این کتاب مبادی اساسی را که یک مسلمان باید آنها را بیاموزد، بیان می‌کند: شناخت الله، شناخت دین اسلام، و شناخت پیامبر محمد (صلی الله علیه وسلم)، و با استناد به دلایل قرآنی و حدیثی بر اهمیت این مبادی در بنای ایمان و عمل صالح تمرکز می‌کند.
امام شافعی رحمه الله تعالى گفته است:«اگر الله متعال جز این سوره حجت بر مخلوق خود نازل نمی کرد، برایشان کافی بود».
و بخاری رحمه الله تعالی گفته است:باب: علم وآموختن قبل از گفتار و كردار است؛ بدلیل اين فرموده الله (متعال) : ﴿ پس بدان که نیست هیچ معبود برحق جز الله و برای گناهت آمرزش بخواه...﴾ [محمد: 9]، بنابراین، قبل از گفتن و عمل بايد به علم آغاز نمود.
بدانید - الله بر شما رحم کند - که هر زن و مرد مسلمان باید این سه مسایل را بیاموزد و به آن عمل کند:
اول: الله متعال ما را آفرید و بما روزی داد و ما را بيهوده نگذاشت، بلکه برای ما رسول فرستاد، هر که از او اطاعت کند وارد بهشت می شود، و هر که نافرمانی او را کند وارد جهنم می شود.
بدان - الله شما را به اطاعت خود ارشاد فرماید - که حنیفیت دین ابراهیم است، و او این که فقط الله را با دین خالصانه بپرستید، و به آن الله متعال همه مردم را امر نمود و آنان را برای آن آفرید، چنانکه الله متعال فرموده است:(و من جن و انس را نیافریدم مگر برای آنکه مرا عبادت کنند)(الذاريات: 56)و معنی "يَعْبُدُونِ" یگانه پنداشتن است.
و بزرگترین چیزی که الله متعال به آن دستور داده توحید است، که آن یگانه پنداشتن الله در عبادت است.
و بزرگترین چیزی که از آن نهی نموده است: شرک می باشد، و آن: فراخواندن غیر او به همراه او می باشد.
ابن کثیر رحمه الله تعالی می فرماید:"«آفریدگار این همه چیزها ذاتیست که شایستۀ پرستش است»".
اقسام عبادات که الله متعال به آن دستور داده است: - مانند: اسلام، ایمان، احسان؛ و از آن جمله: دعا، خوف، امید، توکل، رغبت، رهبت، خشوع، ترس، توبه، استعانت، استعاذه، استغاثه، ذبح، نذر، وغیره عبادات که الله متعال به آن دستور داده است - همۀ آنها مخصوص الله متعال است؛ و دلیل: فرمودۀ الله متعال است:(و اینکه مساجد خاص برای عبادت الله است، پس کسی دیگر را با الله مخوانید۱۸)[الجن: 18].
و دلیل خوف، این فرمودۀ الله متعال است:(...پس از آنها مترسید، و از من بترسید، اگر مؤمن هستید)[آل عمران: 175].
و دلیل رجاء، این فرمودۀ الله متعال است:(... پس هرکس که به دیدار پروردگار خود امید دارد، پس باید کار شایسته کند و در عبادت پروردگار خویش کسی را شریک نسازد)[الكهف: 110].
و دلیل توکل، این فرمودۀ الله متعال است:(... بر الله توکل کنید، اگر مؤمن هستید)[المائدة: 23]،و اين فرموده او تعالی:(... و کسی که بر الله توکل کند او برایش کافی است...)[الطلاق: 3] .
و دلیل بیم، امید و فروتنی؛ این قول الله متعال است:(... البته آنان در (انجام) کارهای خیر شتاب می‌کردند و با امید و بیم ما را می‌خواندند و برای ما فروتن بودند)[الأنبياء: 90].
و دلیل خشیت، این فرمودۀ الله متعال است:(... پس از آنها نترسید، و از من (از الله) بترسید..)[المائدة: 3].
معنای گواهی این که محمد رسول الله است: پیروی وی در آنچه امر کرده است، تصدیق وی در آنچه خبر داده است، اجتناب از آنچه سرزنش و نهی کرده است، و الله (متعال) عبادت نشود بجز به گونۀ که شرع نموده است.
و دلیل حج؛ اين قول الله متعال است:(و الله حج خانۀ کعبه را بر مردمانی که توانایی رفتن به آنجا را دارند واجب گردانیده است (توان رسیدن به آن جا از لحاظ مالی و جانی و وسائل راه را داشته باشند) و هر کس کفر بورزد (حج و دیگر احکام الله را انکار کند، ضرر و نقصانی بر او تعالی نیست) زیرا او تعالی بدون شک از تمام جهانیان بی‌نیاز است۹۷)[آل عمران:97].
مرتبه ای دوم: ایمان است؛ و آن: هفتاد و چند شاخه است، که بالاترین آن گفتن: لا اله الا الله است، و پایین ترین آن دور کردن چیزی اذیت کننده از راه است، و حیا شاخه ای از ایمان است.
و ارکان آن شش می باشد، اینکه به الله متعال، وملائکه های وی، وکتاب های وی، وفرستادگان وی، وروز آخرت، و تقدیر خیر و شر ایمان داشته باشید.
و دلیل از سنت: حدیث معروف جبرئیل عليه السلام است، از عمر رضی الله عنه روایت است که فرمود:یک روزی نزد رسول الله ﷺ نشسته بودیم، ناگهان مردی با لباس بسیار سفید، موهای بسیار سیاه بر ما ظاهر شد، هیچ اثری از سفر بر او دیده نمی شد، و هیچ یک از ما او را نمی شناخت، تا اینکه نزد پیامبر ﷺ نشست، و زانوی خود را بر زانوهایش گذاشت، و کف دست خود را بر ران های خود گذاشت، و گفت: ای محمد!
برایم از اسلام خبر بده؟
پس رسول الله (صلی الله علیه وسلم) فرمودند: «اسلام این است که گواهی دهی که هیچ معبود بر حق جز الله نیست و اینکه محمد فرستاده الله است، و نماز را برپا نمایی، و زکات را ادا نمایی، و ماه رمضان را روزه بگیری، و اگر توانایی رفتن به ادای حج خانه الله را داشتی آن را به جا آوری»، گفت: راست گفتی - پس ما از او تعجب کردیم که از وی می‌پرسد و او را تصدیق می‌کند -.
گفت: پس از ایمان به من بگو؟
فرمودند: اینکه به الله و فرشتگانش و کتاب هایش و رسولانش و روز آخرت ایمان بیاوری، و به قدر - خیر و شرّش - ایمان داشته باشی. گفت: راست گفتی.
فرمودند: اینکه کنیز ارباب خود را بزاید، و اینکه پابرهنگان، برهنگان، تنگدستان و چوپانان گوسفند را ببینی که در ساختن ساختمان‌های بلند با یکدیگر رقابت می‌کنند.
گفت: سپس رفت و مدتی درنگ کردم، سپس به من فرمودند: «ای عمر! آیا می دانی سوال کننده چه کسی بود؟» گفتم: الله و رسولش داناترند، فرمودند: «او جبرئیل بود، آمد تا دین شما را به شما بیاموزد».
[اصل سوم]
شناخت پیامبرتان محمد ﷺ، و او محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن هاشم است، و هاشم از قریش، و قریش از عرب است، و عرب از اولاد اسماعیل بن ابراهیم خلیل -علیه و علی نبینا أفضل الصلاة و السلام- است.
وی شصت و سه سال عمر داشت – که چهل سال آن قبل از نبوت، و بیست و سه سال پیامبر و رسول بود.
با (اقرأ) به پیامبری رسید، و با (المدثر) به رسالت فرستاده شد، و شهر او مکه است.
(و از پلیدی دوری کن)الرُّجْز: بت ها است. و هجر آنها: ترک کردن آنهاست، و بیزاری از آن و اهل آن.
در این راستا ده سال به دعوت توحید پرداخت، و پس از ده سال به آسمان بلند برده شد، و نمازهای پنجگانه بر او فرض گردید، سه سال در مکه نماز خواند، و پس از آن به هجرت به مدینۀ منوره دستور داده شد.
و معنى هجرت: انتقال از سرزمین شرک به سرزمین اسلام.
هجرت بر این امت از سرزمین شرک به سرزمین اسلام فرض بوده، و تا برپایی قیامت باقی می باشد.
بغوی رحمه الله فرمود:"سبب نزول این آیه: در مورد مسلمانانی بود که در مکه بودند و هجرت نکردند، الله متعال آنها را به نام ایمان خواند".
ودلیل به هجرت از حدیث؛ این قول اوست:"هجرت متوقف نمی شود تا این که توبه متوقف شود، و توبه متوقف نمی شود تا این که خورشید از مغرب طلوع کند".
زمانی كه در مدينه اقامت گزيدند، به وی دستور داده شد كه به بقيه احكام اسلام از قبيل: زكات، روزه، حج، اذان، جهاد، امر به معروف، و نهی از منكر عمل كند، ده سال در آن سپری نمودند.
ووی صلی الله علیه وسلم از دنیا رحلت نمودند، ودین وی باقی است، و این دین وی است که هیچ خیری نیست مگر این که امتش را به سوی آن رهنمایی کرده، و هیچ شری نیست مگر این که از آن برحذر داشته است.
خیری که او به آن راهنمایی نموده: توحید، و هر چه را که الله دوست دارد و از آن راضی است.
و شری که از آن برحذر نموده: شرک، و هر چیزی را که الله آن را نمی پسندد و نمی خواهد.
و الله متعال به وسیله او دین را کامل کرد؛ بدلیل این قول او تعالی:(... امروز دین تان را به شما کامل کردم، و نعمت خود را بر شما تمام نمودم، و اسلام را برای شما (به عنوان) دین پسندیدم...)[المائدة:3].
و پس از برانگیخته شدن بازخواست می شوند و به پاداش اعمالشان می رسند؛ و دلیل آن این فرموده الله متعال است:(... تا کسانی را که بدی کرده‌اند به (سزای) آنچه کرده‌اند جزا دهد و تا نیکوکاران را به بهترین وجه پاداش دهد)[النجم:31].
الله متعال بر همه بندگان خود کفر به طاغوت، و ایمان به الله را فرض گردانیده است.
ابن القیم - رحمه الله تعالی - می فرماید:"معنای طاغوت: آنچه بنده به وسیله آن از حد خود فراتر رود - اعم از معبود، یا متبوع، و یا مطاع".
طاغوتان بسیارند، و سران آنها پنج تن اند: ابلیس -لعنت الله بر او باد-، و کسی که پرستش شود و او راضی باشد، و کسی که مردم را به عبادت خود فرا بخواند، و کسی که ادعای چیزی از علم غیب کند، و کسی که به غیر آنچه الله نازل کرده است حکم کند.
این کتاب اصول ایمان را شرح می‌دهد که شامل ایمان به الله، فرشتگانش، کتاب‌هایش، فرستادگانش، روز قیامت، و قدر می‌باشد، و مبادی اساسی را که یک مسلمان باید به آن معتقد باشد و بر طبق آن عمل کند، بیان می‌کند، و بر اهمیت تحکیم رابطه با الله از طریق فهم عمیق عقیدۀ اسلامی تأکید می‌ورزد.
اسلام تسلیم شدن در برابر الله خالق و فرمانروای هستی و تسلیم شدن در برابر او از روی محبت و تعظیم است، و اساس اسلام ایمان به الله است، و اینکه او خالق است و هر چیزی غیر از او مخلوق می باشد، و اینکه او تنها ذاتیست که هیچ شریکی ندارد، و جز او معبود برحق نیست، و برای او زیباترین نام ها و بالاترین صفات است، و برای او کمال مطلق است بدون نقص، نه [فرزندی] زاده و نه [از کسی] زاده شده است، و هیچ کس همانند و همتای او نبوده و نیست، و در هیچ یک از مخلوقاتش قابل جایگزینی و تجسم نیست. اسلام دین الله متعال است که هیچ دین دیگری را از مردم نمی پذیرد، دینی است که همه انبیاء علیهم السلام آن را آورده اند. از جمله…
