Tanu bɛ Ala ye duniya bɛɛ tìgì, seli ani kisi b'an ka Nabiɲuman Mamadu kan, an'a somɔgɔw n'a diɲɛɲɔgɔnw bɛɛ. O tɛmɛnen kɔ: Ni ye bataki kuntaalasurun dɔ ye umura mankutu n'a kiti n'a ladabuw kan, umurakɛla màgo bɛ jɔ min na an y'an banba o bangeli kan. An bɛ Ala deli a k'a baara n kɛ Ala kama baara ye, a ka kɛ ka silamɛw bɛɛ nàfà n'a ye.
Language: lang_bm
Prepared by: Silamɛya kɔnɔfɛnw labaarali faraɲɔgɔnkan kanw na o dɔnnibaa kulu.
A ka kan ni mɔgɔ min y'a laɲini ka Alakɔrɔtalen bàto ni bàto dɔ ye, a k'a kɛcoko kalan kira ka taasira kan nɛɛma ni kisi b'a ye; yaasa a ka baara ka bɛn kira ta ma kisi b'a ye, kira tun kɛra a bɛ mɔgɔw lasu ka taa a ka kanda n'a tuguɲɔgɔnyali de ma; a minɛna Huweyirisi den Maliki la Ala diɲɛna a ma a ko: kira ko nɛɛma ni kisi b'a ye:" aw ye seli i n'a fɔ aw ye n ye ka seli cogomin "[5]Bukari y'a màfilɛ, (6008) jàte la.
A minɛna jabiri la Aladiɲɛna a ma a ko:" ne ye kira ye nɛɛma ni kisi b'a ye a bɛ ka bonni kɛ sitanɛbonyɔrɔ la a bɛ k'a fɔ: a y'aw ka hiji kɛcogo lajɛ n fɛ; ne t'a dɔn ni n bɛ na hiji wɛrɛ kɛ ni kɔfɛ"[6] Musilimu y'a màfilɛ, (1297) jàte la.
***
A sabanan: Umura fusamanciya
Fusamanciya fila bɛ umura la: bakuruba ani kɛrɛnkɛrɛnnen.
bakuruba ye:
A minɛna abi hureyirata la Ala diɲɛna a ma a ko: kira ko nɛɛma ni kisi b'a ye :(Umura kɛ ko fila ni ɲɔgɔncɛ jùrùmuw bɛ yaafa, wa sàrà wɛrɛ tɛ hiji minɛnne na ni alijana tɛ)[7]Bukari y'a màfilɛ, jàte (1773) la, ani Musilimu (1349) jàte la.
Kɛrɛnkɛrɛnnen o ye sunkalo kɔnɔna ye: a minɛna abasi den na Ala diɲɛna u ma ko kira ko nɛɛma ni kisi b'a ye:" Umura sunkalo la o bɛ i ko hiji ne nɔfɛ[10]"[10] Bukari y'a màfilɛ, jàte (1863) la, ani Musilimu (1256) jàte la.
***
Umra cogoya
A fɔlɔ: ŋaniyatayɔrɔw kitiw:
ŋaniyatayɔrɔw: o ye kira ye yɔrɔ minnu dansigi nɛɛma ni kisi b'a ye ŋaniya ka tà yen mɔgɔ min b'a fɛ ka hiji wali umura kɛ.
Ni mɔgɔ min tɛmɛna a dɔlakelen fɛ hiji wali umura kɛli kama: ŋaniya tàli bɛ diyagoya a ka yen, wa tɛmɛli tɛ dàgà a ye o yɔrɔ kan k'a sɔrɔ a ma ŋaniya tà.
Ni mɔgɔ min ka surun makan dugu la ka tɛmɛ ni yɔrɔkofɔlen ninnu kan: o ka ŋaniya bɛ tá a ka yɔrɔ la; a b'a tà yen hiji ni umura kama.
Min ye makan dùgùlenw ye ani mɔgɔ min ye ŋaniya tàli ŋaniya a kɔnɔ: olu bɛ hiji ŋaniya tà makan kɔnɔ, min ye umura ye: u bɛ bɔ ka taa lahɔrɔma yɔrɔ kɔfɛ ka ŋaniya tà yen, i n'a fɔ yɔrɔ la min bɛ weele ko tani-imu o n'a ɲɔgɔnnaw.
Ni mɔgɔ min kɛra pankurun kɔnɔ: o b'a ka ŋaniya tà ŋaniyatayɔrɔ kuntilen fan na, a b'a labɛn ka naamufini don ka kɔ a yɔrɔ ɲɛ, n'a seera a fanfɛla la a bɛ ŋaniya tà teliya boloma, yakaruyali tɛ dàgà a ye fo pankurun ka jìgìn pankurunso la, yɛrɛkɔlɔsi bɛ dàgà a ye a ka Ala laminɛli kumasen fɔ ka kɔn ŋaniyatayɔrɔ ɲɛ tɛmɛli ɲɛsiran kama; pankurun teliyakojugu kosɔn.
A filanan: naamu kɛcogo n'a kitiw:
Fɛn nàto ninnu bɛ sariyaya namutabaa ye:
Koli, o ye sunna gɛlɛn de ye cɛ ni muso kan hali min bɛ laada ani bangejoli la.
Sumadiyali ni a bɛ sumadiyalan min sɔrɔ latikolon tulu la wali o n'a ɲɔgɔnnaw a kunkolo n'a bɔnbɔnsi la. Min ye muso ye latikolon tɛ dàgà a le ye kasaduman bɛ min na; yaasa walicɛw kana a kasa sàma.
Naamufini donni, o ye taafe ni lakana de ye, sunna don a ka kɛ jɛman jɛlen fila ye wali kura. Doloki dàgàlen muso ye min mana a diya k'a sɔrɔ màsiri t'a la, fo n'a kɛra a b'a yɔrɔmanjanya ɲɛda datugulan ni tɛgɛdatugulan fila la, a b'a ɲɛda n'a tɛgɛkanfila datugu ni olu fila tàna ye.
Ŋaniya tàli farida seli kɔfɛ wali nafila o ye suna ye.
A b'a fɔ: ( ne ma n y'i laminɛ Umura la) n'a bɛ ka Umura kɛ mɔgɔwɛrɛ ye a b'a fɔ: ( ne ma n y'i laminɛ Umura la karisa ye).
Mɔgɔ min b'a fɛ ka ŋaniya tà n'a siranen fɛn ɲɛ min b'a bàli a ka Umura dafali la, a ka kan a ye ka sarati ta ŋaniya tà waati, a b'a fɔ: ( ne ma n y'i laminɛ Umura la, ni bàliko dɔ ye n bàli dàgàli bɛ kɛ n ye o yɔrɔ la) n'a y'o sarati tà ko fɛn y'a bàli k'a ka hiji dafa dàgàli bɛ kɛ a ye wa foyi tɛ kɛ a kan.
O kɔfɛ a bɛ laminɛli caya: ( n y'i laminɛ yaa ne ma n y'i laminɛ, n y'i laminɛ jɛɲɔgɔn tɛ i la n y'i laminɛ, tànun ni nɛɛma b'i ye ani màsàya jɛɲɔgɔn tɛ i la) [4], cɛ b'a kan kɔrɔta n'a fɔli ye, o cogoyala muso fana; ni walicɛw t'a kɛrɛfɛ. A ka kan ŋaniya tabaa ye a ka laminɛli caya kɛrɛnkɛrɛnnenya la waatiw ni lahalayaw yɛlɛma waati i n'a fɔ a kɔrɔtali tintin sanfɛ, wali a jìgìnin yɔrɔmajiginnen na, wali su ni tile donni.Mɔgɔ ka ni kumakan n kɔrɔ: (n y'i laminɛ) o kɔrɔ jaabili boloma e Ala ye yaa ne tìgì, ka tugu ɲɔgɔn kɔ, wa a kɔrɔ ye: hadamaden ka a tìgì jaabi k'a bàto. " Tànun ni nɛɛma b'i ye ani màsàya" Tànu : o ye tànulen mankutuli de ye ni dafalenya ye kanun ani bonyali boloma, n'a taanikaseginna a bɛ kɛ màjàmuli ye. Ani nɛɛma: o ye Ala bɛ fusamanciya min kɛ a ka jɔn kan, k'a bɔ ɲinifɛn sɔrɔli la ani ko kɔnnen ɲɔntili. A ka kumakan (màsàya) o kɔrɔ màsàya y'i ta ye, Ala kɔrɔtalen dɔrɔn de ye màsà ye sanuya b'a ye, a ka kumakan : (farankan t'i la) o kɔrɔ fɛn tɛ fàrà Ala kan a ka kɛrɛnkɛrɛnnen kow la se ni fanga tìgì, ka bɔ a mankutu dafalenw na a bɛ o la màsàya danbeyali a kelen ye ani danni ani taasi ni a ka Alaya ye. Dɔnnibaa Useyimini ka diinɛ kunnafoni n'a ka bataki faraɲɔgɔnkan kuntaalasurunya boloma (96/22)
Laminɛli sariyalen do umura la, k'a daminɛ ŋaniya tàli tuma la ka taa see alikaba munumununni danimɛ ma.
A jakoyalen ŋaniyatabaa kan a k'a Yɛrɛkɔlɔsi ka bɔ ŋaniyata tàna ma kow laa a kana bin o kɔnɔ fo a ka bɔ pewu bàto la.
A sabanan: munumununni(tawafu) kɛcogo
Ni ŋaniya tabaa donna lahɔrɔmamisiri kɔnɔ a ka kan k'a kinisen bila numansen ɲɛ ka misiri donni duwawu fɔ, lakalen kɛnɛman dɔ min nana o la: "ne ma i ka hinɛw bonda yɛlɛ n ye" a bɛ ni duwawu n fɔ a donwaati misiri fɛn wo fɛn kɔnɔ, a kɛrɛnkɛrɛnnen tɛ ni lahɔrɔma misiri dɔrɔn ye.
N'a y'a laɲini ka munumununni daminɛ a bɛ Ala laminɛli jɔ k'a kaman bɔ, kamanbɔ kɛcogo: a k'a ka naamufini cɛmala don kinikaman kɔrɔ ka fini kunkolo filana n da a numankaman kan, n'a tilala munumununni na a b'a ka fini segin ka taa kɛcogokɔrɔ la ka kɔn munumununni ɲɛ; k'a d'a kan kamanbɔ dabɔra munumununni waati dɔrɔn de kama.
O kɔfɛ a bɛ gɛrɛ faarafiman na, a bɛ fara magaɲɔgɔnɲa n'a kinintɛgɛ ye k'a sumusumu, n'a sumusumuni ma nɔgɔya a ma a b'a fo n'a tɛgɛ ye, n'a foli ma nɔgɔya a ma ni tɛgɛ ye a b'a fo ni fɛn ye min b'a bolo i n'a fɔ bere o n'a ɲɔgɔnnaw k'a sumusumu, n'o ma nɔgɔya a ma a b'a ɲɛsin fara ma k'a tɛgɛ ɲɛsin a ma kɔriyali bolo ma a t'a sumusumu, min ka fusa a kana ɲɔgɔndigi kɛ ka mɔgɔw degun wa a bɛ degun sɔrɔ n'u ye.
A b'a fɔ fara foli wali kɔriyali waati ka taa ma:
( Ala ka bon).
O kɔfɛ kinifɛla makaranni ka alikaba bila a numanfɛla la, n'a seera yamanijamana toloman yɔrɔ la a b'o maga o la k'a sɔrɔ a m'a sumusumu, n'o ma nɔgɔya a ma a kana ɲɔgɔndigi kɛ, a tɛ kɔriyali fana kɛ.
A b'a fɔ yamanijamana toloman ni farafiman ni ɲɔgɔn cɛ: ( an tìgì dili kɛ anw ma ɲuman na duniya kɔnɔ ani ɲuman lahara i k'an kisi tasuma ɲankata ma).
Tuma wo tuma a bɛ tɛmɛ farafiman na a b'a tɛgɛ kɔri ka taa a ma k'a fɔ: (Ala ka bon)
A ka munumununni tɔ la a bɛ fɛn fɔ min y'a diya ka bɔ Alakosuma ni duwawuw la ani kurana kalan.
Sunna don a k'a sen curancuran munumununni sàba fɔlɔ dɔrɔn na, sen curancuran: o ye teliya de ye taama la min na sen paaraɲɛ bɛ surunya, min ye munumununni tɔ naani ye sen curancuran tɛ o la, a bɛ taama i n'a fɔ laadala a b'a kɛ cogomin.
A naaninan: safa ni mariwa kulu ni ɲɔgɔncɛ taama kɛ cogoya.
N'a tilala munumununni n'a ka jɔ fila la, a bɛ bɔ ka taa taamayɔrɔ la, n'a surunyara safa kulu la a b'a fɔ:(I k'a dɔn safa ni mariwa ye Ala ka taamasiyɛnw dɔ ye...)[Mìsìmuso kofɔ suran 158].O kɔfɛ a b'a fɔ: " Ala y'a daminɛ min na n b'a daminɛ o la".<< Ala y'a daminɛ min na n b'a daminɛ o la>> [12].[12] Musilimu y'a màfilɛ, (1218) jàte la.
O kɔfɛ a bɛ yɛlɛn safa kulu kan fo a bɛ alikaba ye wali a fanfɛla a b'a ɲɛsin a ma, a bɛ Ala ka kelenya n'a ka bonya kumasen fɔ, a b'a fɔ:" ma foyi tɛ yen fo Ala a kelen do farankan t'a la, màsàya ni tànu y'a ta ye, a le de bɛ ko bɛɛ latigɛ, ma foyi tɛ yen fo Ala a kelen do, a y'a ka lahidu tiimɛ, a y'a ka jɔn dɛmɛ, a kelen seera jamakuluw la " ,o kɔfɛ a be duwawu kɛ o fila ni ɲɔgɔncɛ. A b'o ɲɔgɔn fɔ siyɛn sàba [13].[13] Musilimu y'a màfilɛ, (1218) jàte la.
O kɔfɛ a bɛ jìgin ka bɔ safa ka taa mariwa a taamalen, n'a seera taamasiyɛn ɲɛ bingɛnɛ daminɛ ma a bɛ boli, n'a seera a kuncɛmayɔrɔ ma a b'a taama, musow ka boli biribiri ma ɲini.
N'a seera mariwa kulu ma a sariya la a ye min kɛ safa a k'o kelen kɛ yen ( kumasen 2).
O kɔfɛ a bɛ jìgin ka bɔ mariwa kulu kan ka taa safa ta la taama boloma, n'a seera taamasiyɛn ɲɛ bingɛnɛ daminɛ ma a bɛ boli, n'a seera a kuncɛmayɔrɔ ma a b'a taama.
O cogo la fo taanikasegin wolonwula ka dafa, a taali ka bɔ safa ka taa mariwa o ye kelen ye, a ka seginnin ka bɔ mariwa ka taa safa o ye filanan ye.
Alakosuma ni duwawu ni kalan min y'a diya a ka taama furancɛ kɔnɔ a bɛ o fɔ.
A duurunan: kunsigi dili n'a tigɛli kɛcogo :
Ni umura kɛla y'a ka munumununni n'a ka taama dafa a bɛ waajibiya a kan k'a kunkolo di wali ka dɔ bɔ a la ni cɛ do, sunna ye min ye, dili ni tigɛli ka tàli kɛ kunkolo fan bɛɛ la.
Kundili ka fusa ni dɔ bɔli ye a la, fo n'a kɛra hiji waati surunyali ye ni kunsigi tɛ sɛ ka falen a furancɛ kɔnɔ, o dakun na dɔ bɔli a la o de ka fusa.
Min ye muso ye a le bɛ dɔ b'a kunsigi la tɛkɛdenkɔnni kuncɛmala hakɛ la.
Ŋaniya tànàw
ŋaniya tànaw ye:
Si dili wali dɔ bɔli a la wali a bɔgɔtili, a kɛra a fari fan wo fan ye.
Kunkolo datuguli ni fɛn ye min bɛ nɔrɔ a la, i n'a fɔ: fugulan, ani kundatugulan, ani jalamugu, ani fini dali a kunkolo kan, wali finikunkurun, wali birifini, wali karitɔn,o n'a ɲɔgɔnnaw min dabɔra kun datuguli kama. Ni kɛrɛnkɛrɛnna cɛw de ye mùso sen tɛ a la.
fini donni min bɛ labɛn farikolo kɛcogo kama; n'a kɛcogo ye ladala, i n'a fɔ: fini kalannen, ani kurusiw, ani dulokiw, ani sendoma finiman n'a goloman. Ni kɛrɛnkɛrɛnna cɛ de ye mùso tɛ don ni kɔnɔ; a le bɛ bàli min na:
Ɲɛda datugulan wali nundatugulan min bɔlen bɛ ɲɛdadatugulan fɛ, ɲɛda datuguli bɛ waajibiya a kan walicɛw dɔrɔn ne ɲɛkɔrɔ ni làdala ɲɛdatugulan ye; hali ni datugulan n magara a ɲɛda la, a sariyalen tɛ ka jala bila a kunkolo kan -o n'a ɲɔgɔnw (fini kana ɲɛda sɔrɔ) - ɲɛdatugulan see baliya kama a ɲɛda la; A dàgàli dalilu tanyali kama.
Bolomadon donni a tɛgɛfila la, tɛgɛfila suturali bɛ waajibiya a kan walicɛw ɲɛkɔrɔ n'a donni ye a ka fini kɔrɔ.
Latikolon munni fini na, wali naamufini na.
Gerekan fɛlɛfɛn fàgàli, wali a fɛlɛli hali n'i m'a faga.
Maminɛ, a yɛrɛ ye wali mɔgɔwɛrɛ.
Furusirili.
Seeli muso ma musoya tàna sira fɛ; i n'a fɔ dasumusumu, ani magaɲɔgɔnya daamuta sira fɛ.
Kafoɲɔgɔnya, o ye seeli ye mùso lebu ma.
Umura baaraw bakuruba la( a bɛ kɛ kɔfara kan wali furaɲɛ laban)
Kòli
Latikolon.
Naamufini donni.
Naamu, o ye Umura ŋaniya tàli de ye.
Laminɛli.
Alikaba munumununni.
Jɔko fila seli Iburahima jɔyɔrɔ kɔfɛ.
Safa ni Mariwa kulu ni ɲɔgɔncɛ taamali.
Kunsigidili wali a tìgɛli.Ala de ye dɔnni lakika tìgì ye, seli ni kisi b'an kuntigi Mamadu kan.
Filiw ani dankarilikow min bɛ tàli kɛ umura la. A fɔlɔ: mɔgɔw ka filiw n'u ka dankarilikow ŋaniya tàlen kɔfɛ Kankɔrɔtabaliya ni Ala laminɛli ye, o ye a ka kankɔrɔta to yen ni bàto ye a y'o min laɲini ŋaniya tà waati. Sunna ye min ye: kan ka kɔrɔta n'a ye.
Tanu bɛ Ala ye duniya bɛɛ tìgì, seli ni kisi b'an ka Nabiɲuman Mamadu kan, an'a somɔgɔw n'a diɲɛɲɔgɔnw bɛɛ. O tɛmɛnen kɔ: Ni ye bataki kuntaalasurun dɔ ye hiji mankutu kan, hijiden màgo bɛ jɔ min na an y'an banba o bangeli de kan. An bɛ Ala deli a k'a baara n kɛ alakama baara ye, a ka silamɛ bɛɛ nàfà n'a ye. Daminɛ
Silamɛya ye yɛrɛkolon de ye Ala ye duniya danbaa n'a kow latigɛbaa,ani yɛrɛkolon a ye kanu ni bonya boloma,silamɛya sun ye limaniya de ye Ala ye,ani k'a le de ye danbaa ye, a tàna bɛɛ ye danfɛn ye, a le dɔrɔn de ni bàto ka kan farankan t'a la, tɔgɔ sanumanw b'a la ani mankutu kɔrɔtalenw, dafalenya dafalen y'a ta ye nàgasi tɛ min na, a ma bɔ fɛn na fɛn ma bɔ a la,sangaɲɔgɔn ma kɛ a la wali ɲɔgɔn na, a t'a ka danfɛn foyi bɔnfɛɲɔgɔnya. Silamaya ye Ala kɔrɔtalen ka diinɛ de ye dɔwɛrɛ tɛ minɛ min kɔ mɔgɔw bolo, a le de ye diinɛ ye Nabiɲuman tɛmɛnenw bɛɛ na na ni min ye kisi b'u ye. Limaniya cidenw…
