Gafe ni be kuma aslu sabaw kan abe jagoya silama kan a ye lɔn: Alla lɔni, silamaya dina lɔni, ani Nabiɲuma Muhamadu lɔni, Alla ka nɛma ni kisi b'a ma, A b’a sinsin o asluw nafa kan limaniya ni wale ɲumaw labɛni la ka bɛn Kurana ni Hadisa daliluw ma.
Language: lang_dyo
Prepared by: Sheik Muhamadu Al-Tamimi, Alla ka hinɛ a la
Al imam-Shafi’i, Alla kɔrɔtani ka hinɛ a la, a ko:«Ni Alla tun ma dalilu gɛrɛ jigi a ka danfɛnw kan fɔɔ ni sura ni, a tun bena o wasa».
Al imam-Bukhari, Alla kɔrɔtani ka hinɛ a la, a le fana ko:“Ni ye bonda ye min ba yira ko: Lɔniya le be kɔn kuma ni bara ɲɛ, o dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye: {O la, i k’a lɔn ko tigi gɛrɛ teyi ni Alla tɛ, i ka yafa ɲini i ka jurumuw la...} [Muhamadu: 9], o la, a y’a daminɛ ni lɔni ye” ka kɔn kuma ni bara ɲɛ.
A lɔn - Alla ka hinɛ ila - ko abe jagoya silamacɛ ni silamamuso bɛɛ kan ko o ye ko saba ni nugu kalan ani ka bara kɛ ni o ye:
A fɔlɔ: ko Alla le ka an dan, ani k’an garijigɛ, wa a m’an toyi gwansan; nga a ka ciladen dɔ ci an ma, ni mɔgɔ min ka A kan labato, o tigi bena don Alijinɛ kɔnɔ, ni min ka a sɔsɔ, o tigi bena don Jahanama kɔnɔ.
A Sabana: Mɔgɔ o mɔgɔ be ciden kan labato, ka Alla kelenbagatiya, o tigi ma kan ka mɔgɔ kanu min be Alla n’a ka ciden kɛlɛ, hali n’a y’a masurunya mɔgɔ le.
A lɔn – Alla k’i kanda ka taga a kan labato ma – ko dina tileni ye – Ibrahima ka dina ye– ka Alla kelenpe bato, ka kɔnɔgwɛya kɛ dina la Alla ye, ni o ye, Alla ka mɔgɔw bɛɛ yamaruya, ani a k’o dan o kosɔn, i nafɔ Ale Alla kɔrɔtani y’a fɔ cogo min na:{Ne ma jinaw ni adamadenw dan foyi kosɔn fɔɔ o ka ne bato 56}.[Suratu zariyat: 56].«O ka ne bato» kɔrɔ: ka ne Alla kɛ kelen ye.
fɛn bɛɛ la belebele min ni Alla ka yamaruyali kɛ n’a ye, o ye Alla kelenbagatiya ye , o min ye: ka Alla kelenpe bato.
fɛn bɛɛ la belebele min ni Alla ka gwɛni kɛ ka bɔ a ma, o ye filangafoya ye, o min ye ka fɛn gɛrɛw wele k'afara Ale kan.
N’o y’i ɲininga ko: a be wajibiya mɔgɔ kan ko a ye aslu saba jumanw le lɔn?
O la, a fɔ ko: Jɔn k’a Matigi lɔn, n’a ka dina, n’a ka Nabiɲuma Muhamadu Alla ka nɛma ni kisi b’a ye.
[ laslu fɔlɔ].
O la, n’o y’i ɲininga ko: I Matigi ye jɔn le ye?
O la, a fɔ ko: Ne Matigi ye Alla ye, min ye ne lamɔn, ka danfɛnw bɛɛ lamɔn n’a ka nɛma ye, Ale le ye ne ka batofɛn ye; batofɛn gɛrɛ tɛ ne fɛ ni Ale tɛ. O daliluya ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:{Tano be Alla ye, danfɛnw bɛɛ Tigi 2}[Suratul Fatiha: 2].Fɛn min tɛ Alla ye, o ye danfɛn ye, ne fana ye o danfɛn dɔ ye.
O la, n’o y’i ɲininga ko: I y’i Tigi lɔn ni mun ye?
O la, a fɔ ko: Ni a ka tagamasɛnw n’a ka danfɛnw ye.
A ka tagamasɛnw dɔ ye sufɛyɔrɔ ni telefɛyɔrɔ ye,ani tele ni kalo ye.
A ka danfɛnw dɔ ye, sankolo wolonfila n’o kɔnɔfɛnw, ani dugukolo wolonfila n’o kɔnɔfɛnw, ani minw b’o fila cɛ.
Ibnu kɛsir ko, Alla kɔrɔtani ye hinɛ a la:"Ni danfɛnw ni nugu Danbaga, Ale dɔrɔn le ka kan ni bato ye".
Alla ye yamaruya kɛ ni bato sugu minw ye, olu ye: - i nafɔ: Silamaya, Limaniya, ani ɲumaya; ani o dɔw ye: ka duawu kɛ, ka siran Alla ɲɛ, k'i jigi la Alla kan, k'i yɛrɛ sɛmɛ Alla la, ka nege Alla ka hinɛ la, ka siran a ka jangata ɲɛ, k'i majigi Alla ye, ka siran Alla ɲɛ, ani ka sɛgi ka taga Alla ma, ani ka dɛmɛ ɲini a fɛ, ani ka tanga ɲini a fɛ, ani ka dɛmɛ ɲini a fɛ gɛlɛya kow la, ani ka kanatigɛli kɛ a ye, ani dakan t'a ye, Ani bato cogoya gɛrɛw, Alla ka yamaruya kɛ ni minw ye – o bɛɛ ye Alla kɔrɔtani ta ye; o dalilu ye: Alla kɔrɔtani ka kumakan ye:{Ani ko misiriw ye Alla ta le ye, o la, aw kana fɛn si wele ka fara Alla kan 18}[Suratul Jini: 18].
Ka siran Alla ɲɛ o daliluya ye ; Alla kɔrɔtani ka kuma ye:{... Aw kana siran o ɲɛ aw ye siran Ne ɲɛ, ni can na aw ye limaniya bagaw ye}[Suratu Aali Imraan: 175].
jigiya ka dalilu; o ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye;﴾ ..O la, ni mɔgɔ min kɛla ko i be I Matigi bɛn ɲɔgɔnyali jigi la, o tigi ka bara ɲuman kɛ, a kana foyi fara a Matigi kan a bato la﴿ .[Suratul Kahf: 110].
K'i jigi la Alla kan o dalilu ye, Alla kɔrɔtani ka kuma ye:{Aw ye a jigi la Alla kelenpe kan, ni a ya sɔrɔ a ye limaniya bagaw ye}[Suratul Maa-ida: 23],Ani Alla ka kuma:﴾...Ni mɔgɔ min k'a jigi la Alla kan, Alla ye o tigi wasa baga ye... ﴿[Suratu Talaq: 3] .
Negela Alla ka hinɛ la, ani siranya ani majigi Alla ye olugu dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:﴾ ...Can na, o tun be teliya ka bara ɲumanw kɛ ani o be Ne Alla wele kasɔrɔ o Negelanile n'ka hinɛ la ani o be sirana n'ka jangata ɲɛ, o tun kɛla majigi bagaw ye Ne Alla ye ﴿[Suratul Anbiya: 90].
Siranya dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:﴾...O la, a kana siran o ɲɛ, a ye siran Ne Alla ɲɛ... ﴿[Suratul Maa-ida: 3].
Ka Silamaya dina lɔn ni daliluw ye, o min ye: ka i yɛrɛ kolo Alla ye ni a kelenbagatiya ye, ka i yɛrɛ kolo A ye ni A kan labato ye, ani ka ban filangafoya ni filangafow la.
Silamaya dina ye lɔyɔrɔ saba ye: silamaya, limaniya ani ɲumaya.
lɔsenw le be ni lɔyɔrɔ kelen kelen bɛɛ la.
Silamaya lɔsenw ye loru: ka sereya ko tigi si teyi ni Alla tɛ ani ko Muhamadu ye Alla ka ciden ye, ani ka seli lɔ, ani ka jaga bɔ, ani ka sunkalo sun, ani ka Alla ka hɔrɔma so heji.
Sereya min b’a yira ko Muhamadu ye Alla ka ciden ye, o kɔrɔ ye: k'A kan labato a ka yamaruya kow la, ka A ka kibaruyaw cantigiya, k’i yɔrɔ ma janya A ka gwɛni kɛ ka bɔ min ma, ani ko mɔgɔ si kana Alla bato ni fɛn ye fɔɔ A ye min fɔ.
Heji dalilu; o ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:{Alla ka so heji be Alla fɛ jagoya ye mɔgɔw bɛɛ kan se be minw ye, nga ni mɔgɔ min kafiriya a ma, o tuma na, Alla mako te danfɛnw si la 97}.[Suratu Aali Imran: 97].
Alɔyɔrɔ filana: Limaniya; o ye bolofaran biwolonfla ni dɔni, o bɛɛ ka belebele ba ye, ka fɔ ko: tigi gɛrɛ teyi ni Alla tɛ, o bɛɛ ka fitini, o ye ka tɔrɔ bɔ sira kan, malɔya ye limaniya bolo dɔ ye.
A lɔsenw ye wɔrɔ ye: ka la Alla la, a ka mɛlɛkɛw la, ani A ka gafew la, A ka cidenw la, ani lon Laban la, ani latigɛ la, a ɲuma ni a juguma.
A daliluya kabɔ Hadisa la: mɛlɛkɛ Jibril ka hadisa malɔni, a minɛna kabɔ Umar fɛ Alla ka diɲɛ b'a ma, ko:Lon dɔ la, an tun be Alla kira fɛ nɛma ni kisi b' a ma, cɛɛ dɔ bɔla an kan, a ka fani gwɛla kosɔbɛ, a kunsigi fina kosɔbɛ, tagama tagamasen si tun te ye a kan ani an kelen si m’a lɔn, A sigila Nabiɲuma nɛma ni kisi b'A ma, gɛrɛfɛ, k’a kinbirikun den Alla kira kinbirikun la, k’a bolofila bila a wotofila kan, A ko: Yaa Muhamadu!
N'lalɔniya Silamaya la?
Alla kira nɛma ni kisi b'A ma ko: Silamaya ye ka sereya lɔ ko batofɛn gɛrɛ teyi ni Allahu taala tɛ, ko Muhamadu ye Alla ka ciden ye, ka seli lɔ, ka jaga bɔ, ka sunkalo sun, ani ka bon heji (Alkaaba) n’a se b'i ye, A ko: I ye can fɔ - an kabakoyala a la, k’a ɲininga ani k’a ka kuma cantigiya!
Mɛlɛkɛ Jibril ko: N'lalɔniya Limaniya la?
Alla kira ko: Ka la Alla la, ani A ka mɛlɛkɛw la, ani A ka kitabuw la, ani A ka cidenw la, ani ka la lon laban na, ani ka la latigɛ la, a ɲuma ma ni a juguma, A ko: “I ye can fɔ”.
Alla kira ko: jɔnmuso bena a kuntigimuso wolo, ani i bena sagagɛnlaw ye minw senakolonw le, minw lankolon le ani fɛn te minw bolo, o be i waso la ɲɔgɔn na bon janw lɔ la.
Umar ko: O kɔfɛ, a tagala, ne tolayi wagati dɔni, O kɔfɛ, Alla kira ko ne ma: Yaa Umar! I b’a lɔn ɲiningali kɛla ni tun ye jon le ye wa? N'ko: Alla n’a ka ciden le b’a lɔn, A ko: Jibrila le, a nana k'aw kalan aw ka dina la.
[Lasulu sabana]
Aw ka Nabiɲuma Muhamadu lɔni Alla ka nɛma ni kisi b'a ma, Ale ye Muhamadu ye min ye Abdullahi den ye, o min ye Abdul Muttalib den ye, Abdul Muttalib ye Hashim den ye, wa Hashim bɔla Kuraysi la, Kuraysi bɔla Arabuw la, Arabuw bɔla Ismaila la min ye Ibrahima Khalil den ye - Alla ka nɛma ni kisi b'a ma ani an ka Nabiɲuma.
A sii ye saan biwɔrɔ ni saba - a ka saan binani kɛ ka kɔn Nabiɲumaya ɲɛ, a ka saan mugan ni saba kɛ k'a to Nabiɲumaya ni cidenya ya la.
A kɛla Nabiɲuma ye ni (iqra) ye, A cila ni Suratul Muddathir ye, a ka dugu ye Maka ye.
{I ka I yɛrɛ tigɛ kabɔ nɔgɔ la}Nɔgɔ: O ye boliw ye, I tigɛ kabɔ o la: o ye, k'o toyi, ka I yɛrɛ lakolonya kabɔ o la ani o bato bagaw.
A ka saan tan kɛ ka weleli kɛ ka taga Alla kelenbagatiya ma, o saan tan tɛmɛni kɔfɛ, o k’A ta ka taga sankolo la, ka seli loru faridaya A kan, A seli la Maka saan saba, o kɔfɛ, A yamaruya la ko a ye bɔ maka ka taga Madina.
Hijra: ye ka bɔ filangafo jamana la ka taga Silama jamana la.
Hijra ye wajibi ye ni manton kan ka bɔ filangafo jamana la ka taga Silama jamana la, o kiti dumɛ ni le fo ka taga se lahara wuli ma.
Bagawi, Alla ka hinɛ a la, ko:"Ni aya jigili kun ye: silama minw tun be Maka o ma taga sigi jamana gɛrɛ la, Alla y'o wele ni limaniya tɔgɔ ye’’.
Hijirah dalilu ka bɔ hadisa la, o ye ciden ka kuma ye nɛma ni kisi b’a ma:“hijirah tena ban fɔɔ tubi ka ban, tubi fana tena ban fɔɔ tele ka bɔ teleben fan fɛ”.
Tuma min na A sabati la Madina nɛma ni kisi b’A ma, a yamaruya la ni Silamaya sariya tɔw kɛli ye - i nafɔ: jaga, sun, heji, seli wele, jihadu, ka yamaruyalikɛ ɲuman la ani ka juguma bali - A ka saan tan kɛ ola.
A fatu la Alla ka nɛma ni kisi b’A ye k’a sɔrɔ a ka dina sabatini le, ola ni ye A ka dina ye, fɛn ɲuma si teyi fɔɔ A y'a ka manton lasu o la, kojugu si teyi fɔɔ A y'o bagabaga ka bɔ o ma.
A ye lasuli kɛ ka taga koɲuma min ma, o ye Alla kelenpe batoli ye, ani Alla be fɛn minw bɛɛ kanu ani A be diɲɛ minw ma.
A ye bagabagali kɛ kabɔ kojugu min ma, o ye filangafoya ye, ani Alla be fɛn o fɛn kɔniya ani A be ban min ma.
Alla ye dina dafa ni Ale ye; O dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:{...Bi, Ne ye aw ka dina dafa a ye, ka Ne ka nɛma dafa aw kan, ani ka diɲɛ ka silamaya kɛ aw ka dina ye...}[Suratul Maaida: 3].
Lakununi kɔfɛ, o bena o jatebɔ ani o bena o sara o ka kɛwalew sababu la; o dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:(Mun kɔson mɔgɔ minw be kojugu kɛ, A be olugu sara fɛn na o ka kɛwalew kɛ, ka koɲuma kɛbagaw sara ni fɛnɲuma ye}.[Suratu Nnajmi: 31].
Alla k’a wajibiya mɔgɔw bɛɛ kan ko o ka kafiriya Tɔgutu ma ani o ka limaniya Alla ma.
Ibnul Qayyim - Alla ka hinɛ a la- ko:"tɔgutu kɔrɔ: o ye fɛn ye jon k'a dan tɛmɛ fɛn min na- o kɛla bato fɛn ye sa, walima ɲɛmɔgɔ ye, walima mɔgɔ min kumakan be labato".
Tɔgutuw ka ca, o ka ɲɛmɔgɔw ye loru ye: Iblisa (Shitanaba)- Alla k’a danga - ani mɔgɔ o mɔgɔ be bato k’a sɔrɔ a diɲɛ ni ne a ma, ani mɔgɔ o mɔgɔ be mɔgɔw wele ka taga a yɛrɛ bato ma, ani mɔgɔ o mɔgɔ b’a fɔ ko a be ko dogoniw lɔn, ani mɔgɔ o mɔgɔ be kiti tigɛ ni fɛn gɛrɛ ye min te Alla ka kitabuw ye.
Gafe ni be limaniya asluw gwɛya, minugu be tali kɛ limaniya la Alla la, a ka mɛlɛkɛw la, a ka gafew la, a ka cidenw la, lon Laban la, ani latige la. Gafe ni be sariyakolow yira silama ka kan ka la minw la ani ka bara kɛ n’o ye, k’a sinsin a kan ko a nafa ka bon mɔgɔ ye a ye ani Alla cɛ ɲɛ kosɛbɛ ni silamaya ka dusukuna-siri famuya ko ɲuman ye.
Kitabu "Kalan nafamaw manto bɛɛ ye" min sɛbɛla Sheku Abdul Aziz bin Baz fɛ, Alla ka hinɛ a la, ye cikan surun ye a nafa kabon, Imam k'a labɛn walasa a ye kɛ lɔnniya sirafana ye silama jama bɛɛ ye. A ka dina asluw n’a faridaw lajɛn a kɔnɔ, ka bɔ Alla kelenbagatiya la, ani limaniya, ani silamaya, ka taga se saniya kitiw ma ani seli, ani silamaya jogow, ani ka filankafoya ni Alla sɔsɔ faratiw bange, ni cogo nɔgɔman ani gwɛni ye, min aslu bɔla Kuranaba ni Hadisa la, walasa ka dusukunna siri tilenni ni batoli tilenni lasurunya silama bɛɛ ma.
Kitabu min tɔgɔ ye ko "taabolo nafamaw ɲɛnamaya ɲuman ye" Shekou Abdul Rahman bin Nasser Al-Saadi ye min sɛbɛ, o bɛ kunadiya bɛrɛ bɛrɛ sababuw ɲɛfɔ ka bɔ limenya jonjon ka famuya la, A bɛ kalankɛla bilasira ka taa dusu sigi la ni limɛnya ni baara ɲuma sira fɛ, ani Alla kofɔ, ani kaari, ani ka tagasi Alah ka nɛmaw la, ani ɲumaya, ani jigi sɛmɛ, ani sabari, ani kow jateminɛ cogo ɲuman , o be ɲenɛmaya basigi sira bila i ɲan kɔrɔ, ɲenɛmaya sabati ni ani min ye ankunandiya taye ka bɛn ɲenɛmaya yɛlɛmali yɛlɛmali ma.
Gafe ni be dusukuna-siri ɲumanma nafa gwɛya, ani a be Alla kelenbagatiya asluw yira a be jagoya silama kan a ye limaniya minugu ma, inafɔ limaniya Alla ma, ani mɛlɛkɛw, ani gafew, ani cidenw, ani lon Laban, ani latigɛ, a ɲuman ni a juguman, k'a sinsin dalilu sabatininw kan walasa ka dusukuna-siri tanga filiw ma, ani a be silamaw lasu ka Alla kelenbagatiya minɛ ani ka mabɔ filankafoya la.
