببيت.
و دهمێ دهستێ خۆ دكهته بهرێ ڕهش یان ئاماژهیێ بۆ دكهت دێ بێژیت: (اللهُ أَكْبَرُ).
پاشی دێ قەستا لایێ ڕاستێ کەت و دێ کەعبێ دانیتە ڕەخێ خۆ یێ چەپێ و دێ ڕێکا خۆ گریت و دەست ب طەوافێ کەت، ڤێجا ئەگەر گەهشتە ڕوکنێ یەمانی؛ دێ دەستێ خۆ لێدەت بێی کو ماچی بکەت، بەلێ ئەگەر نەشیا دەستێ خۆ لێدەت و ئەڤە بۆ وی ب ساناهی نەکەڤت؛ هنگی نابیت ئەو قەرەباڵغییێ ل دەڤ وێ دروست بکەت و ئاماژەیێ ژی بۆ ناکەت.
د ناڤبەرا ڕوکنێ یەمانی و بەرێ ڕەشدا دێ بێژیت: (رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ). ئانکو: (خودایێ من تۆ ل دونیایێ و ئاخرەتێ باشییێ بدە مە و مە ژ عەزابا ئاگرێ جەهنەمێ ب پارێزە).
و ههر جارهكا د بهر بهرێ ڕهشڕا دهڕباز بیت، دێ ب دهستێ خۆ ئاماژهیێ بۆ كهت و دێ بێژیت: (اللهُ أَكْبَرُ).
د بەردەوامییا طەوافا خۆدا هەر تشتەکێ وی بڤێت دێ بۆ خۆ کەت ژ زکرێ خودێ و دوعا و خواندنا قورئانێ.
سوننهته د ههر سێ گهڕێن دهستپێكێ یێن طهوافێدا (الرمل)ـێ بكهت، و (الرمل): ئهڤهیه مرۆڤ لهزێ دچوونا خۆدا بكهت، بهلێ پێنگاڤێن مرۆڤی نێزیكی ئێك بن، بهلێ ههر چار گهرێن دویڤ واندا مرۆڤ ڤێ لهزێ د چوونێدا ناكهت، بهلكی ههما وهكی ههرجار دێ ب ڕێڤهچوونهكا ئاسایی چیت.
ئەگەر ژ طەوافێ ب دویماهیک هات؛ دێ چیتە دەڤ مەقامێ ئیبراهیمی و دێ ڤێ ئایەتێ خوینیت: ((...وَٱتَّخِذُواْ مِن مَّقَامِ إِبۡرَٰهِـۧمَ مُصَلّٗى...))، ئانكو: ((... جهێ ئيبراهيمى بۆ خۆ بكهنه نڤێژگههـ، ئهو جهـ ئهو بهر بوو يێ ئيبراهيم ل دهمێ ئاڤاكرنێ ل سهر ڕادوهستیا...)). [البقرة: 125] پاشی دێ ل پشت مەقامی دوو ڕکاعەتان کەت ئەگەر دەلیڤە بۆ هەلکەڤت و شیا بکەت، ئەگەر نەشیا ژی دێ ل هەر جهەکێ دی یێ مزگەفتێ بیت ڤان دوو ڕکاعەتان کەت، د ڕکاعەتا ئێکێدا پشتی سووڕەت فاتیحە دێ ڤێ سووڕەتێ خوینیت: ((قُلۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡكَٰفِرُونَ))، ئانکو: ((تۆ - ئهى موحهممهد - بێژه وان يێن كوفر ب خودێ و پێغهمبهرێ وى كرى: ئهى گهلی كافران)). [الكافرون: 1] و د ڕکاعەتا دووێدا پشتی سووڕەت فاتیحە دێ ڤێ سووڕەتێ خوینیت: ((قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ))، ئانكو: ((تۆ - ئهى موحهممهد - بێژه: ئهوه ئهللاهـ يێ كو خوداينى يا وى ب تنێیه، و كـهسـهك شريـكـێ وى نينه تێدا * [الإخلاص: 1]
چار: چاوانییا کرنا سەعییێ (چوونا د ناڤبەرا صەفا و مەروەیێدا).
ئەگەر ژ طەوافێ و کرنا دوو ڕکاعەتان ب دویماهیک هات، دێ چیتە مەسعایێ (ئەو جهێ صەفا و مەروە لێ دهێتە کرن)، گاڤا نێزیکی وێرێ بوو دێ ڤێ ئایەتێ خوینیت: ((إِنَّ ٱلصَّفَا وَٱلۡمَرۡوَةَ مِن شَعَآئِرِ ٱللَّهِۖ ))، ئانکو: ((هندى صهفا و مهروهنه - كو دوو گرێن بچويكن ل نێزيكى كهعبێ ل لايێ ڕۆژههلاتێ - ژ ڕێنيشانێن ئاشكهرانه يێن دينێ خودێ)). [البقرة: 158]. پاشی دێ بێژیت: «أَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللهُ بِهِ» [12]. ئانكو: ((ئهز دێ ب وێ دهستپێكهم یا خودێ پێ دهستپێكری)). [12] رواه مسلم، برقم (1218).
پاشی دێ ب سهر صهفایێ كهڤیت ههتا كهعبێ یان لایێ وێ دبینیت و دێ بهرێ خۆ دهتێ و دێ خودێ ب ئێك دانیت و تهكبیرهكێ لێدهت (بێژیت: الله أكبر) و پاشی دێ بێژیت: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ، أَنْجَزَ وَعْدَهُ، وَنَصَرَ عَبْدَهُ، وَهَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ»، ئانكو: ((ژ ئهلڵاهی پێڤهتر چ خودایێن ژ ههژی پهرستنێ نینن، ئهو ئێكێ ب تنێیه و وی چ شریك و ههڤال نینن، مولك و دهستههلات ههمی یێن وینه، سوپاسی ژی ههمی بۆ وینه و ئهو ل سهر ههر تشتهكی یێ خۆدان شیانه، ژ ئهلڵاهی پێڤهتر چ خودایێن ژ ههژی پهرستنێ نینن، ئهو ئێكێ ب تنێیه، وی سۆز و پهیاما خۆ بجھ ئینا و عهبدێ خۆ ب سهر ئێخست و وی ب تنێ كۆم و دهستهك ههمی شكاندن))، پاشێ دێ د ناڤبهرا ڤێدا دوعاكهت و دێ سێ جاران ڤێ گۆتنێ دووباره كهت [13]. [13] رواه مسلم، برقم: (1218).
پاشی دێ ژ صهفایێ هێته خوار و ب ڕێڤهچوون بهرهڤ مهروهیێڤه چیت، ههر گاڤا گههشته ئالا و نیشانێ كهسك؛ دێ ڕێڤهچوونا خۆ بلهز لێ كهت و دهمێ دگههیته ئالایێ كهسك یێ دووێ؛ جارهكا دی دێ ڕێڤهچوونا خۆ ئاسایی لێكهت، ئهڤ ڕێڤهچوونا بلهز بۆ ژنان چێنابیت و ئهو ههر دێ ئاسایی ب ڕێڤهچن.
گاڤا گههشته مهروهیێ؛ دێ ههر وێ چهندێ كهت یا وی د صهفایێدا كری (گۆشا ژماره 2).
پاشی دێ ژ مهروهیێ هێته خوار و ب ڕێڤهچوون بهرهڤ صهفایێڤه چیت، ههر گاڤا گههشته ئالا و نیشانێ كهسك؛ دێ ڕێڤهچوونا خۆ بلهز لێ كهت و دهمێ دگههیته ئالایێ كهسك یێ دووێ؛ جارهكا دی دێ ڕێڤهچوونا خۆ ئاسایی لێكهت.
ڤێجا ئاها هۆسا ههتا حهڤت گهڕان تهمام دكهت، چوونا وی ژ صهفایێ بۆ مهروهیێ گهڕهكه و زڤڕینا وی ژ مهروهیێ بۆ صهفایێ ژی گهڕهكا دییه (نهكو چوون و هاتن ب گهڕهكێ بهێته حسابكرن).
د ڤێ چوونا خۆ د ناڤبهرا صهفا و مهروهیێدا ههر تشتهكێ وی بڤێت دێ بێژیت ژ زكرێ خودێ و دوعا و خواندنا قورئانێ.
پێنج: شێوازێ تڕاشین و كورتكرنا پرچێ:
ئهگهر عومرهكاری طهواف (زڤڕینا ل دۆر كهعبێ) و سهعی (چوونا د ناڤبهرا صهفا و مهروهیێدا) ب دویماهیك ئینان، پێدڤییه ئهو پرچا سهرێ خۆ بتڕاشیت و سفر بکەت یان هندهكێ ژێڤهكهت و كورت بكهت ئهگهر زهلام بیت، بهلێ سوننهته تڕاشین یان كورتكرن سهری ههمییێ ب خۆڤه بگریت.
تڕاشین سفرکرن باشتر و بخێرتره ژ كورتكرنێ، ب تنێ هنگی نهبیت ئهگهر دهمێ حهجێ یێ نێزیك بیت وهسا كو ئهگهر بتڕاشیت؛ هند دهم نهمابیت جارهكا دی پرچا وی بهێت، ل ڤی دهمی باشتره ئهو پرچا خۆ كورت بكهت و نهتڕاشیت.
هندیكه ژنه؛ ئهو دێ هندی سهرێ تبلهكێ ژ سەرێ پرچا خۆ ڤهكهت.
ئهو تشتێن چێنابیت دهمێ مرۆڤ د ئیحراماندا بیت ئهنجام بدهت:
ئهو تشتێن چێنابیت دهمێ مرۆڤ د ئیحراماندا بیت ئهنجام بدهت ئهڤهنه:
1. تڕاشین یان كورتكرن یان ههلكێشانا موی، خۆ ئهگهر چ جهێ لهشی بیت.
2. كورتكرنا نینۆكان ههمییان یان هندهكان ژ پێیان یان دهستان.
3. داپۆشینا سهرى ب تشتهكێ پێڤه نوسیایى، وهكى: کولاڤی ، جهمهدانی و شاشکێ، و دانانا قهدا سهری یا قوماشی ل سهر سهرێ خۆ، يان دانانا دهستمالهكێ، يان بهتهنيیهكێ، يان كارتۆنهكێ، يان ههر تشتهكێ دى يێ مهرهم پێ داپۆشین بیت. ئهڤه يا تايبهته ب زهلامانڤه نه كو ژنان.
4. لبهركرنا جلكێن ئاسايى يێن دروى كو ل دویڤ قهبارێ ئەندامێن لهشى هاتينه چێكرن ب شێوازێ خۆ يێ ئاسايى، وهكى: جلکێن کەرکری، شهروال، قهميس، گۆره، و دهستگۆرك. ئهڤه ژی يا تايبهته ب زهلامانڤه نه كو ژنان. بهلێ سهبارهت ژنێ، ئهو ژ ڤان تشتێن ل خوارێ دهێته پاشڤهبرن:
أ. لبهركرنا نيقابێ يان بورقعى يان ههر پێچهیهكا دى كو وهكی نيقابێ بيت، و پێدڤییه ل سهر وێ ئهو ڕويێ خۆ ل بهرامبهر زهلامێن بيانى (نه مهحرهم) ب وى قوماشێ ئاسايى يێ ناڤچاڤان دادپۆشيت؛ ڤهشێریت و داپوشیت ، و ئهگهر ئهڤ قۆماشه ب ناڤچاڤێن وێ كهڤت ژی چ تێدا نینه،. و نه یا دروسته ئهو تشتهكێ وهكى پێچهیا (عِصابة) – يان تشتهكێ دى - بدانیته سهر سهرێ خۆ ب مهرهما هندێ كو ئهو قۆماشێ دانایه سهر ناڤچاڤێن خۆ ب ڕويێ وێ نهكهڤيت؛ ژ بهر نهبوونا چ بهڵگهیێن شهرعى ل سهر دروستییا ڤێ چهندێ.
ب. لبهركرنا دهستگۆركان بۆ ههردوو دهستان، و دڤێت ئهو ل دهڤ زهلامێن بیانی دهستێن خۆ بدانیته بن عهبایێ خۆ و ب ڤی ڕهنگی ڤهشێریت.
5. مرۆڤ بێهنخۆشییهكێ ل لهشێ خۆ بكهت یان ئیحرامێن خۆ بكهت.
6. كوشتنا نێچیرا هشكاتی یان نێچیركرنا وی خۆ ئهگهر مرۆڤ نهكوژیت ژی.
7. خواستنا ژنێ، چ بۆ مرۆڤی ب خۆ بیت یان بۆ ئێكێ دی بیت.
8. پێكئینانا ههڤژینییێ.
9. ڕێخۆشكهرێن چوونا نڤینێ بێی كو مرۆڤ بچیته نڤینێ، وهكی ماچیكرنێ و دهستكرنا ب شههوهت.
10. چوونا نڤینێ و جووتبوون.
كورتییا وان كارێن د عومرێدا دهێنه كرن:
1. سهرشووشتن.
2. بێهنخۆشكرن.
3. لبهرخۆكرنا جلكێن ئیحرامان.
4. ئیحرام، كو ئهو ژی ئینانا ئنیهتێیه بۆ چوونا د ناڤ ڤی عیبادهتیدا.
5. تهلبیه لێدان (گۆتنا: لبیك اللهم لبیك).
6. زڤڕینا ل دۆر كهعبێ.
7. كرنا دوو ڕكاعهتان ل پشت مهقامێ ئیبراهیمی.
8.هاتن و چوونا د ناڤبهرا صهفا و مهروهیێدا.
9. تڕاشین یان كورتكرنا پرچێ. خودێ زاناتره و صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر پێغهمبهرێ مه موحهممهدی بن.