SHARAX KOOBAN OO KU SAABSAN CAQIIDADA ISLAAMKA

SHARAX KOOBAN OO KU SAABSAN CAQIIDADA ISLAAMKA

waxaa qoray Sheekha Caalimka ah

Maxamed Binu Saalix Alcusaymiin

Allaha u dambi dhaafo isaga iyo labadiisa Waalid iyo Muslimiintaba.

Waxaan ku bilaabayaa Magaca Allaah ay u sugnaatay naxariista guud iyo mida gaarka ahba.

Horudhac

Mahad oo dhan waxaa leh Ilaahay, waanu ku mahdinaynaa, oo ka kaalmo iyo danbi dhaaf dalbaynaa, una towbo keenaynaa. Ilaahay waxaan ka magan geleynaa Sharka Nafteena iyo Xumaanta Camalkeena. Qof Ilaahay hanuuniyey cid lumin kartaa ma jirto, Qofkuu lumiyana cid soo hanuunin kartaa ma jirto. Waxaan qirayaa inuusan jirin Ilaah xaq lagu caabudo Allaah keligi mooyee, cid wax la wadaagtana aysan jirin. Waxaan kaloo qirayaa in Nabi Maxamed yahay Adonkiisii iyo Rasuulkiisii, nabadgelyo iyo naxariis Allaha siiyee, iyo Ehelkiisa, iyo Asxaabtiisa, iyo intii wanaaga ku raacday, nabagelyo badan Allaha siiyee.

Intaas ka dib: Cilmiga Towxiidku waa kan ugu sharafta badan Culuunta, uguna qiimaha weyn, waana kan ugu waajibsan in la raadiyo; maxaa yeelay waa Cilmiga ku saabsan Ilaahay, iyo Magacyadiisa, iyo Sifooyinkiisa, iyo Xuquuqdiisa uu ku leeyahay Adoomadiisa, sidoo kalena waa furaha jidka Ilaahay loo aado, iyo aasaaska Shareecada.

Sidaa darteed, Rusushoo dhan way isku raaceen inay xagiisa ugu yeeraan, Ilaahay wuxuu ku yiri: Rasuul walba ee aanu hortaa soo dirnay waxaanu u wahyoon jirnay inuusan jirin Ilaah Xaq lagu caabudo Ilaahay keligi mooyee ee isaga Caabuda. Suurada Alanbiyaa: [25]

Ilaahay sareeye wuxuu Naftiisa uga markhaati kacay Kelinimadiisa, waxaa kaloo uga markhaati kacay Malaa`igtiisa iyo dadka Cilmiga leh, Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Ilaahay wuxuu marag ka yahay inuusan jirin Ilaah xaq lagu caabudo Isaga mooyee, waxaa kaloo ka marag ah Malaa’igta iyo kuwa Cilmiga leh; Ilaahay wuxuu ku taagan yahay Cadaalad. Ma jiro Ilaah xaq lagu caabudo isaga mooyee, waana Ilaah Casiis ah oo Xakiim ah. [Suurada Aala Cimraan: 18]

Maadaama xaalka Towxiidku sidaa yahay, waxaa Muslim kasta waajib ku ah inuu ahmiyad siiyo barashadiisa, baristiisa, u fiirsashadiisa, iyo rumayntiisa; si uu diintiisa ugu dhiso aas-aas sugan, xasilooni iyo hogaansanaan; oo uu ugu liibaano mirihiisa iyo natiijooyinkiisa.

Waafajintana Ilaahay ayaa leh.

Qoraaga

Diinta Islaamka

Diinta Islaamku: waa Diinta uu Ilaahay la soo diray Maxamed -naxariis iyo nabad gelyo Allaha siiyee, uuna ku khatimay Diimihii, uuna u dhameystiray Adoomadiisa, Nicmadiisiina ugu taam yeelay, oo uga raali noqday Diin ahaan, sidaa awgeed cidna lagama aqbalayo Diin aan Islaam ahayn. Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Maxamed ma aha Aabaha midkiin, waase Rasuul Ilaahay iyo kan u dambeeya ee lagu khatimay Nabiyada, Ilaahay Shey walba wuu Og yahay. [Suurada Alaxsaab: 40]

IIaahay sareeye wuxuu yiri: Maantaan idiin dhameystiray Diintiina, oo idiin taam yeelay Nicmadeyda, oo idiinka raali noqday Islaamka Diin ahaan. [Almaa'idah: 3].

IIaahay sareeye wuxuu yiri: Ilaahay adgtiisa waxaad ka ah Islaamka. [Suurada Aala Cimraan: 19]

Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Qofkii Diin ka dhigta wax aan Islaamka ahayn laga aqbali maayo, Aakhirona wuxuu ka mid noqon kuwa khasaaray. [Suurada Aala Cimraan: 85].

Ilaahay wuxuu ku waajibiyey dadka dhamaan inay qaataan Diinta Islaamka, wuxuunu yiri isagoo la hadlaya Rasuulkiisa naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee: Nabiyow ku dheh: Dad yahow! Anigu waxaan ahay Rasuulka Ilaahay ee la idiin soo diray dhamaan, Ilaahay ayaa leh Boqortooyada -runta ah ee- Samooyinka iyo Dhulka. Ma jiro Ilaah xaq lagu caabudo Ilaahay mooyee; Isagaa wax nooleeya waxna dila, ee rumeeya Ilaahay iyo Rusuulkiisa, ah Nabiga aan waxba qorin, waxna akhriyin, ee rumeysan Ilaahay iyo Kelmadihiisa, raacana waxaad mudan tihiin inaad hanuuntaan. [Suurada Alacraaf: 158]

Waxaa ku sugan kitaabka Saxiisul Muslimka: in Abi Hureyra Allaha ka raali ahaadee uu ka wariyey Rasuulka Ilaahay naxariis iyo nabad gelyo Allaha siiyee inuu yiri: "Allaha Nafta Maxamed Gacantiisa ku jirtaan ku dhaartee Qofka i maqla ee Ummaddan ka mida ee Yahuudi ama Nasraani ah, ee dhinta isagoon rumayn waxa la ila soo diray wuxuu ahaanayaa kuwa Naarta gala".[1] [1] Muslim ayaa ku soo saaray: Kitaabka Iimaanka, Baabka waajibnimada in la rumeeyo Risaalada Nabigeena Maxamed naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee, loo soo diray dadka oo dhan iyo in Diimihii hore lagu nasakhay Diintiisa, tirada (153).

Rasuulka in la rumeeyo waa: in la rumeeyo wuxuu la yimid iyadoo la aqbalayo loona hogaansamayo, ee ma ahan rumayn keliya; waana sababta inuusan Abu Daalib u ahayn Mu'min rumeeyey Rasuulka -nabadgelyo iyo naxariis Allaha siiyee-, inkastoo uu rumaysnaa wuxuu la yimid, uuna qirayey inay tahay Diimaha tan ugu khayrka badan.

Diinta Islaamku waxay koobaysaa dhamaan masaalixdii ay koobayeen Diimihii hore, waxayna dheer tahay inay munaasib ku tahay Xili walba, Goob walba iyo Ummad kasta, Ilaahay sareeye wuxuu yiri isagoo la hadlaya Rasuulkiisa: Nabiyow waxaan kugu soo dejinay Kitaabka Qur’aanka oo Xaq ah isagoo rumeyn wixii kaa horeeyey ee Kutub ah oo isla markaa markhaati iyo ilaaliye u ah... [Suurada Almaa'ida: 48]

Macnaha: inuu u suubado goor walba, goob kasta iyo Ummad kastaba waa in ku dhaqankiisu ka hor imaneyn maslaxada Ummadda, goor kasta iyo meel kastaba, balse uu yahay wanaageeda; mana aha macnaheedu inuu u hogaansamayo goor iyo goob kasta iyo Ummad kasta, siday rabaan dadka qaar.

Diinta Islaamku waa Diinta xaqa ah, ee Ilaahay u damaanad qaaday cidii si xaqa ah u qabsata inuu u gargaarayo, kana sare marinayo kuwa kale oo dhan. Ilaahay wuxuu yiri: Ilaahay waa Kan la soo diray Rasuulkiisa hanuunka iyo Diinta Xaqa ah ee Islaamka, si uu uga kor mariyo Diimaha kale oo dhan, Mushrikiintu haba necbaystaane. (Saf: 9)

Wuxuu kaloo Ilaahay Sareeye yiri: Ilaahay wuxuu u balan qaaday kuwiina idinka mida ee Xaqa rumeeyey oo samaha falay inay hanan doonaan Dhulka oy Xukumi doonan, siday u hanteen kuwii idinka horeeyey, oo Ilaahay siin doono Diintooda uu raaliga uga yahay. Wuxuu ugu bedeli doonaa Cabsidooda ka dib Amni; waana inay i caabudaan oo aanay sheyna iigu shariig yeelin, intaa ka dib Qofkii Kufriya kuwaas ayaa Faasiqiin ah. [Suurada Alnuur: 55].

Diinta Islaamku: waa Caqiido iyo shariico, wuxuuna kaamil ku yahay Caqiidadiisa iyo Shareecadiisa:

1- Wuxuu amrayaa Tawxiidka Ilaahay, wuxuuna ka reebayaa in Ilaahay cibaadadiisa cid kale la la wadaajiyo.

2- Wuxuu faraa runta, wuxuuna ka reebayaa beenta.

3- Wuxuu farayaa cadaalada, wuxuuna ka reebayaa dulmiga. Cadaaladuna waa in la simo waxyaalaha isku midka ah, lana kala saaro waxyaalaha kala duwan. Cadaaladu ma ahan sinaan guud siday dadka qaar yiraahdaan markay leeyihiin: Diinta Islaamku waa Diin sinaan ah, iyagoo aan hadalkaas fasirayn. Waayo, sinaanta la dhex dhigo waxyaalaha kala duwan waa dulmi uusan Islaamku keenin, Qofka sameeyana loogama mahadiyo.

4- Wuxuu amrayaa amaanada oo reebaa khiyaanada.

5- Wuxuu amrayaa balan oofinta oo reebin balan furka.

6- Wuxuu farayaa u baarinimada waaridka iyo ka reebidda ku caasinta waalidka.

7- Wuxuu farayaa Qaraabo xiriirinta, wuxuuna reebayaa Qaraabo goynta.

8- Wuxuu amrayaa deris wanaaga, wuuna reebayaa Xumaanta.

Isku soo wada duuboo: islaamku wuxuu farayaa akhlaaq kasta oo wanaagsan, wuuna reebayaa akhlaaq kasta oo xun. Wuxuuna farayaa camal kasta oo wanaagsan, wuuna reebayaa camal kasta oo xun.

Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Ilaahay wuxuu amrayaa cadaalad, Sama falka iyo siinta Qaraabada, wuxuuna reebayaa xumaanta, munkarka iyo gardarada. Wuuna idin waanin, ee waxaad mudan tihiin inaad waansantaan. [Suurada Alnaxli: 90]

Tiirarka Islaamka

Tiirarka Islaamka: waa aasaasyadiisa uu ku dhisan yahay, waana shan: waxaa lagu sheegay Xadiiska Ibnu Cumar Allaha ka raali ahaado isaga iyo Aabihiye uu ka wariyey Nebiga naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee inuu yiri: «Islaamka waxaa lagu dhisay shan: in Ilaahay la keliyeelo, riwaayad kalena, waa shan: in la qiro inuusan jirin Ilaah xaq lagu caabudo Ilaahay mooyee, Maxamedna yahay Adoonkii Ilaahay iyo Rasuulkiisii, Oogida Salaada, Bixinta Sakada, Soomida Ramadaan, iyo Gudashada Xajka». Nin ayaa yiri: Xajka iyo Soonka Ramadaan? Nabiguna wuxuu ku yiri: «Maya, Soomida Bisha Ramadaan, iyo Xajka» Sidaas ayaan ka maqlay Rasuulka Ilaahay naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee [2]. [2] Bukhaari ayaa ku soo saaray kitaabka: Iimaanka, tirada (8), iyo Muslim: kitaabka Iimaanka, baabka hadalkii Nabiga naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee Islaamka waxaa lagu dhisay shan, tirada (16).

1- Shahaadada ah inuusan jirin Ilaah xaq lagu caabudo Allah mooyee, iyo in Maxamed yahay Adoonkiisii iyo Rasuulkiisii tani waa: Ictiqaad go'an oo carabka loogu cabirayo shahaadadaan, waa sidii in qiridaasi go`aankiisa wuu leeyahay, waxaana laga dhigay shahaadadaan hal tiir iyado ay badan yihiin waxa la qiraayo.

Waayo, Rasuulku naxiis iyo nabadgelyo Allaha siiyee waa midka fariinta ka soo gudbiya Ilaahay, sidaa awgeed in isaga loo qiro Adoonimada iyo Risaaladu waxay ka mid tahay dhamaystirka shahaadada ah Laa Ilaaha ilaa Allaah.

Ama: maxaa yeelay labadaas Shahaado waa aasaaska uu camalku ku ansaxo ee lagu aqbalo; waayo camal ma ansaxo lamana aqbalo in Ilaahay loo khaalis yeelo mooyee, oo lagu raaco Rasuulkiisa nabadgelyo iyo naxariis Allaha siiyee.

In camalka Ilaahay loo khaalis yeelo waxay ku rumoowdaa qirida Shahaada ah: in Ilaah xaq lagu caabudo uusan jirin Allah maahee, raacitaanka Rasuulka Ilaahayna wuxuu ku rumoobaa qiritaanka shahaadada ah: in Maxamed yahay Adoonkiisii iyo Rasuulkiisii.

Miraha shahaadadaan weyn waxaa ka mida: in laga xoreeyo Qalbiga iyo Nafta Adoonsiga Makhluuqa, iyo inaan la raacin cidaan ahayn Rusul.

2- Salaada oogideedu: waa in lagu caabudo Ilaahay sareeye ficilkeeda si ku toosan waqtigeeda oo kaamila iyo qaababkeeda.

Mirihiisa waxaa ka mida: Laabta oo waasic noqota, Isha oo ku qabowsata, iyo ka reebida Faaxishada iyo Munkarka.

3- Bixinta Sakaduna: waa in Ilaahay Sareeye lagu caabudo bixinta qadarka waajibka ku ah Xoolaha laga Sakaynayo ee lagu yeeshay.

Midhihiisa waxaa ka mida: in Nafta laga daahiro Akhlaaqda xun (Bukhliga), iyo in la baahi tiro Islaamka iyo Muslimiinta.

4- Soonka Ramadaankuna: waa in Ilaahay lagu Caabudo in laga Af xirnaado waxyaabaha lagu Afuro Maalinta Ramadaanka.

Mirihiisa waxaa ka mida: in Nafta lagu carbiyo inay ka tagto waxyaabaha ay jeceshahay; iyadoo la doonayo raali ahaanta Ilaahay Casa Wajala.

5- Xajka Baytkana: waa in Ilaahay lagu Caabudo, iyadoo la aadayo Baytu Xaramka; si loo guto acmaasha Xajka.

Mirahiisa waxaa ka mida in Nafta lagu layliyo hurida Maalka iyo dadaalka jirka ee lagu bixiyo Caabudida Ilaahay sareeye, sidaa darteed Xajku waa nooc ka mida jihaadka jidka Ilaahay Sareeye.

Mirahaan aanu ku sheegnay aasaasyadaan iyo kuwa aanaan sheeginba waxay Ummadda ka dhigayaan Ummad Islaam ah oo daahir ah oo saafi ah, ee Ilaahay ugu hogaansan Diin xaqa ah, Uunkana ku la dhaqanta Cadaalad iyo Run; Waayo Shareecada Islaamka inteeda kale waxay ku hagaagtaa markuu hagaago aasaaskaan, Ummadda xaalkeeduna wuxuu hagaagaa marka Diinteedu hagaagto, waxaana ka xumaada Ummadda hadba wixii ka xumaada arimaha Diinteeda.

Qofkii raba in arinkaasi u cadaado ha akhriyo Hadalka Ilaahay sareeye uu yiri: Haday dadka Magaalooyinku rumeeyaan Xaqa oo Ilaahay ka baqaan, waxaanu Samada iyo Dhulka uga soo furi lahayn Barakaatka, laakiin wey beeniyeen markaasaan ku ciqaabnay danbigii ay shaqaysteen. Ee dadka Magaalooyinka degan ma aamin ayey ka noqdeen inuu u yimaado Ciqaabkayagu iyagoo hurda? 97 Ee miyey aamin ka noqdeen dadka Magaalooyinka degen in Ciqaabkeenu u yimaado Barqadii iyagoo ciyaaraya. 98. Ma waxay aamin ka yihiin ciqaabka Ilaahay, Ciqaabka Ilaahayna waxaa aamin ka noqda Qoomka khasaaray uun 99. [Suurada Alacraaf 96-99].

Hala fiiriyo taariikhda kuwii hore; maxaa yeelay taariikhdu waxay cibro u tahay dadka Caqliga iyo Garashada leh ee Qalbigooda aan Xijaab saarnayn, Ilaahay yaa kaalmo lehe.

Caqiidada Islaamka Aasaaskeeda.

Diinta Islaamku: sidaan horay u soo cadaynay waa caqiido iyo shariico, waxaana horay u soo tilmaanay wax ka mida Shareecada Islaamka, waana soo sheegnay tiirarka Islaamka oo ah aasaaska Shareecada Islaamka.

Caqiidada Islaamka, aasaaskeedu waa: Rumaynta Ilaahay, Malaa’igtiisa, Kutubtiisa, Rusushiisa, Maalinta Aakhiro, iyo Qadarka: khayrkiisa iyo shartiisaba.

Waxaana aasaasyadaan tusaya Kitaabka Ilaahay, iyo Sunada Rasuulkiisa nabadgelyo iyo naxariis Allaha siiyee.

Kitaabka Ilaahay sareeye wuxuu ku leeyahay: Ma aha samuhu inaad u jeedisaan Wajiyadiina Bariga iyo Galbeedka; waxaase same ah inuu qofku rumeeyo Ilaahay, Maalinta Aakhiro, Malaa’igta, Kitaabka iyo Nabiyada... [Suurada Albaqarah: 177]. Wuxuuna ka yiri Qadarka: Anagaa shey walba ku abuurnay Qadar 49. Amarkayaguna ma aha waxaan ahayn sida ilbiriqsi 50. [Suurada Alqamar: 49-50]

Sunada Rasuulkana naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee Nabigu nabadgelyo iyo naxariis Allaha siiyee wuxuu yiri: isagoo Jibriil uga jawaabaya markuu weydiiyey iimaanka: «Iimaanku: Waa inaad rumeyso Allaah, Malaa’igtiisa, Kutubtiisa, Rusushiisa, Maalinta Aakhiro, oo aad rumeyso Qadarka: khayrkiisa iyo Sharkiisaba»[3]. [3] Muslim ayaa ku wariyey, kitaabka Iimaanka, tirada (8), iyo Abu Daa`uud, kitaabka Sunada, baabka Qadarka, lambar (4695).

Rumaynta Ilaahay -Sareeye-

Rumaynta Ilaahay waxay koobeysaa afar arimood:

Arinta koowaad: Rumeynta jiritaanka Ilaahay Sareeye:

Jiritaanka Ilaahay-Sareeye waxaa daliil u ah: Fitrada, Caqliga, Sharciga iyo Dareenka.

Fidradu inay daliil u tahay jiritaanka Ilaahay isagaa xumi ka hufan oo sareeyee: waa in Makhluuq kasta lagu abuuray inuu rumeeyo Allaha Abuuray isagoon horay uga fekerin, ama aan baran, qofkuna ka ma leexdo Fidradaan waxay keenayso, in Qofka Qalbigiisa uu ku dhaco wax ka leexiya mooyee. Waxaana u daliil ah hadalkii Nabiga nabadgelyo iyo naxariis Allaha siiyee: «qof walba wuxuu ku dhashaa Fidrada toosan, labadiisa waalid uun baa ka dhiga Yuhuudi ama Nasraani ama Majuusi»[4]. (4) Bukhaari ayaa ku soo saaray: Kitaabka Janaa'ista, Baabka: hadii uu Ilmuhu Islaamo oo uu dhinto, ma lagu tukanayaa, Islaamkana ma loo bandhigayaa Ilmaha, tirada (1292), iyo Muslim: Kitaabka Alqadar, Baabka macnaha Ilmo kasta inuu ku dhasho Fidrada, iyo xukunka dhimashada Caruurta Gaalada iyo tan Muslimiinta, tirada (2658).

2- Caqligu inuu daliil u yahay jiritaanka Ilaahay: waa in Makhluuqaan, koodii hore iyo koodii dambeba, ay waajib ku tahay inuu jiro Khaaliq abuuray; maxaa yeelay suuragal maaha inay iskeed isu abuureen, suuragalna maaha inay si kedis ah isaga yimaadeen.

Suuragal maaha inay iskood isku abuureen; waayo sheygu isma abuuro; intaan la abuurin ka horna ma jirine, sidee ayuu isu abuuray?

Suuragalna maaha in shey wlaba kedis keenay, waayo shey walba ee soo dariya waa waajib in la helo cid soo dirisiisey. Makhluuqaadku inay ku jiraan nidaamkaan farsamada fiican ee isku haboon ee ay isku wada xiran yihiin asbaabta iyo wixii sababay, iyo Makhluuqaan wada jooga marna suuragal maaha inay kedis ku yimaadeen, waayo hadii sheygu kedis ku yimid asal ahaan nidaam kuma imaan ee sidee nidaam u yeelanayaan jiritaankiisa iyo horumarkiisu?!

Hadii aysan suuragal ahayn in Makhluuqaadku iyagu is abuureen, oo aysan suuragal ahayn inay kedis ku abuurmeen; waxaa waajib ah inay jirto cid abuurtay, waana Allaah, Rabul Caalamiinka.

Ilaahay sareeye wuxuu ku sheegay Daliilkan Caqliga ah iyo Xujadaan go'an Suurada Duur; wuxuuna yiri: Ma waxaa abuuray meel cidla`ah , mise iyagaa abuuray nafNooda?. [Suurada Duur: 35] Macnaha: iyaga la ma abuurin mid abuuray la`aanti, iyaguna ma aysan abuurin Naftooda, markaas waxaa waajib ah inuu yahay kan abuuray Ilaahay sareeye. Sidaa daraadeed markuu malay Jubeyr Binu Mudcim raali Allaha ka noqdee Rasuulka Ilaahay nabadgelyo iyo naxariis Allaha siiyee isagoo akhriyaya Suurada Duur oo soo gaaray Aayadahaan: Mise waxaa la abuuray Abuure la'aan, mise iyagaa abuuray Naftooda?. Mise waxay abuureen samooyinka iyo Dhulka? Mayee, ma yaqiinsana. Mise waxay hayaan khasnadaha Rabigaa? Mise iyagaa awooda oo dhan leh 37. [ Suurada Duur: 37--35]

Jubeyrna oo Maalintaas ahaa Mushrig ayaa yiri: Qalbigaygu wuxuu ku sigtay inuu duulo, taasoo ahayd markii ugu horeysey ee Iimaanku ku sugnaaday qalbigeyga”[5]. {5} Bukhaari ayaa ku soo saaray: Suurada Waduur, tirada {4854}.

Aan soo qaadanao tusaale taas cadaynaya: haduu qof kaaga sheekeeyo Guri la adkeeyey, oo ay ku wareegsan yihiin beero, oo ay dhex qulqulayaan wabiyo, lagana buuxiyey Gogol iyo Sariiro, laguna qurxiyey noocyada qurxinta ee aasaasiga ah iyo kuwa dhamaystiraba, Oo kugu dhoho: Gurigaan iyo kaamilnimada ku jirta iskiis ayuu isu abuuray, ama si kedis ah ayuu ku yimid iyadoon cidi abuurin; waxaad ku degdegi lahayd inaad arinkaas inkirto oo aad beeniso, hadalkiisana waxaad u arki lahayd hadal maangaabnimo ah. Hadaba intaas ka dib, ma suuragalbaa in Aduunkaan balaaran: Dhulkiisa, Samadiisa, Meerayaashiisa, Axwaashiisa, iyo Nidaamkiisa cajiibka ah ee yaabka leh, uu isagu is abuuray, mise uu si kedis ah ku yimid iyadoon cidi abuurin?

3- Sharcigu tusida uu tusayaa jiritaanka Ilaahay sareeye: waa in Kutubta Samaawiga ah dhamaan sheegayaan arinkaas, iyo waxay la yimaadeen ee Axkaan Caadila ah ee ay ku jiraan masaalixda Khaligu waxay dalill u tahay inay ka timid Rabi Xakiim ah oo yaqaan Maslaxda Khalqigiisa. Iyo kutubtu waxay la timid ee akhbaarta Aduunkan ah taasoo goob loo yahay runimadeeda, ayaa daliil u ah inay ka timid Rabi Awooda inuu abuuro wuxuu sheegay.

4- Adilada xisiga ee tusaaya jiritaanka Ilaahay waa laba dhinac:

Midkood: waa inaanu maqalno oo arkayno dadka laga aqbalayo ducada, iyo u gargaarida kuwa dhibaataysan, taasoo daliil go'an u ah jiritaankiisa sareeye, wuxuuna yiri Ilaahay isagaa xumaan ka hufane: Oo Nuux waa badbaadiney, markuu horay noogu dhawaaqday . Waanu ka ajiibney baryadii... Suurada Alanbiyaa: 76 Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Xusa markaad gargaar weydiisateen Rabigiin ee uu idinka aqbalay... [Suurada Anfaal: 9].

Saxiixul Bukhaari-na, waxaa ku soo arooray in laga weriyey Anas Bin Maalik, Allaha ka raali noqdee, inuu yiri: «Nin reer Badiye ah ayaa soo galay Maalin jimce ah Nabiguna nabadgelyo iyo naxariis Allaha siiyee uu khudbeynayo markaasuu yiri: Rasuulkii Alloow, Xoolihii waa halaagsameen, Ciyaalkiina waa gaajoodeen, ee Ilaahay noo bari; Markaasuu Gacmihiisii kor u qaaday oo duceeyey, markiiba Daruuro Buuro le`eg ayaa soo kacay, ka mana soo degin Minbarkiisa ilaa aan arkay Roobkii oo Garkiisa ka tifqaya »[6]. [6] Bukhaari ayaa ku soo saaray: Kitaabka Jumcada, Baabka Istisqaaga Khudbada Jumcada, tirada (891).

Jumcadii labaadna, waxaa istaagay ninkii reer Baadiyaha ahaa, ama mid kale, oo yiri: Rasuulkii Allow, Dhismihii waa dumay, Xoolihiina Biyaa qaaday, ee Ilaahay noo bari; markaasuu Gacmihiisii kor u qaaday, wuxuuna yiri nabadgelyo iyo naxariis Allaha siiye: «Allahayow, Roobka hareeraheena ku shub, ee korkeena ha ku shubin» Jihadii uu ishaaraba Roobku waa ka feyd mayey [7]. (7) Bukhaari ayaa ku soo saaray: Kitaabka Jumcada, Baabka Roob-doonka ee Khudbada Maalinta Jumcada, tirada (891), iyo Muslim: Kitaabka Salaada Roob-doonka, Baabka Ducada Roob-doonka, tirada (897).

Waa arin loo wada jeedo ilaa Maanta in ducada laga aqbalo dadka si dhab ah u magan gala Ilaahay sareeye, lana yimaada shuruuda ducada lagu aqbalo.

Dhinaca labaad: Aayadaha Anbiyada ee loo yaqaan Mucjisooyinka, ee dadku arkaan ama ay maqlaanba, waa xujo go'an oo ku tusinaysa jiritaanka Kii soo diray, waana Ilaahay Sareeye; maxaa yeelay waa arimo ka baxsan awoodda Basharka, ee Ilaahay u muujiyo si uu ugu xoojiyo Rusushiisa, uguna gargaaro.

Waxaa tusaale u ah: Aayadii Nabi Muuse nabadgelyo Allaha siiyee, markii Ilaahay Sareeye ku amray inuu Ushiisa ku garaaco Badda, wuuna ku garaacay, wayna kala jeexantay oo noqotay laba iyo toban wado oo qalalan, Biyuhuna inta u dhaxaysa waxay noqdeen sida buuro oo kale, Ilaahay Sareeye wuxuu yiri: Markaasaan u waxyoonay Muuse Anagoo leh: Ku dhufo Badda Ushaada. Markaasay kala dhanbalantay oo qayb walba waxay noqotay sida Buur weyn. [Suurada Shucaraa: 63].

Waxaa tusaale labaad u ah: Mucjisadii Nabi Ciise la siiyey, isagoo noolayn jiray dadkii dhintay, kana soo saari jiray Qubuurtooda idanka Ilaahay, Ilaahay sareeye wuxuu ka yiri: ... Oo waxaan idanka Ilaahay ku soo noolayn dadka dhintay ... [Suurada Aala Cimraan: 49] Wuxuu kaloo yiri: ... Oo waad ku soo saartaa dadka dhintay Idankeyga ... [Suurada Almaa`idah: 110].

Tusaalaha saddexaadna: waa Maxamed, nabadgelyo iyo naxariis Allaha siiyee, markii Qurayshi ka dalbadeen Aayad, markaasuu u tilmaamay Dayaxa, oo labo u kala go'ay, dadkuna arkeen, waxaana arintaas ku soo arooray hadalkii Ilaahay yiri: Saacada Qiyaame way soo dhowaatay, dayaxiina wuxuu u kala dhanbalmay labo gobol. Haday arkaan Aayad way jeensadaan oo waxay dhahaan waa sixir joogto ah. [Suurada Alqamar: 1-2].

Aayaadkan la dareemayo ee Ilaahay fulinayo si uu ugu xoojiyo Rusushiisa uguna gargaaro, waxay si aan shaki lahayn u muujinayaan jiritaanka Ilaahay sareeye.

Arinta labaad ee soo gelaysa rumeynta Ilaahay: waa in la rumeeyo Rabinimada Ilaahay; oo ah in la rumeeyo inuu isagu keligi yahay Rabi, oo aan lahayn wax la wadaaga iyo kaalmeeye toona.

Rabi waa: kan leh Abuurida, Mulkiga, iyo Amarka, sidaa darteed ma jiro Abuure aan Ilaahay ahayn, mana jiro Maalik aan Isaga ahayn, amarkana Isagaa leh, Ilaahayna sareeye wuxuu yiri: Ogaada, Ilaahay ayaa leh Abuurida iyo Amarkaba. [Alacraaf: 54] Ilaahay wuxuu kaloo yiri: Kaasi waa Allaaha, Rabigiina; Isagaa leh Mulki oo dhan, kuwaad baryeysaan Ilaahay sokadi ma heli karaan xitaa Xuub Laf Timireed. [Suurada Faadir: 13]

Lamana oga Qof ka mida khalqiga oo inkiray Rabinimada Ilaahay, inuu yahay mid kibirsan ee aan rumaynin wuxuu sheegayo mooyee, sida uu sameeyey Fircoon markuu ku yiri Qoomkiisii: Wuxuu yiri: Anigaa ah Rabigiina ugu sareeya. [Suurada Alnaasicaat: 24], wuxuuna yiri: guurtiyeey! Anigu idiin ma ogi inaad leedihiin Ilaah kale aan Aniga ahayn ... [Alqasas:3], laakiin taasi ka ma dhalan caqiido uu qabey. Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Waxay u dafireen Aayadahaas dulmi iyo kibir darti, inkastoo naftoodu yaqiinsanayd... [Suurada Alnamli: 14] Wuxuuna ku yiri Nabi Muuse Fircoon sida Ilaahay uga waramay: Waa og tahay in aanay soo dejin Aayadahaan cidaan ahayn Rabiga Samooyinka iyo Dhulka iyagoo ah xujooyin cad cad. Ana waxaan kuu maleyn Fircoonow inaad tahay mid loo qoray halaag. [Suurada Alisraa: 102]. Sidaa daraadeed Mushrikiintu waxay ahaayeen kuwo qirsan Rabinimada Ilaahay sareeye, iyagoo wax kale la wadaajinaya Ilaahnimada Ilaahay, wuxuuna yiri Ilaahay: Dheh: “Yaa leh dhulka iyo waxa ku sugan, hadaad garaneysaan?!’’ Waxay oran doonaan: “Ilaah baa leh.” Dheh: “Ma waansamaysaan?!” Dheh: “Yaa ah Rabiga Samooyinka todobada ah iyo Rabiga Carshiga weyn?!” Waxay oran doonaan: “Ilaah baa leh.” Dheh: “Ma baqaysaan?!” Dheh: “Yey Gacantiisa ku jira Mulkiyada wax walba, oo ah kan magan geliya, ee aan la magan gelin, hadaad garaneysaan?!” Waxay oran doonaan: “Ilaah baa leh.” Dheh: “sidee baad u sixran tihiin?!” [Suurada Almu'minuun: 84-8]

Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Haddaad gaaladaa weydiiso: Yaa abuuray Samooyinka iyo Dhulka? Waxay oran: Waxaa abuuray Ilaaha Casiiska ah ee Wax kasta Og. [Suuradda Alsukhruf: 9].

Ilaahay wuxuu yiri Isagaa xumaan ka hufane: Haddaad gaalada weydiiso yaa idin abuuray, waxay oran: Allaah, ee xaggee loo iilay? [Suuradda Alsukhruf: 87].

Ilaahay isagaa nusqaan ka hufnaaye amarkiisa waxaa soo gelaya amarka kowniga ah iyo amarka sharciga ah, isagoo kownkaan maamula, kana go'aamiya wuxuu doono, hadba sida xikmaddiisu keento, sidaas oo kale ayuu u sharciyeeyaa cibaadaadka, iyo axkaanta mucaamalaadka, hadba siday keento xikmaddiisu. Qofkii Samaysta cid Ilaahay la dajisa sharciga cibaadaadka, ama axkaanta mucaamalaadka; kaasi Ilaahay ayuu u shariig yeelay, mana xaqiijin Iimaankii.

Arrinta seddexaad ee uu rumenta Ilaahay soo galaya: waa in la rumeeyo Ilaahnimadiisa; macnaha: waa inuu keligi yahay Ilaaha xaqa ah, cid la wadaagtana aysan jirin. Erayga:(Ilaah) macnihiisu waa: (kii Ilaah laga dhigtay), macnaha: (kii la caabudayey), jeclaan iyo weyneyn awgeed.

Ilaahay sareeye wuxuu yiri: IIaahiinu waa Ilaah keliya, ma jiro Ilaah (xaq lagu caabudo) aan Isaga ahayn, waa Naxariistaha, Naxariista Badan. [Suuradda Albaqarah: 163] Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Ilaahay wuxuu marag ka yahay inuusan jirin Ilaah xaq lagu caabudo ee aan Isaga ahayn, waxaa kaloo marag ka ah Malaa’igta iyo kuwa Cilmiga leh; isagoo Ilaahay Cadaalad ku taagan ee uusan jirin Ilaah Xaq lagu caabudo isaga oo Casiis ah oo Xakiima ah mooyee. [Suuradda Aala Cimraan: 18]. Qof walba ee samaysta Ilaah uu la caabudo Ilaahay, Ilaahnimada Ilaahaasi waa baadil, Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Arrinku waa in Ilaahay Xaq yahay waxay baryayaan Ilaahay sokodina ay yihiin baadil iyo in Ilaahay yahay kii sareeya ee weyn. [Suuradda Alxaj: 62]. Magacaabida lagu magacaabay Ilaahyadaas inay yihiin Ilaah kuma helayaan Xaqa Ilaahnimada, Ilaahay sareeye wuxuu ka yiri: ( Laata, Cusaa iyo Manaata): Maaha wax aan aheyn magacyo aad Magacowdeen Adinka iyo Aabbayaashiin ee Ilaahay u ma soo dejin wax Xujo ah. [Suuradda Alnajam: 23].

Ilaahay wuxuu ka sheegay Huud nabadgelyo Allaha siiyee inuu ku yiri Qoomkiisa: Ma waxaad igala doodaysaan magacyo aad magacowdeen Adinka iyo Aabbayaashiin? oo Ilaahay uusan u soo dejin wax xujo ah. [Suuradda Alacraaf: 71]

Ilaahay wuxuu ka sheegay Yusuf nabadgelyo Allaha siiyee inuu ku yiri labadiisii Saaxiib ee Xabsiga: Labadayda Saaxiib ee Xabsigoow! Ma Rabbiyo kala duwan baa fiican mise Allaha keligi ah ee wax walba Qasba, waxaad caabudeysaan Ilaahay sokodi waa Magacyo aad magacowdeen Adinka iyo Aabbayaalkiin ee Ilaahay wax Xujo ah kuma soo dejin. [Yusuf: 39-40].

Sidaa darteed ayey Rusushu nabadgelyo iyo naxariis Allaha siiyee ku oran jireen Qoomkoodii: Ilaahay Keligi Caabuda Ma lihidin Ilaah kale ee aan Isaga ahayne. [Suuradda Alacraaf: 59] Laakiin Mushrikiintii taas way diideen, oo waxay samaysteen Ilaahay sokodi Ilaahyo ay la caabudaan Ilaaha isagaa xumaan ka hufan ee sareeyee, Ilaahyadaas oo ay weydiistaan gargaar una qayshadaan.

Ilaahay sareeye wuxuu ka buriyey Ilaahyadaan ay samaysgteen Mushrikiintu labo xujo oo Caqli ah:

Tan koowaad: waa in Ilaahyadan ay samaysteen aysan lahayn wax ka mida astaamihii Ilaahnimada, iyaga waa la abuuray, ee wax ma abuuraan, nacfina uma keenaan kuwa caabuda, dhibna kama celiyaan, u mana hayaan nolol iyo geeri midna, waxbana ku ma laha Samooyinka, ku mana aha Shirko.

Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Waxay samaysteen Ilaahay sokadi Ilaahyo aan waxba abuurin ee iyaga la abuuray, oo aan Naftooda u heli karin dhib iyo dheef, oo aan u heli karin geeri iyo nolol iyo soo bixin midna. [Suuradda Alfurqaan: 3].

IIaahay sareeye wuxuu yiri: Ku dheh: barya kuwa aad Caabudaan Ilaahay sokadi, Saxar yarna ku ma laha Samooyinka iyo Dhulka, wax shirko ahna ku ma laha Samooyinka iyo Dhulka cid u gargaaraysana ma jirto, Shafeecada la Shafeecona Ilaahay xagiisa wax ka tarto cidii Ilaahay u idmo mooyee. [Suuradda Saba 22-23] Ilaahay wuxuu yiri: Ma waxay Ilaahay ugu shariig yeeleen kuwo aan sheyna abuuri karin ee iyaga la abuuray 191 ma awoodaan inay naftoodu guul hesho 192. [Suuradda Alacraaf: 191-192].

Hadday sidaas tahay xaaladda Ilaahyadaas, in Ilaahyo laga dhigtaa waa doqonimada ugu daran, waana baadilka ugu weyn.

Tan labaad: Waa in Mushrikiintani ay qirsanaayeen in Ilaahay keligi yahay Rabbiga Khaaliqa ah, ee ay Gacantiisa ku jirto xukunka shey kasta, waana kan wax magangeliya ee aan isaga la magangelin, taasina waxay waajibinaysaa inay Ilaahnimada u keli yeelaan, sida ay Rabbinimada ugu keli yeeleen. Sida Ilaahay sareeye u yiri: Dadow! Caabuda Rabbigiina, abuuray idinka iyo kuwii idinka horreeyey, waxaad mudan tihiin inaad Ilaahay ka baqdaane 21, Ilaahay waa kan idiinka dhigay Dhulka Gogol Samadana Dhisme, ee Samada idiinka soo dejiyey Biyo uu ku soo saaray Miro uu idinku irsaaqay ee Ilaahay ha u yeelina Ilaahayo kale adinkoo yaqaan. [Albaqara: 21-22].

Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Haddaad gaalada weydiiso yaa idin abuuray waxay oran: Allaah, ee xaggee loo iilay? [Suuradda Alsukhruf: 87].

Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Ku dheh: yaa idinka irsaaqa Samada iyo Dhulka? oo yaa iska leh Maqalka iyo araga oo yaa wax nool ka soo saara wax dhintay oo wax dhintay ka soo saara wax nool oo yaa maamula Aduunkaan, waxay oran doonaan waa Allaah, ku dheh miyeydaan ka baqayn 31 kiinaasi waa Allaha Rabbigiina Xaqa ah, ee Xaqa ma waxaan baadi ahayn ayaa ka danbeeya, sidee la idiin jeediyey. [Suuradda Yuunus: 31-32].

Arrinka afaraad ee soo gelaya rumaynta Ilaahay: Waa rumaynta Magacyadiisa iyo Tilmaamihiisa.

Macnaha: waa in Ilaahay loo sugo wuxuu Naftiisa ugu sugay Kitaabiisa ama loogu sugay Sunnada Rasuulka nabadgelyo iyo naxariis Allaha siiyee ee ka mida Magacyada iyo tilmaamaha looguna sugo si Ilaahay laa`iq u ah ee aan macnaha la leexin, oo la diidin, oo la qaabayn, oo aan cidna lagu matalin, Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Ilaahay wuxuu leeyahay Magacyo wanaaggsan ee ku barya, oo iskaga taga kuwa diidan Magacyadiisa. Waa laga abaal marin doonaa waxay falayeen. [Suuradda Alcraaf: 180] IIaahay sareeye wuxuu yiri: ... Ilaahay tusaalooyin sare ayuu ku leeyahay Samooyinka iyo Dhulka. Ilaahayna waa kii Casiis ah ee Xakiimka ah. [Suuradda Alruum: 27] Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Ma jiro wax Ilaahay la mida, Ilaahayna waa kii Maqal badan oo arag badan. [Suuradda Alshuuraa: 11].

Arrinkaan waxaa ka lumay laba Qolo:

Mid koobaad waa: (Al-Mucaddilah) oo ah kuwa dafiray Magacyada iyo Sifaadka Ilaahay, ama qaarkood, iyagoo ku andacoonaya in hadii Ilaahay loo sugo Sifaadka ay keenayso in Ilaahay wax lagu shabbaho; taasoo ah in Ilaahay loo ekeysiiyo khalqigiisa. doodaasina waa baadil, sababo dhowr ah awgood, oo ay ka mid yihiin:

Midda koowaad: inay ka dhalanayaan arrimo baadil ah; sida iska hor imaadka ku jira hadalka Ilaahay Subxaanah, waayo, Ilaahay Sareeye wuxuu naftiisa u sugay Magacyada iyo Sifaadka, wuxuuna meesha ka saaray inuu jiro wax la mid ah, Haddii sugida magacyada uu ka dhalan lahaa Shabahaad; waxaa ka imaan lahaa iska hor imaad hadalka Ilaahay, oo uu qaarkiisu beenin lahaa qaarka kale.

Tan labaad: in labada shey ay magac ama sifo wadaagaan ka ma dhalanayso inay isku mid yihiin, waxaad arkaysaa labo qof oo iska waafaqsan in mid kasta oo iyaga ka mid ahi uu yahay insaan, maaqal leh, arag leh, oo hadlaya, Taasina macnaheedu maaha inay iska ekaadaan xagga macnaha dadnimada, maqalka, aragga, iyo hadalka.

Waxaad arkeysaa in Xayawaanku leeyihiin gacmo, iyo lugo, iyo indho, taasina ka ma dhigna in gacmahoodu, iyo lugahoodu, iyo indhahoodu ay isku mid yihiin.

Haddaba hadduu muuqdo kala duwanaanta u dhexeeya makhluuqaadka xagga Magacyada ama Sifooyinka ay wadaagaan; markaas kala duwanaanta u dhaxaysa Khaaliqa iyo makhluuqa ayaa ka sii cad oo ka sii weyn.

Kooxda Labaad: (Mushabbihada) waa kuwa u sugay Magacyada iyo Sifooyinka Ilaahay iyagoo Ilaahay ku shabbahaya Makhluuqiisa, iyagoo sheeganaya in arrinkaas ay sheegayaan adilada iyo nusuustu; waayo Ilaahay wuxuu Addoomadiisa kula hadlaa wax ay fahmayaan. Sheegashadoodu waxay baadil ku tahay dhawr dhinac oo ay ka mid tahay:

Tan Koowaad: in Ilaahay uu u ekaado Khalqigiisa waa arrin ay burinayaan Caqliga iyo Sharciguba, suuragalna maaha in nusuusta Kitaabka iyo Sunnadu ay noqdaan arrin baadil ah.

Midda labaad: In Ilaahay Addoomadiisa kula hadlay waxay fahmayaan xagga asalka macnaha, laakiin xaqiiqada iyo nooca dhabta ah ee uu yahay macnahaasi waa wax cilmigeeda Ilaahay la gaar yahay, wixii ku saabsan Daatadiisa iyo Sifooyinkiisa.

Haddaba, markuu Ilaahay Naftiisa u sugay inuu yahay mid maqal badan; maqalka waa la yaqaan xagga asalka macnihiisa (waana garashada codadka), laakiin xaqiiqadiisa marka loo eego maqalka Ilaahay (kor ahaaye) lama oga; maxaa yeelay xaqiiqada maqalka way ku kala duwan tahay xitaa Makhluuqaadka dhexdooda; sidaa darteed kala duwanaanta u dhexeeya Khaaliqa iyo Makhluuqa ayaa ka cad oo ka weyn.

Haddii Ilaahay sareeye uu sheego inuu ku sugan yahay Carshigiisa kor kiisa; kor ahaanshaha (Al-Istiwaa) asal ahaan macnihiisu waa la garanayaa, laakiin xaqiiqada kor ahaanshahaa uu ku sugan yahay waa mid aynaan aqoon marka loo eego kor ahaanshaha Ilaahay ee carshigiisa; maxaa yeelay xaqiiqada kor ahaanshaha way ku kala duwan yihiin Makhluuqu. Haddaba, la mid maaha Qof Kursi korki ku sugan Qof ku sugan Awr adag ee didsan, hadday arrinkaasi ku kala duwan yihiin Makhluuqu; kala duwanaanshaha u dhexeeya Khaaliqa iyo Mkhluuqa ayaa ka cad oo ka weyn.

Rumaynta Ilaahay sidaan soo sheegnay waxaa Muminiinta uga dhasha miro waaweyn, oo ay ka mid yihiin:

Tan Koowaad: Xaqiijinta kelinimada Ilaahay, iyadoo aan cidaan Ilaahay lagu xirin rajada iyo cabsida, Ilaahay qayrkina aan la Caabudin.

Tan labaad: waa kaamilnimada Maxabada Ilaahay iyo weyneyntiisa oo ay keenayaan Magacyadiisa wanaagsan iyo Sifaadkiisa sare.

Ta saddexaad: Waa xaqiijinta Cibaadadiisa, oo la guto wixii Ilaahay faray, lagana fogaado wuxuu reebay.

*

Rumaynta Malaa'igta

Malaa'igta: waa caalam qarsoon, oo la abuuray, waana Addoomo Ilaahay, mana laha wax ka mid ah astaamaha Rabinimada iyo Ilaahnimada. Ilaahay wuxuu ka abuuray nuur, wuxuuna siiyey inay si kaamila ugu hogaansamaan amarka Ilaahay, oo si xooga u fuliyaan. Ilaahay sareeye wuxuu yiri: kuwa Ilaahay agtiisa ahna iska ma weyneeyaan Cibaadada Ilaahay, ka mana daalaan, Habeen iyo Maalinba waa ku tasbiixsadaan, mana daalaan. [Alanbiyaa: 19-20].

Waana tiro aad u badan, oo aanay cidina koobi karin Ilaahay mooyee, waxaa ku sugan labada Saxiix xadiiskii Anas Ilaahay ha ka raali noqdee uu weriyey qisadii Micraajka, in Nabigu nabadgelyo iyo naxariis Allaha siiyee loo qaaday Baytul Macmuur oo Samada ku yaala, oo ay Maalin kasta ku tukadaan todobaatan kun oo Malag, kuwaas oo marka ay ka baxaan aan dib dambe ugu soo noqon.

Rumeynta Malaa'igta waxaa soo gelaya afar arrimood:

Tan koowaad: Rumeynta jiritaankooda.

Tan labaad: waa rumaynta kii magaciisa la ina baray ee Malaa`igta ka mida (sidaJibriil), kuwa aynaan magacooda aqoonna waxaan u rumaynaynaa si guud.

Tan Saddexaad: Waa rumaynta sifooyinkooda inta la ina baray Sifooyinkooda, sida Sifada (Jibriil) Nabiguna naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee wuxuu sheegay inuu ku arkay Sifadii Ilaahay ku abuuray, oo uu leeyahay lix boqol oo baal oo xiray Jihada.

Malagguna wuxuu amarka Ilaahay isugu beddelaa qaab nin oo kale. Sida ku dhacday Jibriil markii Ilaahay u diray Maryam oo uu isu ekeysiiyey qaab nin caadi ah, iyo markuu u yimid Nabiga naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee isagoo la fadhiya Asxaabtiisa, wuxuu ugu yimid qaab nin aad u dhar cad, aadna u timo madow, oo aaney ka muuqan astaan safar Qof Asxaabta ka midana uusan aqoon, markaasuu la fadhiistay Nabiga nabadgelyo iyo naxariis Allaha siiyee, jilbihiisana ku tiiriyey jilbaha Nabiga, Calaacalahana u saaray Bowdooyinkiisa, oo weydiiyay Nabiga naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee Islaamka, Iimaanka, Ixsaanka, Saacadda, iyo Calaamadaheeda; markaasuu Nabiga nabadgelyo iyo naxariis Allaha siiyee u jawaabay, wuuna iska tegey, dabadeedna wuxuu yiri naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee: «Kani waa Jibriil, oo idiinku yimid inuu idin baro Diintiinna»[8]. [8] Muslim ayaa ku wariyey: Kitaabka Iimaanka, Baabka Bayaanka Iimaanka, Islaamka, iyo Ixsaanka, iyo Waajibnimada in la rumeeyo Qadarka Ilaahay isagaa xumi ka hufan ee sareeyee, tirada (8).

Sidoo kale Malaa'igta Ilaahay sareeye uu u diray Ibraahim nabadgelyo Allaha siiyee, iyo Luud, waxay ahaayeen kuwo u eg Rag.

Tan afraad, waxa soo gelaya rumaynta Malaa'igta: in la rumeeyo wixii camalkooda aynu ka og nahay ee ay ku gutaan amarka Ilaahay; sida Tasbiixda, iyo u cibaadadooda Habeen iyo Maalin iyagoon daalin ama caajisin.

Waxaana dhici kara in qaarkood leeyihiin Camal gaara.

Sida Jibriil oo ah Amiinka Waxyiga Ilaahay, ee Ilaahay u diro Anbiyada iyo Rususha.

Iyo sida Miikaa'iil: oo ah kan loo xilsaaray Roobka iyo Dhirta.

Sida: Israafiil: oo ah kan loo xilsaaray afuufida Suurka waqtiga Saacaddu dhacayso iyo soo saarida Khalqiga.

Iyo sida Malakul Mowt: oo loo xilsaaray qaadista Nafta xilliga geerida.

Iyo sida Maalik: oo ah kan loo xilsaaray Naarta, ahna Malagga khasnajiga Naarta.

Iyo sida: Malaa'igta loo xilsaaray ilmaha caloosha ku jira, marka uu Qofku afar bilood ku dhameysto caloosha hooyadi, wuxuu Ilaahay u soo diraa malag, wuxuuna faraa inuu qoro Arsaaqadiisa, Cimrigiisa, Camalkiisa, iyo inuu yahay mid Hoogay ama Liibaaney.

Iyo sida: Malaa'igta loo xilsaaray xifdinta camalka Bani Aadamka iyo qoristiisa, Qof kastana waxaa la socda laba Malag, midkoodna waa Midigta kan kalena waa Bidixda.

Iyo sida: Malaa'igta loo xilsaaray su'aalidda Maydka marka Qabrigiisa la dhigo; waxaa u yimaada labo Malag oo weydiiya Rabbigiis, Diintiisa, iyo Nabigiisa.

Rumaynta Malaa`igtuna waxay dhashaa Miro waaweyn, waxaana ka mid ah:

Tan koowaad: waa in la ogaado weynida Ilaahay sareeye, Awooddiisa, iyo Xukunkiisa; waayo, weynida Makhluuqu waxay daliil u tahay weynida Abuuraha.

Tan Labaad: waa in Ilaahay looga mahad celiyo daryeelka uu siiyey Bani Aadanka, isagoo u xilsaaray Malaa'igtaas inay ilaaliyaan, oo qoraana camalkooda, iyo wixii kale ee maslaxadooda ah.

Tan saddexaad: Waa in lagu jeclaado Malaa'igta cibaadada Ilaahay ee ay gutaan.

Qolo Sanaadiqo ah ayaa inkiray in Malaa`igtu yihiin Jismi, waxayna dheheen: Waa uun awoodaha khayrka ee ku qarsoon Makhluuqa, Taasna waa beeninta Kitaabka Ilaahay sareeye, iyo Sunnada Rasuulkiisa naxariis iyo nabad Allaha siiyee, iyo Ijmaaca Muslimiinta.

Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Allaha abuuray Samooyinka iyo Dhulka ayaa mahad oo dhan leh, waana Allaha ka dhigay Malaa`igta Rusul leh Baalal labo labo, saddex saddex iyo afar afara ah .... [Suuradda Faadir: 1]

Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Haddaad arki lahayd markay Malaa'igtu Nafta ka qaadeyso kuwa Gaalada ah iyagoo ka garaacaya wajigooda iyo Gadaashooda... [Suuradda Alanfaal: 50]

IIaahay sarreeye wuxuu yiri: ...Haddaad arki lahayd markay Daalimiintu ku sugan yihiin Sakaraadka Mowtka, iyagoo Malaa’igtu Gacmahooda fidinayaan oo ku oran: Soo saara Naftiina! ... [Suuradda Alancaam: 93].

Ilaahay sareeye wuxuu yiri: ... Haday Quluubtooda Cabsidu ka tagto : waxay oran: Muxuu yiri Rabbigiin? waxay oran: Xaq, Ilaahayna waa Sarreeye, Weyn. [Suuradda Saba'a: 23]

Ilaahay wuxuu ka yiri Ehlu Janaha: Malaa’igtu waxay uga soo gelin Albaab walba, iyagoo oran: Nabadgalyo korkiinna ha ahaato, Sabirkiina darteed, waxaa nicmo leh abaal marinta Guriga Aakhiro. [Suuradda Alracad: 23-24].

Waxaa ku sugan Saxiixul Bukhaariga in Abii Hureyra Allaha ka raali ahaadee uu ka wariyey Nabiga naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee inuu yiri: Haddii Ilaahay Addoonka jeclaado wuxuu u yeeraa Jibriil oo ku dhahaa: Ilaahay wuxuu jecel yahay Hebel ee jeclow, markaasaa Jibriil jeclaadaa, Jibriilna wuxuu u dhawaaqaa wixii Samada joogey isagoo dhahaya: Ilaahay wuxuu jecel yahay Hebel ee jeclaada, markaasaa waxaa jeclaanaya wixii Samada joogey, ka dibna aqbalaad ayaa dhulka loo dhigaa. [9] Bukhaari ayaa ku soo saaray: Kitaabka Bilowga Abuurka, Baabka Xusidda Malaa'igta, tirada (3037), iyo Muslim: Kitaabka Samaanta, Qaraabo Xiriirinta, iyo Aadaabta, Baabka Marka uu Ilaahay Addoon jeclaado, inuu Addoomadiisa jeclaysiiyo, tirada (2637).

Sidoo kale waxaa Abii Hureyra Allaha ka raali noqdee laga wariyey inuu yiri: Nabigu naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee wuxuu yiri: «Maalinta Jumcaha Albaab kasta oo ka mida Albaabada Masaajidka waxaa istaaga Malaa'ig, waxayna qoraan sida loogu soo kala horreeyo, markuu imaamku fariisto waxay laabaan Diiwaanadii waxayna u yimaadaan inay dhegaystaan Xuska.»[10]. {10} Bukhaari ayaa ku soo saaray: Kitaabka Jumcaha, Baabka Dhagaysiga khudbada, tirada (887), iyo Muslim: Kitaabka Jumcaha, Baabka fadliga kalahaada Maalinta Jumcaha, tirada (850).

Nusuustani waa kuwo ay ku cadahay in Malaa'igtu ay yihiin Jismiyo ee aysan ahayn Awoodo Macnawi ah, siday dhehen kuwa Xaqa ka leexday, nusuustani siday tilmaamayso ayey isku raacay Muslimiintu.

*

Rumaynta Kutubta

Kutubta: Waa jamaca (kitaab) oo la macno ah (wax qoran).

Waxaana halkan loola jeedaa: Kutubta uu Ilaahay sareeye ku soo dejiyey Rusushiisa, isagoo naxariis iyo hanuun u ah Khalqiga; si ay ugu gaaraan liibaantooda Adduunka iyo Aakhiraba.

Rumaynta Kutubtuna waxaa soo galaya afar arimood:

Tan Koowaad: in la rumeeyo in Ilaahay si Xaq ah u soo dajiyey.

Ta labaad: In la rumeeyo kii la ina baray magaciisa sida: Quraanka oo lagu soo dejiyey Maxamed nabadgelyo iyo naxariis Allaha siiyee iyo Tawreed oo lagu soo dejiyey Muuse nabadgelyo iyo naxariis Allaha siiyee. Iyo Injiil oo lagu soo dejiyey Nabi Ciise nabadgelyo iyo naxariis Allaha siiyee. Iyo Sabuur oo la siiyey Nabi Daa`uud nabadgelyo iyo naxariis Allaha siiyee, kiise aan la ina barin magaciisa si guud ayaan u rumeynaynaa.

Tan Saddexaad: waa in la rumeeyo wixii ka sugnaaday wararkooda, sida warka Qur'aanka, iyo warka wixii aan la beddelin ee kutubtii hore ah.

Tan afraad: in lagu camal falo axkaanteeda wixii aan la nasakhin, laguna raali noqdo ee loo hogaansamo, ha la fahmo xikmadooda ama yaan la fahmine, dhamaan kutubtii horena waxaa nasakhay Qur'aanka wayn, Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Nabigyow waxaanu si Xaq ah kuugu soo dejiney Kitaabka Qur’aanka isagoo rumeynaya wixii ka horreeyey oo Kitaab ah isagoo xaakim u ah. [Suuradda Almaa'ida: 48] Waa: Oo Xaakim u ah

Sidaa awgeed, ma banaana in lagu camal falo xugun ka mida axkaantii hore wixii ka sax ah ee Quraanku qiray mooyee.

Rumaynta Kutubtana waxaa ka dhasha miro waaweyn, waxaana ka mida:

Tan koowaad: Cilmiga daryeelka Ilaahay sareeye u hayo Adoomadiisa, isagoo Qoom kasta u soo dejiyey kitaab uu ku hanuuniyo.

Tan labaad: In la ogaado xikmadda Ilaahay ka leeyahay sharcigiisa; isagoo u sharciyeeyey Qoom kasta waxa ku habboon xaaladahooda, Sida Ilaahay sareeye u yiri-: Qolo walba waxaan u yeellnay sharci iyo Manhaj..... [Suuradda Almaa'ida: 48]

Ta saddexaad: In nicmada Ilaahay ee arrintaas lagu shukriyo.

*

Rumaynta Rususha

Alrusul: waa jamaca (Rasuul), oo macnihiisu yahay (Mursal), oo ah mid loo soo diray inuu wax gaarsiiyo.

Halkaan waxaa loola jeedaa kii Basharka ka mida ee loo waxyooday sharci, lana amray inuu gaarsiiyo.

Rususha kan u horreeyey waa Nuux, nabadelyo Allaha siiyee, kooda u danbeeyana waa Maxamed, naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee.

Ilaahay sareey- wuxuu yiri: Nabi Maxamedow Anagaa kuu Waxyoonnay sidaan ugu Waxyoonnay Nuux iyo Nabiyadii ka dambeeyey... [Suuradda Alnisaa: 163].

Saxiixul Bukhaarigana waxaa ku yaal Xadiis laga weriyey Anas Binu Maalik Allaha ka raalli noqdee ahna Xadiiskii Shafaacada in Nabigu naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee: «Waxa la sheegay in dadku ay u tagayaan Aadam, si uu ugu shafeeco qaado, wuuna ka cudurdaaranayaa oo oranayaa: Nuux u taga, waana Rasuulkii ugu horeeyey ee Ilaahay soo diray» wuuna sheegay xadiiska intiisa kale [11]. [11] Bukhaari ayaa ku soo saaray: Kitaabka Towxiidka, Baabka hadalkii Ilaahay sareeye: (ee aan ku abuuray gacantayda), tirada (7410), iyo Muslim: Kitaabka Iimaanka, Baabka dadka Jannada ugu darajo hooseeya, tirada (193).

Ilaahay sareeye wuxuu ka yiri Maxamed naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee: Maxamed maaha Aabbaha mid idinka mida, waase Rasuul Ilaahay iyo kii u dambeeyey ee lagu khatimay Nabiyada... [Suuradda Alaxsaab].

Ummaddna kama marnayn in Ilaahay u soo diray Rasuul uu la soo diray Shareeco u gaara Qoomkiisa, ama Nabi loo Waxyooday Shareeco ka horaysey, si uu u cusboonaysiiyo, Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Ummadd walba waxaan ka soo saaray Rasuul ku ronaya Ilaahay keligi Caabuda kana dheeraada Sanamyada. [Suuradda Alnaxli: 36]

Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Ma jirto Ummad aan loo soo dirin Rasuul. [Faadir: 24].

IIaahay sareeye wuxuu yiri: Anagaa soo dejinay Tawreedii uu ku sugnaa Hanuunka iyo Nuurku oo Nabiyadii u hogaansamey ay ku xukumayeen Yuhuudii. [Maa`ida: 44].

Rusushu: waa Bashar la abuuray, mana laha Sifooyinka Rabinimada iyo Ilaahnimada, wuxuuna Ilaahay sareeye ka yiri Nabigiisa Maxamed oo ah sayidka Rususha iyo kan xaga Ilaahay ugu maamuus weyn: Dheh: u ma heli karo Naftayda dheef iyo dhib midna, wuxuu Ilaahay doono maahee. Haddaan ogaan lahaa Cilmiga Qaybka, waxaan badsan lahaa khayrka, oo wax xume ah ima taabteen. Anigu waxaan ahay oo keliya mid u diga una bishaareeya Qoom Ilaahay rumeeyey. [Suuradda Alacraaf: 188] .

Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Nabiyow ku dheh Anigu idiima heli karo dhib iyo dheef midna, ku dheh ma jiro Qof iga celinaya Ilaahay mana helayo meel aan Ilaahay ahayn ee aan ku gabado. [Suuradda Aljini: 21-22 ]

Rusushu waxay leeyihiin Sifooyinka Basharka: sida Jirada, Geerida, Baahida Cuntada, Cabitaan iyo wax kale, Ilaahay wuxuu ka yiri Ibrahiim naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee isagoo Rabbigi sareeye Sifaynaya. Ilaahay waa kan i quudiya ee i waraabiya, haddaan jiradona isagaa i Caafiya, isagaana i dilaya oo i noolaynaya. [Suuradda Ashucaraa: 79-81]

Nabigu naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee wuxuu yiri: «Anigu waxaan ahay Bashar idinkoo kale ah, waan ilaawaa sidaad u ilowdaan, ee haddaan iloowo i xusuusiya» [12]. {12} Bukhaari ayaa ku soo saaray: Cutubyada Qiblada, Baabka u jeensiga dhanka Qiblada meel kasta oo la joogo, tirada (392), iyo Muslim: Kitaabka Masaajidda iyo meelaha lagu tukado, Baabka sahwiga Salaadda iyo Sujuuddiisa, tirada (572).

Ilaahay wuxuu ku sifeeyey Addoonnimo iyagoo jooga maqaamyadooda ugu sareeya, iyo isagoo amaanaya; Ilaahay sareeye wuxuu ka yiri Nabi Nuux -naxariis iyo nabad gelyo Allaha siiyee: .... Nuux wuxuu ahaa Addoon mahad naqid badan. [Suuradda Alisraa: 3], Maxamedna naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee wuxuu ka yiri: Waxaa Barako iyo Khayr badan Allaha ku soo dejiyey Kitaabka Furqaan Addoonkiisa si uu Caalamka ugu noqdo mid u diga. [Suuradda Alfurqaan: 1].

Ibraahiim, Isxaaq, iyo Yacquub naxariis iyo nabad gelyo Allaha siiyee wuxuu ka yiri : Xus Addoonkayaga Ibraahiim, Isxaaq iyo Yacquub, ee xoog iyo aragba u lahaa daacada Ilaahay. Iyaga waxaan u doorannay xusuusta Aakhiro. Iyagu agtayada waxay ka mid yihiin kuwa la doortay ee wanaagsan. [Suuradda Saad: 45-47].

Ciisa Ibnu Maryamna wuxuu ka yiri: Ma uusan ahayn wax kale, ee wuxuu ahaa Addoon aanu u nicmaynay, waxaanan uga yeelnay tusaale Reer Bani Israa’iil. [Suuradda Alsukhruf: 59].

Rumeynta Rususha waxaa soo gelaya afar arrimood:

Tan koowaad: Waa in la rumeeyo in Risaaladoodu tahay Xaq Ilaahay sareeye soo diray, Qofkii beeniya Risaalo ka mida, wuxuu beeniyey Rususha oo dhan. Sida Ilaahay sareeye u yiri: Qolodii Nuux way beeniyeen Rusushii. [Shucaraa:105] Ilaahay wuxuu ka dhigay kuwo beeniyey Rususha oo dhan, iyadoo aysan jirin Rasuul kale oo aan isaga ahayn markay beeninayeen isaga, Sidaa awgeed, Nasaarada beeniyey Maxamed naxariis iyo nabad gelyo Allaha siiyee ee aan raacin; wey beeniyeen Ciisa Ibnu Maryam, mana aha kuwo isaga raacay, gaar ahaan isagoo ku bishaareeyey Maxamed naxariis iyo nabad gelyo Allaha siiyee, bishaaradaasna macno kale ma leh ee inuu yahay Rasuul iyaga loo soo diray, oo Ilaahay kaga badbaadinayo baadinimo, kuna hanuuninayo jidka toosan.

Tan labaad: In la rumeeyo Magaca kii magaciisa la ina baray sida: Maxamed, Ibrahiim, Muusa, Ciisa iyo Nuux naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee. Shantaasna waa Rususha Ulul-Casmiga ah, waxaana Ilaahay ku xusay laba meelood oo Quraanka ka mida isagoo yiri: Xus Nabiyow markaan ka qaadnay Nabiyada ballankoodii oo aan ka qaadnay Adigaba, Nuux, Ibraahiim, Muuse iyo Ciisa Ibnu Maryam, waxaan ka qaadnay ballan adag. [Suuradda Alaxsaab: 7] Iyo hadalka Ilaahay: Ilaahay wuxuu idiin jideeeyey Diintii uu u dardaarmay Nuux iyo Diintii aanu kuu Waxyoonay iyo tii aanu u dardaaranay Ibrahiim, Muusa, iyo Ciisa ee aanu ku niri Diinta ooga hana isku khilaafina, Mushrikiinta waa ku weyn tahay Diinta aad ugu yeeraysid Ilaahay ayaa doorta ciduu doono wuuna hanuuniyaa Qofkii u tawbo keena. [Suuradda Alshuuraa:13].

Kii aanan magaciisa aqoon oo ka midana; waxaan u rumaynaynaa si guud, Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Waxaanu soo dirnay Rusul kaa horeysey; waxaa ka mida kuwo aan kaaga waranay, iyo kuwo aanaan kaaga waramin. [Suuradda Qaafir: 78].

Tan Saddexaad: waa In la rumeysto wixii ka sugan wararkooda.

Tan afraad: waa in lagu camal falo sharciga kii la inoo soo diray ee iyaga ka mida, kaasoo ah Maxamedkii naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiye lagu khatimay Rususha, ee loo soo diray dadka oo dhan, Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Mayee, Rabbigaa ayaan ku dhaartaye ma aysan rumeyn jeer ay kaaga dhigtaan garsoore waxay isku qabtaan, ka dibna aanay ka helin Naftooda wax dhibsi ah go`aankaaga oo ay u hoggaansamaan hoggaansamid dhan. [Alnisaa: 65].

Rumeynta Rusushu waxay leedahay miro waaweyn, waxaana ka mida:

Tan koowaad: waa in la Ogaado naxariista Ilaahay iyo daryeelkiisa uu siiyey Addoomadiisa; isagoo u soo diray Rusul ku hanuuniya Jidka Ilaahay, una caddeeya siday Ilaahay u caabudayaan; waayo caqliga dadku keligi ma ogaano karo taas.

Ta labaad: waa In Ilaahay sareeye looga mahad naqo nicmadan weyn.

Ta saddexaad: waa in la Jeclaado Rususha Naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee, lana weyneeyo laguna amaano waxay mudan yihiin; waayo waa Rusushii Ilaahay Sareeye, waxayna guteen cibaadadiisa, oo ay gaarsiiyeen fariintiisa, una naseexeeyeen Addoomadiisa.

Waa beeniyeen kuwii madaxa adkaa Rusushoodii, iyagoo sheeganaya in Rususha Ilaahay sareeye aysan ahayn Bashar! Ilaahay sareeye isagaa xusay sheegashadaas, kuna buriyey hadalkiisii isagaa xumi ka hufane: Dadka uma aysan diidin inay rumeeyaan markii hanuunku u yimid, inay yiraahdeen mooyee, ma Ilaahay ayaa Bashar Rasuul ahaan u soo diray, Rasuulow ku dheh: hadii ay dhulka joogi lahaayeen Maa`ig socota iyo xasiloon Samada ayaan uga soo dejin lahayn Malag Rasuul ah. [Suuradda Alisraa: 94-95].

Ilaahay sareeye waa buriyey sheegashadaas waa in Rasuulku ahaado Bashar; waayo waxaa loo diray dadka Dhulka jooga oo Bashar ah, haddey dadka dhulka jooga ahaan lahaayeen Malaa'ig, Ilaahay wuxuu uga soo dajin lahaa Samada Malag Rasuul ah, si uu iyaga u la mid noqdo. Sidaas ayaa Ilaahay sareeye uga waramay kuwii Rususha beeniyey inay yiraahdeen: ... waxaad tihiin Bashar nala mida, waxaad doonaysaan inaad naga jeedisaan wixii Aabayaalkayo Caabudi jireen, noola imaada Xujo Cad, Rusushoodii waxay ku tiri: waxaan nahay Bashar idin la mida laakiin Ilaahay waa ku manaystaa Qofkuu doono ee Addoomadiisa ah, mana noo sugnaan inaan idiin la nimaadno Xujo Cad in Ilaahay doono mooyee. [Suuradda Ibraahim: 10-11].

*

Rumaynta Maalinta Qiyaame

Maalinta Aakhiro: waa Maalinta Qiyaame ee dadka la soo saari doono si loo xisaabiyo loona abaal mariyo.

Waxaana loogu magacaabay sidaa; waayo waa Maalin aan Maalin kale ka dambayn, oo ay ku sugnaanayaan dadka Jannadu Guryahooda, dadka Naartuna Guryahooda.

Rumaynta Maalinta Aakhirona waxaa soo gelaya saddex arrimood:

Tan Koowaad: waa in la rumeeyo soo bixinta: waana in la soo nooleeyo dadka dhintay marka buunka la afuufo afuufida labaad; oo dadku u istaagaan Rabbiga Caalamka, iyagoo kabo la', ee qaawan, oo aan la gudin, Ilaahay wuxuu yiri: Sidaan u billownay abuuriddii hore ayaan ku soo celineynaa, waana ballan aan qaadnay oo aanu fulin doono. [Suuradda Alanbiyaa: 104].

Soo bixintuna waa xaq sugan oo uu tusaayo Kitaabka, Sunnada, iyo Ijmaaca Muslimiintu.

Ilaahay sarreeye wuxuu yiri: Markaas ka dib, waad dhimaneysaan. Markaas ka dib, Maalinta Qiyaamd waa la idin soo bixin doonaa. [Almuminuun: 16-15].

Nabigu naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee wuxuu yiri: "Maalinta Qiyaame waxaa la soo xaadirin dadkii iyagoo Cago cad, qaawan oo Buuryo qab ah" [13]. Waxaa soo weriyey Bukhaari iyo Muslim. [13] Muslim ayaa ku soo saaray, Kitaabka Jannada, Sifaynta Nicmadeeda iyo Ehelkeeda, Baabka Dhamaadka Adduunka, iyo Caddeynta Soo Saaridda Maalinta Qiyaame, tirada: (2859).

Muslimiintu way isku raaceen sugnaantiisa, waana waxay xikmadu keenayso, inuu Ilaahay u yeelo uunkan meel loo soo noqdo, oo uu kaga abaal mariyo wuxuu u jideeyey ee uu la soo diray Rusushiisa. Ilaahay wuxuu yiri: Ma waxaad mooddeen inaan idiin abuurnay Cayaar, oo aydaan Xaggayaga u soo noqonayn? [Suuradda Almuminuun: 115]. Nabigiisuna naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee wuxuu yiri : Allaha kugu faral yeelay Quraanka wuxuu dib kuugu soo celin doonaa Aakhiro. [Alqasas: 85].

Tan labaad: waa in la Rumeeyo Xisaabta iyo Abaal marinta: Addoonka waa lagu xisaabinayaa camalkiisa, waana laga abaal marinayaa, waxaana arinkaas tilmaamay Kitaabka, Sunnada, iyo Ijmaaca Muslimiinta.

Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Xaggayaga ayey u soo laaban, Markaas ayaanu xisaabin doonaa. [Suurada Alqaashiyah: 25-26] IIaahay sareeye wuxuu yiri: Qofkii la yimaada hal sano, wuxuu helin toban laabkeed, qofkiise la yimaada danbi, waxaa lagu abaal marin hal danbi iyagoon la dulmin. [Suuradda Alancaam: 160] Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Waxaanu dhigeynaa miisaanka Cadaalada Maalinta Qiyaame, Qofna wax laga dumin maayo, hadday jiraan wax yar oo le’eg Iniinta Sisinta waa keeneynaa Annagaana ku filan inaan Xisaabino. [Suuradda Alanbiyaa; 47].

Ibnu Cumar waxaa laga wariyey, Allaha ka raalli noqdo isaga iyo Aabbihiye, in Nebigu naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee isaga iyo Ehelkiisaba ee wuxuu yiri: « Ilaahay waa soo dhaweeyaa Muminka wuxuuna ku daboolaa Asturkiisa, wuxuuna ku oran: ma garan danbigaas?, magaran danbigaas? wuxuu oran: haa Rabbiyow, ilaa uu ka qirto danbiyadiisii, oo uu u maleeyo inuu halaagsamay wuxuu ku oran: Adduunyadii waan kugu asturay, Maantana waan kuu dhaafayaa, waxaana la siin Diiwaankiisii Xasanaadkiisii, Gaalka iyo Munaafaqana waxaa looga dhawaaqin khalqiga hortooda:: kuwaani waa kuwii Ilaahay beeniyey, ee lacnada Ilaahay ha ku dhacdo Daalimiinta. Bukhaari iyo Muslim ayaa wariyey. [14] Bukhaari ayaa ku soo saaray: Kitaabka Dulmiyada, Baabka Hadalka Ilaahay sareeye: {Haddaba ogaada lacnada Ilaahay waxay ku sugan tahay daalimiinta} (2309), iyo Muslim: Kitaabka Towbada, Baabka aqbalaada toobada kan wax diley, xataa haduu dilkiisu bato, tirada (2768).

Waxaana ka sugnaaday Nabiga naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee : «Qofkii ku hamiya Xasano oo sameeya, Ilaahay wuxuu u qoraa toban Xasano ilaa Todoba Boqol oo laalaab ilaa laalaabyo badan, qofkii ku hamiyana Danbi oo sameeya, Ilaahay wuxuu u qoraa hal Danbi»[15]. [15] Muslim ayaa ku soo saaray: Kitaabka Iimaanka, Baabka haddii Addoonku ku hamiyo xasano waa loo qoraa, haddii uu ku hamiyo dambina looma qoro, tirada: (131).

Muslimiintu waxay isku raaceen inay sugan tahay xisaabta iyo abaal-gudka camalaku, taasina waa mid xikmaddu keenayso; waayo, Ilaahay wuxuu soo dejiyey Kutub, wuxuuna soo diray Rusul, wuxuuna Addoomada ku waajibiyey inay aqbalaan wixii Rusushu la timid kuna camal falaan waajibaadka ku jira. Ilaahayna wuxuu waajibiyey in la la dagaalo kuwa diida, wuuna xalaaleeyey dhiiggooda, iyo dhiiga Caruurtooda, Dumarkooda iyo Maalkooda, Haddii aanay jiri lahayn xisaab iyo abaal marin, arrintani waxay ahaan lahayd ciyaarta uu ka nasahan yahay Rabbiga Xakiimka ahi, Ilaahayna arrintaas wuxuu ku ishaaray hadalkiisii: Waanu weydiin doonaa kuwii loo soo diray iyaga waana weydiin doonaa ku wii la soo diray Waxaanu uga waramaynaa si cilmi ah, mana aanaan ahayn kuwo maqan. [Ssuuradda Alacraaf: 6-7].

Tan seddexaad: In la rumeeyo Jannada iyo Naarta iyo inay yihiin halka ay ku danbaynayaan khalqigu weligood.

Jannadu waa daarta nimcooyinka Ilaahay ugu diyaariyey Muminiinta Ilaahay ka baqa, ee rumeeyey wixii Ilaahay ku waajibiyey inay rumeeyaan, oo gutay daacada Ilaahay iyo Rasuulkiisa, iyagoo daacada Ilaahay u gaar yeelaya, oo raacaya Rasuulkiisa, Jannada waxaa ku jira nimcooyin kala nooc ah. «Jannada waxaa ku jira waxaan ili arag, dhegina maqlin, qalbiga Basharkana ku soo dhicin» [16]، Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Kuwa Ilaahay rumeeyey ee Camal saalixa falay iyagaa ah kuwa dadka u khayr badan, abaal gudka Ilaahay siiynayo waa Jannooyin ay hoos marayaan Wabiyo, iyagoo ku waaraya waligood, Ilaahay waa ka raali noqday iyaguna raali ayey ka noqdeen, taasna waxaa hela Qofkii Ilaahay ka baqa. [Albayyinah: 7-8]. Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Dadku ma oga waxa Jannada loogu qariyey ee il qabowsi ah iyagoo looga abaal marinayo Camalkoodii Addunka. [Alsajdah: 17]. [16] Bukhari ayaa ku soo saaray: kitaabka Tafsiirka, Baabka Hadalka Ilaahay yiri: { Qofna ma oga waxa Jannada loogu qariyey ee il qabowsiga ah}, tirada (4501), iyo Muslim: kitaabka Jannada iyo sifaynta nicmadeeda iyo Ehelkeeda, tirada (2824).

Naartuse: waa Daarta cadaabta ee uu Ilaahay sareeye u diyaariyey Gaalada Daalimiinta ah, ee ku Gaaloobay isaga Rusushiisana ku caasiyey, waxaana ku jira noocyo kala duwan oo cadaab ah iyo ciqaabo aan Maskaxdu suuraysan karin. Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Ka dhawrsada Naarta loo diyaariyey Gaalada. [Suuradda Aala Cimraan: 131] Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Dheh: Xaqa Rabbigiin ayaa soo dejiyey, ee Qofkii doona ha rumeeyo Qofkii doonaana ha Gaaloobo; Waxaanu u diyaarinnay Daalimiinta Naar Gidaarradeedu koobayaan hadday dalbadaan gargaar Biyood waxaa loogu gargaarin Biyo Daamur oo kale ah ee gubaya Wajigooda. Waa Cabbitaan baas leh iyo Fadhi xumaan leh. [Suuradda Alkahaf: 29] Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Ilaahay wuu nacladay Gaalada, oo u diyaariyey Naarta Saciira ee ololka badan, iyagoo ku waari doona weligood, mana helayaan cid u gargaarta oo caawisa, Maalinta wajigooda lagu rogrogayo Naarta, waxay oran: shalaytadeenee bal maan raacno Ilaahay iyo Rasuulka. [Suuradda Alaxsaab: 64-66]

Rumeynta Maalinta Aakhiro waxay leedahay Miro waaweyn, oo ay ka mid tahay:

Tan 1aad: In la jeclaado samaynta daacada, laguna dadaalo; iyadoo la rajaynayo abaal gudka Maalintaas.

Tan 2aad: waa in laga cabsado samaynta Macsidda, iyo in lagu raalli noqdo; iyadoo laga cabsanayo ciqaabta Maalintaas.

Tan 3aad: waa in Qofka Muminka ah wixii Adduunyo dhaafay lagu ilowsiiyo nicmada iyo Ajarka uu Aakhiro ka rajeynaayo.

Gaaladii waa diideen soo bixinta dhimashada ka dib, iyagoo sheeganaya inaysan dhici karin.

Sheegashadani waa baadil, inay baadil tahay waxaa caddaynaya Sharciga, Xisiga iyo Caqliga.

Sharciga Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Gaaladu waxay sheegteen inaan la soo bixin doonin, Rasuulow ku dheh: Rabbigay ayaan ku dhaartaye waa la idin soo bixin ka dibna waa la idiin sheegin waxaad Camal fasheen, taasina Ilaahay waa u fududahay. [Taqaabun: 7]. Waxaana isku waafaqeen dhamaan Kutubta Samawiga ah.

Xisigana: Ilaahay wuxuu Addoomadiisa ku tusay Adduunkaan soo noolaynta dadka dhintay, Suuradda Albaqarana waxaa ku sugan shan tusaale oo arrintaas ku saabsan, kuwaas oo kala ah:

Tusaalaha 1aad: Qoomkii Nabi Muuse markay ku dheheen: ...Kuma rumeysanayno jeer aan u aragno Ilaahay si caddaan ah... [Suuradda Albaqarah: 55], markaas ayaa Ilaahay dilay, ka dibna wuu soo nooleeyey. Markaas Ilaahay sareeye wuxuu yiri: isagoo la hadlaaya Reer Bani Israa`iil: Xusa markaad tiraahdeen: Muusow! Kuma rumeysaneyno jeer aanu u aragno Ilaahay si caddaan ah, oo markaas Biriqdu idinku dhacday idinkoo eegaya, ka dibna aanu idin soo nooleynay dhimashadiina ka dib waxaad mudan tihiin inaad Ilaahay u mahad celisaan. [Suuradda Albaqrah: 55-56].

Tusaalaha 2aad: waa qisadii qofkii la dilay ee ay isku khilaafeen Reer Bani Israa'iil Ilaahayna amray inay gawracaan Sac, oo ay Qofkii la dilay ku dhuftaan qayb ka mida Saca; si uu ugu sheego ciddii dishay, Arintaasna Ilaahay sareeye wuxuu ka leeyahay: Xusa markaad disheen Qof, oo aad isku qabateen cidda dishay, Ilaahayna uu ahaa mid soo saara waxaad qariseen, ee aanu ku niri: ku dhufta Qofka la diley qayb ka mida Saca, Sidaas ayaa Ilaahay u soo nooleeyaa Meydadkee, wuxuuna idin tusayaa Ilaahay Aayaadkiisa waxaad mudan tihiin inaad garataane. [Albaqara: 72-73].

Tusaalaha 3aad: waa qisadii dadkii Guryahooda ka baxay iyagoo geeri ka cararaya oo kumanaan ah; ee Ilaahay sareeye diley, ka dibna soo nooleeyey, arrintaasna wuxuu Ilaahay sareeye ka leeyahay: Miyaadan ogaan kuwii ka soo baxay Guryahoodii iyagoo kumanaan ah oo ka baqaya geeri ee Ilaahay ku yiri: Dhinta, ka dibna soo nooleeyey. Ilaahay dadka wuxuu siiyey fadli iyo dheeraad laakiin dadka badankoodu u ma mahad celiyaan. [Suuradda Albaqara: 243]

Tusaalaha 4aad: waa qisadii kii soo maray Magaalo dhimatay, ee u arkay inay tahay waxaan suuragal ahayn in Ilaahay sareeye soo nooleeyo, ee Ilaahay sareeye dilay boqol Sano, ka dibna soo nooleeyey, arrinkaasna Ilaahay sareeye ka leeyahay: Ama sida kaa soo ag maray Magaalo, iyadu isku soo kor duntay saqafyadeedii; wuxuu yidhi: Goorma buu Alle nooleyn tani dhimashadeeda kaddib? Markaasuu Alle sababay inuu mowtanaado boqol sano, markaasuu soo nooleeyey. Wuxuu yidhi: Intee baad negaatay? wuxuu yidhi: Waxaan negaaday maalin ama maalin gelinkeed. Wuxuu yidhi: Mayee, waxaad negaatay boqol sano, ee eeg cuntadaadii iyo cabbitaankaagii, waayuhu ma doorin; eegna dameerkaagii, waxaanuna kaaga dhigaynaa calaamo dadka. Eeg lafaha, sidaan isugu soo ururinno, markaas aan u huwinno hilib; markay u caddaatay wuxuu yidhi: Waxaan ogahay inuu Alle wax walba Karo. [Suuradda Albaqrah: 259].

Tusaalaha 5aad: waa qisadii Nabi Ibraahiim Alkhaliil, markuu Ilaahay sareeye waydiiyey inuu tuso siduu u nooleeyo kuwa dhintay; markaasaa Ilaahay sareeye amray inuu gowraco afar Shimbirood, oo uu u qaybiyo gobolo uuna kala saaro buuraha ku hareeraysan ah, ka dibna uu u yeero; ka dibna Qaybihii ayaa isku soo ururaya oo isku dhagaya una imaanaya Ibraahiim iyagoo soconaya, taasna Ilaahay sareeye wuxuu ka yiri: Xusa markuu Ibraahiim yiri: Rabbiyow! i tus sidaad u nooleyso Meydka. Wuxuu yiri: Miyaadan rumaynin? wuxuu yiri: haaye, laakiin si Qalbigaygu ugu xasilo, wuxuu ku yiri: Soo qaado afar Shimbirood, ka dibna jarjar oo dhig Buur walba korkeeda qayb ka mida Shimbiraha, ka dibna u yeer, waxay kuu imaan iyagoo soconaya. Ogowna in Ilaahay yahay Casiis Xakiim ah. [Suuradda Albaqara: 260}.

Kuwaani waa tusaalooyin muuqda oo dhab ah, oo tilmaamaya inay suuragal tahay soo noolaynta dadka dhintay, waxaana horay loo soo tilmaamay wixii uu Ilaahay sareeye mucjisooyin uga dhigay Nabi Ciise Ibnu Maryam oo ahayd soo noolaynta dadka dhintay, iyo ka soo saaristooda Qubuurahooda idanka Ilaahay sareeye.

Daliilka caqliga ahna: waa laba Waji:

Kan koowaad: waa in Ilaahay sareeye uu yahay kan abuuray Samooyinka iyo Dhulka, iyo waxa ku dhex jira, oo markii horeba abuuriday. Kan awooda inuu abuurida bilaabo, ku ma adka inuu soo celiyo. Ilaahayna sareeye wuxuu ka yiri: Ilaahay waa Kan billaabay abuurida, haddana soo noolaynaya dhimashada ka dib, taasina waa mid u fudud. [Suuradda Alruum: 27]. IIaahay sareeye wuxuu yiri: Sidaan u billownay abuuriddii hore ayaan ku soo celineynaa, waa ballan aan qaadnay oo na saaran, waana fulin doonaa. [Suuradda Alanbiyaa: 104]. Ilaahay wuxuu yiri isagoo amraya in loo jawaabo kuwii dafiray soo noolaynta Lafaha iyagoo baaliyoobey: Rasuulow ku dheh: Waxaa soo noolayn Ilaahii markii horeba abuuray, Isagaana u Xog ogaal ah abuurid walba. [Suuradda yaasiin: 79].

Kan Labaad: waa in Dhulku yahay mid dhintay oo aan dhaqaaq lahayn, oo aan lahayn Geed cagaaran; ka dibna Roob ku soo dego; ka dibna uu noqdo mid dhaqaaq leh ee cagaaran ee nool, waxaana ka soo baxa nooc kasta oo qurux badan, Allaha awooda inuu nooleeyo dhimashadiisa ka dib, wuu awoodaa inuu soo nooleeyo dadka dhintay, Ilaahay sareeye wuxuu ka yiri: Aayadaha Ilaahay waxaa ka mida inaad aragto dhulka oo abaar ah, ka dibna aan ku soo da’inno Roob uuna noolaado oo soo kor noqdo. waa hubaal in Allaaha nooleeyey wuu noolaynayo Maydka. waana hubaal inuu wax walba awoodo. [Suurada fusilat: 39]. Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Waxaanu ka soo dejinnaa Daruuraha Biyo barakaysan, oo aan ku soo saarno Beero, Baad, iyo Timir dhaadheer oo leh Miro is dul saaran, si ay ugu noqoto cunto Addoomada. Waxaan ku noolaynay Dhul dhintay, waa sidaas oo kale soo bixintuna. [Suuradda Qaaf: 9-11].

Waxaa kaloo soo galaya rumaynta Maalinta Aakhiro: in la rumeeyo wax kasta oo ka danbeeya dhimashada sida:

(A) Fitnada Qabriga: waana in Meydka marka la aaso ka dib la waydiiyo Rabbigiis, Diintiisa, iyo Nabigiisa; markaas ayaa Ilaahay ku sugayaa kuwa iimaanka lahaa hadalka sugan, oo wuxuu oranayaa: Rabbigay waa Allaah, Diintayduna waa Islaamka, Nabigayguna waa Maxamed naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiye. Ilaahayna waa dhumiyaa Daalimiinta, markaasuu yiraahdaa Gaalku: Haah, haah, ma aqaan. Waxaana yiraahda munaafaqa ama midka shakisan: Ma aqaan, waxaan maqlay dadka oo wax oranaya, aniguna waan iri.

(B) Cadaabka Qabriga iyo Nicmadiisa: waxay ku dhacayaan Daalimiinta Munaafiqiinta ah iyo Gaalada, Ilaahay sareeye wuxuu yiri: ...Rasuulow haddaad arki lahayd markay Daalimiintu ku sugan yihiin Sakaraadka Geerida, iyadoo Malaa’igtu ay soo fidinayaan Gacmahooda iyagoo ku oranaya: Soo saara Naftiinna! Maanta waxaa la idinku abaal marin cadaabka dulleynta, sababtuna waa hadalkii xaq darada ahaa ee aad Ilaahay ka sheegi jirteen, Waxaadna aheydeen kuwo Aayadaha Ilaahay iska weyneeya. [Suuradda Alancaam: 93]

Ilaahay sareeye wuxuu ku yiri Reer Fircoon: Naarta, waxaa loo soo bandhigaa Aroor iyo Galab 'kastaba' , Maalintay Saacadda Qiyaame dhacdona waxaa lagu oran: Reer Fircoon geliya cadaabka ugu daran. [Qaafir: 46].

waxaa ku sugan saxiixu Muslimka in laga wariyey Sayd Binu Saabit Ilaahay ha ka raali noqdee, in Nabigu naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiye yiri : (Haddii aanan ka cabsanayn inaad is Aasi weydaan, waxaan Ilaahay ka baryi lahaa inuu idin maqashiiyo Cadaabka Qabriga ee aan maqlayo). Ka dibna wuxuu ku soo jeestay wejigiisa, wuxuuna yiri: «Ilaahay ka magan gala cadaabka Naarta» Waxay dheheen: Ilaah ayaan ka magan gelaynaa cadaabka Naarta, wuxuuna yiri: «Ilaahay ka magan gala cadaabta Qabriga» Waxay ku dheheen: Ilaahay ayaan ka magan gelaynaa Cadaabka Qabriga, wuxuu yiri: «Ilaahay ka magan gala Fitnaha, middeeda muuqata iyo middeeda qarsoonba» Waxay dheheen: Ilaahay baan ka magan gelaynaa fidnooyinka teeda muuqata iyo teeda qarsoon, Wuxu yiri: «Ilaahay ka magan gala fitnada Dajaal» Waxay yiraahdeen: Waxaan Ilaahay ka magan gelaynaa fitnada Dajaal [17]. [17] Muslim ayaa ku soo saaray: Kitaabka Jannada iyo sifada nicmadeeda iyo Ehlikeeda, Baabka in Qofka dhintay loo soo bandhigo meeshuu ka fariisanayo Jannada ama Naarta, iyo sugnaanta cadaabka Qabriga iyo in laga magan galo, tirada: (2867).

Nicmada Qabrigase: waxay u gaar tahay Muminiinta runta sheega, Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Kuwa yiri: Rabbigeen waa Allaah, ka dibna toosnaaday waxaa ku soo degta Malaa`ig ku oran: ha baqina hana murugoonina ee ku bishaaraysta Jannadii la idiinku yaboohay. [Suuradda fusilat: 30].

Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Hadday Naftu dhuunta soo gaadho 83 idinkoo eegaya 84 annaguna aanu idiinka dhow nahay laakiin ay daan arkayn 85 haddaan la idin xisaabin doonin 86 maad Nata ku soo celisaan jirkeedii haddaad run sheegaysaan 87 hadday ka mid tahay kuwa Ilaahay u dhow 88 waxay leedahay nasasho, udgoon iyo janno raaxo leh 89. [Suuradda Alwaaqicah: 83-89].

Albaraa Binu Caasib Allaha ka raalli ahaadee waxaa laga wariyey in Nabiga naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee inuu ku yiri: Muminka marka uu Qabrigiisa dhexdiisa uga jawaabo labada Malag: "«Mid dhawaaqaya ayaa cirka ka soo dhawaaqa: Addoonkaygii run buu sheegay, ee ugu gogla Jannada, oo ugu labisa Jannada, oo Albaab xagga Jannada ah u fura, Wuxuu yiri: waxaa uga imanaya naacawdeeda iyo carafteeda, waxaana loo waasiciyaa Qabrigiisa inta Araggiisu gaaro»" Waxaa ku soo weriyey Axmad iyo Abu Daa`uud xaddiiskii dheeraa [18]. [18] Waxaa ku soo saaray Abu Daa'uud: Kitaabka Alsunnah, Baabu Almas'alah fil Qabri wa Cadaab Alqabri, (4753), iyo Axmed: Musnad Alkuufiyyiin, Xaddiiska Albaraa' Binu Caasib, tirada (18534).

Waa lumeen kuwa Bidcada ah ee diiday Cadaabta Qabriga iyo Nicmadeeda, iyagoo sheeganaya in taasi aysan suuragal ahayn oo ay khilaafsan tahay sida xaaladu tahay, waxay dheheen: haddii Meydka Qabrigiisa la eego waxaa laga helayaa isagoo sidiisii ah, Qabriguna uusan is bedelin balac iyo ciriiri midna.

Sheegashadaasna baadil ayey ku tahay Sharciga, Xisiga iyo Caqligaba:

Sharciga: waxaan horay u soo maray Nusuustii tilmaamaysey inuu sugan yahay Cadaabka Qabriga iyo Nicmadiisuba.

Saxiix Albukhaari waxaa ku soo arooray Xaddiis uu wariyey Ibnu Cabbaas Allaha ka raalli noqdee isaga iyo Aabihiise inuu yiri: "Nabigu naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiye ayaa ka soo baxay Beeraha Madiina qaarkood; wuuna maqlay codka labo Qof oo lagu cadaabayo Qabriyadooda," wuu sheegay Xaddiiska, waxaana ku jirey: Inuu labadooda midkood uusan Kaadida iska ilaalin jirin. Ruwaayad kale waxay ahayd: Kaadidiisa «Iyo in kan kale oo dadka warka u kala qaadi jirey», Waxay ahayd Riwaayad kale ee Muslim lahaa: "Qofku kaadida iskama dhawri jirin " [19]. [19] Bukhaari ayaa ku soo saaray: Kitaabka weysada, Baabka wixii ku soo arooray dhaqidda kaadida, tirada (215).

Xisigana: qofka hurdaa wuxuu hurdadiisa ku arkaa inuu ku jiro meel waasac ah oo qurxoon, kuna raaxaysanayo, ama inuu ku jiro meel ciriiri ah oo cabsi leh, uuna ku dhibtoonayo, waxaana suuragal ah mararka qaar inuu ku soo tooso wuxuu arkayey, Iyadoo aysidaas tahay ayuu ku saaran yahay firaashkiisa oo qolkiisa ku joogaa isagoo sidiisii ah, hurdaduna waxay walaal la tahay dhimashada; sidaa darteed Ilaahay sareeye wuxuu ugu magac daray: (dhimasho), Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Ilaahay waa oofsadaa Naftu markay dhimanayso tii aan dhimana waxay ku dhimataa Hurdadeeda, oo Ilaahay waa ceshadaa tii uu ku xukumay dhimashada, tii kalena wuu soo diraa ilaa ajal magacaaban. [Suurradda Alsumar: 42].

Caqligana: Qofka hurdaa wuxuu hurdadiisa ku arkaa riyada xaqa ah ee waafaqsan xaqiiqada, waxaana laga yaabaa inuu arko Nabiga naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee isagoo ku sugan sifadiisii, Qofka sifadiisa ku arkaana; run ahaan ayuu u arkay. Iyadoo ay sidaas tahay, Qofka hurdaa wuxuu ku jiraa Qolkiisa oo sariirtiisa saaran yahay, wuuna ka fog yahay wixii uu arkay, Haddaba hadday tani suurtagal ku tahay xaaladaha Adduunka, saw suurtagal kama aha xaaladaha Aakhirada?

Waxay u cuskadeen sheegashadooda in haddii Maydka Qabrigiisa la feydo; in lagu arki lahaa isago sidiisii ah, Qabriguna aanu is ka bedelin ballaarkii iyo ciriirigii midna; jawaabta la siinayo waa dhawr dhinac, waxaa ka mida:

Tan koowaad: ma bannaana in lagala hor yimaado wuxuu sharcigu la yimid, shubhooyinkaa baadilka ah, kuwaas oo haddii uu qofka diidani si dhab ah ugu fiirin lahaa waxa sharcigu la yimid, uu ogaan lahaa baadilnimada shubhooyinkaan, waxaa la yiri:

Badanaa Qof cebeeya hadal sax ah.

Cilladiisuna waa fahamka liita.

Tan labaad: Xaaladaha Barsakhu waa arrimo ka mid ah Qaybka aan dareenka lagu garan karin, hadday ahaan lahayd mid dareenka lagu garan karo waxaa meesha ka bixi lahaa faa'iida rumaynta Qaybka, waxaana isku mid noqon lahaa kuwa rumeeyey Qaybka iyo kuwa diidan inay rumeeyaan Qaybka.

Tan seddexaad: waa in Cadaabta, iyo Nicmada, iyo Qabriga balaarkiisa, iyo ciriirigiisa, uu dareemayo Qofka dhintay oo kaliya, ee aanay cid kale dareemayn, taasina waxay la mid tahay sida Qofka hurdaa uu riyadiisa ku arko inuu ku jiro meel ciriiri ah oo cidlo ah, ama meel waasac ah oo qurux badan, halka Qofka agtiisa joogana uusan arkayn arrintaas oo aanu dareemeyn. Nabiga nabadgelyo iyo naxariis Allaha siiyee waa loo waxyoon jiray isagoo Asxaabtiisa dhex jooga; wuuna maqli jiray Waxyiga, balse Saxaabadu ma maqli jirin, mararka qaarna Malagga ayaa ugu soo sawirmi jiray qaab nin wuuna la hadli jiray, iyadoo Saxaabaduna aysan arkayn Malagga, oo aysanna maqlayn.

Tan afraad: waa in garashada Makhluuqu ku xadidan tahay intii Ilaahay sareeye awood u siiyey inay gartaan, suuragalna uma aha inay gartaan wax kasta oo jira. Samooyinka todobada ah, Dhulka, iyo waxa dhex jooga, iyo wax walbaba waxay Ilaahay ugu tasbiixsadaan mahadiisa tasbiix dhab ah, oo uu Ilaahay sareeye maqashiiyo cidduu doono oo ka mid ah makhluuqiisa mararka qaar. Sidaas oo ay tahayna wuu innaga xijaaban yahay, Ilaahayna wuxuu arrintaas ka leeyahay: Ilaahay waxaa ku tasbiixsada toddobada Samo, Dhulka iyo waxa dhex yaal, Shey walbana wuxuu ku tasbiixsadaa xamdiga Ilaahay, laakiin ma fahmaysaan tasbiixdooda. [Suuradda Alisraa: 44]. Sidaas oo kale Shaydaamada iyo Jinnigu dhulka maraan Waxaana horay Jinnigu ugu yimid Rasuulka Ilaahay naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee, oo ay dhageysteen akhrintiisii, oo aamuseenna, kuna noqdeen qoomkoodii iyagoo u digaya. Iyadoo ay sidaas tahay, haddana way naga xijaaban yihiin, arrintaasna wuxuu Ilaahay sareeye ka leeyahay: Bani Aadamow! Yuusan idin fidnayn shaydaanku, siduu uga soo saaray labadiinnii waalid Jannada, isagoo ka siibaya dharkooda, si uu u qaawiyo oo u tuso cowradooda. Wuu idin arkaa isaga iyo Qabiiladiisuba, idinkuse ma aragtaan, waxaan uga dhignay shaydaanka sokeeye kuwa aan Xaqa rumeyn. [Suuradda Alacraaf: 27]. Haddii khalqigu aanu dareemayn wax walba oo jira; ma bannaana inay dafiraan wixii sugnaaday oo ah arrimaha Qeybka, oo aanay dareemi karin.

*

Rumaynta Qaddarka

Qaddarku: (daalka oo la kor dhigo)Waa Qaddarinta Ilaahay ee shey walba, loona qadaro sida ku sugan cilmiga Ilaahay ee Asaliga ah, ee ay keenayso Xikmadiisu.

Rumaynta Qaddarka waxaa soo gelaya afar arrimood:

Kan koowaad: waa in la Rumayo in Ilaahay sareeye og yahay wax walba, si guud iyo si gaaraba, Asali ahaan iyo abidkeedba, hadday noqoto wax ku saabsan ficilladiisa, ama ficillada Addoomadiisaba.

Kan labaad: waa in la Rumayo in Ilaahay ku qoray arrinkaas Looxu Maxfuudka, labadan arrimoodna Ilaahay wuxuu ka yiri: Miyaadan ogeyn inuu Ilaahay og yahay waxa ku sugan Samada iyo Dhulka? waa hubaal in arrinkan ku qoran yahay Kitaab. waana hubaal in arrinkan Ilaahay u fudud yahay. [Suuradda Alxaj: 70]

Saxiixa Muslim waxaa ku sugan, in laga wariyey Cabdullaahi Binu Camar Binu Caas Allaha ka raalli noqdo isaga iyo Aabihiye inuu yiri: waxaan ka maqlay Rasuulka Ilaahay naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiye isagoo leh: «Ilaahay wuxuu qoray Maqaadiirta Khalqiga inta aanu abuurin Samooyinka iyo Dhulka Konton kun oo Sano ka hor» [20]. [20] Muslim ayaa ku soo saaray: kitaabka Qaddarka, Baabka doodii Aadan iyo Muuse nabad Allaha siiyee, tirada (2653).

Kan saddexaad: waa in la Rumayo in shey walba ku ahaaday Doonista Ilaahay sareeye, hadday tahay wax ku saabsan ficilka Ilaahay, ama ficilka Makhluuqa. Ilaahay arrinkaa wuxuu ka yiri: Rasuulow Rabbigaa wuxuu doono ayuu abuuraa oo doortaa ... [Alqasas: 68] Ilaahay wuxuu yiri: Ilaahay wuxuu doono ayuu sameeyaa. [Suuradda Ibraahiim: 27] Ilaahay wuxuu yiri: Ilaahay waa kan siduu doono idiinku sawira ilmo sidaha .... [Suuradda Aala Cimraan: 6]. Ilaahay sareeye wuxuu ka yiri ficilka Makhluuqa: ...Ilaahay haddu doono, wuu idinku sallidi lahaa Gaalada ama Munaafiqiinta weyna idinla dagaallami lahaayeen... [Suuradda Alnisaa: 90] Ilaahay wuxuu yiri: Rasuulow Rabbigaa hadduu doono, ma ay sameeyeen, ee iskaga tag iyaga iyo been abuurkooda. [Suuradda Alancaam: 112].

Kan afraad: waa in la Rumayo in shey walba Ilaahay abuuray, naftooda, tilmaantooda iyo dhaqaaqooda. Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Shey walba Ilaahay ayaa abuuray, shey walbana Ilaahay ayaa Maamula. [Suuradda Alsumar: 62] Ilaahay isagaa xumi ka hufane wuxuu yiri: Ilaahay isagaa shey walba abuuray, oo u qaddaray si qiyaasan oo isku jaan go'an. [Suuradda Alfurqaan: 2] Ilaahay wuxuu ka yiri Nabigiisii Ibraahiim naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee inuu ku yiri Qoomkiisii: Ilaahay ayaa idin abuuray adinka iyo Camalkiinaba. [Suuradda AlSaaffaat: 96].

Rumaynta Qaddarka -sidaan u soo sheegnay- ma diidayso inuu Addoonku leeyahay doonis iyo awood uu ku sameeyo ficilkiisa ikhtiyaariga ah ee uu leeyahay, waayo sharciga iyo waaqica ayaa sugaya arrintaas.

Sharciga: Ilaahay sareeyee wuxuu ka yiri Mashii'ada: .... Qofkii doonaa ha samaysto Camal saalixa oo uu Rabbigu ugu laabto. [Suuradda Alnaba: 39] Ilaahay wuxuu yiri: .... Xaaskiina ugu taga qaabkaad doontaan... [Suuradda Albaqara: 223] Ilaahay wuxuu ka yiri Awoodda: Ilaahay ka cabsada intaad awooddaan oo maqla oo adeeca ... [Taqaabun: 16]. Ilaahay wuxuu yiri: Ilaahay ku ma waajibiyo Qofna wuxuusan awooddin, Qof walbana wuxuu leeyahay wuxuu kasbado ee khayra waana dushiisa wuxuu kasbado denbi ah. [Suuradda Albaqara: 286]

Waaqicuna: waa in qof walba og yahay inuu leeyahay doonis iyo awood uu labadooda wax ku sameeyo, waxna kaga tago, wuuna ku kala saaro waxa ku dhaca doonistiisa sida socodka, iyo waxaan ku dhicin doonistiisa sida Gariirka, laakiinse doonista Qofka iyo awooddiisu waxay ku dhacaan doonista iyo Awoodda Ilaahay, wuxuu yiri Ilaahay: Qofkii idinka mida ee doonaya inuu ku toosnaado Xaqa, ma dooni kartaan wax uusan doonin Allaha Rabbul caalamiinka ah. [Suuradda Altakwiir: 28 - 29] Adduunkaan oo dhan Ilaahay Mulkigiisa ayuu ku jiraa, mana dhici karto inuu Mulkiga Ilaahay uu ku jiro shey uusan ogeyn oo uusan doonin.

Rumaynta Qaddarka -sidaan u soo qeexnay- Addoonka ma siinayo inuu xujo ka dhigto inuu waajib ka tago ama macaasi sameeyo, sidaa darteed Xujadiisu dhawr dhinac ayey Baadil ka tahay.

Kan Koowaad: waa hadalkii Ilaahay: Kuwa Mushrikiintu waxay oran: Hadduu Ilaahay doono, ma aanu u shariig yeeli lahayn annaga iyo Aabbayaasheenba, waxna ma xarrimneen. Sidaas ayey been u sheegeen kuwii ka horeeyey ilaa ay ka dhadhamiyeen Ciqaabkayaga, ku dheh miyaad haysaan Cilmi aad noo soo saartaan, male uun baad raacaysaan, beena waad sheegtaan. [Suuradda Alancaam: 148] Hadday Qadarka u haysan lahaayeen Xujo Ilaahay ma dhadhansiiyeen Ciqaabkiisa.

Kan Labaad: Waa hadalka Ilaahay yiri: Waxaan soo dirnay Rusul bishaaraysa oo digaysa si aanay dadku Xujo ugu helin Ilaahay, Rususha uu soo diray ka dib, Ilaahay waa Casiis, Xakiim ah. [Suuradda Alnisaa: 165] Haddii uu Qadarku xujo u ahaan lahaa kuwa khaladka suubiya, ma diidi lahayn in la soo diro Rusul, waayo khaladka ay sameeyaan soo dirida Rususha ka dib, waxay ku dhacaysaa Qadarka Ilaahay sareeye.

Tan Saddexaad: Waa Xadiiska ay wariyeen Bukhaari iyo Muslim, oraahdaana waa tii Bukhaari, waxaa laga wariyey Cali Binu Abii Daalib Allaha ka raalli ahaadee inuu Nabigu naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiye uu yiri: "Ma jiro mid idinka mida oo aan loo qorin Booskiisa Naarta ama Jannada." Nin dadkii ka mid ahaa ayaa yiri: Rasuulka Ilaahayow miyaanan isku halleyn karin? wuxuu yiri: (Maya, camal fala, Qof walba waa loo fududeeyey Camalkiise). Ka dibna wuxuu akhriyey: Qofkii dadka wax siiya ee Ilaahay ka baqa .... [Suuradda Allayl: 5]. Riwaayad Muslim leeyahay waxay ahayd: «Qof walba waxaa loo fududeeyey wixii loo abuuray» [21]. Nabigu naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiyee wuxuu amray camalka, wuxuuna ka reebay in Qaddarka isku haleeyaan. (21) Bukhaari ayaa ku soo saaray: kitaabka Al-Qadar, Baabka (amarka Ilaahay waa Qadar la Qaday), tirada (6605), iyo Muslim: kitaabka Al-Qadar, Baabka sida Aadanaha loogu abuuro Caloosha Hooyadiis, looguna qoro Risqigiisa, Ajashiisa, Camalkiisa, iyo inuu hoogay ama liibaanay, tirada (2647).

Kan afaraad: waa in Ilaahay sareeyee Addoonka wax faray waxna ka reebay, oo uusan ku waajibin wax uusan awooddin, Ilaahay wuxuu yiri: Ilaahay ka baqa intaad awooddaan oo maqla oo adeeca Ilaahay. [Taqaabun: 16]. Ilaahay wuxuu yiri: Qofna Ilaahay ku ma waajibiyo wax uusan awooddin. [Suuradda Albaqara: 286]. Haddii Addoonka lagu qasbi lahaa ficilka, wuxuu ahaan lahaa mid lagu waajibiyey wax uusan awooddin, taasina waa baadil, sidaas awgeed hadday macsi uga dhacdo si jaahilnimo ah ama ilow ama lagu qasbo, danbi loo qori maayo oo cudurdaar ayuu leeyahay.

Kan shanaad: waa in Qadarka Ilaahay yahay sir qarsoon oo aan la ogaan karin illaa uu dhaco sheygii la qaddaray, doonista Qofku wuxuu samayn doono waa ka horraysaa falkiisa; sidaa darteed doonistiisa wuxuu samayn doono kuma dhisna ogaansho uu u leeyahay Qaddarka Ilaahay. Halkaasna waxaa ku buray xujadiisii Qaddarka, waayo Qofku xujo ka ma dhigto wuxuusan ogeyn.

Kan lixaad: waa inaan arkayno in Qofku ku dadaalayo wixii ku haboon ee Adduunyadiisa ah, ilaa uu ka helo, mana u leexdo wax kale ee aan ku haboonayn, ka dibna hadduu shey kale u leexdo Qadarka ayuu Xujo ka dhigtaa, oo muxuu uga leexday wixii anfacayey ee Diintiisa ahaa oo ugu leexday wax dhibaya ka dibna Xujo uga dhigtay Qadarka? miyaanay labada arrimood isku mid ahayn?!

Waa kan tusaale arrintaas caddaynaya:

Haddii ay Qofka ka horeeyaan labo Dariiq: oo mid kood geynaayo Magaalo fowdo ah ee uu ka jiro: Dil, Boob, Cirdiga oo lagu xad gudbo, Cabsi iyo Gaajo. kan kalena: uu geynaayo Magaalo uu ka jiro Nidaam, Amaan, Barwaaqo, oo lagu ixtiraamayo dadka, Cirdiga iyo Xoolaha, Dariiqee ayuu qaadi lahaa?

Wuxuu qaadi lahaa Dariiqa geynaya Magaalada uu ka jiro Nidaamka iyo Amniga, mana dhici karto weligeed in Qof walba oo Caaqil ah uu raaco Dariiqa geynaaya Magaalada Fowdada iyo Cabasida oo uu Qadarka Xujo ka dhigto. Haddaba, arrinta Aakhiro muxuu u maraa jidka Naarta ee uusan u marin kan Jannada, oo Qadarka Xujo uga dhigtaa?

Tusaale kale: Bukaanka waxaa la amraa inuu Daawado qaato, oo uu cabbo iyadoo Naftiisu aysan jeclayn, waxaana laga reebaa cuntada isaga dhibaysa, wuuna ka tagaa iyadoo Naftiisu jeceshahay. Intaas oo dhan waa isagoo doonaya caafimaad iyo badqab, suuragalna maaha inuu iska dhaafo cabista Daawada, ama uu cuno cuntada isaga dhibaysa, oo uu Xujo ka dhigto Qadarka. Haddaba maxay dadku uga tegayaan wixii Ilaahay iyo Rasuulkiisu fareen, ama uu u samaynayaa wixii Ilaahay iyo Rasuulkiisu reebeen ka dibna Xujo uga dhigan Qadarka?

Kan toddobaad: waa in qofka qaddarka xujo uga dhiganaya wixii waajibaad ahaa ee uu ka tegey, ama wixii dambi ahaa ee uu falay, hadduu Qof ku xadgudbo oo uu maalkiisa ka qaato, ama xurmadiisa meel kaga dhaco, ka dibna uu Qaddarka xujo ka dhigto, oo yiraahdo: ha i eedayn waayo xadgudubkaygu wuxuu ahaa Qaddar Ilaahay, lama aqbaleen xujadiisa, Sidee buu u diidayaa in Qadarka xujo laga dhigto marka isaga lagu xadgudbo, haddana uu isagu nafsaddiisa xujo ugu dhiganayaa markuu ku xadgudbayo Xaqa Ilaahay?

Waxa la sheegaa in Amiirka Muminiinta Cumar Binu Khadaab, Ilaahay ha ka raalli noqdee, loo keenay tuug Gacan goyn mutaystay; wuuna amray in gacantiisa la gooyo, markaasuu yiri: Sug, Amiirka Muminiintow, anigu waxaan ku xaday oo keliya Qadarka Ilaahay; Cumar wuxuu yiri: Annaguna waxaan ku goynaynaa oo keliya Qadarka Ilaahay.

Rumaynta Qaddarku waxay leedahay Miro qiimo badan, waxaana ka mida:

Tan koowaad: Waa in la cuskado Ilaahay sareeye marka la samaynayo asbaabta, iyadoo aan la isku halleyn sababta lafteeda; waayo wax kastaaba waa Qadarka Ilaahay sareeye.

Ta labaad: waa in uusan Qofku is cajabin markuu helo wuxuu rabey; maxaa yeelay helitaankiisu waa nicmo ka timid Ilaahay sareeye, oo uu ugu qaddaray asbaabta khayrka iyo guusha, is cajabintiisuna waxay hilmaansiin inuu ku shukriyo nicmaddaan.

Tan saddexaad: waa in degenaanta iyo Nafta raaxadeedu ku jirto waxa ku socda ee ah Qadarka Ilaahay sareeye, maaha in Qofku ka qoomameeyo wuxuu jeclaa ee dhaafay, ama wuxuu nicbaa oo ku dhacay, waayo kaasi waa Qadarkii Allaha iska lahaa Samooyinka iyo Dhulka, waana lama huraan inuu dhaco, Ilaahayna wuxuu ka yiri arrinkaas: Ma jirto Masiibo ku dhacda Dhulka ama Naftiinna oo aan lagu qorin Kitaab, ka hor inta aanu keenin ifka. waa hubaal arrinkaasi waana u fudud Ilaahay. waana si aydnaan uga murugoon waxa idinka tegey, oo aydnaan ugu farxin waxa la idin siiyey. Ilaahay ma jecla Qof kasta oo isla weyn oo faan badan. [Alxadiid: 22-23]. Nabigu naxariis iyo nabadgelyo Allaha siiye wuxuu yiri: «waxaa la yaab leh arrinka Qofka Muminka ah, arrinkiisa oo dhan waa khayr, khayrkaasna uma ahaan Qofaan Mumin ahayn, hadduu farxad helo wuu ku shukriyaa, waana u khayr, hadduu dhibaato la kulmana wuu ku samraa, waana u khayr» [22]. [22] Muslim ayaa ku soo saaray: Kitaabka Suhdiga iyo Raqaa’iqda, Baabka Muminka arrinkiisu dhamaan waa khayr, tirada (2999).

Qaddarka waxaa ka dhumay labo Qolo:

midkood waa: Jabriyada, kuwaasoo yiri: Addoonku wuu ku khasban yahay camalkiisa, mana laha doonis iyo awood midna.

Tan labaad: Waa Qadariyyadii tiri: Adoonku camalkiisa wuu u Madax bannaan yahay rabitaankiisa iyo awooddiisa, iyadoon doonista Ilaahay iyo awooddiisu saamayn ku lahayn.

Qolada hore ee Jabriyada ah waxaa loogu jawaabin Sharciga iyo Waaqica jira.

Sharcigana: Ilaahay wuxuu Addoonka u sugay rabitaan iyo doonis, camalkana isaga ayuu u tiiriyey, Ilaahayna sareeye wuxuu yiri: ...Waxaa idinka mida Qof doonaya adduunyo, waxaana idinka mida qof doonaya Aakhirada. [Suuradda Aala cimraan: 152]. Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Ku dheh: Rabbigiin ayaa soo dejiyey Xaqa, ee Qofkii doonaa ha rumeeyo, Qofkii doonaana ha Gaaloobo, Waxaan u diyaarinay Daalimiinta Naar Gidaaradeedu koobayaan. [Suuradda Alkahfi: 29], Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Qofkii wangaagg sameeya isagaa leh, Qofkii xumaan sameeyana isagaa lagu xisaabin, Rabbigaa ma aha mid dulmiya Addoomada. [Suuradda fusilat: 46].

Sida waaqica ahna: Qof kasta wuu kala garanayaa farqiga u dhexeeya ficilladiisa uu isagu doorto ee uu ku sameeyo rabitaankiisa: sida Cunida, Cabida, iibinta iyo wax Gadashada, iyo waxa isaga ku dhaca isagoon rabin: sida Gariirka Qandhada, iyo ka soo dhicida Saqafka sare, Marka hore, Qofku waa mid ficilka samaynaya oo doortay, kuna samaynaya doonistiisa iyadoon lagu qasbin; marka labaadna maaha mid wax doortay, ee aan muraad ka lahayn waxa ku dhacay.

Qolada labaad ee Qadariyada ahna waxaa loogu jawaabin Sharciga iyo Caqliga.

Sharciga: waa in Ilaahay shey walba abuuray, shay walbana uu ku ahaaday doonistiisa, Ilaahayna wuxuu kitaabkiisa ku caddeeyey in camalka Addoomadu ku dhoco doonista Addoonka, Ilaahay wuxuu yiri: .... Hadduu Ilaahay doono, kuwaa ka danbeeyey ma dagaaleen, ka dib markay Xujooyin cadcad u yimaadeen, laakiin way is khilaafeen oo waxaa ka mida qolo rumaysay, waxaa kaloo ka mida Qolo Kufriday, haddii Ilaahay doono ma dagaaleen laakiin Ilaahay wuxuu doonuu sameeyaa. [Suuradda Albaqrah: 253], Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Haddaan doonno Qof walba waxaan siin laheyn hanuunkeeda, laakiin hadal xaq ah ayaa horay iiga dhacay, waana ka buuxin Jahannama Jinka iyo Insiga dhammaan. [Suuradda Alsajdah: 13]

Caqligana: Adduunka oo dhan waa Ilaahay Mulkigiisa, dadkuna waxay ka mid yihiin Adduunka, Ilaahay ayaana leh, suuragalna maaha in kii la mulkiyey uu iska maamusho mulkiga kii lahaa inuu u idmo oo u ogolaado maahee.

*

Ujeeddooyinka Caqiidada Islaamka

UJEEDDO (luuqad ahaan): Waxaa lagu fasiraa macnayaal, waxaana ka mid ah: (Bartilmaameedka la qotamiyo ee la beegsado, iyo wax kasta oo la toogto).

Ujeeddooyinka Caqiidada Islaamka: Waa danaha iyo himilooyinkeeda sharafta leh ee ka dhasha ku dhegenaanta, waana kuwo badan oo kala duwan, waxaana ka mid ah:

Tan koowaad: waa In niyada iyo cibaadada loo khaalis yeelo Ilaahay keligiis; waayo isagaa ah Khaaliqa aan shariiga lahayn, sidaas awgeed waxaa waajib ah in ujeeddada iyo cibaadada isaga keligiis loo gaar yeelo.

Tan labaad: waa in laga xoreeyo caqliga iyo fikirka jahawareerka iyo is dhex yaaca ka dhasha marka uu qalbigu ka marnaado caqiidadaan, waayo, qofkii uu qalbigiisu ka marnaado waa mid laba midkood ah: Waa mid qalbigiisu ka maran yahay caqiido kasta oo caabudaya maadada la dareemi karo oo kaliya, amase waa mid ku dhex wareersan caqiidooyinka baadida iyo khuraafaadka ah.

Tan saddexaad: Waa raaxada Nafsiga iyo fikirka ah, oo ah in Naftu aysan walwalin, fikirku qasmin, waayo caqiidadani waxay Muminka ku xirtaa abuurahiisa; wuxuuna ku raali noqdaa inuu u ahaado Rabbi maamula iyo xaakim sharci dajiya; markaasuu qalbigiisu ku xasilaa Qadarkiisa, laabtiisuna waxay u waasac noqotaa Islaamka; mana doonayo inuu ka beddesho.

Tan afraad: Waa in qasdiga iyo camalku ka nabadgalaan leexasho xagga cibaadada Ilaahay, iyo la dhaqanka uunkaba; maxaa yeelay arrintaas waxaa saldhig u ah rumaynta Rususha, taasoo ay ku jirto in la raaco jidkoodii badqabay xagga qasdiga iyo camalka.

Tan shanaad: Waa in arrimaha dhab loo qaato oo lagu dadaalo, si aan loo dayicin fursad kasta ee camal saalixa looga faa'iidaysto, iyadoo ajar laga rajaynayo; iyo in laga fogaado goob kasta oo dembi ah, iyadoo ciqaab laga cabsanayo; waayo rumeynta soo bixinta Aakhiro waxaa aasaas u ah abaal marinta Camalka.

Ilaahay sareeye wuxuu yiri: Dhammaan waxay leeyihiin derejooyin waafaqsan waxay camal falaan. Rabbigaana ma mooga waxay camal falaan. [Suuradda Alancaam: 132] Wuxuuna Nabigu Naxariis iyo nabadgely Allaha siiyee ku boorriyey ujeedadaan isagoo yiri: Muuminka xoogga wayn ayaa ka khayr badan Ilaahayna ka jecel yahay Muuminka daciifka ah, mid walbana khayr buu leeyahay, ku dadaal waxa ku anfacaya, Ilaahayna kaasho, hana caajisin, haddii wax kugu dhacana ha dhihin: haddaan sidaa iyo sidaa yeeli lahaa, laakiin dheh: Ilaahay baa Qaddaray, wuxuuna doono ayuu falaa; waayo erayga (low) wuxuu furaa camalka Shaydaanka. Waxaa weriyey Muslim [23]. [23] Muslim ayaa ku soo saaray: kitaabka Qadarka, Baabka in Xoog lagu amro, oo laga tago Caajiska, iyo in Ilaahay la kaalmeysto, iyo in Ilaahay Qadarka loo daayo, tirada: (2664).

Tan lixaad: Waa samaynta Ummad awood leh oo u huraysa wax kasta oo qaali iyo raqiis ah si ay u sugto Diinteeda, una adkaysa tiirarkeeda, iyadoon u aabbayeelayn waxa jidkaas ku soo gaaraya. Arrintaasna Ilaahay sareeye wuxuu ka yiri: Muminiintu waa kuwa rumeyey Ilaahay iyo Rasuulkiisa, ee aan shakiyin, una hura maalkooda iyo naftooda Jidka Ilaahay. Kuwaasi waa kuwa runta sheega. [Suuradda Alxujuraat: 15].

Todobaad: In la gaaro liibaanta Adduunka iyo Aakhirada iyadoo la wanaajinayo Qofka iyo Bulshada, oo la helo ajar iyo karaamooyin, taasna Ilaahay sareeye wuxuu leeyahay: Qofkii wanaag fala ee Lab ama Dhiddig ah ee Mumin ah waxaan ku noolayn doonaa nolol fiican oo farxad leh, waxaanan ugu abaal gudi doonaa ajarka Camalkoodii ugu fiicnaa. [Suuradda Alnaxli: 97]

Kuwani waa qaar ka mid ah ujeedooyinka Caqiidada Islaamka, waxaan Ilaahay sareeye waydiisanaynaa inuu noo xaqiijiyo anaga iyo dhamaan Muslimiintaba; Isagu waa kii Jawaad ah oo Kariim ah, mahadna waxaa iska leh Allaah, Rabbiga caalamiinta.

Nabadgelyo iyo naxariis Allaha siiyo Nabigeenna Maxamed iyo Eheladiisa iyo Asaxaabtiisa oo dhan.

Waxaa qoray kii Alifay ee ahaa:

Sheekh Maxamed Asaalix Alcusaymiin.