Most Searched
Ũhoro Mũkuhĩ Wĩgiĩ Wĩtĩkio wa Ũithiramu
Ibuku rĩĩ nĩ rĩrataarĩria Mĩthingi ya Wĩtĩkio ĩrĩa nĩ gwĩtĩkia Ngai, na Maraika ake, na Mabuku make, na Atũmũo ake, na Mũthenya wa Mũico, na gwĩtĩkia Mũbango wa Ngai. Na ibuku rĩĩ nĩ rĩronania maũndũ ma mũthingi marĩa Mũithiramu agĩrĩirwo nĩ gwĩtĩkia na gweka ciĩko kũringana namo, rĩgĩtĩtĩrithia bata wa gwĩkĩra hinya ũkuruhanu na Ngai kũgerera gũtaũkĩrwo nĩ Wĩtĩkio wa Ũithiramu na njĩra ndiku.
These files are generated automatically from the book's text; their layout may differ from the printed edition.
Ũhoro mũkuhĩ wa wĩtĩkio wa Ũithiramu
Kĩandĩkĩtwo nĩ Mũtĩgĩria Mũthuũri wa kihembe
Muhammad wa Swaalih Al-Uthaymiin
Ngai amũhere, na aciari ake, na Aithiramu.
Rĩitwa-inĩ rĩa Ngai-Mũingĩ wa tha, Mũiguanĩri tha
Wambĩrĩria wa mwandĩki
Ngoci ciothe njega nĩcia Ngai, nĩtũramũgooca, na nĩtũramũhoya ũteithio, na nĩtũramũhoya mũhera, na nĩtũkwĩrira kũrĩ we, na nĩtwĩgitaga na Ngai kuumana na ũru wa ngoro citũ, na kuumana na ciĩko citũ njũru, "Mũndũ ũrĩa Ngai atongorĩtie, gũtirĩ wa kũmũhĩtithia, na ũrĩa ahĩtithĩtie, gũtirĩ wa kũmũtongoria." Na ndĩmũira atĩ gũtirĩ ngai wagĩrĩirwo nĩ kũhoywo tiga Ngai, we wiki ũtarĩ na mũrunawe, Na ndĩmũira atĩ Muhammad nĩ ndungata na mũtũmwo wake, thayũ na tha cia Ngai ikorwo hamwe nake, andũ anyũmba yake, na arutwo ake, na arĩa mamarũmĩrĩire na wega, na thayũ mũingĩ.
Na thutha wa ũguo: Ti itherũ 'ũgĩ wa kwaga gũtukania Ngai na kĩndũ o gĩothe - Tauhiid' nĩguo ũgĩ ũrĩa wa gĩtĩo makĩria, na ũrĩa mũnene makĩria gĩkĩro-inĩ, na ũrĩa ũbatiĩ gũcarĩrio makĩria; tũondũ nĩguo ũgĩ wĩgiĩ Ngai mũtheru, na marĩĩtwa make, na ngumo ciake, na ihooto ciake harĩ ndungata ciake, na tũondũ nĩguo kĩhingũro kĩa njĩra ya gũthiĩ kũrĩ Ngai mũtheru, na mũthingi wa mawatho make.
Nĩ ũndũ ũcio, atũmwo nĩ maagwatanĩire harĩ kũrĩĩta andũ kũrĩ We, Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Na tũtiatũmire mbere yaku mũtũmwo o wothe tiga nĩtwamũguũrĩirie atĩ: Gũtirĩ Ngai ũngĩ tiga Niĩ, kwoguo hoyai Niĩ." [Suratul Anbiyaa: 25]
Na Ngai Mwene-Hinya-Wothe nĩaretĩkĩra we mwene atĩ we nĩ Ngai ũmwe tu, na araika ake o hamwe na andũ a ũmenyo nĩmamwĩtĩkĩra ũguo. Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Ngai nĩ arutĩte ũira atĩ gũtirĩ ngai ũngĩ tiga We tu, o na Araika na arĩa marĩ na ũgĩ, arũgamĩrĩire kĩhooto; gũtirĩ ngai ũngĩ tiga We tu, Mwene hinya wothe, Mwene ũgĩ." [Surat Al-'Imrān: 18]
Na tondũ ũyũ nĩguo ũritũ wa kwaga gũtukania Ngai na kĩndũ o gĩothe (tauhiid), kwoguo nĩ wathĩ harĩ Mũithiramu o wothe kũrũmbũiya ũndũ ũcio kũgerera kũruta, kũrutana, gũcũrania, na gwĩtĩkia; nĩguo aake dini yake igũrũ rĩa mũthingi mwagĩrĩru, thaayũ na kwĩnyihia; nginya agĩe na gĩkeno harĩ maciaro maguo, na moimĩrĩro maguo.
Na Ngai nĩwe mwene wa kũhotithia.
Mwandĩki
Ndini ya Ũithiramu
Dini ya Ũithiramu nĩyo dini ĩrĩa Ngai aatũmire Muhammad nayo, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, na akĩmĩtua dini ya mũthia kũrĩ dini ciothe, na akĩmĩkĩnyanĩria kũrĩ ndungata ciake, na kwĩgerera kũrĩ yo akĩmaiyũrĩria irathimo ciake, na agĩĩtĩkĩra ĩtuĩke dini yao, kwoguo ndagetĩkĩra dini ĩngĩ kuma kũrĩ mũndũ o wothe ũtiga dini ya Ũithiramu. Ngai mũtheru aaugire ũũ: "Mũhamadi ti ithe wa mũndũ mũrũme o wothe thĩinĩ wanyu, no nĩ mũtũmwo wa Ngai na mũnabi wa mũthia, na Ngai nĩ mũmenyi wa maũndũ mothe." [Suratul Ahzab: 40]
Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "...Ũmũthĩ nĩndĩkĩtie kũrĩkia dini yanyu, na nĩhingĩtiĩ wendi wakwa kũrĩinyuĩ (nĩdĩmũhete mawega makwa), na nĩnjĩtĩkĩrĩte atĩ ndini ya Ũĩthiramu nĩyo yanyu..." [Suratul Maidah: 3]
Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "Ti itherũ, dini kũrĩ Ngai nĩ Ũithiramu..." [Surat Al-'Imrān: 19].
Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "Na ũrĩa ũgacagũra dini ĩtarĩ ya Ũĩthiramu rĩĩ, ndĩgetĩkĩrĩka mbere ya Ngai, nake mũndũ ũcio agakorwo na hathara nene mũthenya wa mũico." [Surat Al-'Imrān: 85].
Na Ngai mwene hinya wothe nĩatuĩte nomũhaka kũrĩ andũ othe atĩ marũmĩrĩre dini ĩyo ya Ngai mwene hinya wothe, na augĩte ta ũũ akĩarĩria mũtũmwo wa Ngai thayũ na irathimo cia Ngai ikorwo hamwe nake: "Uga atĩrĩ: Inyuĩ andũ! Hatarĩ nganja niĩ ndĩ mũtũmwo wa Ngai kũrĩ inyuĩ mwothe, Ngai ũrĩa wĩna wathani wa igũrũ na thĩĩ. Gũtirĩ Ngai ũngĩ o tiga We, nĩwe ũheanaga muoyo na akarehe gĩkuũ. Kwoguo ĩtĩkiai Ngai na mũtũmwo wake, mũnabii ũrĩa ũtathomĩte, ũrĩa wĩtĩkĩtie Ngai na ciugo ciake, na mũmũrũmĩrĩre nĩgetha mũhote gũtongorio." [Suratul Aaraf: 158]
Na thĩinĩ wa Sahiih Muslim: kuuma kũrĩ Abu Huraira, Ngai akenere nake, nake akĩruta kũrĩ Mũtũmwo wa Ngai Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake, atĩ oigire atĩrĩ: "Na ũrĩa muoyo wa Muhammad wĩ moko-inĩ make rĩĩ, gũtirĩ omũndũ wothe wa rũrĩrĩ rũrũ, akorwo nĩ mũyahudi kana mũkristiano, ũkũigua ũhoro wakwa, na agakua atetĩkĩtiĩ ũrĩa ndũmĩtwo naguo, tiga agakorwo arĩ ũmwe wa andũ a thĩiniĩ wa mwaki wa Jahanam."[1] [1] Yamũkĩrĩtwo nĩ Muslim: Ibuku rĩa Wĩtĩkio, Mũrango wa watho wa gwĩtĩkia ndũmĩrĩri ya Mũnabii witũ Muhammad thayũ na irathimo cia Ngai ikorwo hamwe nake kũrĩ andũ othe, na kũniinwo kwa ndini ingĩ nĩ ndini yake, na namba 153.
Na wĩtĩkio harĩ we nĩ: kũmwĩtĩkia harĩ marĩa aarehire hamwe na gwĩtĩkĩria na gwathĩka, ti kũmwĩtĩkia tu; na nĩ ũndũ ũcio Abu Talib ndaakorirwo arĩ mwĩtĩkĩ harĩ mũtũmwo, thayũ na tha cia Ngai ikorwo hamwe nake, o na akorwo nĩ aamwĩtĩkirie harĩ marĩa aarehire, na ũira wake wa atĩ nĩ ĩmwe ya ndini iria njega makĩria.
Na dini ya Ũĩthiramu nĩ ĩkumbacĩrĩte magunĩ moothe marĩa maarĩ thĩiniĩ wa ndini iria ciarĩkuo mbere, na ĩgakorwo ĩrĩ ya mwanya gũkĩra icio nĩ ũndũ wa gũkorwo nĩ yagĩrĩire kũbuato mahinda moothe, kũndũ guothe, na kũrĩ rũrĩrĩ rwuothe, Ngai mũtheru augĩtĩ ũũ akĩarĩria mũtũmwo wake: "Na nĩtũikũrũkĩtiĩ kũrĩ we Ibuku na ma, rĩkĩĩkĩra ma marĩa maarĩ mbere yarĩo kuma harĩ mabuku, na rĩrĩ mũrangĩri wamo..." [Suratul Maidah: 48].
Na ũtaũro wa gũkorwo yagĩrĩire mahinda mothe, handũ ohothe na kĩrĩndĩ gĩothe nĩ: atĩ kũmĩnyitĩrĩra gũtihũranaga na mawega ma kĩrĩndĩ mahinda mothe, kana handũ ohothe, no nĩyo wega wakĩo, na ũtaũro wa ũndũ ũyũ ti kuuga atĩ ĩathagwo nĩ mahinda mothe, na handũ ohothe, na kĩrĩndĩ gĩothe, o ta ũrĩa andũ amwe mendaga.
Na dini ya Ũithiramu nĩyo dini ya ma, ĩrĩa Ngai mũtheru aheanĩte kĩĩranĩro harĩ ũrĩa ũnyitanĩte nayo na ma atĩ nĩ akamũhotithia, na amũtũgĩrie gũkĩra arĩa angĩ othe. Ngai mũtheru augĩte: "Nĩwe watũmire mũtũmwo wake na ũtongoria na ndini ya ma nĩguo ĩtoorie ndini ciothe, o na gũtuĩka arĩa mahoyaga mĩhianano nĩ mathũire." [Sura As-Saff: 9].
Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "Ngai nĩerĩire arĩa metĩkĩtie thĩinĩ wanyu na mageka ciĩko njega atĩ nĩakamahe wathani wa thĩ o ta ũrĩa aaheire arĩa maarĩ mbere yao, na nĩakamarũmia ndini yao ĩrĩa aamathuurĩire, na nĩakamagarũrĩra magĩe na thayũ thutha wa guoya wao. Nĩmagaanthathaiya matekũnyitithania na kĩndũ o gĩothe. Na ũrĩa wothe ũkarega gwĩtĩkia thutha wa ũguo-rĩ, acio nĩo aaganu." [Surat An-Nuur: 55]
Na dini ya Ũithiramu nĩ wĩtĩkio, na mawatho, nayo nĩ nginyanĩru thĩiniĩ wa wĩtĩkio wayo, na mawatho mayo:
1- Nĩ athanaga ũrũmwe wa Ngai mũtheru, na akanagia ũtukanio.
2- Nĩ athanaga wĩhokeku na akagiria ũheeni.
3- Nĩ wathanaga kĩhooto na ũkagiria ũhahami, na kĩhooto nĩ kũiganania gatagatĩ ka marĩa mahaanaine na gũtigithũkania gatagatĩ ka marĩa ngũrani, na kĩhooto ti kũiganania gũtarĩ mũhaka ta ũrĩa andũ amwe moigaga rĩrĩa makoiga atĩ: Dini ya Ũithiramu nĩ dini ya kũiganania, makarekereria o ũguo hatarĩ gũtaũrana, tondũ kũiganania gatagatĩ ka marĩa ngũrani nĩ ũhahami ũrĩa Ũithiramu ũtarehete, na mwĩki waguo ndakumagĩrĩrio.
4- Gwathana wĩhokeku na gũgiria ũhinga.
5- Gwathana kũhingia kĩĩranĩro na kũgiria ũkunyanĩri.
6- Nĩ ĩraathana gwĩkĩra aciari erĩ mawega na ĩkagiria kũmaremera.
7- Gwathana kũrũmia ndũgũ na andũ a mbarĩ, na nĩo andũ a nyũmba, na kũgiria gũtigithania.
8- Gwathana gũikarania wega na atirani, na kũgiria kũmeka ũũru.
Na kwa ũkuhĩ: atĩ Ũithiramu nĩũjathaga mĩtugo yothe mĩega, na ũkagirĩrĩria mĩtugo yothe mĩũru. Na nĩũjathaga ciĩko cothe njega, na ũkagirĩrĩria ciĩko cothe njũru.
Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Hatarĩ nganja, Ngai nĩ arathana kĩhooto, na ciĩko njega, na kũhe andũ a mbarĩ, na agakanania maũndũ ma thoni, na maũndũ mooru, na mũhinyĩrĩrio. Aramũtaara nĩgetha mũririkane." [Surat An-Nahli: 90].
Itugĩ cia Ũithiramu
Itugĩ cia Ũithiramu: Nĩ mĩthingi yaguo ĩrĩa ũyakĩtwo igũrũ rĩayo, na nĩ ithano: Nĩ gũtarĩirio thĩinĩ wa ũrĩa wamũkĩrĩtwo nĩ Ibn Umar, Ngai akenere o eerĩ, kuuma kũrĩ mũnabii wa Ngai Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake, atĩ oigire atĩrĩĩ: "Ũithiramu wakĩirwo igũrũ rĩa itugĩ itano: igũrũ rĩa gwĩtĩkia atĩ Ngai nĩ ũmwe - na thĩinĩ wa rũgano rũngĩ igũrũ rĩa itano -: kumbũra na kanua na gwĩtĩkia na ngoro atĩ gũtirĩ ngai wagĩrĩire nĩ kũhoywo otiga Ngai ũmwe, na atĩ Muhammad nĩ ndungata yake na Mũtũmwo wake, na kũhoya, na kũruta zakaati, na kwĩhinga mweri wa Ramadhani, na gũcerera Nyũmba ya Ngai." Nake mũndũ ũmwe akiuga: Kucerera nyũmba ya Ngai, na kwĩhinga mweri wa Ramadhani? Akiuga: "Aca, kwĩhinga mweri wa Ramadhani, na Hajj." Ũguo nĩguo ndaiguire kuuma kũrĩ Mũnabii wa Ngai Muhammad tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake [2]. [2] Yaruguririo nĩ Al-Bukhari: Ibuku rĩa Wĩtĩkio, namba 8, na Muslimu: Ibuku rĩa Wĩtĩkio, Mũrango wa uuge wa Mũnabii Ngai amũrathime na amũhe thayũ atĩ Ũithiramu wakĩtwo igũrũ rĩa maũndũ matano, namba (16).
1- Ha ũhoro wa ũira wa atĩ gũtirĩ ngai wagĩrĩirwo nĩ kũhoywo otiga Ngai, na atĩ Muhammad nĩ ndungata yake na mũtũmwo wake, naguo nĩ: Wĩtĩkio mũrũmu ũrĩa wumbũragwo na rũrĩmĩ kũgerera ũira ũyũ, ũgakorwo ta atĩ kũgerera wĩtĩkio ũcio mũrũmu harĩ ũndũ ũcio akoragwo ta areyonera wene, na ũira ũyũ nĩ ũtuĩtwo gĩtugĩ kĩmwe o na gũtuĩka maũndũ marĩa marairirwo nĩ maingĩ:
Kana: Nĩ tondũ Mũtũmwo, thayũ na tha cia Ngai ikorwo hamwe nake, nĩwe ũmenyithanagia kuma kwĩ Ngai ũrĩa mũtũgĩru, kwoguo gwĩtĩkĩra ũtungata wake na ndũmĩrĩri yake nĩ gũkinyanĩria ũira wa atĩ gũtirĩ ngai wagĩrĩirwo nĩ kũhoywo otiga Ngai.
Na kana: nĩ tondũ maira maya merĩ ma wĩtĩkio nĩmo mũthingi wa gwagĩrĩra kwa ciĩko na gwĩtĩkĩrĩka kwacio; tondũ gũtirĩ gwagĩrĩra kwa gĩĩko kana gwĩtĩkĩrĩka, tiga tu na kũgĩa na wĩhokeku kũrĩ Ngai mwene hinya wothe, na kũrũmĩrĩra mũtũmwo wake, thayũ na tha cia Ngai ikorwo hamwe nake.
Kwoguo kũgerera wĩhokeku harĩ Ngai nĩ gũkinyanĩraga ũira wa: atĩ gũtirĩ ngai wagĩrĩirwo nĩ kũhoywo otiga Ngai, na kũgerera kũrũmĩrĩra mũtũmwo wa Ngai nĩ gũkinyanĩraga ũira wa: atĩ Muhammad nĩ ndungata yake na mũtũmwo wake.
Na harĩ maciaro ma ũira ũyũ mũnene nĩ: kũhonokia ngoro na muoyo kuuma ũkombo-inĩ wa gwathĩkĩra ciũmbe, na kuuma harĩ kũrũmĩrĩra arĩa matarĩ Atũmwo.
2- Na rĩrĩ harĩ kũhoya: Nĩ gũthathaiya Ngai Ũrĩa Mũtũgĩru na kũmaruta na njĩra rũngĩrĩku na nginyanĩru mahinda-inĩ mayo, na mĩikarĩre-inĩ yayo.
Na harĩ imwe cia maciaro mayo: Nĩ ũhoreru wa ngoro, gĩkeno, na kũgirĩrĩria waganu na maũndũ marĩa mooru.
3- Na harĩ kũruta Zaka: nĩ ũthathaiya harĩ Ngai ũrĩa Mũtũgĩru na njĩra ya kũruta gĩcunjĩ kĩrĩa kĩrũmĩrĩirwo thĩinĩ wa indo iria ciagirĩirwo nĩ kũrutwo Zaka.
Na harĩ imwe cia maciaro maguo: Nĩ gũtheria muoyo kuma harĩ mũtugo mũthũku (ũimi) na kũhingia ũbatari wa Ũithiramu na Aithiramu.
4. Na harĩ kwĩhinga mweri wa Ramadhani: nĩ kũhoya Ngai na njĩra ya kwĩhinga maũndũ marĩa mathũkagia mũhingo mũthenya wa Ramadhani.
Na harĩ imwe cia maciaro makĩo: Nĩ kũmenyeria muoyo gũtiga maũndũ marĩa wendete; gũcaria gĩkeno kĩa Ngai Mũnene.
5- Na ha ũndũ wĩgiĩ gũcerera Nyũmba ya Ngai: nĩ gũthathaiya Ngai Mũtũgĩru na njĩra ya kũrora gũthiĩ Nyũmba ya Ngai ĩrĩa theru; nĩguo kũruta mĩhango ya Hajj.
Na harĩ maciaro mayo: kũmenyeria ngoro harĩ kũruta kĩyo gĩa kĩmbeca na kĩa mwĩrĩ thĩinĩ wa gwathĩkĩra Ngai; na nĩ ũndũ ũcio Hajj nĩ mũthemba wa Jihadi njĩra-inĩ ya Ngai.
Na maciaro maya marĩa tũgwetete ma mĩthingi ĩyĩ, hamwe na marĩa tũtagwetete, matũmaga kĩrĩndĩ gĩtuĩke kĩrĩndĩ gĩa Ũithiramu gĩtheru na kĩagĩrĩru, gĩathĩkĩrĩte Ngai thĩinĩ wa ndini ya kĩhoto, na gũtũũrania na ciũmbe na kĩhooto na ũhoro wa ma; Nĩũndũ marĩa mangĩ ma mawatho ma Ũithiramu maikaraga wega kũgerera wega wa mĩthingi ĩno, na maũndũ ma kĩrĩndĩ maikaraga wega kũgerera wega wa maũndũ ma dini yakĩo, na gĩkoragwo kĩagĩtwo nĩ wega wa maũndũ makĩo o kũringana na ũrĩa kĩagĩtwo nĩ wega wa maũndũ ma dini yakĩo.
Na mũndũ o wothe ũngĩenda gũtaũkĩrũo nĩ ũndũ ũcio, nĩ athome ciugo cia Ngai Mwene-Hinya-Wothe: "Na korwo andũ a matũũra nĩ mangĩetĩkirie na magakorwo na wĩtigĩri-rĩ, nĩtũngĩamahingũrĩire irathimo kuuma igũrũ na thĩ, no makĩregana nacio, nĩ ũndũ ũcio tũkĩmaherithia nĩ ũndũ wa marĩa meekaga. 97. Kaĩ aikari a matũũra maiguaga marĩ na ũgitĩri atĩ ihera ritũ rĩtingĩmakora ũtukũ marĩ toro. 98. Kana andũ a matũũra nĩmeyĩĩgĩrĩire atĩ ihera ritũ rĩtingĩmakora mĩaraho na o magĩthaaka. 99. Kaĩ meiguaga marĩ agitĩre harĩ njama ya Ngai? Gũtirĩ andũ meiguaga marĩ agitĩre harĩ njama ya Ngai tiga tu andũ arĩa mathiĩte hathara." [Suratul Aaraf: 96-99].
Na mũndũ nĩ abatiĩ kũrora rugano rwa arĩa maarĩkuo tene; nĩ gũkorwo rugano rwa tene nĩ ĩruto kũrĩ arĩa mena ũũgĩ, na nĩ ũtheri wa gũtaũkĩrũo kũrĩ mũndũ ũrĩa ngoro yake ĩtagirĩrĩirio nĩ gĩtaama, na Ngai nĩwe ũhoyagwo ũteithio.
Mithingi ya Wĩtĩkio wa Ũithiramu
Dini ya ũithiramu: - o ta ũrĩa tũtaarĩirie hau kabere - nĩ wĩtĩkio na watho, na nĩtũgwetete mamwe ma mawatho mayo, na tũkagweta itugĩ ciayo iria cionagwo irĩ mĩthingi ya mawatho mayo.
Na harĩ wĩtĩkio wa Ũithiramu rĩĩ, mĩthingi yaguo nĩ: Gwĩtĩkia Ngai, na maraika ake, na mabuku make, na atũmũo ake, na mũthenya wa mũico, na gwĩtĩkia mũbango wa Ngai, mwega na mũru waguo.
Na ũira wa mĩthingi ĩyĩ nĩ Ibuku rĩa Ngai, na Sunna ya Mũtũmwo wake, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake.
Na Ibukuinĩ rĩa Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga atĩrĩĩ: "Ũthingu ti kwerekeria mothiũ manyu mwena wa irathĩro na ithũĩro, ĩndĩ ũthingu nĩ wa ũrĩa wĩtĩkĩtie Ngai, na mũthenya wa mũico, na maraika, na ibuku, na anabii..." [Suratul Baqara: 177], Nĩarauga rĩngĩ igũrũ rĩa Qadar atĩrĩ: "49. Maithuĩ indo ciothe twaciũmbire na kĩgero. 50. Na watho witũ no ũmwe tu, ta kũhũthia kwa riitho." [Suratul Qamar: 49-50].
Na he Sunna ya Mũtũmwo wa Ngai, tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake, mũnabii wa Ngai Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake, nĩoigire agĩcookeria Jibril rĩrĩa aamũũririe ũhoro wĩgiĩ Wĩtĩkio atĩrĩĩ: "Wĩtĩkio: nĩ gwĩtĩkia Ngai, na maraika ake, na mabuku make, na atũmũo ake, na mũthenya wa mũico, na gwĩtĩkia mĩbango ya Ngai: mega na moru mayo" [3]. [3] Yamũkĩrĩtwo nĩ Muslim, Ibuku rĩa Wĩtĩkio, namba 8, Abu Daawuud: Ibuku rĩa Sunnah, Gĩcunjĩ gĩa Qadar, namba 4695.
Gwĩtĩkia Ngai mwene hinya wothe
Na gwĩtĩkia Ngai nĩ kũgwatanĩtio na maũndũ mana:
Ũndũ wa mbere: Gwĩtĩkia gũkorwo kwa Ngai mwene hinya wothe:
Na nĩwoira wa kuonania gũkorwo kuo kwake Ngai mũtheru nĩ: mũmbĩre, meciria, watho, na hisi.
Ha ũhoro wĩgiĩ ũira wa mũmbĩre wa kuonania gũkorwo kuo gwake Ngai mũtheru: hatarĩ nganja, kĩũmbe gĩothe nĩ gĩũmbĩtwo kĩrĩ na gwĩtĩkia Mũũmbi wakĩo hatarĩ na meciria ma mbere, kana ũrutani, na gũtirĩ wĩheraga harĩ mũmbĩre ũyũ tiga tu ũrĩa ngoro yake ĩingĩrĩtwo nĩ kĩndũ gĩa kũmweheria kuo; Na he ciugo cia mũnabii wa Ngai Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake: "Gũtirĩ kaana o na kamwe gaciaragwo gatarĩ na mũbire wa kĩmũndũ, no aciari aako nĩo matũmaga gatuĩke Mũyahudi, kana Mũkristiano, kana Mũmajusi" [4]. [4] Yamũkĩrĩtwo nĩ Al-Bukhari: Ibuku rĩa Mathiko, mwana angĩtuĩka Mũthilamu agacoka agakua, hihi nĩ ahoyeragĩrwo, na hihi mwana nĩ aheagwo ũhoro wa Ũthilamu, namba 1292, na Muslimu: Ibuku rĩa Qadar, Gĩcunjĩ kĩa ũtaũrĩro wa atĩ o mwana aciaragwo arĩ thĩinĩ wa Fitrah, na watho wĩgiĩ gĩkuũ kĩa ciana cia akaafiri na ciana cia Aithiramu, namba 2658.
2- Na ũhoro wĩgiĩ ũira wa Ũgĩĩ igũrũ rĩgiĩ gũkorwo kwa Ngai rĩĩ, nĩ tondũ cĩũmbĩ ici: cia tene na cia thutha, nonginya ikorwo na Mũũmbi waciũmbire; tondũ gũtingĩhotekana gũkorwo atĩ nĩcio cieũmbire cio nyene, na gũtingĩhotekana cieyumĩrie ũogwo.
Gĩtingĩhota gwĩyũmba kĩo kĩene; tondũ kĩndũ gĩtiyũmbaga; tondũ mbere ya gũkorwo kĩrĩ kuo gĩakoragwo kĩrĩ kĩndũ hatarĩ, rĩĩ, hihi gĩngĩhota atĩa gũkorwo kĩrĩ mũũmbi?!
Na gũtingĩhotekana gĩkoneke hi na hi; tondũ kĩndũ o gĩothe kĩgĩaga, no mũhaka gĩgĩe na mũkĩgĩithia. Na nĩ tondũ wa gũkorwo kwarĩo na mũtaratara ũyũ mũgacĩru na mũbango mũigananĩru, na ngwatanĩro ĩrĩa nũmu gatagatĩ ka itũmi na moimĩrĩro yacio, na gatagatĩ ka ciũmbe imwe kwa irĩa ingĩ, nĩ gũtũmaga gũtikahoteke biũ atĩ kweyumĩririe oũguo tu; tondũ kĩrĩa kĩeyumĩririe oũguo tu gĩtikoragwo kĩrĩ na mũtaratara kĩambĩrĩria-inĩ gĩakĩo, kwahotekekatĩa kĩgĩe na mũbango mwega gĩgĩtũũra na gĩgĩthiĩ na mbere?!
Na angĩkorwo gũtingĩhotekana atĩ cĩũmbĩ ici nĩcio ciĩyũmbire, kana ikoneke hi na hi; kwoguo nĩ harĩ bata gũkorwo na Mũũmbi, na nĩwe Ngai, mũreri wa ciũmbe ciothe.
Na Ngai mwene hinya wothe nĩ agwetete ũira ũyũ wa kĩĩmeciria na kĩonereria gĩkĩ kĩrũmu thĩiniĩ wa Sura ya At-Tur, harĩa aroiga atĩrĩĩ: "35. Kana mũmbĩtwo hatarĩ kĩndũ maumanĩte na kĩo, kana hihi nĩo meyũmbire." [Surat Tuur: 35] Ũguo nĩ kuuga atĩ: matiũmbĩtwo hatarĩ Mũũmbi, na ti o meyũmbire; kwoguo nonginya Mũũmbi wao akorwo arĩ Ngai mũtheru. Na nĩ ũndũ ũcio, rĩrĩa Jubayr mwana wa Mut'im, Ngai amwĩkenere, aiguire Mũtũmwo wa Ngai, tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake, agĩthoma Sura ya At-Tur agĩkinya aya-inĩ ici: "35. Kana mũmbĩtwo hatarĩ kĩndũ maumanĩte na kĩo, kana hihi nĩo meyũmbire. 36. Kana nĩo mũmbĩte igũrũ na thĩ, no ma nĩatĩ matire na ma na ndeto ĩno. 37. Kana nĩo marĩ na igĩĩna cia Mwathani waku, kana hihi nĩo arũgamĩrĩri." [Surat Tuur: 35-37]
Na Jubair hĩndĩ ĩyo aarĩ mũshiriki, aroiga ũũ: "Ngoro yakwa nĩ yaigana kũmbũka, na kĩu nĩkĩo kĩarĩ kĩambĩrĩria kĩa Imani gwĩhaanda ngoro-inĩ yakwa" [5]. [5] Yarutirwo nĩ Al-Bukhari: Sura Wa-t-Tur, namba 4854.
Na reke tũheane kĩonereria gĩa gũtaarĩria ũndũ ũcio: Angĩkorwo mũndũ nĩkũgwĩra ũhoro wĩgiĩ nyũmba ya kĩnene njake wega, ĩthiũrũrũkĩirio nĩ mĩgũnda, na njũũĩ igĩthererera gatagatĩ kayo, na ĩkaiyũrio matandĩko na marĩrĩ, na ĩgathakario na mĩthemba yothe ya mathakari kuuma harĩ mĩthingi yayo o na indo cia gũmĩkinyanĩria. "Na angĩkwĩra atĩ: Nyũmba ĩno nene ya gĩthamakĩ na ũkinyanĩru ũrĩa wothe ũrĩ thĩinĩ wayo nĩyo yeũmbire, kana weyumĩririe ũguo hinahi hatarĩ na mũmwĩaki; hatarĩ nganja no ũhĩke kũregana na ũndũ ũcio na kũgũtua gwa kũheenania, na ũtare ũhoro wake ta ũrimũ mũtheri wa ciugo." Hihi no gũhoteke thutha wa ũguo atĩ thĩ ĩno nene: na thĩ yayo, na igũrũ rĩayo, na njata ciayo, na mĩikarĩre yayo, na mũtaratara wayo mwega ngacĩru biũ, ĩkorwo nĩyo yeyũmbire, kana yeyumĩririe hi na hi hatarĩ mũmĩũmbi?!
3- Na harĩ ũira wa Watho wĩgiĩ gũkorwo kuo kwa Ngai: nĩ tondũ mabuku mothe ma igũrũ nĩ maranagĩria ũndũ ũcio, na matua ma kĩhooto marĩa makĩte namo, marĩa makoragwo na kĩrĩa kĩagĩrĩire ciombe, nĩ ũira atĩ moimanĩte harĩ Mũreri Mũũgĩ, Mũmenyi wa kĩrĩa kĩagĩrĩire ciombe ciake. Na ũhoro ũrĩa yarehe wĩgiĩ thĩ na indo ciothe, ũrĩa maũndũ marĩa mekuo moonanĩtie gũkorwo ũrĩ wa ma, nĩwoira wa kuonania atĩ uumĩte harĩ Mwathani wĩnohoti wa kũũmba kĩrĩa aatwĩrire.
4. Na ha ũhoro wa ũira ũrĩa wonagwo harĩ gũkorwo kuo kwa Ngai Mwene; nĩ wa njĩra igĩrĩ:
Wa mbere wacio nĩ atĩ: nĩ tũiguaga na tũkona gũcookerio kwa arĩa mahoyaga, na ũteithio na ũhonokio wa arĩa marĩ mĩnyamaro-inĩ, ũndũ ũrĩa ũheanaga wĩira hatarĩ nganja wa gũkorwo kuo kwa Ngai mwene hinya wothe, Ngai ũrĩa mũtheru oigĩte: "Na Nuhu rĩrĩa aakaĩrire mbere ĩyo-rĩ, tũkĩmwĩtĩkĩria..." [Surat Al-Anbiyaa: 76] Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "Rĩrĩa mwakairire Ngai wanyu ũteithio, nake akĩmwĩtĩkĩria..." [Suratul Al anfal: 9]
Na thĩinĩ wa Sahih Al-Bukhari kuuma kũrĩ Anas bin Malik, Ngai amwakenere, oigire atĩrĩ: "Atĩ Mũarabu ũmwe wa werũinĩ aatonyire mũthenya wa Jumaa -nake Mũnabii, thayu na kĩrathimo kĩa Ngai gĩkoragwo hamwe nake, agĩtara khutuba- akiuga atĩrĩ: Ewe Mũtũmwo wa Ngai, indo nĩ inangĩkĩte, na ciana nĩ igwatĩtwo nĩ ng'aragu, nĩ ũndũ ũcio tũhoyere Ngai; nake agĩoera moko make igũrũ agĩhoya, namo matu makĩyumĩria mahaanĩte ta irĩma, na ndaigana gũikũrũka kuma mĩnbarinĩ yake nginya ngĩona mbura ĩgĩtaata kuma nderuinĩ ciake" [6]. [6] Yaruguririo nĩ al-Bukhari: Ibuku rĩa Ijumaa, Mũrango wa kũhoya mbura thĩinĩ wa khutuba mũthenya wa Ijumaa, namba 891.
Na thĩinĩ wa Jumaa ya kerĩ, Mũarabu ũcio nĩ arũngamire, kana mũndũ ũngĩ, akiuga: We Mũtũmwo wa Ngai, mĩako nĩ yomokete, na indo nĩ cirikĩte maĩ-inĩ, kwoguo tũhoyere kũrĩ Ngai; nake akamũkĩra moko make, na akiuga, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake: "We Ngai wakwa, reke ĩyure mĩena ĩrĩa ĩtũthiũrũrũkĩirie, na ti igũrũ ritũ." Kwoguo gũtirĩ mwena aathĩrĩirie tiga nĩwahingũkire [7]. [7] Yarutirwo nĩ Bukhari: Ibuku rĩa Ijumaa, Gĩcunjĩ gĩa kũhoya mbura thĩinĩ wa khutba mũthenya wa Ijumaa, namba 891, na Muslim: Ibuku rĩa ihoya rĩa kũhoya mbura, Gĩcunjĩ gĩa mahoya thĩinĩ wa kũhoya mbura, namba 897.
Na gũcokio kwa mahoya ma arĩa mahoyaga no ũndũ ũronekaga nginya mũthenya wa ũmũthĩ, harĩ mũndũ wothe ũrĩa werekereire Ngai na ngoro theru, na agahingia mĩtaratara ya gũcokio kwa mahoya.
Ũndũ wa kerĩ: atĩ ciama cia anabii iria ciĩtagwo ciama cia kũgegania, iria andũ monaga, kana makacigua ũhoro wacio, nĩ ũira wa ma ũronania gũkorwo kuo kwa Ũrĩa wamatũmire, nake nĩ Ngai; tondũ nĩ maũndũ matangĩhotwo nĩ ciũmbe, maria Ngai ahĩtũkagia nĩguo ahe atũmũo ake hinya na ũhotani.
Kĩonereria kĩa ũguo nĩ: kĩama kĩa Mutha rĩrĩa Ngai Mwene-Hinya-Wothe aamwathire atĩ aringe iria na rũthanju rwake, nake agĩkĩriringa, narĩo rĩgĩatũka njĩra ikũmi na igĩrĩ nyũmũ, namo maaĩ gatagatĩ-inĩ cacio makĩhaana ta irĩma, Ngai Mwene-Hinya-Wothe aroiga atĩrĩ: "63. Tũkĩguũrĩria Mutha atĩrĩ, hũra iria na rũthanju rwaku, rĩkĩatũkana na o gĩcunjĩ gĩkĩhaana ta kĩrĩma kĩnene." [Suratul Ash-Shu'ara: 63].
Na ngerekano ya kerĩ nĩ: rũri rwa Issa (Jesũ) thayũ ũkorwo hamwe nake, ũrĩa ariũkiagia arĩa makuire, na akamaruta mbĩrĩra-inĩ ciao kwa wĩtĩkĩro wa Ngai, Ngai ũigĩte atĩrĩĩ igũrũ rĩake: "..na nĩheaga akuũ ũtũro na rũtha rwa Ngai.." [Surat Al-'Imrān: 49] Nĩaraugire rĩngĩ atĩrĩĩ: "...Na rĩrĩa ũkĩriũkia arĩa akuũ na rũtha rwakwa..." [Suratul Maidah: 110]
Na ngerekano ya ithatũ: harĩ Muhamadi, thaa na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, rĩrĩa Akuraishi maamũhoire kĩama, nake akĩonania kũrĩ mweri, nagũo ũgĩatũka icunjĩ igĩrĩ, na andũ makĩwĩonera, na harĩ ũndũ ũyũ nĩ ciugo cia Ngai mwene hinya wothe: "Ithaa nĩ rĩkuhĩrĩirie, na mweri ũkĩatũka (1). Na mangĩona rũri, meheraga na makoiga: “Ũyũ nĩ ũrogi ũthiĩte na mbere.”" [Suratul Qamar: 1-2].
Na ciama ici cionekaga iria Ngai Mwene ahĩtũkagia nĩguo ahe atũmwo ake hinya na kũmahe ũhotani, cionanagia hatarĩ nganja gũkorwo kuo gwa Ngai Mwene.
Ũndũ wa kerĩ harĩ marĩa makoragwo thĩinĩ wa gwĩtĩkia Ngai: Gwĩtĩkia wathani wake, na nĩ gwĩtĩkia atĩ we owe wiki nĩwe Mwathani, atarĩ na mũrunawe kana mũmũteithia.
Naake Mwathani mũreri: nĩwe mwene ũmbi, na ũramati, na watho, gũtirĩ mũũmbi tiga Ngai, na gũtirĩ mũramati tiga we, na gũtirĩ watho tiga wake. We mwene hinya wothe aratwĩra: "...Menyai wega atĩ kũũmba nĩ gwake Ngai na mahinya mothe nĩmake..." [Suratul Aaraf: 54] Nĩaraugire rĩngĩ atĩrĩĩ: "...Ũcio nĩwe Ngai wanyu, wathani nĩ wake; na arĩa mũhoyaga mũtigeire We matirĩ na wathani wa kĩndũ o na kĩnini." [Fatir: 13].
Na gũtirĩ kũĩkaine kĩũmbe o gĩothe kĩaregete Ũmwene wa Ngai ũrĩa Mũtheru, tiga gĩgĩkorwo kĩrĩ kĩremu na gĩtetĩkĩtie ũrĩa kĩroiga, o ta ũrĩa gwekĩkire harĩ Firauni, rĩrĩa eerire andũ ake: "24. Akĩuga: Nĩ niĩ Ngai wanyu ũrĩa Mũnene Gũkĩra." [An-Naziati: 24]. Nĩaraugire rĩngĩ atĩrĩĩ: "...Inyuĩ anene, ndioĩ mũrĩ na Ngai ũngĩ tiga niĩ..." [Suratul-Qasas: 38], no ũguo ti kwa wĩtĩkio. Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Na makĩcikaana o na gũtuĩka nĩmamenyete wega ngoro-inĩ ciao atĩ nĩ ma, nĩ ũndũ wa waganu na mwĩtĩĩo..." (Suratul An Namli: 14). Na Mutha erire Firaũni, o ta ũrĩa Ngai aheanĩte ũhoro igũrũ rĩake atĩrĩĩ: "...Nĩũũĩ wega mũno atĩ cionereria ici gũtirĩ ũngĩaciikũrũririe tiga Mwathani wa igũrũ na thĩ, nĩguo ikuhingũre maitho. Na ma nĩ ndĩrona, wee Firauni, atĩ nĩ kwanangwo ũkwanangwo." [Suratul Isra: 102], Na nĩ ũndũ ũcio arĩa matukanagia Ngai na indo ingĩ nĩ metĩkĩragia wathani wa Ngai mwene hinya wothe, hamwe na kũmũtukania na ingĩ harĩ kũhoywo. Ngai mwene hinya wothe nĩ oigĩte: "Ĩra: Thĩ na arĩa othe marĩ thĩinĩ wayo nĩ ya ũ, angĩkorwo nĩ mũĩ ?" 84. Makoiga nĩ rwa Ngai; ĩra atĩrĩ, 'Kaĩ mũtariikaga ngũo? ' 85. Ira: "Nũwe Ngai mũreri wa maigũrũ marĩa mũgwanja na wa Gĩtĩ kĩnene gĩa Ũthamaki?" 86. Nĩmakoiga nĩ cia Ngai. Mwire atĩrĩ, kaĩ mũtamwĩtigĩra? 87. Taũra atĩrĩ: “Nũũ ũcio ũrĩ na wathani wa indo ciothe moko-inĩ make, na nĩwe ũgitagĩra, na gũtirĩ ũngĩmũgitithania, mũngĩkorwo nĩmũmenyete? ” 88. Nĩmakoiga nĩ cia Ngai. Mwire atĩrĩ, kaĩ mũrogetwo atĩa?" (Suratul Muuminina: 84-89).
Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "Na ũngĩmoria nũũ wombire igũrũ na thĩ, no ma makoiga: Ciũmbirwo nĩ Mwene Hinya yothe, Mwene ũmenyo wothe." (Suratul Zukhruf: 9).
Na Ngai mwene hinya wothe augĩte rĩngĩĩ atĩrĩĩ: "Na ũngĩmoria nũũ wamaũmbire, nĩmakoiga: 'Nĩ Ngai.' Mahĩtithagio atĩa rĩ?" [Surat Az-Zukhruf: 87].
Na watho wa Ngai nĩũkũmbacĩirie maũndũ megiĩ ũmbinĩ wake o hamwe na megiĩ mawatho, na o ta ũrĩa arĩ we ũtwarithagia maũndũ ma ciũmbe ciothe agatua matua thĩiniĩ wacio harĩ kĩrĩa endaga, kũringana na ũrĩa ũũgĩ wake ũbataranagia, o noguo arĩ we mũtui wa matua thĩiniĩ wacio kũgerera mawatho ma mĩhoeirĩ, na matua ma mĩrutĩre ya maũndũ, kũringana na ũrĩa ũũgĩ wake ũbataranagia. Kwoguo mũndũ o wothe ũrĩa ũgũtua mũigĩ wa watho hamwe na Ngai Ũrĩa Mũtũgĩru thĩinĩ wa ũhoyani, kana mũtuithia thĩinĩ wa matheranianio; nĩagwatanĩtie Ngai, na ndahingĩtie wĩtĩkio.
Ũndũ wa gatatũ harĩ marĩa makoragwo thĩinĩ wa gwĩtĩkia Ngai: Gwĩtĩkia atĩ we nowe wiki ũbatiĩ nĩkũhoywo, na hatarĩ kĩndũ gĩtukanagio nawe, na 'ilaah' macokia mayo nĩ: 'Ma-luh' nĩkuuga: 'Ũrĩa ũhoyagwo' na wendo na gĩtĩo.
Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Na Ngai wanyu nĩ Ngai ũmwe tu; gũtirĩ ngai ũngĩ tiga We tu, Mwene-tha, Mwene-wendo." (Suratul Baqara: 163) Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "Ngai nĩ atuĩte ũira atĩ gũtirĩ ngai ũngĩ tiga We tu, na araika na arĩa ene ũgĩ, e mũrũgamĩrĩri wa kĩhooto; gũtirĩ ngai ũngĩ tiga We tu, Mwene-hinya wothe, Mwene-ũgĩ." (Suratul Al Imran: 18), Na mũndũ o wothe ũrĩa ũkũhoya ngai ĩngĩ hamwe na Ngai, ũngai wa ngai ĩyo nĩ mũgarũ, Ngai mwene hinya wothe oigĩte: "Ũguo nĩ tondũ Ngai nĩwe wa Ma, na atĩ kĩrĩa gĩothe mahoyaga matigeire We nĩ gĩa tũhũ, na atĩ Ngai nĩwe Ũrĩa Mũtugĩrĩrie, Ũrĩa Mũnene." [Suratul-Hajj: 62] Na kũciĩta ngai gũticiheaga kĩhooto gĩa kũhoywo, Ngai Ũrĩa Wĩkũrĩtie oigĩte igũrũ rĩgiĩ (Al-Lat na Al-Uzza na Manat): "Macio ti kĩndũ tiga o marĩĩtwa mũtuĩte inyuĩ na maithe manyu, marĩa Ngai ataikũrũkiriĩ watho o na ũrĩkũ..." (Suratul An Najmi: 23).
Na augĩte igũrũ rĩgiĩ Hũdi, thayũ wa Ngai ũkorwo nake, atĩ nĩ erire andũ ake atĩrĩĩ: "...Kaĩ mũrakararania na niĩ igũrũ rĩa marĩĩtwa marĩa mũtuĩte inyuĩ na mababa manyu, marĩa Ngai ataikũrũkiriĩ ũira o wothe?..." (Suratul Aaraf: 71)
Na nĩ oigire igũrũ rĩgiĩ Yusufu, thayũ wa Ngai ũkorũo nake, atĩ nĩ erire arĩa erĩ maarĩ hamwe nake njera-inĩ atĩrĩĩ: "Inyuĩ arata akwa eerĩ a njera-inĩ! Hihi ngai nyingĩ ngũrani nĩ njega kana nĩ Ngai ũmwe, Mwene hinya wothe? Gũtirĩ kĩrĩa mũhoyaga handũ hake tiga o marĩĩtwa marĩa inyuĩ na maithe manyu mũtuĩte, marĩa Ngai ataaheana wũira wa mo..." [Suratu Yusufu: 39-40]
Na nĩ ũndũ ũcio atũmwo (thayũ na kĩrathimo cia Ngai ikorwo nao) maĩ meeraga andũ ao atĩrĩĩ: "...Hoai Ngai, mũtirĩ na ngai ũngĩ tiga We..." (Suratul Aaraf: 59) No arĩa matukanagia Ngai na indo ingĩ nĩ maregire ũndũ ũcio, na makĩetuĩra ngai ingĩ handũ ha Ngai, iria mamĩhoyaga hamwe na Ngai ũrĩa mũtheru, na makamĩhooya ũteithio na ũhonokio.
Hatarĩ nganja Ngai mwene hinya wothe nĩagarũrire gwĩtuĩra kwa arĩa mamũtukanagia ngai ici na wĩira ũrĩ igĩrĩ wa meciria:
Kĩa mbere: Atĩ ngai ici iria mahoyaga itirĩ na kĩndũ o na kĩmwe kĩa ũngai, nĩ ciumbe na iticiumbaga, itingĩrehera arĩa macihoyaga ũguni, o na kana ikamegitĩra harĩ ũũru, na itirĩ na hinya wa muoyo kana gĩkuũ harĩ o, na itirĩ wathani wa kĩndũ o na kĩmwe kĩa matuĩnĩ, o na kana kũnyitanĩra thĩinĩ wamo.
Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Na nĩmetuĩire ngai ingĩ hadũ hake, iria itangĩhota kũmba kĩndũ o na kĩmwe na cio nĩ ciũmbĩtwo, na itirĩ wathani harĩ cio ene wa kwĩrehera thara o na kana ũguni, na itirĩ wathani wa gĩkuũ kana muoyo o na kana kũriũka." (Suratul Furqan: 3)
Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "Uga: Hoyai arĩa mwĩtuĩire ngai hadũ ha Ngai, matirĩ wathani o na wa ũritũ wa kathurumbĩ igũrũ o na kana thĩ, na matirĩ na gĩcunjĩ thĩinĩ wacio, o nawe (Ngai) ndarĩ na mũteithia o wothe kuuma kũrĩ o. Na kũhoerana gũtingĩgũna mbere yake, tiga tu harĩ ũrĩa aheete rũtha..." (Surat Saba: 22-23) Na Ngai akoiga: "191. Hihi nĩmagwatanagia Ngai na iria itangĩhota kũmba kĩndũ o na kĩmwe na cio nĩ ciũmbĩtwo 192. na itingĩhota kũmateithia o na kana ciĩteithie cio ene." (Suratul Aaraf: 191-192)
Na angikorwo ũyũ nĩguo mũikariro wa ngai icio, hatarĩ nganja kũcihoya ta ngai nĩ ũrimũ ũrĩa mũnene makĩria, na nĩ ũndũ mũgarũ ũrĩa mũnene.
Na gĩa keerĩ, nĩ atĩ arĩa mamũtukanagia Ngai na indo ingĩ nĩmeetĩkĩtie atĩ Ngai mwene hinya wothe nĩwe Mwathani na Mũũmbi arĩ we wiki, ũrĩa ũthamaki wa indo ciothe ũrĩ moko-inĩ make, na nĩwe ũgitĩraga, na gũtirĩ ũgitagĩrwo harĩ we, na ũndũ ũcio nĩũrabatarania mamũhoe arĩ we wiki, o ta ũrĩa mamwĩtĩkĩrĩte arĩ we Mwathani na Mũũmbi wiki. O ta ũrĩa Ngai Mwene-Hinya-Wothe ũigĩte atĩrĩĩ: "21. Inyuĩ andũ! Hoyai Ngai wanyu ũrĩa wakũmbire, na akĩũmba arĩa marĩ mbere yanyu, nĩguo mũkorwo mũrĩ agwĩtigĩra Ngai. 22. (Ngai) ũrĩa wamũthondekeire thĩ ĩno ĩhana matandĩko, na matu ta mĩitĩrĩro ya nyũmba. Na agĩikũrũria mai kuma matuinĩ, na kumana na maĩ macio akĩruta mĩmera ĩta irio cianyu. Nĩũndũ woguo mũtikaĩ gũcarĩria Ngai arunawe akũhoywo hamwe nake, mũkĩmenyaga." (Suratul Baqara: 21-22)
Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "Na ũngĩmoria nĩ ũ wamaũmbire, nĩmakoiga: “Nĩ Ngai.” Mahĩtithagio atĩa rĩ?" [Surat Az-Zukhruf: 87].
Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "31. Ĩra: 'Nũ ũmũheaga irio kuma matuinĩ na thĩ, kana nũ mwene ũhoti wa kũigua na kuona? Na nũ ũrutaga kĩrĩa kĩrĩ muoyo kuma harĩ kĩrĩa gĩkuũ, na akaruta kĩrĩa gĩkuũ kuma harĩ kĩrĩa kĩrĩ muoyo? Na nũ ũrũgamĩrĩire maũndũ mothe?' Nĩmakoiga nĩ Ngai. Mwire atĩrĩ, kaĩ mũtamwĩtigĩra? 32. Ũcio nĩwe Ngai wanyu wa Ma. Na kũrĩ kĩĩ kĩngĩ thutha wa ma tiga o kũhĩtia? Kaĩ mũgarũragwo atĩa?" (Surat Yunus: 31-32)
Ũndũ wa kana harĩ maũndũ marĩa gwĩtĩkia Ngai gũkoragwo namo: Gwĩtĩkia marĩĩtwa make na ngumo ciake:
Gwĩtĩkĩra kĩrĩa Ngai Mwene eyereire thĩinĩ wa ibuku rĩake, kana thĩinĩ wa sunna ya mũtũmwo wake Ngai amũhe thayũ na irathimo harĩ ũhoro wa marĩĩtwa na ngumo, na njĩra ĩrĩa ĩmwagĩrĩire, gũtarĩ gũcenjia, kana gũregana, kana gũtaũra ũrĩa cihaanaine, kana gũhanania, Ngai mwene hinya wothe akĩuga: "Na Ngai nĩwe mwene wa marĩĩtwa marĩa mega mũno; kwoguo mũmũhoyagei na mo. Na tigai arĩa mahĩngĩcaga marĩĩtwa make; nĩmakarĩhwo nĩũndũ wa maũndũ marĩa meekaga." (Suratul Aaraf: 180) Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "...Nake nĩwe ũrĩ na ngumo ĩrĩa Nene Gũkĩra igũrũ na thĩ, nawe nĩwe mwene hinya wothe, mũgĩ." (Surat Ruum: 27) Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "..Gũtirĩ kĩndũ gwĩa kũhananio nake nawe nimũigua mũmenyi." (Surat Shura: 11)
Na ikundi igĩrĩ nĩ ihĩtĩtie thĩinĩ wa ũndũ ũyũ:
Ĩmwe yacio: (Mu'attila) arĩa maregire marĩĩtwa na ngumo, kana mamwe mamo, makĩĩgweta atĩ kũmũigĩrĩra Ngai nĩ gũtũmaga kũgĩe kũhanania, ũguo nĩ kuuga: kũhanania Ngai mwene hinya wothe na ciũmbe ciake, na uuge ũyũ nĩ wa tũhũ; nĩ ũndũ wa itũmi igana ũna, imwe ciacio nĩ:
Kĩa mbere: Atĩ nĩ kĩrehaga maũndũ ma maheeni; ta kũgarũrana Kiugo-inĩ kĩa Ngai, na ũu nĩ tondũ Ngai nĩ akĩrĩrĩirie harĩ we mwene marĩĩtwa na ngoci, na agĩteheria atĩ kũrĩ kĩndũ o na kĩmwe kĩhaana ta we. Na kũngĩkorwo gwĩtĩkĩra ũguo nĩ kũngĩrehire kũhaanania; no mũhaka kũngĩgĩire na kũgarũrana thĩinĩ wa mĩario ya Ngai Mwene, na gĩcunjĩ kĩmwe gĩtue kĩrĩa kĩngĩ kĩa maheeni.
Kia keerĩ: Atĩ ti mũhaka indo igĩrĩ gũkorwo cihanaine biũ nĩũndũ wa kũgwatanĩra rĩĩtwainĩ kana ngumoinĩ, tondũ nĩ wonaga andũ eerĩ makĩgwatanĩra atĩ o ũmwe wao nĩ mũndũ mũiguĩ, mwoni, mwaria. Na ũguo ti kuuga atĩ nĩ kũhananio thĩiniĩ wa ngumo cia mũndũ, na kũigwa, na kuona, na kwaria.
Na nĩwonaga nyamũ irĩ na moko, na magũrũ, na maitho, na kũgwatanĩra gũkũ kwacio gũtiugĩte atĩ nonginya moko macio, na magũrũ macio, na maitho macio makorwo mahaanaine.
Angĩkorwo ngũtani nĩ yonekaga gatagatĩ ka ciũmbĩ harĩ maũndũ marĩa igwatanĩire ma marĩĩtwa kana ngumo rĩĩ, ngũtani gatagatĩ ka Mũũmbi na kĩũmbĩ nĩ yonekaga wega makĩria na nĩ nene gũkĩra.
Gĩkundi gĩa keerĩ: 'Arĩa mahaanania' arĩa makĩrĩrĩirie marĩĩtwa na Ngumo hamwe na gũhaanania Ngai mwene hinya wothe na ciũmbe ciake, makĩĩgwetaga atĩ ũndũ ũyũ nĩguo ũrabataranio nĩ ũtaũri wa maandĩko; tondũ Ngai mwene hinya wothe aaragĩria ndungata ciake na ũrĩa irataũkĩrwo, na wĩĩgweto ũyũ ti wa ma; nĩ ũndũ wa itũmi, imwe ciacio nĩ:
Kĩa mbere: Atĩ Ngai mwene hinya wothe kũhaanana na ciũmbe ciake nĩ ũndũ ũtuagwo mũgaro nĩ meeciria na watho wa dĩni, na gũtingĩhoteka atĩ kĩrĩa kĩrabataranio nĩ maandĩko ma Ibuku rĩtheru na Sunnah gĩkorwo kĩrĩ ũndũ mũgaro.
Gĩa keerĩ, nĩ atĩ Ngai mwene hinya wothe nĩaarĩirie ndungata ciake na maũndũ marĩa ingĩtaũkĩrũo kũringana na kĩhumo kĩa ũtaũku, no rĩrĩ, ũmaa na ũkũna wa ũtaũku ũcio nĩ harĩ maũndũ marĩa Ngai mwene hinya wothe eigĩrĩte ũmenyi wamo arĩ we wiki, harĩ marĩa mahutanĩtie na we mwene o na Ngumo ciake.
Kwoguo angĩkorwo Ngai nĩ eĩkĩrĩire we mwene atĩ we nĩ mũigua; kũigua nĩ kũmenyagwo kũringana na kĩhumo kĩa uuge wakuo (nakuo nĩ kũigua mĩgambo), no ũma wa ũndũ ũcio kwerekera kũigua gwa Ngai ũrĩa mũtheru na mũtĩ-ĩku ndũmenyagwo; tondũ ũma wa kũigua nĩ ngũrani o na thĩiniĩ wa ciũmbe; kwoguo ngũrani ĩyo gatagatĩ ka Mũũmbi na kĩũmbe yonekaga wega na nĩ nene makĩria.
Na rĩrĩa Ngai aguũragia ũhoro wake mwene atĩ we nĩ aihorĩte gĩtĩinĩ gĩake gĩa ũthamaki; nĩ kũmenya atĩ kũihora kũringana na kĩhumo kĩa gĩtumi kĩaguo nĩ kũũĩkaine, no ma ya kũihora kũu kũrĩa aikarĩte nakũ ndĩũĩkaine kũrĩ ithuĩ igũrũ rĩgiĩ kũihora kwa Ngai gĩtĩinĩ gĩake gĩa ũthamaki; nĩ gũkorwo ma ya kũihora nĩ ĩtiganĩte harĩ kĩũmbe. Kwihora gĩtĩinĩ kĩrũmu gũtihaanaine na kwihora matandĩkoinĩ ma ngamĩra njararĩku na ĩhũhũkaga, na angĩkorwo kũrĩ ngũtani harĩ kĩũmbe-rĩ; ngũtani ĩyo gatagatĩ ka Mũũmbi na kĩũmbe nĩ yonerekanĩte wega makĩria na ĩrĩ nene gũkĩra.
Na gwĩtĩkia Ngai mwene hinya wothe ta ũrĩa tũtaarĩirie, nĩũciaragĩra arĩa metĩkĩtiĩ maciaro manene, harĩ imwe ciacio nĩ:
Kĩa mbere: Gũkinyia ũrũmwe wa Ngai mwene hinya wothe, ũndũ atĩ mwĩhoko kana guoya itiigĩrĩrwo kũrĩ ũngĩ tiga we, na gũtikahoywo ũngĩ tiga we.
Ya kerĩ: Ũkinyanĩru wa wendo wa Ngai mũreri na kũmũkumia, kũringana na marĩĩtwa make mega, na ngumo ciake iria nene.
Kĩa gatatũ: Kũhingia kũmũhoya na njĩra ya gwĩka kĩrĩa athanĩire, na gwĩthema kĩrĩa agirĩtie.
*
Gwĩtĩkia Maraika
Maraika: Nĩ ciũmbe cia hitho itonekaga, moombĩtwo, nĩ dungata cia Ngai mwene hinya wothe, na matirĩ ngoci o na imwe cia Ũmwathani na cia kũhoywo. Ngai mwene hinya wothe amũmbĩte kumana na ũtheri, na akĩmanengera wathĩki mũkinyanĩru harĩ watho wake, na hinya wa kũwũhingia. Ngai mwene hinya wothe nĩ augĩte: "...Na arĩa marĩ harĩ We matiĩtĩĩagira kũmũhoya, na matinogagio, mamũrũmbũyagia ũtukũ na mũthenya matathiragwa nĩ hinya." (Surat Al-Anbiyaa: 19-20)
Nao nĩ mũigana mũnene mũno, ũtaramenyekana nĩ tiga Ngai. Na nĩ ĩgĩĩkĩkĩte thĩinĩ wa Sahihi igĩrĩ kuuma harĩ hadithi ya Anas, Ngai akenere harĩ we, thĩinĩ wa rũgano rwa Kũambatiruo atĩ Mũnabii, Ngai amũrathime na amũhe thayũ, nĩ aambarĩirio Al-Baitul-Ma'mur arĩ igũrũ matuinĩ, kũrĩa kũhoyaga araika ngiri mĩrongo mũgwanja o mũthenya, na maarutũka thĩinĩ wayo maticokaga kuo rĩngĩ na ĩgakoruo nĩ rĩo riita rĩao rĩa mũico.
Na gwĩtĩkia Maraika nĩ kũgwatĩire maũndũ mana:
Kĩa mbere: Gwĩtĩkia gũkorwo kwao.
Wa kerĩ: Gwĩtĩkia na marĩĩtwa mao arĩa twamenyithirio (ta Jiburili) na arĩa tũtoĩ marĩĩtwa mao nĩtũmetĩkĩtie othe hamwe.
Wa gatatũ: Gwĩtĩkia ngumo ciao iria twamenyithirio, ta mũhianĩre wa (Jibrili). Mũnabii nĩamenyithirie atĩ nĩamwonire na mũhianĩre wake ũrĩa aũmbirwo naguo, na arĩ na mathagu magana matandatũ, marahingĩte kĩoneki.
Na mũraika no agarũrũke na watho wa Ngai atuĩke na mũhianĩre wa mũndũrũme, o ta ũrĩa gwatuĩkire kũrĩ Jibrili hĩndĩ ĩrĩa Ngai mwene hinya wothe aamũtũmire kũrĩ Maryam akĩmũĩhianĩria kũrĩ we e na mũhianĩre wa mũndũ mũkamilĩku, na rĩrĩa ookire kũrĩ Mũnabii, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, na aikarĩte thĩ arĩ hamwe na arata ake, aamũũkĩire e na mũhianĩre wa mũndũ mũrũme warĩ na nguo njerũ mũno, na njuĩrĩ njirũ mũno, ataroneka e na imenyithia cia rũgendo, na gũtarĩ mũndũ o na ũmwe thĩinĩ wa arata ake wamũũĩ, agĩcoka agĩikara thĩ hakuhĩ na Mũnabii, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, akĩigithĩrĩria maru ake harĩ maru ma Mũnabii, na akĩiga moko make igũrũ rĩa ciero ciake, na akĩũria Mũnabii, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, ũhoro wĩgiĩ Ũĩthiramu, na Wĩtĩkio, na Wega, na Ithaa rĩa Kĩama, na imenyithia ciarĩo; nake Mũnabii, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, akĩmũcookeria agĩcoka agĩthiĩ, thutha woguo Mũnabii, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, akiuga: "Ũyũ nĩ Jiburili; nĩokire kũrĩ-inyuĩ kũmũruta ndini yanyu."[8] [8] Yarutirwo nĩ Muslim: Ibuku rĩa Wĩtĩkio, Gĩcunjĩ kĩa gũtaarĩria Wĩtĩkio, Ũĩthiramu, na Ihsan, na watho wa gwĩtĩkia na gũtĩtĩrithia Qadar ya Allah Subhanahu wa Ta'ala, namba 8.
Na o ta ũguo, Maraika arĩa Ngai mwene hinya wothe aatũmire kũrĩ Iburahĩmu na Lutu maarĩ na mũhianĩre wa andũ arũme.
Wa kana harĩ maũndũ marĩa gwĩtĩkia Maraika kũgwatĩire: Gwĩtĩkia maũndũ marĩa tũmenyete kuuma ciĩkoinĩ ciao iria mekaga na watho wa Ngai mwene hinya wothe; ta kũmũrũmbũiya, na kũmũhoya ũtukũ na mũthenya matarĩ na kũnogio kana gũthira hinya.
Na no gũkorwo amwe ao marĩ na ciĩko cia mwanya.
Ta: Jiburili mwĩhia wa ũguorio wa Ngai mwene hinya wothe, Ngai amũtũmaga naguo harĩ Anabii na Atũmwo.
Na ta: Mikaeli: nĩwe waheirwo wĩra wa magata, ũguo nĩ kuuga mbura na mĩmera.
Na kwa mũbano: Isirafilu: nĩwe mũhe wĩra wa kũhuhia Karumbeta hĩndĩ ya gũka kwa Kĩama na kũriũkia ciũmbe.
Na kwa ngero: Mũraika wa Gĩkuo: Nĩwe wathĩtwo kũruta mĩoyo hĩndĩ ya gĩkuo.
Na kwa mũbano: Malik: nĩwe wathĩtwo Mwaki, nake nĩ mũrangĩri wa Mwaki.
Na ta: Maraika arĩa maheetwo wĩra wa kũrugamĩrĩra ciana irĩ nda, rĩrĩa mũndũ ahingia mĩeri ĩna arĩ nda ya mami wake, Ngai nĩ amũtũmagĩra mũraika na akamwatha aandĩke gĩa kũrĩa gĩake, ihinda rĩake rĩa mũtũrĩre, ciĩko ciake, na kana egũkorwo arĩ mũnyamarĩku kana mũkeni.
Na ta: maraika arĩa maheetwo wĩra wa kũmenyerera mawĩra ma ciana cia Adamu na kũmaandĩka, harĩ o mũndũ he na maraika merĩ, ũmwe wao arĩ mwena wa ũrĩo na wa kerĩ arĩ mwena wa ũmotho.
Na ta: maraika arĩa mathĩtwo kũũria mũkuũ rĩrĩa aigwo bĩrĩrainĩ yake; nĩ okagwo nĩ maraika merĩ makamũũria ũhoro wa Mwathani wake, ndini yake, na mũnabii wake.
Na gwĩtĩkia Maraika nĩ kũciaraga matunda manene, mamo nĩ:
Kĩa mbere: Kũmenya ũnene wa Ngai mũtheru, na hinya wake, na wathani wake; tondũ ũnene wa kĩumbe ũkonania ũnene wa Mũũmbi.
Ya kerĩ: Gũcookeria Ngai ngatho nĩ ũndũ wa kũrũmbũiya gwake harĩ njiarwa cia Adamu; tondũ nĩ aheire amwe a maraika aya wĩra wa kũmagitĩra, na kwandĩka mawĩra mao, na maũndũ mangĩ ma kũmaguna.
Kĩa gatatũ: Nĩ gwenda maraika nĩ ũndũ wa maũndũ marĩa mekĩte ma kũhoya Ngai mwene hinya wothe.
Na rĩrĩ, nĩ kũrĩ kĩkundi kĩa andũ arĩa mahĩtĩtie makaanire atĩ Maraika nĩ ciombe irĩ na mĩĩrĩ, na makiuga atĩ: acio gũtirĩ ũndũ ũngĩ marĩ tiga o hinya wa wega ũrĩa ũkoragwa wĩthitĩte thĩinĩ wa ciombe. Na ũndũ ũcio rĩĩ, nĩ kũregana na Ibuku rĩa Ngai mwene hinya wothe, na mũtaratara wa Mũtũmwo wake, o hamwe na ũiguano wa athiramu wothe.
Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Ngoci ciothe njega nĩ cia Ngai, mũmbi, mwambĩrĩria wa igũrũ na thĩ, ũrĩa ũtuĩte araika atũmwo ene mathagu merĩ, na matatũ, na mana..." [Fatwir: 1].
Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "Na ũngĩona rĩrĩa Araika mararuta mĩoyo ya arĩa mareganĩte, makĩmahũra mothiũ mao na mĩgongo yao..." (Suratul Al anfal: 50).
Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "...Na korwo nĩ ũkuona rĩrĩa arĩa mehĩagia marĩ mĩnyamaro-inĩ ya gĩkuũ, nao Araika matambũrĩtie moko mao makĩmeera: Rutai mĩoyo yanyu..." (Suratul An'am: 93).
Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "...O nginya rĩrĩa guoya ũkaeherio ngoro-inĩ ciao, makoiga atĩrĩ, "Mwathani wanyu oiga atĩa?" Makoiga atĩrĩ, 'Ma, na nĩwe Ũrĩa Mũtugĩrĩrie, Ũrĩa Mũnene.'" (Surat Saba: 23).
Nĩaraugire rĩngĩ igũrũ rĩgiĩ andũ a Paradiso atĩrĩĩ: "...na Araika magatoonya kũrĩ o kuma mĩrango-inĩ yothe, makiugaga: Thayũ ũrokorwo harĩ inyuĩ nĩ ũndũ wa gweterera kwanyu. Na kaĩ mũciĩ ũcio wa mũthia nĩ mwega." (Suratul Rad: 23-24)
Na thĩinĩ wa Sahih Al-Bukhari, kuuma kũrĩ Abu Huraira, Ngai akenere nake, nake akĩruta kũrĩ mũnabii wa Ngai Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake, atĩ oigire atĩrĩ: "Rĩrĩa Ngai endaga ndungata, etaga Jiburili: Ti itherũ Ngai nĩ endete ng'ania, kwoguo mwende, nake Jiburili akamwenda, nake Jiburili ageta thĩinĩ wa atũũri a igũrũ: Ti itherũ Ngai nĩ endete ng'ania, kwoguo mwendeni, nao atũũri a igũrũ makamwenda, na thutha ũcio akaigĩrũo gwĩtĩkĩrĩka thĩinĩ wa thĩ"[9]. [9] Yũmĩririo nĩ Al-Bukhari: Gĩbuku kĩa Kĩambĩrĩria kĩa Ũũmbi, Gĩcunjĩ kĩa Kũgweta Araika, namba 3037, na Muslim: Gĩbuku kĩa Ũthingu, Ndugũ na Mĩtugo Mĩega, Gĩcunjĩ kĩa Rĩrĩa Allah aenda ndungata, nĩ atũmaga ndungata Ciake imwende, namba 2637.
Na thĩinĩ wayo ningĩ, kuuma kũrĩ Abu Huraira, Ngai akenere nake, oigire atĩ: Mũnabii wa Ngai Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake, oigire atĩrĩ: "Rĩrĩa gwakinya mũthenya wa Jumaa, nĩ gũkoragwo na Araika harĩ o mũrango thĩinĩ wa mirango ya mũthigiti, makĩandĩka ũrĩa wa mbere na ũrĩa ũmũrũmĩrĩire. Na rĩrĩa Imamu aikarathĩ, nĩmahĩngaga mabuku mao na magoka gũthikĩrĩria kĩririkano" [10]. [10] Yamũkĩrĩtwo nĩ Al-Bukhari: Ibuku rĩa Ijumaa, Mũrango wa gũthikĩrĩria khutbah, namba 887, na Muslimu: Ibuku rĩa Ijumaa, Mũrango wa wega wa gũthiĩ tene mũthenya wa Ijumaa, namba 850.
Na maandĩko maya rĩĩ, nĩ matheri kuonania atĩ Maraika nĩ ciombe irĩ na mĩĩrĩ, na ti hinya wa kĩĩroho tu o ta ũrĩa andũ arĩa mahĩtĩtie moigaga. Na kũringana na maandĩko maya rĩĩ, Athiramu othe nĩ metĩkanĩtie.
*
Gwĩtĩkia Mabuku
Mabuku: Nĩ wingĩ wa 'Ibuku' rĩrĩa rĩugĩte 'kĩandĩke'.
Na ũrĩa maroiga nayo haha nĩ: Mabuku marĩa Ngai aikũrũkirie atũmwo ake marĩ tha kũrĩ ciũmbe, na ũtongoria kũrĩ o; nĩguo makinyĩre nacio gĩkeno kĩao thĩiniĩ wa gũkũ thĩ na mũthenya wa mũico.
Gwĩtĩkia Mabuku ma Ngai nĩ kũgwatanĩra maũndũ mana:
Kĩa mbere: Gwĩtĩkia atĩ gũikũrũkio kwayo kuuma kũrĩ Ngai nĩ kwa ma.
Wa kerĩ: Gwĩtĩkia na marĩĩtwa mao marĩa twamenyithirio: ta Korani ĩrĩa yaikũrũkirio kũrĩ Muhammad, thayũ ũkorwo hamwe nake, na Torati ĩrĩa yaikũrũkirio kũrĩ Mutha, thayũ ũkorwo hamwe nake. Na injiri ĩrĩa yakũrũkĩirio Issa (Jesũ) thayũ na irathimo cia Ngai ikorwo hamwe nake. Na Zabuuri ĩrĩa yaheirwo Daawuud, thayũ na irathimo cia Ngai ikorwo hamwe nake, na harĩ marĩa tũtoĩ marĩĩtwa mao, nĩtũmaĩtĩkĩtie kwa ũgatheranĩru.
Gwa gatatũ: Gwĩtĩkia marĩa marĩ ma harĩ mohoro mamo, ta mohoro ma Korani, na mohoro ma mabuku ma tene marĩa matagarũrĩtũo kana matacenjetio nĩ andũ.
Wa kana: Gũtũngata na mawatho mayo marĩa matarĩ makomorerwo, na kũiganĩra na kwĩheyana harĩ mo, twataũkĩirwo nĩ ũũgĩ wamo kana tũtataũkĩirwo, na mabuku mothe ma mbere nĩ maherithirio nĩ Korani theru. Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Na nĩtũikũrũkĩiriĩ kũrĩ we ibuku na ma, rĩkĩĩtĩkĩra marĩa maarĩ mbere yarĩo ma mabuku, na rĩrĩ mũrangĩri igũrũ rĩamo..." (Suratul Maida: 48) Nĩ kuuga atĩrĩ: arĩ mũtui ciira igũrũ rĩake.
Na nĩ ũndũ ũcio: gũtiĩtĩkĩrĩka kũrũmĩrĩra watho o wothe wa mabuku ma tene, tiga ũrĩa wonekete wĩ wa ma na wĩtĩkĩrĩtwo nĩ Korani.
Na gwĩtĩkia mabuku ma Ngai nĩ gũciaraga maciaro manene, harĩ imwe ciacio nĩ:
Kĩa mbere: Kũmenya ũmenyereri wa Ngai mũtheru harĩ ndungata ciake; tondũ nĩ aaikũrũkĩirie kĩrĩndĩ o kĩrĩndĩ ibuku nĩguo rĩmatongorie.
Ya kerĩ: Kũmenya ũũgĩ wa Ngai mũtheru thĩinĩ wa watho wake; tondũ nĩamũrĩte harĩ kĩrĩndĩ gĩothe kĩrĩa kĩagĩrĩire mĩikaro yao, o ta ũrĩa Ngai Mwene-Hinya-Wothe ũigĩte atĩrĩĩ: "...Kũrĩ o ũmwe thĩinĩ wanyu nĩtũmuigĩire watho na njĩra..." (Suratul Maidah: 48)
Kĩa gatatũ: Kũruta ngatho nĩ kĩrathimo kĩa Ngai thĩinĩ wa ũguo.
*
Gwĩtĩkia Atũmwo
Atũmwo: Nĩ wingĩ wa 'Mũtũmwo' wĩna gĩtũmi gĩa: 'mũtũme' ũguo nĩ kuuga ũrĩa ũtũmĩtwo gũkinyia ũndũ.
Na kĩrĩa kĩrendeka haha nĩ: mũndũ kuuma harĩ andũ ũrĩa waguĩrĩirio watho na akĩathwo kũũkinyia.
Na wa mbere harĩ atũmwo a Ngai nĩ Nuhu, thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, na wa mũthia nĩ Muhammad, thaa na thayũ wa Ngai cikorwo hamwe nake.
Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Hatarĩ nganja nĩtwakũguũrĩria wee, o ta ũrĩa twaguũrĩirie kũrĩ Nuhu na manabii thutha wake..." (Suratul Nisai: 163)
Na thĩinĩ wa Sahih Al-Bukhari kuuma kũrĩ Anas bin Malik, Ngai amwekenere, thĩinĩ wa Hadithi ya ũteteri, atĩ mũnabii wa Ngai Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake, nĩ oigire atĩrĩ: "Nĩ kũgwetetwo atĩ andũ magoka kũrĩ Adamu; nĩguo amateterere, nake akamahoya muhera na akiuga: Thiĩi kũrĩ Nuhu, mũtũmwo wa mbere ũrĩa Ngai aatũmire" na akĩrĩkia hadithi yothe [11]. [11] Yũmĩririo nĩ Al-Bukhari: Ibuku rĩa Tawhiid, Mũrango wa Kiugo kĩa Ngai Mũtũgĩru: "Kĩrĩa ndũmbire na moko makwa merĩ", na namba 7410, na Muslim: Ibuku rĩa Iimaan, Mũrango wa ũrĩa wa gĩkĩro gĩa thĩ mũno harĩ andũ a Janna thĩinĩ wayo, na namba 193.
Na Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga igũrũ rĩgiĩ Muhamadi, thayũ na irathimo cia Ngai ikorwo hamwe nake, atĩrĩĩ: "Muhammad ti ithe wa mũndũ mũrũme o wothe wanyu, no we nĩ mũtũmwo wa Ngai na mũnabi wa mũthia..." [Al-Ahzab: 40]
Na gũtirĩ rũruka rũtatũmĩirwo mũtũmwo, ũrĩa Ngai atũmire kũrĩ andũ ake arĩ na mawatho me yathi, kana mũnabii ũheirwo ũguũrio wĩgiĩ mawatho marĩa marĩ hau kabere nĩguo amerũthie, nake Ngai akiuga atĩ: "Na hatarĩ nganja nĩtwatũmire thĩinĩ wa rũruka o ruothe mũtũmwo, atĩ: Hoyai Ngai na mũregane na kĩrĩa gĩothe kĩhoyagwo hadũ ha Ngai." (Suratul An Nahli: 36).
Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "...Na gũtirĩ rũruka tiga nĩgũhĩtũkĩte thĩinĩ waruo mũkaanania." [Fatir: 24].
Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "Hatarĩ nganja nĩtũikũrũkĩtiĩ Taurati, thĩinĩ wayo kũrĩ ũtongoria na ũtheri, ĩrĩa anabii arĩa meeneaine kũrĩ Ngai matuagĩra nayo ciira harĩ arĩa matuĩkĩte Ayahudi..." (Suratul Maida: 44)
Na atũmwo nĩ andũ maũmbitwo, matirĩ ngoci o na imwe cia Ũmwathani na cia kũhoywo, Ngai oigĩte igũrũ rĩgiĩ nabii wake Muhammad ũrĩa nĩwe mũtongoria wa atũmwo, na ũrĩ gĩtĩo kĩnene gũkĩra othe harĩ Ngai: "Uga atĩrĩ: 'Ndirĩ hinya wa kwĩrehera ũteithio kana maũru, tiga kĩrĩa Ngai endete. Na korwo nĩ njũĩ maũndũ marĩa marĩ hithoinĩ, ingĩgĩire na wega mũingĩ, na gũtirĩ ũũru ũngĩahutirie. Niĩ ndirĩ ũngĩ tiga mũkananĩri na mũheanĩri wa mohoro mega kũrĩ andũ arĩa metĩkĩtie.'" (Suratul Aaraf: 188) .
Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "21. Uga atĩrĩ: 'Niĩ ndirĩ na ũhoti wa kũmũretera ũũru o na kana ũtongoria mwega.' 22. Uga atĩrĩ: 'Niĩ gũtirĩ o na ũmwe ũngĩngitĩra kuuma kũrĩ Ngai, na ndingĩona kĩĩhitho tiga kũrĩ we.'" (Suratul Jinn: 21-22)
Na nĩ makoragwo na ngumo cia kĩũmbe: ta mũrimũ, na gĩkuũ, na bata wa irio, na cia kũnyua, na mangĩ ta macio, Ngai mũnene akiuga igũrũ rĩgiĩ Ibrahim, thaai na kũrathimwo ikorwo nake, rĩrĩa aaganaga Mwathani wake mũnene: "79. Nake nĩwe ũndĩithagia na akanyinyithia 80. Na rĩrĩa ndarũara, nake nĩwe ũmhonagia 81. Nake nĩwe ũtũmaga ngue, agacoka akandiũkia." [Suratul Ash-Shu'ara: 79-81].
Nake Mũnabii, tha na thayũ wa Ngai ikorũo nake, oigire: "Niĩ ndĩ o mũndũ ta inyuĩ, nĩ ndiganagĩrwa o ũrĩa mũriganagĩrwa, kwoguo rĩrĩa ndariganĩrwa ndirikaniai [12]." [12] Ĩrutĩtwo nĩ Al-Bukhari: Mĩrango ya Qibla, Mũrango wa kwerekera Qibla kũrĩa guothe mũndũ arĩ, namba 392, na Muslim: Ibuku rĩa Mithigiti na kũndũ gwa Swalah, Mũrango wa kwĩriganĩrwo thĩinĩ wa Swalah, na kũruta Thujudu nĩ ũndũ waguo, namba 572.
Na Ngai nĩ amataarĩirie arĩ ndungata ciake harĩ mĩikaro yao ĩrĩa ya igũrũ mũno, na njĩra ya kũmagooca; Nake Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga igũrũ rĩgiĩ Nuhu, Ngai amũrathime na amũhe thayũ, atĩrĩĩ: "..Ti itherũ, we aarĩ ndungata ĩcokagia ngatho mũno..." [Suratul Isra: 3], Na augĩte igũrũ rĩgiĩ Muhammad atĩrĩ: "Mũrathime nĩ Ũrĩa waikũrũkirie Kĩahũranĩri kũrĩ ndungata yake, nĩguo atuĩke mũkananĩri harĩ ciũmbe ciothe." (Suratul Furqan: 1)
Na aroiga igũrũ rĩa Iburahemu, na Ithaka, na Jakubu, thayũ na ĩrathimo cia Ngai ikorwo nao: "45. Na ũririkane ndungata citũ Iburahemu na Ithaka na Jakubu, arĩa maarĩ na hinya na ũũgĩ. 46. Hatarĩ nganja nĩtwamatheririe na ngumo thariku ya mwanya, ĩrĩa nĩ kũririkana mũciĩ wa kũrigĩria. 47. Na hatarĩ nganja kũrĩ ithuĩ nĩ a gĩkundi kĩa arĩa mathuurĩtwe, arĩa ega mũno." (Suratu Sad: 45-47).
Nĩaraugire rĩngĩ igũrũ rĩgiĩ Isa (Jesũ) mũrũ wa Maryam atĩrĩĩ: "We ndarĩ ũngĩ otiga ndungata ĩrĩa twaheire irathimo, na tũkĩmũtua kĩonereria harĩ ciana cia Isiraeli." (Suratul Zukhruf: 59).
Na gwĩtĩkia atũmwo nĩ kũgwatĩire maũndũ mana:
Ya mbere: Gwĩtĩkia atĩ ndũmĩrĩri yao nĩ ma kuuma kũrĩ Ngai, na ũrĩa wothe ũkarega ndũmĩrĩri ya ũmwe harĩ atũmwo a Ngai, agakorwo areganĩte na atũmwo othe a Ngai. O ta ũrĩa Ngai Mwene-Hinya-Wothe ũigĩte atĩrĩĩ: "Andũ a Nuhu nĩ mareganire na Atũmwo." (Surat Ash-Shu'araa: 105) Kwoguo Ngai aamatuire ta arĩa makanaga atũmwo othe, o na gũtuĩka gũtiarĩ mũtũmwo ũngĩ tiga we hĩndĩ ĩrĩa maamũkanire. Nĩũndũ woguo rĩĩ, Anathara arĩa maregire gwĩtĩkia Muhammad tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake na makĩrega kũmũrũmĩrĩra rĩĩ, o nao nĩ maregete gwĩtĩkia Jesũ mũrũ wa Mariamu, na ti arũmĩrĩri ake, makĩria tondũ we mwene nĩamaheete ũhoro mwega wa gũũka kwa Muhammad tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, na gũtirĩ na gĩtũmi gĩngĩ gĩa kũmahe ũhoro ũcio tiga kwonania atĩ o nake nĩ mũtũmwo kũrĩ o, nĩguo Ngai amahonokie kũgerera kũrĩ we kuuma harĩ mahĩtia na kũũra, na amatongorie harĩ njĩra ĩrĩa rũngĩrĩru.
Wa kerĩ: Gwĩtĩkia na marĩĩtwa mao arĩa twamenyithirio, ta: Muhammad, Ibrahĩmu, Mutha, Jesũ na Nuhu, thayũ ũkorwo hamwe nao. Na aya atano nĩo atũmwo a wĩkindĩri, na Ngai nĩ amagwetete handũ herĩ thĩinĩ wa Koroani kiugo-inĩ gĩake: "7. Na rĩrĩa twamũkĩrire kĩrĩkanĩro kĩao kuma kũrĩ anabii, na kuma kũrĩ we (Muhammad), na Nuhu, na Ibrahimu, na Mutha, na Jesũ mũrũ wa Mariamu; na nĩtwamũkĩrire kuma kũrĩ o kĩrĩkanĩro kĩrũmu." (Suratul Ahzab: 7) Na uge wake: "13. Nĩ amũigĩire watho thĩinĩ wa ndini marĩa aathire Nuhu, na ũguorio ũrĩa twagũikũrũkĩirie (wee Muhammad), na marĩa twaathire Iburahĩmu na Mutha na Jesũ atĩrĩ: 'Tũũriaĩ ndini na mũtikae kũgawĩkana thĩinĩ wayo.' Nĩ ũndũ mũritũ harĩ arĩa matukanagia Ngai na ngai ingĩ kũrĩ marĩa ũrametĩra harĩ mo. Ngai nĩathuuraga kũrĩ we ũrĩa endete, na agatongoria kũrĩ we ũrĩa wothe wĩgarũraga harĩ we." (Suratul Shura: 13)
Nao arĩa tũtoĩ marĩĩtwa mao, nĩtũmĩtĩkĩtie othe hamwe, Ngai Ũrĩa wĩ Igũrũ aaugĩte: "Na hatarĩ nganja nĩtũtũmire atũmwo mbere yaku, harĩ o nĩ harĩ arĩa tũgũtaarĩirie kũrĩ we, na harĩ o nĩ harĩ arĩa tũtarakũtaarĩria..." [Ghafir: 78].
Gĩa gatatũ: Gwĩtĩkia marĩa marĩ ma harĩ mohoro mao.
Wa kana: Kũrũmĩrĩra watho wa ũrĩa watũtũmĩirwo kuuma harĩ o, nake nĩwe wa mũico harĩ o, Muhammad tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, ũrĩa watũmirwo kũrĩ andũ othe, Ngai oigĩte: "Aca, ndehĩtĩra na Ngai mũreri waku, matigakorwo me etĩkia o nginya magũtue mũtui wa ciira harĩ ngũĩ iria irĩ gatagatĩ kao, na macoke matikone ritũ o rĩothe ngoro-inĩ ciao kuumana na itua rĩrĩa watuana, na meheyane na wĩneyani wũiganĩru." (Suratul Nisai: 65)
Na gwĩtĩkia atũmwo kwĩna maciaro manene, harĩ imwe ciacio nĩ:
Ya mbere: Kũmenya tha cia Ngai mũtheru na ũkaria wake kũrĩ ndungata ciake; tondũ nĩatũmire atũmwo kũrĩ o; nĩguo mamatongorie harĩ njĩra ya Ngai mũtheru, na mamatarĩrie njĩra ya kũhoya Ngai; tondũ meciria ma mũndũ matingĩhota kũmenya ũndũ ũcio meiki.
Kĩa kerĩ: Kũruta ngatho kũrĩ Ngai nĩ ũndũ wa kĩrathimo gĩkĩ kĩnene.
Kĩa gatatũ: Gwenda atũmwo, thayũ ũkorwo hamwe nao, na kũmatĩĩya, na kũmagooca na njĩra ĩrĩa ĩmabagĩrĩire; tũndũ nĩ atũmwo a Allah Ũrĩa Mũtũgĩru, na tũndũ nĩmerutĩire kũmũthathaiya, na gũkinyia ndũmĩrĩri yake, na kũhe atungata ake motaaro.
Na hatarĩ nganja arĩa aremi nĩ makanire atũmwo ao, magĩtua atĩ atũmwo a Ngai matingĩkorwo marĩ andũ! Na Ngai mwene hinya wothe nĩ agwetete ũndũ ũyũ, na akĩũtua wa tũhũ, augĩte ta ũũ: "94. Na gũtirĩ ũndũ wagirĩrĩirie andũ kwĩtĩkia rĩrĩa magĩkinyĩrwo nĩ ũtongoria tiga o kuuga atĩrĩ, Kaĩ Ngai aatũmire mũndũ atuĩke mũtũmwo? 95. Uga atĩrĩ, Angĩkorwo gũkũ thĩ kwarĩ na araika mathiagathiaga marĩ na ũgitĩri, hatarĩ nganja nĩ tũngĩamaikũrũkĩirie mũraika kuma igũrũ atuĩke mũtũmwo." [Suratul Isra: 94-95].
Kwoguo Ngai nĩareganire na uuge ũyũ akĩĩkĩrithia atĩ no mũhaka mũtũmwo akorwo arĩ mũndũ; tondũ nĩatũmĩirwo kũrĩ aikari a gũkũ thĩ arĩa o nao nĩ andũ, na korwo aikari a thĩ maarĩ araika, Ngai angĩamaikũrũkĩirie mũraika kuuma igũrũ arĩ mũtũmwo; nĩguo akorwo ahaana tao. Na ũguo nĩguo Ngai Mwene-Hinya-Wothe atarĩirie ũhoro wĩgiĩ arĩa makanaga atũmwo atĩ maaugire ta ũũ: "...Inyuĩ mũtirĩ kĩndũ tiga o andũ ta ithuĩ, mũrenda gũtũgiria kũhoya marĩa maithe maitũ maahoyaga, kwoguo tũreherei kĩira gĩkuoneka wega. Atũmwo ao makĩmeera atĩrĩ, Ithuĩ tũtirĩ kĩndũ tiga o andũ ta inyuĩ, no Ngai nĩ aheaga wega wake harĩ ũrĩa endire thĩinĩ wa ndungata ciake, na tũtingĩhota kũmũrehera kĩira otiga na rũtha rwa Ngai..." [Ibrahim: 10-11].
*
Gwĩtĩkia Mũthenya wa Mũico
Mũthenya wa Mũico: mũthenya wa kũriũka, ũrĩa andũ makariũkio nĩgetha magatuĩrwo cira na marĩhwo.
Na wetagwo ũguo nĩ tondũ gũtirĩ mũthenya ũngĩ thutha waguo, harĩa andũ a mũciĩ wa matuinĩ magatũũra maciĩ-inĩ mao, na andũ a mwaki o nao magatũũra maciĩ-inĩ mao.
Na gwĩtĩkia mũthenya wa mũico nĩ kũgwatĩtie maũndũ matatũ:
Wa mbere: Gwĩtĩkia kũriũkio: Nĩ kũriũkia arĩa makuire rĩrĩa karumbeta gakahũhwo rita rĩa kerĩ; na andũ makarũgama mbere ya Mwathani wa ciũmbe cothe, magũrũ matha matarĩ ekĩre irato, njaga matarĩ mehumbe, matarĩ arua, Ngai oigĩte: "...Oguo twambĩrĩirie ũmbi wa mbere, noguo tũkaũcokia; kĩu nĩ kĩĩranĩro kĩrĩ ithuĩ, maithuĩ nĩ ithuĩ ekaga." (Suratul Anbiyaa: 104)
Na kũriũkio: nĩ ma ĩrũmĩtĩte, na ũira waguo nĩ Korani theru, na Sunna, o na mwĩtĩkanĩrio wa Aithiramu.
Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "15. Ningĩ hatarĩ nganja thutha wa ũguo inyuĩ nĩ mũgũkua. 16. Ningĩ hatarĩ nganja inyuĩ mũthenya wa ciira nĩ mũkũriũkio." (Suratul Muuminina: 15-16)
Nake Mũnabii, tha na thayũ wa Ngai ikorũo nake, oigire: "Andũ nĩmagacokanĩrĩrio mũthenya wa Kũriũka, matarĩ na iraatũ, matarĩ na nguo, na matarũe" [13]. Nĩ kwĩtĩkanĩirwo. [13] Yaumirwo nĩ Muslim, Ibuku rĩa Paradiso, na mũtaratara wa irathimo ciayo na aikari a kuo, gĩcunjĩ kĩa gũthira kwa thĩ, na gũtaarĩria gũcokanĩrĩrio Mũthenya wa Kũriũka, namba 2859.
Na Aithiramu othe nĩmaiguithanĩirie atĩ nĩ ũndũ wa ma, na ũndũ ũcio nĩũringanĩte na ũũgĩ; tondũ nĩũrabatarania atĩ Ngai mwene hinya wothe aigĩre ciũmbe ici macokero, harĩa akaamarĩha kumana na marĩa amathanĩire thĩinĩ wa marĩa aatũmire atũmwo ake namo, Ngai mwene hinya wothe arouga ta ũũ: "115. Mweciragia atĩ twamũmbire oũguo hatarĩ gĩtũmi na atĩ mũtigacokio kũrĩ ithuĩ?" (Suratul Muuminina: 115) Na oigire kũrĩ Mũnabii wake, tha na thayũ wa Ngai ikorũo nake, atĩrĩ: "Ti itherũ, Ũrĩa ũkũheete watho wa Quraan nĩ agakũcokia macokero-inĩ..." [Suratul-Qasas: 85].
Wa keerĩ: Gwĩtĩkia ciira na marĩhi: Ngombo ĩkorio nĩũndũ wa ciĩko ciayo, na ĩrĩhwo nĩcio, na ũndũ ũyũ nĩ wonanĩtio nĩ Ibuku, na Sunna, na ũiguano wa Aithiramu.
Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "25. Hatarĩ nganja gũcoka kwao nĩ kũrĩ ithuĩ 26. Ningĩ hatarĩ nganja ciira wao nĩ witũ." (Suratul Ghashiyah: 25-26) Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "Ũrĩa ũgeka gĩko kĩega nĩakarĩhwo maita ikũmi mahanaine nakĩo, nake ũrĩa ũgeka gĩko gĩũru ndakarĩhwo tiga o mahanaine nakĩo, na matigahinyĩrĩrio." (Suratul An'am: 160) Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "Na nĩtũkaiga ratiri cia kĩhooto Mũthenya wa ciira nĩguo gũtirĩ mũndũ onagĩrũo kĩndũ o na hanini, na o na kĩngĩkorũo nĩ kĩĩko kĩrĩ na ũritũ wa mbeũ ya karadali nĩtũgakĩrehe; na ithuĩ nĩtũigaine tũrĩ atui a ciira." (Surat Al-Anbiyaa: 47)
Na kuuma kũrĩ Ibn 'Umar, Ngai ameitĩkĩrire o eerĩ, atĩ Mũnabii wa Ngai Muhammad tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake na andũ a nyũmba yake oigire atĩrĩĩ: "Ti itherũ Ngai nĩakuruhĩria mwĩtĩkia, akamwĩkĩra gĩthithe gĩake - nĩkuuga kĩhumbĩro gĩake - na akamũhitha, agacoka akoiga atĩrĩ: Nĩũĩ rĩhia rĩna? Nĩũĩ rĩhia rĩna?" Nake mwĩtĩkia akoiga: Ĩĩ Mwathani wakwa, nginya rĩrĩa akamwĩtĩkĩrithia mehia make, na one thĩinĩ wake atĩ nĩ aũra, Ngai akoiga atĩrĩ: Nĩndakũhitheire mo ũrĩ thĩinĩ wa thĩ, na ũmũthĩ nĩndakũrekereria mo. Agacoka akaheo ibuku rĩake rĩa ciĩko njega. Na ha ũhoro wa arĩa matetĩkĩtie na hinga, nĩmaketanĩrĩrwo mbere ya ciũmbe ciothe atĩrĩ: Aya nĩo arĩa maheenereirie Mwathani wao, ti itherũ kĩrumi kĩa Ngai kĩrĩ igũrũ rĩa arĩa ahĩtania." [14] Nĩ kwĩtĩkanĩirwo. [14] Kuriportirwo ni Al-Bukhari: Ibuku rĩa Mahinyĩrĩrio, Gĩcunjĩ kĩa Kiugo kĩa Allah Mũtũgĩru: "Atĩrĩrĩ, kĩrumi kĩa Allah kĩrĩ igũrũ rĩa arĩa ahinyĩrĩria", namba 2309, na Muslim: Ibhuku rĩa Kwĩrira, Gĩcunjĩ kĩa gwĩtĩkĩrĩka kwa kwĩrira gwa mũragani, o na angĩkorwo nĩ oraganĩte maita maingĩ, namba 2768.
Na nĩ kũhoteke kuuma kũrĩ mũnabii wa Ngai Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake: "Atĩ mũndũ o wothe wĩciragia gwĩka kĩĩko kĩega na agakĩĩka; Ngai nĩamwandĩkagĩra harĩ We ta ciĩko ikũmi njega nginya maita magana mũgwanja, o nginya maita mangĩ maingĩ, na atĩ mũndũ o wothe wĩciragia gwĩka kĩĩko kĩũru na agakĩĩka; Ngai nĩamwandĩkagĩra ta kĩĩko kĩmwe kĩũru" [15]. [15] Yaumirwo nĩ Muslim: Ibuku rĩa Wĩtĩkio, Mũrango wa rĩrĩa ndungata yeciria gwĩka gĩĩko kĩega nĩ kĩandĩkagwo na rĩrĩa yeciria gwĩka gĩĩko kĩũru gĩtiandĩkagwo, namba 131.
Hatarĩ nganja rĩĩ, Aithiramu nĩ metĩkĩranĩte igũrũ rĩa gwĩtĩkia ciira na marĩhi kumana na ciĩko, na ũcio nĩguo mũtaratara wa ũgĩ; tondũ Ngai nĩaikũrũkĩirie mabuku, na agĩtũma atũmwo, na akĩatha ndungata ciake gwĩtĩkĩra marĩa atũmwo acio mokire namo, na gwĩka marĩa magĩrĩire gwĩkwo kuma harĩ mo, na agĩtua ithege kũhũũrana na arĩa mareganaga namo, na agĩĩtĩkĩria thakame yao, njiaro ciao, atumia ao, o na indo ciao. Na rĩrĩ, kũngĩkorwo gũtirĩ gũtuĩrwo ciĩko kana marĩhi, ũndũ ũcio ũngĩkorwo ũrĩ wa tũhũ ũrĩa Mwathani mwene ũgĩ arĩ kũraya naguo, na Ngai nĩ onanĩtie ũndũ ũcio akiuga ta ũũ: "6. Na hatarĩ nganja nĩtũkooria arĩa maatũmĩirwo, na nĩtũkooria atũmwo. 7. Na nĩtũkũmataarĩria na ũmenyo, na tũtiakoragwo tũte ho." (Suratul Aaraf: 6-7)
Gatatũ: Gwĩtĩkia mĩgũnda ya gĩkeno (paradiso) na mwaki wa iherero na atĩ nĩcio mũico wa tene na tene wa ciũmbe.
Ikenero (paradiso) nĩ mũciĩ wa mawega ũrĩa Ngai Mũtheru aigĩire etĩkia arĩa mamwĩtigĩrĩire, arĩa metĩkĩtie kĩrĩa gĩothe Ngai aamathire metĩkie, na maathĩkĩire watho wa Ngai na wa Mũtũmwo wake mũtheru, mahoyaga Ngai owe wiki, na makarũmĩrĩra Mũtũmwo wake, na kũu gũkorwo na mawega mĩthemba ngũrani ngũrani. "Kĩrĩa ritho rĩtarĩ rĩona, na gũtũ gũtarĩ kũigwa, na gũtirĩ gĩathũkire ngoro-inĩ ya mũndũ." [16] Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "7. Hatarĩ nganja, arĩa metĩkĩtiĩ na mageka ciĩko njega, acio nĩo ciũmbe iria njega biũ. 8. Irĩhi rĩao harĩ Ngai wao nĩ paradiso ya Edene ĩrĩa thĩ wayo kũgeraga rũee, magaikara kũu tene na tene. Ngai nĩ akenete nao, nao nĩ makenete nake. Ũndũ ũyũ nĩ wa ũrĩa wĩtigĩrĩte Ngai wake." (Suratul Bayyina: 7-8) Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "Gũtirĩ ngoro oyothe yũwĩ kĩria Ngai aigĩire etĩkia aya gĩa kũhoteria maitho na gũkenia ngoro, marĩ marĩhi mao nĩũndũ wa ciĩko ciao njega." (Suratul Sajida: 17) [16] Kirutirwo ni Bukhari: Ibuku rĩa Tafsiri, Mũrango wa kiugo Gĩake: ﴿Gũtirĩ ngoro oyothe yũwĩ kĩria Ngai aigĩire etĩkia aya gĩa kũhoteria maitho na gũkenia ngoro﴾, namba 4501, na Muslim: Ibuku rĩa Jannah na ũtaarĩri wa irathimo ciayo na andũ ayo, namba 2824.
Ha ũhoro wa mwaki: nĩ gĩikaro kĩa iherithio ũrĩa Ngai aigĩire aregani arĩa ahĩtĩria, arĩa mareganĩte nake na makĩrema atũmwo ake, thĩinĩ waguo kũrĩ na mĩthemba ya maherithio, na mĩnyarirĩko ĩrĩa mũndũ atangĩhota gwĩciria. Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "131. Na gĩtigĩrĩi mwaki ũrĩa ũharĩrĩirio nĩũndũ wa aregani (makafiri)." [Surat Al-'Imrān: 131] Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "Na uuge atĩrĩ: Ũhoro wa ma uumĩte kũrĩ Mwathani wanyu; kwoguo ũrĩa ũkwenda nĩetĩkie, na ũrĩa ũkwenda nĩaregane (na Ngai). Hatarĩ ngaja nĩtũhaarĩirĩire arĩa aaganu mwaki ũrĩa rũthingo rwawguo rũkamathiũrũrũkĩria. Na mangĩkaya mathetherwo, makaheo maaĩ mahaana ta gĩcuma gĩtherũku, marĩa magacina mathiũ mao. Kĩo nĩ gĩnyuo kĩũru makĩria, nakĩo gĩikaro kĩu gĩkorwo kĩrĩ gĩũru makĩria." (Suratul Kahfu: 29) Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "64. Hatarĩ nganja Ngai nĩ arumĩte arĩa aregani na akamahaarĩrĩria mwaki ũraakana 65. magaikara kuo tene na tene, matigakora mũgitĩri kana mũteithia 66. Mũthenya ũrĩa mothiũ mao magagarũrũkio mwakinĩ, makauga: Naarĩ korwo nĩtwathĩkĩire Ngai na tũgathĩkĩra Mũtũmwo." (Suratul Ahzab: 64-66)
Na gwĩtĩkia mũthenya wa mũico kwĩna ũguni mũnene, harĩ imwe ciacio nĩ:
Kĩa mbere: Kwĩrirĩria gwĩka maũndũ ma wathĩki, na kwĩrutanĩria harĩ mo; kwa kwĩrĩgĩrĩra mariho ma mũthenya ũcio.
Kĩa kerĩ: Wagagu wa gwĩka mehia, na kũmetĩkĩra; nĩ ũndũ wa gwĩtigĩra ihera rĩa mũthenya ũcio.
Kĩa gatatũ: Kũũmĩrĩria mwĩtĩkia harĩ marĩa mamũhĩtũkĩte ma thĩ ĩno kũgerera marĩa arehoka ma irathimo na wega wa mũthenya wa mũico, na marĩhi maguo.
Na aregani nĩ mareganĩte na kũriũkio thutha wa gũkua, makĩuga atĩ ũndũ ũcio ndũngĩhoteka.
Na uuge ũyũ nĩ mũgarũ, wũgarũ waguo nĩ wonanĩtio nĩ Watho wa dini, na maũndũ ma kwĩyonera, na kĩmeciria.
Na kũringana na watho, Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Arĩa mateetĩkĩĩtie meciragia atĩ matigariũkio. Ĩra atĩrĩ: 'Ĩĩ, ndehĩta na Mwathani wakwa, ti itherũ nĩmũkariũkio, na mũcoke mũmenyithio maũndũ marĩa mwekire.' Na ũndũ ũcio nĩ mũhũthũ harĩ Ngai." (Suratul Taghabun: 7). Na mabuku mothe ma igũrũ nĩmetĩkanĩirie naguo.
Na hakĩĩgiĩ ũira wa maũndũ ma kwĩyonera rĩrĩ: Ti itherũ Ngai nĩ onetie ndungata ciake kũhe akuũ ũtũro thĩinĩ wa thĩ ĩno, na thĩinĩ wa Sura ya Al-Baqarah, kũrĩ na ngerekano ithano igũrũ rĩa ũndũ ũyũ, nacio nĩ:
Ngerekano ya mbere: Andũ a Mutha hĩndĩ ĩrĩa mamwĩrire atĩrĩĩ: "...tũtikũgwĩtĩkia nginya tuone Ngai ũtheri-inĩ..." [Suratul Baqara: 55] Kwoguo Ngai-Mwene-Hinya- Wothe agĩtũma makuwe, thutha ũcio akĩmariũkia, Na thĩinĩ wa ũndũ ũcio, Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga akĩarĩria ciana cia Isiraeli atĩrĩĩ: "55. Na rĩrĩa mwoigire: “Wee Musa, tũtigagwitĩkia nginya twone Ngai wĩtheri,” mũkĩnyiitwo nĩ rũheni na mũkĩĩroragĩra 56. Ningĩ tũkĩmũriũkia thutha wa gũkua kwanyu nĩguo mũhote kũmũcokeria ngatho." (Suratul Baqara: 55-56)
Ngerekano ya kerĩ: Thĩinĩ wa rũgano rwa mũndũ ũrĩa woragirwo ũrĩa Ciana cia Isiraeli ciakararanirie igũrũ rĩake, kwoguo Ngai-Mwene-Hinya- Wothe akĩmatha mathinje ng'ombe na mamũringe na gĩcunjĩ kĩayo; nĩguo amere ũrĩa wamũragire, na thĩinĩ wa ũu Ngai Mwene-Hinya-Wothe akiuga: "72. Na rĩrĩa mworagire mũndũ mũgĩkararania igũrũ rĩake, nake Ngai akaruta gĩtheru kĩrĩa mwahithaga 73. Tũkĩuga: 'Mũringei na gĩcunjĩ kĩayo.' Ũguo nĩguo Ngai ariũkagia akuũ, na akamuonia imenyero ciake nĩguo mũhote gũtaũkĩrũo." [Suratul Baqara: 72-73]
Ngerekano ya gatatũ: Thĩinĩ wa ng'ano ya andũ arĩa moimire matũũra-inĩ mao makĩũrĩra gĩkuũ na maarĩ ngiri nyingĩ; Ngai agĩtũma makue, na agĩcooka akĩmahe muoyo rĩngĩ, na igũrũ rĩa ũndũ ũcio Ngai aroiga ta oo: "243. Githĩ ndũronire arĩa moimire mĩciĩ-inĩ yao marĩ ngiri nyingĩ metigĩrĩte gĩkuũ? Ngai akĩmeera atĩrĩ: Kuai, agĩcoka akĩmariũkia. Ti-itherũ Ngai arĩ na ũtugi mũnene harĩ andũ, no andũ aingĩ maticokagia ngatho." (Suratul Baqara: 243)
Ngerekano ya kana: Thĩinĩ wa rũgano rwa mũndũ ũrĩa wahetũkire itũũra rĩhana ta gũtarĩ na ũtũro, agĩona gũtangĩhoteka Ngai-Mwene-Hinya-Wothe kũrĩhe ũtũro rĩngĩ; nĩ kĩo Ngai-Mwene-Hinya-Wothe aamũheire gĩkuo kĩa mĩaka igana rĩmwe, agĩcooka akĩmũhe ũtũro, na igũrũ rĩgiĩ ũndũ ũcio Allah (Ũrĩa Mũtũgĩru) eugĩte: "259. Kana ta mũndũ ũrĩa wahĩtũkĩire itũũra rĩthirĩkĩte na rĩkagũa igũrũ rĩa mĩrĩmĩko yaryo, akiuga: "Hihi Ngai angĩhe rĩrĩ ũtũro atĩa thutha wa gĩkuo kĩaryo?" Nake Ngai akĩmũkuithia gwa ihinda rĩa mĩaka igana rĩmwe, agĩcoka akĩmũriũkia. Akĩmũũria: "Ũikariire ihinda rĩigana?" Akiuga: "Ndiikariire mũthenya ũmwe kana gĩcunjĩ gĩa mũthenya." Akĩmũĩra: "Aca, wĩikariire mĩaka igana rĩmwe. Rora irio ciaku na kĩnyuĩro gĩaku, gũtirĩ gĩthũkĩte. Na ũrore ndigiri yaku; na tũgũtuĩ ngerekano kũrĩ andũ. Na ũrore mahĩndĩ ũrĩa tũramacokanĩrĩria hamwe, tũgacoka tũkamahumba nyama." Na rĩrĩa maũndũ mamũthererire, akiuga: "Nĩnjũĩ atĩ Ngai e na hinya igũrũ rĩa maũndũ mothe."" (Suratul Baqara: 259)
Ngerekano ya gatano: Thĩinĩ wa rũgano rwa Iburahimu Ũrĩa Mũrata wa Ngai, rĩrĩa aahoyire Ngai nĩguo amuonie ũrĩa ariũkagia arĩa akuũ; Ngai akĩmwatha athĩnje nyoni inya, na agayanie icunjĩ ciacio igũrũ rĩa irĩma iria ciamũthiũrũrũkĩirie, thuutha ũcio acĩĩte; nacio icunjĩ icio ikegwatithania hamwe, na ikoke kũrĩ Iburahimu ihanyũkĩte, na thĩinĩ wa ũndũ ũcio ta uuge wake Ngai: "260. Na rĩrĩa Ibrahim akiuga atĩrĩ, “Mwathani wakwa, nyonia ũrĩa ũheaga arĩa akuũ ũtũro.” (Mwathani) akĩmũũria atĩrĩ, “Githĩ ndwĩtĩkĩtie?” (Ibrahim) akiuga, “Ĩĩ nĩ njĩtĩkĩtie, no nĩ getha ngoro yakwa ĩiganĩre.” (Mwathani) akĩmwĩra atĩrĩ, “Oya nyoni inya wĩgwatĩrie na ũcitemange icunjĩ, ũcoke ũige gĩcunjĩ kĩa o ĩmwe igũrũ rĩa o kĩrĩma. Thutha ũcio ũciĩte, nĩ igũkũũkĩra na ihenya. Na ũmenye wega atĩ Ngai arĩ hinya biũ, na nĩ Mũũgĩ.” (Suratul Baqara: 260)
Na ici nĩ ngerekano cia ma cionekaga, iria cionanagia wĩhotekeku wa kũriũkia arĩa makuire, na nĩ kũrĩkĩtie kwonanio ũkoniĩ ciama iria Ngai aheire Isa mwana wa Mariamu thĩinĩ wa kũriũkia arĩa makuire, na kũmaruta thĩinĩ wa mbĩrĩra ciao - na rũtha rwa Ngai.
Nayo dariri ya Ũgĩĩ: ĩkoragwo njĩra igĩrĩ:
Ĩmwe yacio nĩ atĩ: Ngai mũtheru nĩwe Mũũmbi wa igũrũ na thĩ na iria ciothe cire thĩiniĩ wacio, nĩwe waciũmbire rita rĩambere, na ũrĩa ena ũhoti wa kũũmba rita rĩambere ndangĩremwo nĩ gũcokia ũmbĩre ũcio. Ngai mũtheru arouga ta ũũ: "Na nĩwe wambĩrĩirie ũmbi na agacoka akaũcokia, na kĩu nĩũhũthũ harĩ we..." (Surat Ar-Ruum: 27) Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "...Oguo twambĩrĩirie ũmbi wa mbere, noguo tũkaũcokia; kĩu nĩ kĩĩranĩro kĩrĩ ithuĩ, maithuĩ nĩ ithuĩ ekaga." (Suratul Anbiyaa: 104) Na augĩte agĩathana gũcookeria ũrĩa ũkaanĩte kũriũkio kwa mahĩndĩ marĩ mabuthu atĩrĩĩ: "Ĩra: Igaacokio muoyo nĩ Ũrĩa waciũmbire hĩndĩ ya mbere, na nĩwe Mũmenyi wa ciũmbe ciothe." [Sura Yasin: 79].
Rĩa-kĩrĩ: Atĩ thĩ ĩkoragwo ĩhana ta gũtarĩ naũtũro, hatarĩ mũtĩ wa rũkũngũgũ; no mbura yarĩkia kũmĩitĩkĩra nĩ ĩgĩyaga na ũtũro na rũkũngũgũ thutha wa mĩmera kũmera, na ũrĩa ena ũhoti wa kũmĩhe ũtũro thutha wa gũkua kwayo, nowe ũngĩhota kũhe kĩũmbe gĩkuo ũtũro, Ngai augĩte atĩrĩĩ: "Na thĩinĩ wa ciama ciake nĩ atĩ ũrona ũrĩa thĩ ĩhana ta gũtarĩ na ũtũro, no rĩrĩa twamĩikũrũkĩria maĩ, nĩ ĩgĩyaga na ũtũro na mĩmera ĩkamera. Ti itherũ ũrĩa ũheyaga thĩ ũtũro nowe ũheyaga arĩa akuũ ũtũro; nĩgũkorwo We nĩ arĩ na ũhoti igũrũ rĩa indo ciothe." [Surat Fussilat: 39] Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "9. Na tũgĩikũrũkia kuma matuinĩ maĩ marathime, tũgĩcoka tũkĩmeria kumana na maĩ macio mĩgũnda yothaka na mbeũ cia magetha 10. na mĩtamaiyũ mĩraihu ĩrĩ na matunda maigĩranĩte 11. ĩta irio kũrĩ ndungata. Na tũkĩhe ũtũro bũrũri ũhana ta gũtarĩ na ũtũro kumana na maĩ macio, ũguo noguo kũriũka gũgakorwo." (Sura Qaf: 9-11).
Na nĩ kũgwatanĩte na gwĩtĩkia mũthenya wa mũico: Gwĩtĩkia maũndũ mothe marĩa magakorwo thutha wa gĩkuũ ta:
(a) Igerio rĩa mbĩrĩra: Naryo nĩ kũũrio kwa mũkuũ thutha wa gũthikwo gwake, ũhoro wĩgiĩ Mwathani wake, ndini yake, na mũnabii wake; nake Ngai nĩ arũmagia arĩa metĩkĩtie na kiugo kĩrũmu, nake akauga: Mwathani wakwa nĩ Allah, na ndini yakwa nĩ Ũthĩramu, na mũnabii wakwa nĩ Muhammad (Ngai amũrathime na amũhe thayũ). "Na Ngai nĩahĩtithagia arĩa aaganu, nake mũregani akauga: Haah, haah, ndiũĩ, nake mũhinga kana ũrĩa ũrĩ na ngaja akauga: Ndiũĩ, nĩndaiguire andũ makiuga kĩndũ na niĩ ngĩkiuga."
(b) Ihera rĩa mbĩrĩra na gĩkeno kĩayo: Rĩgakorwo harĩ arĩa aaganu kuuma harĩ ahinga na arĩa mareganĩte na Ngai, Ngai Mwene-Hinya-Wothe augĩte: "...Na korwo no wone rĩrĩa arĩa mehĩagia marĩ mĩnyamaro-inĩ ya gĩkuũ, nao araika matambũrũkĩtie moko mao makiugaga: Rutai mĩoyo yanyu; Ũmũthĩ nĩmũkũrĩhwo ihũũra rĩa gĩconoko nĩ ũndũ wa marĩa mwaragia igũrũ rĩgiĩ Ngai matarĩ ma ma, na nĩ ũndũ mweĩkĩraga mwĩtĩĩo harĩ ndũmĩrĩri ciake." (Surat Al An'am: 93).
Na Ngai ũigĩte rĩngĩ igũrũ rĩgiĩ andũ a Firaũni atĩrĩĩ: "Mwaki ũcio marehagwo mbere yaguo rũcinĩ na hwaĩ-inĩ; na mũthenya rĩrĩa Kĩama kĩgaakinya, (kũgaathwo atĩrĩ), Toonyiai andũ a Firauni iherithio-inĩ rĩrĩa rĩritũ mũno." [Ghafir: 46].
Na thĩinĩ wa Sahiih Muslim, kuuma kũrĩ Zayd bin Thaabit, Ngai amwĩkenere nĩwe, nake akĩruta kũrĩ mũnabii wa Ngai Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake, atĩ oigire atĩrĩ: "Korwo ti atĩ mũtingĩgĩthikana, nĩingĩhoya Ngai amũiguithie ihera rĩa mbĩrĩra rĩrĩa njiguaga." Agacoka akĩroreria ũthiũ wake akĩoiga atĩrĩ: "Ethai ũgitĩri harĩ Ngai kuumana na ihera rĩa mwaki." Makoiga atĩrĩĩ: Nĩtũkwĩgitĩra harĩ Ngai kuumana na ihũũra rĩa mwaki, nake akiuga atĩrĩĩ: "Mwĩhithe harĩ Ngai kuumana na ihera rĩa mbĩrĩra." Makĩoiga atĩrĩĩ: Nĩtwĩhitha harĩ Ngai kuumana na ihera rĩa mbĩrĩra, akĩoiga atĩrĩĩ: "Mwĩgitie na Ngai kuumana na magerio, marĩa monekaga na marĩa mehithe." Makiuga atĩrĩ: "Nĩtwĩhitha harĩ Ngai kuumana na magerio, marĩa moneku na marĩa mehithĩte," akiuga atĩrĩ: "Ethai ũgitĩri harĩ Ngai kuumana na magerio ma Ad-Dajjal." Maugire atĩrĩ: Nĩtũrehitha harĩ Ngai kuumana na magerio ma Dajjal [17]. [17] Yaumirwo nĩ Muslim: Ibuku rĩa Janna na ngumo cia irathimo ciayo na andũ ayo, Mũrango wa kuonia mũkuũ gĩikaro gĩake kĩa Janna kana Mwaki-inĩ, na kũĩkĩrithia kũherithio kwa mbĩrĩra-inĩ na kũhoya ũgitĩri kuumana nakuo, namba 2867.
Na atĩrĩĩ, mawega ma mbĩrĩrainĩ: nĩ ma etĩkia arĩa a ma, Ngai Mũtheru aaugire atĩrĩ: "Ma nĩ atĩ, arĩa maugĩte: Mwathani witũ nĩ Ngai, na magacoka makarũgama nũngarũ-rĩ, maraika nĩ maikũrũkagĩra harĩ o (makameera atĩ): Mũtikagirĩke, na mũtigakorwo na kĩeha, na amũkĩrai ũhoro mwega wa Janna ĩrĩa mweragĩrwo." (Surat Fussilat: 30)
Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "83. Githĩ rĩrĩa muoyo wakinya mĩmero-inĩ, 84. Na inyuĩ hĩndĩ ĩyo mũkĩĩrorera, 85. Na ithuĩ tũrĩ hakuhĩ mũno nake kũmũkĩra, no inyuĩ mũtirona, 86. Nĩ kĩĩ kĩgiragia-angĩkorũo inyuĩ mũtigaciirithio- 87. Mũmũcokerie (muoyo ũcio), angĩkorũo mũrĩ a ma? 88. Na angĩkorũo arĩ ũmwe wa arĩa a hakuhĩ na Ngai, 89. Agaakorũo na kũhurũka, gĩkeno, na Mũgũnda wa gĩkeno." (Suratul Waqi'ah: 83-89).
Na kuuma kũrĩ al-Baraa' bin 'Aazib, Ngai amwĩkenere, atĩ Mũnabii wa Ngai Muhammad tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake oigire igũrũ rĩgiĩ mwĩtĩkia rĩrĩa acokia araika arĩa eerĩ thĩinĩ wa mbĩrĩra yake atĩrĩĩ: "Mwanĩrĩri nĩ akaanĩrĩra kuuma igũrũ: Atĩ ndungata yakwa nĩ yaria ma, kwoguo mũarĩrei kuuma mugũnda wa gikeno, na mũmũhumbe kuuma mugũnda wa gikeno, na mũmũhingũrĩre mũrango werekereire mugũnda wa gikeno, akĩuga: Agĩcoka agĩkorerwo nĩ heho yakuo na mũnungo wakuo mwega, na akaanĩrĩrio kaburi-inĩ gake o kũrĩa maitho make mangĩkinyia kuona." Yamũkĩrĩtwo nĩ Ahmad na Abu Daawuud hadithinĩ ndaya[18]. [18] Yamũkĩrĩtwo nĩ Abu Daawuud: Ibuku rĩa Sunnah, Mũrango wa Kĩũria Mbĩrĩra-inĩ na Iherithia rĩa Mbĩrĩra, namba 4753, na Ahmad: Musnad Al-Kuufiyyiin, Hadiithi ya Al-Baraa bin Aazib, namba 18534.
Na nĩ kũrĩ gĩkundi kĩa andũ moũrĩte ngoro makĩhĩtia, makĩregana na iheritho rĩa mbĩrĩra-inĩ hamwe na gĩkeno kĩayo, makiugaga atĩ ũndũ ũcio ndũngĩhoteka tondũ nĩ gũkarariana na ũrĩa maũndũ matariĩ ma-inĩ. Makoiga atĩrĩ: "Korwo mũkuũ nĩ angĩguũrĩrũo e thĩinĩ wa mbĩrĩra yake, angĩkoneka e o ũrĩa aariĩ, nayo mbĩrĩra ĩkoragwo ĩtagarũrũkĩte nĩ kwarama o na kana gũthihana."
Na uuge ũyũ nĩ mũgarũ kũringana na watho, kuona na kũigua, na kĩmeciria:
Na harĩ Watho: nĩ kũhĩtũkĩte mandĩko marĩa monanĩtie ũmaa wa iherero rĩa mbĩrĩra, na gĩkeno kĩayo.
Na thĩinĩ wa Sahihi ya Bukhaari kuuma hadithi-inĩ ya Ibnu Abbas, Ngai akenio nĩo, akoiga: "Mũnabii, Ngai amũhe thayu na wega, aumire kuuma mĩgũnda-inĩ ĩmwe ya Madina; na akĩigua mũgambo wa andũ eerĩ magĩherithio mbĩrĩra-inĩ ciao" na akĩgweta hadithi, na thĩinĩ wayo: "Atĩ ũmwe wao ndeegitagĩra mathugumo-inĩ." Na he riwaya: "Kuuma mathũgũmo-inĩ make." "Na atĩ ũrĩa ũngĩ aakoragwo agĩthiĩ na ucuuke." Na he ciugo ciamũkĩrĩtwo nĩ Muslim: "Ndeyĩtheragia mathugumĩ." [19] [19] Yariitirwo nĩ Al-Bukhari: Ibuku rĩa Wudhu, Gĩcunjĩ kĩa ũhoro wĩgiĩ gũthambia mathugumĩ, namba 215.
Na ha ũhoro wa maũndũ ma kũigwa rĩ: ũrĩa ũkomete nĩonaga thĩiniĩ wa toro wake atĩ aarĩ handũ hagari na hakũrehe gĩkeno, agĩkenera ho, kana atĩ aarĩ handũ hanyihi na hakwĩkĩra guoya, akĩigwa ruo kuumana naho, na rĩmwe na rĩmwe nĩ aũkĩraga kuumana na ũrĩa onete. O na kũrĩ ũguo we akoragwo e ũrĩrĩ-inĩ wake thĩinĩ wa nyũmba yake e o ũrĩa atariĩ, na toro nĩ mũrũ wa nyina na gĩkuo; na nĩũndũ ũcio Ngai Mwene-Hinya-Wothe akĩũtua: (gĩkuo) Ngai Mwene-Hinya-Wothe augĩte: "Ngai nĩwe ũrutaga mĩoyo hĩndĩ ya gĩkuo, na ĩrĩa ĩtakuĩte hĩndĩ ya gũkoma, akagwatĩrĩra ĩrĩa atuĩrĩire gĩkuo, na agacokia ĩrĩa ĩngĩ nginya ihinda rĩrĩa rĩtuĩtwe..." (Surat Az-Zumar: 42)
Na ha ũhoro wa ũgĩĩ: ũrĩa ũkomete arĩ toro-inĩ nĩonaga kĩroto kĩa ma kĩringaine na ũũma, na hihi nĩonete Mũnabii, Ngai amũrathime na amũhe thayũ, arĩ mũhianĩre-inĩ wake, na ũrĩa ũmũonete arĩ mũhianĩre-inĩ wake; nĩamũonete kwa ma, na hamwe na ũguo, ũrĩa ũkomete arĩ nyũmba-inĩ yake igũrũ rĩa ũrĩrĩ wake arĩ kũraya na kĩrĩa onete. Nĩũndũ woguo rĩĩ, angĩkorwo ũndũ ũyũ nĩ ũkũhoteka maũndũinĩ ma thĩ ĩno, gĩthĩ ndũngĩhoteka maũndũinĩ ma thutha wa gũkua?!
Na harĩ kwĩhoka kwao thĩinĩ wa ũrĩa matuĩte atĩ, angĩkorwo mũkuũ nĩ angĩgunikũrwo thĩinĩ wa mbĩrĩra yake; nĩ angĩkonekana e o to ũrĩa aarĩ, nayo mbĩrĩra ĩtakorwo ĩcenjĩtie nĩ kwarama kana kũnyiha; gĩcokio kĩa ũndũ ũcio gĩkoragwo kĩumĩte njĩra-inĩ itiganĩte, imwe ciacio nĩ:
Kĩa mbere: Atĩ gũtitĩkĩrĩkĩte gũkararia marĩa marĩ thĩinĩ wa watho, kũgerera mathangania ta maya matarĩ kĩhooto, marĩa korwo mũkararia nĩ angĩĩciririe marĩa marĩ thĩinĩ wa watho mwecirĩrie ũrĩa wagĩrĩire, nĩ angĩamenyire ũtũhũ wa mathangania maya, na nĩ kũugĩtwo:
Na nĩ aingĩ atia monaga mahĩtia thĩinĩ wa uuge wa ma.
Na thĩna waguo uumanaga na gũtaũkĩrwo gũthũku.
Kia keerĩ: Atĩ mĩikarĩre ya Barzakhu nĩ mamwe ma maũndũ marĩa mahithĩku marĩa matangĩtaũkĩka na hithia cia mwĩrĩ, na korwo nĩmataũkĩkaga na hithia cia mwĩrĩ, kĩguni gĩa wĩtĩkio wa maũndũ marĩa mahithĩku kĩngĩthira, na etĩkia a maũndũ marĩa mahithĩku mangĩhaanana na aregi harĩ kũmetĩkĩra.
Ũndũ wa gatatũ: Atĩ ihera, na mawega, na wariĩ wa mbĩrĩra, na kũhinyanĩrĩria kwayo; maiguĩkaga tu nĩ mũkuũ wĩka hatarĩ mũndũ ũngĩ, na ũũ nĩ o ta ũrĩa mũndũ ũraĩte toro onaga thĩinĩ wa kĩroto gĩake atĩ arĩ handũ hahinyanĩrĩrie ha kĩmako, kana arĩ handũ hariĩ ha gĩkeno, na ũrĩa ũrĩ hakuhĩ nake ndaronaga ũndũ ũcio kana akawĩgua. Na Mũnabii, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, nĩ aamũkĩraga Ũguũrio arĩ gatagatĩ-inĩ ka athahaba ake; nake akaigua Ũguũrio, nao athahaba matiũiguage, na rĩmwe Maraika akamuumĩrĩra ahaana mũndũmũrũme akamwarĩria, nao athahaba mationage Maraika, na matimũiguage.
Gĩa kana: Atĩ ũmenyo wa ciũmbe wĩ na mĩhaka kũringana na ũrĩa Ngai aciheiĩte ũhoti wa kũmenya, na gũtingĩhoteka imenye kĩndũ gĩothe kĩrĩ ho, nĩ gũkorũo matu mũgwanja, na thĩ, na iria ciothe irĩ thĩiniĩ wacio, o na kĩndũ gĩothe, nĩ igathagĩrĩria Ngai kũgathĩrĩria kwa ma, kũrĩa Ngai atũmaga kũiguũo nĩ ũrĩa endire kuma gwĩ ciũmbe ciake rĩmwe na rĩmwe. O na kũrĩ ũguo, We nĩ mũhithe harĩ ithuĩ, na harĩ ũndũ ũcio Ngai Mwene-Hinya-Wothe aroiga atĩrĩĩ: "Maigũrũ marĩa mũgwanja na thĩ, o hamwe na arĩa marĩ thĩinĩ wacio nĩ imũkumiaga. Na gũtirĩ kĩndũ o gĩothe tiga kĩmũkumiaga na ngoci ciake, no mũtitaũkagĩrwa nĩ kũmũkumia gwacio..." [Suratul Isra: 44] Na ũguo nĩguo mathaitani na majini mathiaga thĩiniĩ wa thĩ magĩthiĩ na magĩcokaga, na majini nĩ mookire kũrĩ mũtũmwo wa Ngai thayũ na irathimo ikorwo hamwe nake magĩthikĩrĩria ũthomi wake, na magĩkira ki, na magĩcoka kũrĩ andũ ao makĩmakaania, na onakorwo nĩ ũguo nĩ mahumbĩrĩirwo tũtingĩmahota kũmona, na thĩiniĩ wa ũndũ ũcio Ngai oigaga atĩrĩ: "Inyue ciana cia Adamu! Mũtikanareke caitani amũhĩtithie o ta ũrĩa aarutire aciari aanyu kuuma Paradiso-inĩ, akĩmaruta nguo ciao nĩgetha amoonie njaga yao. Ti itherũ we hamwe na gĩkundi gĩake nĩ mamuonaga kuuma kũrĩa inyuĩ mũtangĩhóta kũmaona. Ithuĩ nĩ tũtuĩte macaitani arata a arĩa matetĩkĩtie." (Suratul Aaraf: 27) Angĩkorwo ciũmbe itingĩhota kũmenya indo ciothe iria irĩkuo rĩĩ, gũtiagĩrĩire iregane na gũkorwo kwa maũndũ ma kũhithika marĩa matarĩ nganja, na marĩa itangĩhota gũmaciona.
*
Gwĩtĩkia Mĩbango ya Ngai
Mĩbango ya Ngai: Nĩ mũbango wa Ngai kũrĩ ciũmbe kũringana na ũmenyo wake wa tene na ũrĩa ũgĩ wake watarĩire.
Na gwĩtĩkia mĩbango ya Ngai nĩ kũgwatanĩtio na maũndũ mana:
Wa mbere: Nĩ gwĩtĩkia atĩ Ngai mwene hinya wothe nĩoĩ maũndũ mothe, mothe hamwe na gĩcunjĩ gwa gĩcunjĩ, na ũgĩ wake ndũrĩ kĩambĩrĩria kana mũthia, gĩkorwo ũguo wĩgie ciĩko ciake, kana ciĩko cia ndungata ciake.
Ya kerĩ: Gwĩtĩkia atĩ Ngai nĩandĩkĩte ũndũ ũcio thĩinĩ wa Rũbaũ rũrĩa rũgitĩrĩwe, na igũrũ rĩgiĩ maũndũ maya merĩ Ngai aaugĩte atĩrĩĩ: "Kaĩ ũtoĩ atĩ Ngai nĩoyũi marĩa mothe marĩ igũrũ na thĩ? Maũndũ macio mothe nĩ mandĩke ibukuinĩ. Na ti-itherũ harĩ Ngai ũndũ ũcio nĩ mũhũthũ." [Suratul-Hajj: 70]
Na thĩinĩ wa Sahih Muslim kuuma kũrĩ Abdullahi mũrũ wa Amr mũrũ wa Al-Aas, Ngai akenere o eerĩ, augire atĩrĩĩ: Nĩndaaiguire Mũtũmwo wa Ngai, tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake, akiuga atĩrĩĩ: "Ngai nĩandĩkire mĩbango ya ciombe mĩaka ngiri mĩrongo ĩtano mbere ya kũũmba igũrũ na thĩ." [20] [20] Yaumirwo nĩ Muslim: Ibuku rĩa Qadar, Gĩcunjĩ gĩa ngarari cia Adamu na Musa, Thayũ ũroikara kũrĩ o, namba 2653.
Gwa gatatũ: Gwĩtĩkia atĩ gũtirĩ kĩndũ gĩkĩhanĩka harĩ ciũmbe ciothe tiga na wendi wa Ngai mwene hinya wothe, kana nĩ kĩgiĩ ciĩko ciake, kana kĩgiĩ ciĩko cia ciũmbe, Ngai mwene hinya wothe nĩ augĩte ũhoro-inĩ wĩgiĩ ciĩko ciake: "Na Ngai waku nĩwe umbaga kĩrĩa endaga na agathuuraga..." (Suratul-Qasas: 68) Nĩaraugire rĩngĩ atĩrĩĩ: "...na Ngai ekaga kĩrĩa endaga." [Surat Ibrahim: 27] Nĩaraugire rĩngĩ atĩrĩĩ: "Nĩwe ũmwũmbaga dainĩ ũrĩa endaga..." [Surat Al-'Imrān: 6]. Na Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga igũrũ rĩgiĩ ciĩko cia ciũmbe, atĩrĩĩ: "...Na korwo Ngai nĩendire, nĩangĩmaheire hinya igũrũ rĩanyu, na nĩmangĩarũire na inyuĩ..."" (Surat an-Nisai: 90) Nĩaraugire rĩngĩ atĩrĩĩ: "..Na korwo Ngai waku nĩendire, matingĩĩkire ũguo, kwoguo matige na marĩa mathugũndaga." (Suratul An'am: 112).
Gwa kana: Gwĩtĩkia atĩ ciũmbe ciothe nĩ ciũmbĩtwo nĩ Ngai mwene hinya wothe, o ciene, ngumo ciacio, na mĩthiĩre yacio, Ngai mwene hinya wothe aaugire atĩrĩ: "62. Ngai nĩwe mũũmbi wa indo ciothe, na nĩwe mũramati wa indo ciothe." (Surat Az-Zumar: 62) Na Ngai mwene hinya wothe augĩte rĩngĩĩ atĩrĩĩ: "...na nĩaumbire indo ciothe, na agĩcibangĩra mĩbango yacio." (Suratul Furqan: 2) Na nĩoigire ũhoro wa mũnabii wake Ibrahim, thayũ na kĩrathimo cia Ngai ikorwo nake, atĩ nĩ erire andũ ake atĩrĩĩ: "Na Ngai nĩ amũmbire na marĩa mwĩkaga." (Surat As-Saffat: 96).
Na gwĩtĩkia mĩbango ya Ngai - kũringana na ũrĩa tũtaarĩirie - gũtĩreganaga na atĩ mũndũ nĩ akoragwo na wendi thĩinĩ wa ciĩko ciake cia gwĩthuurĩra, na ũhoti igũrũ rĩacio; tondũ Watho wa dĩni na ũma wa maũndũ nĩ ironania wega gũtĩkĩrĩka kwa ũndũ ũcio harĩ we.
Ha ũhoro wĩgiĩ Watho: Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga igũrũ rĩgiĩ Wendi atĩrĩĩ: "..Kwoguo ũrĩa angĩenda nĩathondeke njĩra ya gũcoka harĩ Ngai wake." (Surat an-Naba: 39) Nĩaraugire rĩngĩ atĩrĩĩ: "...Thiĩi mũgũnda-inĩ wanyu o ũrĩa mũkwenda..." (Suratul Baqara: 223) Nĩaraugire rĩngĩ igũrũ rĩgiĩ hinya atĩrĩĩ: "Mwĩtigĩrei Ngai kũringana na ũhoti wanyu, na mũigue, na mũthĩkĩre..." (Surat at-Taghabun: 16) Nĩaraugire rĩngĩ atĩrĩĩ: "Ngai ndaigagĩrĩra muoyo mũrigo ũkĩrĩte hinya waguo; nĩ ũkarĩhwo nĩũndũ wa wega ũrĩa wĩkĩte, na ũtuĩrwo nĩũndũ wa wũũru ũrĩa wĩkĩte..." (Suratul Baqara: 286)
Na harĩ ũhoro wa ma nĩ atĩ: kĩra mũndũ nĩoĩ atĩ arĩ na wendi wake na hinya, na nĩcio ahũthagĩra gwĩka, na nĩcio ahũthagĩra gũtiga, na nĩatahũkanagia gatagatĩ ka marĩa mekĩkaga kũringana na wendi wake ta gũthiĩ, na marĩa mekĩkaga hatarĩ na wendi wake ta kũinaina, no rĩrĩ, wendi wa ndungata o na hinya wayo wĩkĩkaga o kũringana na wendi wa Ngai Mwene-Hinya-Wothe na hinya wake; tondũ Ngai Mwene-Hinya-Wothe aroiga ũũ: "28. Kũrĩ ũrĩa ũkwenda thĩinĩ wanyu kũrũngĩka 29. Na mũtingĩenda ũndũ, tiga o Ngai ende, o we Ngai wa ciũmbe ciothe." (Surat at-Takwiir: 28-29) Na tondũ thĩ yothe nĩ kĩramate kĩa Ngai mũtheru mwene gĩtĩyo gĩothe; kwoguo gũtirĩ kĩndũ kĩngĩkorwo harĩ kũramata gwake hatarĩ na ũgĩ wake na kĩrĩa endete.
Na gwĩtĩkia mĩbango ya Ngai - ta ũrĩa tũtaarĩirie - gũtiheaga ndungata kĩĩgwatio harĩ kwaga gwĩka maũndũ marĩa mathĩtwo, kana gwĩka maũndũ ma waganu, na nĩ ũndũ ũcio, gwĩgwatania nayo nĩ gwa tũhũ kũgerera njĩra ici:
Wa mbere: Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Arĩa magwatanagia Ngai na indo ingĩ nĩmakoiga atĩrĩ: Angĩkorwo Ngai nĩ eendire-rĩ, ithuĩ, o na kana maithe maitũ tũtingĩamũgwatanirie na kĩndũ, o na tũtingĩagirĩrĩirie kĩndũ o na kĩmwe. O ũguo nĩguo arĩa maarĩ mbere yao maakaanire nginya magĩcama iherithia ritũ. Mwire atĩrĩ: Kaĩ mũrĩ na ũmenyo mũngĩtũrutĩra mũtwonerie? Mũtirũmagĩrĩra kĩndũ tiga o wĩcirio wanyu, na gũtirĩ ũndũ mwĩkaga tiga o kũheenania." (Suratul An'am: 148) Na korwo nĩmaarĩ na kĩigwatio kĩa matuĩro ma Ngai, Ngai ndangĩamacamirie kĩheritho gĩake.
Wa kerĩ: Uuge wa Ngai Mwene-Hinya-Wothe, atĩrĩĩ: "Atũmwo aheanĩri a mohoro mega na akananĩri, nĩguo andũ matikakorwo na kĩĩgwatio harĩ Ngai thuutha wa atũmwo. Na Ngai atũũraga arĩ Mwene hinya, na Mũũgĩ." (Surat An-Nisai: 165) Na korwo ũrĩa gũtuĩtwo nĩ Ngai kũngĩkorwo kũrĩ kĩĩgwatio harĩ arĩa makararagia rĩĩ, kĩĩgwatio kĩu gĩtingĩeheririo nĩ gũtũmwo kwa atũmwo a Ngai; nĩ tondũ gũkararia kũu thutha wa atũmwo gũtũmwo, gũkoragwo gwĩkĩkĩte kũgerera ũrĩa gũtuĩtwo nĩ Ngai mwene hinya wothe.
Gĩa gatatũ: Ciugo ciamũkĩrĩtwo nĩ Bukhari na Muslim -na ciugo nĩ cia Bukhari- kuuma kũrĩ Ali mwana wa Abu Talib, Ngai amũkenere, atĩ Mũnabii wa Ngai Muhammad tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake nĩoigire atĩrĩĩ: "Gũtirĩ ũmwe wanyu otiga atĩ gĩikaro gĩake nĩ kĩandĩkĩtwo mwakinĩ kana Irimainĩ." Nake mũndũ ũmwe kuuma kĩrĩndĩ-inĩ akiuga atĩrĩ: Githĩ tũtingĩĩhoka ũguo, wee Mũtũmwo wa Ngai? Nake oigire: "Aca, rutai wĩra, tondũ o mũndũ nĩ ahũthĩrĩirio." Agĩcoka agĩthoma atĩrĩ: "Na ũrĩa ũheanaga na wĩtigĩrĩte Ngai." (Suratul Lail: 5). Na he mũario wa Muslim: "Kwoguo o mũndũ nĩ ahũthĩrĩirio kĩrĩa ombĩirwo." [21] Na kwoguo mũtũmwo wa Ngai, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, nĩ aheanire watho wa kwĩrutanĩria harĩ kũruta wĩra, na agĩkaania gwĩtiirĩra tu he mĩbango ya Ngai. [21] Yarutirwo nĩ Al-Bukhari: Ibuku rĩa Qadar, Mũrango wa Na watho wa Ngai ũkoragwo wĩ mũtuĩku, namba 6605, na Muslim: Ibuku rĩa Qadar, Mũrango wa ũrĩa mũndũ ombagwo thĩinĩ wa nda ya nyina na kwandĩkwo kwa riziki yake, matukũ make, ciĩko ciake, na mathĩna make na gĩkeno gĩake, namba 2647.
Wa kana: Atĩ Ngai Mwene-Hinya-Wothe nĩ aathĩte ngombo na akamĩkaania, na ndamĩigĩrĩire mũrigo tiga ũrĩa ĩngĩhota, Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Mwĩtigĩrei Ngai kũringana na ũhoti wanyu, na mũigue, na mũthĩkĩre..." (Surat At-Taghabun: 16) Nĩaraugire rĩngĩ atĩrĩĩ: "Ngai ndaigagĩrĩra mũndũ mũrigo tiga ũrĩa angĩhota..." (Suratul Baqara: 286) Na korwo mũndũ angĩarĩ mũringĩrĩrie gwĩka ũndũ, angĩarĩ mũheo wajibu wa kĩrĩa atangĩhota kwĩyohora nakĩo, na ũndũ ũyũ nĩ wa tũhũ; nĩ ũndũ ũcio rĩrĩa engĩka mehia kwa wagi wa ũmenyi, kana kũriganĩrwo, kana kũringĩrĩrio; ndarĩ na mehia igũrũ rĩake; tondũ arĩ na gĩtũmi gĩa kũrekererio.
Gĩa gĩtano: Atĩĩ mũbango wa Ngai nĩ hitho ndithe, ĩtamenyagwo tiga thutha wa kĩrĩa kĩbangĩtwo gĩkĩhanĩka, na wendi wa mũndũ harĩ kĩrĩa areka ũkoragwo mbere ya gĩĩko gĩake; kwoguo wendi wake wa gwĩka ndũkoragwo wĩhocetie harĩ ũmenyo wake wa mũbango wa Ngai, na hingo ĩyo kĩĩgwatio gĩake kĩa kwĩyitĩrĩra na mũbango nĩkĩniinagwo; tondũ gũtirĩ kĩĩgwatio kĩa mũndũ thĩinĩ wa kĩrĩa atoe.
Gĩa gatandatũ: Atĩ nĩtuonaga mũndũ akĩĩrutanĩria kũrũmĩrĩra kĩrĩa kĩmwagĩrĩire maũndũ-inĩ mathĩ; o nginya akĩgĩe nakĩo, na ndatigaga kĩrĩa kĩmũiganĩire agathiĩ harĩ kĩrĩa gĩtamwagĩrĩire, agacoka agacaria ihoto cia gũtiga gwake akĩhũthĩra Qadar (Itua rĩa Ngai); kwoguo nĩ kĩĩ kĩngĩtũma atige kĩrĩa kĩrĩ kĩguni kũrĩ we maũndũ-inĩ ma dini yake agathiĩ harĩ kĩrĩa gĩkũmũthũkĩria agacoka agacaria ihoto akĩhũthĩra Qadar? Githĩ mũrũgamo wa maũndũ macio merĩ ti ũmwe?!
Na kĩonereria kĩa gũtaarĩria ũguo nĩ atĩrĩ:
Korwo mũndũ arĩ na njĩra igĩrĩ mbere yake: Ĩmwe yacio: ĩmũkinyagia bũrũriinĩ wothe wĩna ndururumo: ũũragani, ũtunyani, kwanangwo kwa gĩtĩo kĩa andũ, guoya, na ng'aragu. Na ya keerĩ: ĩmũkinyagia bũrũriinĩ wothe wĩna mũtaratara mwega, ũgitĩri mũrũmu, na mũtũrĩre mwega, na kũheo gĩtĩo kwa mĩoyo ya andũ, gĩtĩo kĩao, na indo ciao. Nahihi nĩ njĩra ĩrĩkũ angĩgerera?
Ti itherũ nĩ agathiĩ na njĩra ya keerĩ ĩrĩa ĩgũmũkinyia bũrũri-inĩ wa mũtaratara mwega na ũgitĩri, na gũtingĩkĩka o na hanini harĩ mũndũ wĩna ũgĩ athiĩ na njĩra ya bũrũri wa ndururukani na guoya, agacoka gwĩgwatania na Qadar. Kwoguo nĩkĩĩ kĩratũma ũhoroinĩ wĩgiĩ rũcio matuinĩ, arũmĩrĩre njĩra ya mwakinĩ handũ ha mũciĩnĩ wa matuinĩ, na acoke gwĩgwatia atĩ nĩ matuĩro ma Ngai?
Na ngerekano ĩngĩ: Nĩtuonaga mũrwaru agĩathwo anyue ndawa; akamĩnyua, o na akorwo ngoro yake ndĩramĩĩrirĩria, na agakanio kũrĩa irio iria ingĩmũthĩnia; agacitiga, o na akorwo ngoro yake nĩĩraciĩrirĩria, ũguo guothe nĩ gũcaria kũhona na ũgima wa mwĩrĩ, na gũtingĩhoteka arege kũnyua ndawa, kana arĩe irio iria ingĩmũthĩnia, acoke kwĩgwata na Qadar (Kĩgerero kĩa Ngai). Nĩ ũndũ ũcio-rĩ, nĩ kĩĩ kĩngĩtũma mũndũ atige gwĩka kĩrĩa Ngai na Mũtũmwo wake mathanĩte, kana ageka kĩrĩa Ngai na Mũtũmwo wake magirĩtie, na agacoka kwĩtetera atĩ nĩ itua rĩa Ngai?
Kia mũgwanja: Atĩ mũndũ ũrĩa wĩteteraga na matuĩro ma Allah igũrũ rĩgiĩ maũndũ ma watho marĩa atigĩte, kana mehia marĩa ekĩte, angĩkorwo mũndũ ũngĩ nĩ amũtharĩkĩire akamũtunya indo ciake, kana agathũkia gĩtĩo gĩake, na thuutha ũcio agĩtetera na matuĩro macio, akoiga: Ndũkandute ihĩtia nĩ gũkorwo gũtharĩka gwakwa gũkoretwo kũrĩ ho nĩ ũndũ wa matuĩro ma Allah - we mwene ndangĩtĩkĩra gĩtũmi kĩu kĩake. "Kwahotekekatĩa atĩ ndangĩtĩkĩra kĩĩgwatio kĩa matua ma Ngai rĩrĩa mũndũ ũngĩ amũhĩtĩria, ĩndĩ we mwene agĩkĩĩgwatia nakĩo rĩrĩa ahĩtĩria kĩhoto kĩa Ngai mwene hinya wothe?!"
Na nĩ kũgwetetwo atĩ Mũtongoria wa Etĩkia Umar bin Khattab, Ngai akenio nĩwe, nĩ aareheirũo mũici wagĩrĩirũo nĩ gũtemwo; akĩathana guoko gwake gũtemwo. Nake akĩuga: Wĩhorerie we Mũtongoria wa Etĩkia, tondũ nyiĩte tu kũringana na matua ma Ngai; Umar aroiga ũũ: Na ithuĩ tũratema tu kũringana na matua ma Ngai.
Na gwĩtĩkia mĩbango ya Ngai kwĩna ũguni mũnene, harĩ imwe ciacio nĩ:
Kĩa mbere: Kwĩhoka Ngai mũnene hĩndĩ ya kuoya itũmi, gũtekwĩhoka gĩtũmi kĩu kĩo kĩene; tondũ ũndũ wothe wabangĩtwo kuma kwĩ Ngai mũnene.
Ya keerĩ: Atĩ mũndũ ndakaĩ kwĩtĩĩa we mwene rĩrĩa akinyĩra wendi wake; tondũ gũkinyĩra gũkũ nĩ kĩrathimo kuma kwĩ Ngai gũkĩgerera ũrĩa abangĩte harĩ itũmi cia wega na ũgaacĩru, na kwĩtĩĩa gwake kũmũtũmaga ariganĩrwo nĩ gũcokia ngatho nĩũndũ wa kĩrathimo gĩkĩ.
Ya gatatũ: Ũhoreri, na gĩkeno kĩa ngoro harĩ marĩa makũmũmĩrĩra kuma he Mĩbango ya Ngai; nĩũndũ woguo ndagĩaga na wagagu nĩ kwaga kĩrĩa endete, kana gwĩkĩka kwa ũndũ mũru; ntondũ ũndũ ũcio nĩ wa kũringana na Mĩbango ya Ngai ũrĩa ũrĩ na wathani wa igũrũ na thĩ, na nĩ ũndũ ũgũkĩka hatarĩ nganja, na harĩ ũndũ ũyũ Ngai ekuuga: "22. Gũtirĩ mũtino ũngĩhanĩka thĩinĩ wa thĩ kana harĩ inyuĩ ene, tiga wandĩkĩtwe ibukuinĩ mbere ya tũwũũmbe. Na ti-itherũ harĩ Ngai ũndũ ũcio nĩ mũhũthũ 23. Nĩguo mũtikaĩ gũkua ngoro igũrũ rĩa kĩrĩa kĩmũhĩtĩte, kana mwĩtĩĩe nĩ ũndũ wa kĩrĩa amũheete. Na Ngai ndendete mũndũ o wothe wĩtũgĩragia na wĩrahaga." (Suratul Hadidi: 22-23) Na mũnabii wa Ngai Muhammad tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake aroiga atĩrĩ: "Ũndũ wĩgiĩ mwĩtĩkia nĩ wa magegania. Hatarĩ nganja maũndũ make mothe nĩmairathimo. Na ũndũ ũyũ ndũngĩwona otiga tu kũrĩ mwĩtĩkia. Agĩa na irathimo agacokia ngatho, ũndũria nĩkĩrathimo harĩ we. Na ũndũ mũru ũngĩmũhanĩkĩra nĩagĩaga na ũkirĩrĩria, ũndũrĩa ũkoragwo wĩkĩrathimo harĩ we." [22] [22] Yaumirwo nĩ Muslim: Ibuku rĩa Kwĩima na Kũhoreria Ngoro, Mũrango: Maũndũ mothe ma mwĩtĩkia nĩ mega, namba 2999.
Na ikundi igĩrĩ nĩ cihĩtĩtie thĩinĩ wa ũhoro wa Qadar:
Ĩmwe yacio nĩ: Al-Jabariyyah, arĩa moigire atĩrĩ: mũndũ nĩ aringĩrĩirio harĩ ciĩko ciake, na ndarĩ na wendi kana ũhoti thĩinĩ wacio.
Gĩa keerĩ: Al-Qadariyya arĩa moigaga atĩ: mũndũ nĩ eyathĩte ciĩko-inĩ ciake thĩinĩ wa wendi na hinya, na gũtirĩ itemi rĩa wendi wa Ngai mwene hinya wothe na hinya wake thĩinĩ wacio.
Na kũregana na gĩkundi kĩa mbere (Al-Jabriyyah) kũgerera Sharia na ũũma wa maũndũ:
Nakuo harĩ Watho rĩ: Ngai Mwene-Hinya-Wothe nĩ etĩkĩrĩte atĩ ngombo ĩrĩ na wĩrirĩria na wendi, na akĩmĩtua mwene ciĩko ciayo, Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "...Thĩinĩ wanyu nĩ kũrĩ arĩa marenda gũkũ thĩ, na thĩinĩ wanyu nĩ kũrĩ arĩa marenda kũu igũrũ..." [Surat Al-'Imrān: 152]. Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "Na uuge: Ũũma uumĩte kũrĩ Mwathani wanyu, kwoguo ũrĩa ũkwenda nĩetĩkie, na ũrĩa ũkwenda nĩaregane (na Ngai). Hatarĩ ngaja nĩtũhaarĩirĩte arĩa athũku mwaki ũrĩa makuta maguo makamathiũrũrũkĩria..." (Suratul Kahfu: 29). Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "Ũrĩa wĩkaga ciĩko njega, eĩkaga nĩ ũndũ wa ngoro yake mwene, na ũrĩa wĩkaga ũũru, ũmũcokagĩra ngoro yake mwene; na Mwathani waku ti mũhinyanĩrĩria wa ndungata." (Surat Fussilat: 46)
Na harĩ ũhoro wa ma nĩ atĩrĩ: mũndũ wothe nĩ oĩ ngũrani ya ciĩko ciake cia kwĩthurĩra iria ekaga na wendi wake: ta kũrĩa, kũnyua, kwendia, na kũgũra, na maũndũ marĩa mamũkoraga gũtarĩ na wendi wake: ta kũinaina nĩũndũ wa homa, na kũgwa kuuma igũrũ rĩa nyũmba. Nĩũndũ woguo rĩ, harĩ ũndũ ũyũ wa mbere, we nĩ mwĩki wĩthurĩte na wendi wake hatarĩ kũhinyĩrĩrio, na harĩ ũndũ wa kerĩ, we ndathurĩte, na ndarĩ na wendi harĩ kĩrĩa kĩmũkorete.
Na gũcookeria gĩkundi kĩa kerĩ (Al-Qadariyyah) kũgerera watho na ũgĩĩ:
Na harĩ kĩĩwatho: Ngai nĩwe mũũmbi wa indo ciothe, na kĩrĩa gĩothe gĩkoragwo kuo nĩ kũgerera wendi wake, na Ngai nĩataarĩirie ibukuinĩ rĩake atĩ ciĩko cia ndungata ciĩkĩkaga kũgerera wendi wake, akĩuga atĩrĩ: "...Na Ngai angĩendire-rĩ, arĩa mokire thuutha wao matingĩahũranire, thuutha wa gũkinyĩrĩrwo nĩ imenyithia cia ũũma, no nĩ maatiganĩire; nĩ ũndũ ũcio amwe thĩinĩ wao magĩĩtĩkia na amwe makĩrega. Na Ngai angĩendire-rĩ, matingĩahũranire, no Ngai ekaga o ũrĩa arenda." [Suratul Baqara: 253], Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "Na tungĩendire nĩ tũngĩheire o muoyo ũtongoria waguo, no kiugo kuma kũrĩniĩ nĩ gĩtuĩkĩte gĩa ma, atĩ ti itherũ nĩ ngaaiyũria Jahannamu na majini hamwe na andũ othe." (Surat as-Sajida: 13)
Na harĩ meciria: thĩ yothe nĩ kĩramate kĩa Ngai Mwene-Hinya-Wothe, na mũndũ nĩ wa thĩ ĩno; kwoguo nĩ kĩramate kĩa Ngai Mwene-Hinya-Wothe, na gũtingĩhoteka kĩramate gĩtwarithie maũndũ harĩ kũramata gwa Mũramati tiga na rũtha rwake na wendi wake.
*
Mĩrongoreria ya Wĩtĩkio wa Ũithiramu
Mũrongoreria (na rũthiomi): Ũhũthagĩrwo gũtaarĩria maũndũ maingĩ, mamwe mamo nĩ: 'Muoroto ũrĩa ũigĩtwo nĩguo ũikio, na kĩndũ gĩothe kĩererekeirio.'
Na irongoreru cia Wĩtĩkio wa Ũithiramu: mĩoroto yaguo, na matanya maguo marĩa mega, iria ciumanaga na kũrũmia wĩtĩkio ũcio, nacio nĩ nyingĩ na cia mĩthemba ngũrani, harĩ imwe ciacio nĩ:
1. Gũthereria muoroto na igongona nĩũndũ wa Ngai mwene hinya wothe owe wiki; nĩũndũ we nĩ mũũmbi atarĩ na mũtukanio nake, nĩ ũndũ ũcio nĩ kũbatiĩ atĩ muoroto na igongona ikorwo irĩ nĩũndũ wake owe wiki.
2. Kĩa kerĩ: Kũohora Ũgĩĩ na meciria kuumana na kũhĩngahĩnga na nduka iria ciumanaga na ngoro gũkorwo ĩtheri ĩtarĩ na wĩtĩkio ũyũ; tondũ mũndũ ũrĩa ngoro yake ĩkoragwo ĩtheri hatarĩ naguo, akoragwo kana arĩ na ngoro ĩtheri hatarĩ na wĩtĩkio o wothe na arĩ mũhoi wa indo cia kĩĩmwĩrĩ tu, kana agakorwo akĩhĩngahĩnga thĩinĩ wa mahĩtia ma mĩĩtĩkio, na maheeni.
3. Ũhoreru wa ngoro na wa meciria, kwoguo hatirĩ wagagu ngoro-inĩ kana gĩthagathago meciria-inĩ; nĩ gũkorwo wĩtĩkio ũyũ ũnyitithanagia mwĩtĩkia na Mũũmbi wake; agakĩiganĩra nake arĩ Mwathani mũtongoria wa maũndũ, na Mũthamaki mwamũri wa Watho; nĩũndũ ũcio ngoro yake ĩkahorerera matua Make, na ĩkahingũkĩra Ũithiramu; na ndangĩcaragia kĩndũ kĩngĩ ithenya rĩaguo.
4. Ũkinyanĩru wa muoroto na ciĩko kuumana na kũhĩtia harĩ kũmũhoya Ngai mwene hinya wothe, kana harĩ gũtwarithanya na ciũmbe; tondũ thĩinĩ wa mĩthingi yaguo nĩ gwĩtĩkia atũmwo a Ngai, kũrĩa gũkoniĩ kũrũmĩrĩra njĩra ciao irĩ na ũkinyanĩru muoroto-inĩ na ciĩko-inĩ.
5. Wũmĩrĩru na kĩyo maũndũ-inĩ, na njĩra ĩrĩa atangĩreka mweke wa gwĩka ciĩko njega ũmũhĩtũke ategũũtũmĩra wega; akĩĩrĩgĩrĩra irĩhi rĩega, na ndangĩona handũ harĩ ciĩko njũru ategwĩthemba naho; agĩĩtigĩra iherithia; tondũ ũmwe wa mĩthingi yayo nĩ gwĩtĩkia kũriũkio, na kũrĩhwo kũringana na ciĩko.
Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Na andũ othe nĩmarĩ na ngathĩ kũringana na ciĩko ciao, na Ngai waku ndariganagĩrwo nĩ marĩa mekaga." (Suratul An'am: 132) Na nake Mũnabii, tha na thayũ wa Ngai ikorũo nake, nĩekĩrire ngoro harĩ muoroto ũyũ thĩinĩ wa ciugo ciake: "Mwĩtĩkia wĩ hinya nĩ mwega na nĩ mwendwe makĩria nĩ Ngai gũkĩra mwĩtĩkia ũtarĩ na hinya, na harĩ o wothe nĩkũrĩ wega. Wĩrutanĩrie he maũndũ marĩa mena kĩguni harĩ we, na ũcarie ũteithio kuma kwĩ Ngai, na ndũkaĩ gũkua ngoro. Ũndũ ũngĩkũhanĩkĩra ndũkaĩ kuga: Koro ndĩrekire ũna kũngĩrahanire ũna'nouge atĩrĩ: Ngai nĩarabangĩte, nake ekaga ũrĩa ekwenda. Tondũ kuga narĩkorwo nĩkũheyaga caitani kamweke." Ciugo ciamũkĩrĩtwo nĩ Muslim [23]. [23] Yaumirwo nĩ Muslim: Ibuku rĩa Qadar, Mũrango wa gwathanwo kũgĩa na hinya, na gũtiga wagi wa hinya, na gũcaria ũteithio kũrĩ Allah, na kũigĩra Allah matua mothe, namba 2664.
6. Gũthondeka rũrĩrĩ rũrĩ hinya, rũrĩa rũrutaga kĩrĩa gĩothe kĩa goro na kĩhũthũ harĩ kũrũmia ndini yarwo, na gwĩkĩra hinya itugĩ ciayo, rũtekũmaka nĩ kĩrĩa kĩngĩrũkora njĩra-inĩ ĩyo, na harĩ ũndũ ũyũ Ngai mwene hinya wothe ekuuga: "Hatarĩ nganja aetĩkia nĩ arĩa metĩkĩtie Ngai na mũtũmwo wake, thutha ũcio matikoragwo na nganja, na makarũĩrĩragia njĩra ya Ngai na ũtonga wao na mĩoyo yao. Acio nĩo arĩa a ma." (Suratul Hujurat: 15).
7. Kũkinyĩra gĩkeno gũkũ thĩ na kũu matuinĩ kũgerera kũrũnga mũndũ ũmwe ũmwe na ikundi, na kwamũkĩra irĩhi na mawega, na ũndũ-inĩ ũcio, Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Ũrĩa wĩkaga wega e mũndũrũme kana mũndũ mũka, nake nĩ mwĩtĩkia, nĩ tũkamũhe mũtũrĩre mwega, na nĩ tũkamahe marĩhi mao mega makĩria gũkĩra mawega marĩa mekaga." (Surat An-Nahli: 97).
Maya nĩ amwe ma morongoreru ma Wĩtĩkio wa Ũithiramu, nĩ tũkũhoya Ngai atũhingĩrie ithuĩ na Aithiramu othe; nĩũndũ ti-itherũ we nĩ Mũtaana, Mũkarĩmu, na ũgooci nĩ wa Ngai mwathani wa ciũmbe.
Na tha na thayũ wa Ngai cikorwo igũrũ wa mũnabii witũ Muhammad, na bamĩrĩ yake na arutwo ake othe.
Nĩ yarĩkio na karamu ka mwandĩki wayo.
Muhammad As-Salih Al-Uthaymeen
Related books
All books
Ũithiramu nĩ dini ya atũmwo na anabii a Ngai85 languagesŨithiramu nĩ dini ya atũmwo na anabii a Ngai
Ũithiramu nĩ gũtherenda kwĩ Ngai mũũbi wa thĩ na nowe mũmĩtwarithia na mbere, na kwĩyohania nake najĩra ya wendo na kũmwambararia. Na mũthingi wa ũithiramu nĩ gwĩtĩkia Ngai, natĩ we Ngai nĩ mũũmbi, natĩ kĩrĩa gĩothe gĩtarĩ Ngai ni kũmbwo kĩombirwo, na Ngai wiki nĩwe wĩna kĩhoto gĩa kũhoywo, ũrĩa ũtarĩ na mũrunawe, gũtirĩ mũdũ kana kĩdũ kĩbatiĩ kũhoywo handũ ha Ngai, marĩtwa mothe mega nĩmake, na ngooci cia igũrũ ciothe nĩciake, na nĩmũkinyanĩru he ũgocinĩ wake, ndaciarire na ndaciarirwo na hatirĩ wa kũhananio nake, na ndabatiĩ gũkorwo na mwĩrĩ ta ciombe ciake. Na Ũithiramu nĩ dini ya Ngai…
MATHOMO MA BATA KWA RŨRĨRĨ RŨOTHE78 languagesMATHOMO MA BATA KWA RŨRĨRĨ RŨOTHE
Ibuku "Mathomo ma Bata harĩ Aithiramu Othe" rĩa sheikh Abdulaziz wa Baaz, Ngai amũiguĩrĩre tha, nĩ marũa mahũthũ na ma bata mũno, marĩa maandĩkirwo nĩ Imam nĩgetha matuĩke mũnyamũ wa ũmenyo harĩ Aithiramu othe. Thĩiniĩ warĩo nĩ kũgwetetwo mĩthingi ya dini na ngiriko ciayo, kuuma harĩ ũrũmwe wa Ngai (Tawhid), wĩtĩkio (Iman), na Ũithiramu (Islam), nginya mawatho ma wĩtherio na mahoya, na mĩtugo mĩega ya Ũithiramu, na gũtaarĩria mĩgiro ya gũthathaiya kĩndũ kĩngĩ tiga Ngai (Shirk) na mehia. Rĩandĩkĩtwo na mũtaratara mũhũthũ na mũtaũku, kũrũmĩrĩra Ibuku (Korani) na Mũtugo (Sunnah) wa Mũtũmwo,…
NJĨRA CIĨNA UMITHIO HE MŨTŨRĨRE WĨNA GĨKENO85 languagesNJĨRA CIĨNA UMITHIO HE MŨTŨRĨRE WĨNA GĨKENO
Ibuku "Njĩra ciĩna umithio he mũtũrĩre wĩna gĩkeno" rĩa sheikh Abdulrahman wa Naaswir Assa'adly rĩra cugurĩkĩra itũmi ciagĩkeno kĩa ma kumano na muonere wa thĩiniĩ wa wĩtĩkia (wagĩithiramu). Rĩtongoragia mũrĩthomi gũkinyĩra thayũ wa thĩiniĩ wa ngoro kũgerera wĩtĩkio, ciĩko njega, kũririkana Ngai, kũiganĩra, gũcokia ngatho nĩũndũ wa mawega marĩa Ngai ekĩire mũndũ, kwĩhoka Ngai, gũkirereria na gũcokia ngatho. Rĩandĩkĩtwo na mũtaratara mwega, rĩkaiga mbere yaku mabu ya mũtũrĩre wĩna thayũ, ũiguano, na gĩkeno onakwĩna ũgarũrũku wa mũtũrĩre.
Mutaratara wa Swala (Kamũrori ka Swala gacunjĩ gakuhĩ)86 languagesMutaratara wa Swala (Kamũrori ka Swala gacunjĩ gakuhĩ)
Wonia mũkuhi wa gĩĩko kĩa ũrĩa ihoya rĩrutagwo, nĩguo tũthathaiye Ngai na ũmenyo, na ihoya ritũ rĩkorwo rĩkinyanĩru itugĩ-inĩ na mawatho-inĩ. Mutaratara wa Swala Tũngĩenda kũhoya, no nginya twĩtherie kuuma thaahu nini na thaahu nene. Na tũhoye na nguo theru ciahumbīte mwĩrĩ witū. Na mwiri witu na handu hitu ha kũhoyu hagiriire gukorwo hatheru hatari thahu Twerekeire Kibla Na nĩ ũndũ mwega tũhoye twerekeire kĩndũ gĩa mbere iitũ gĩtũheeaga mũhaka (Sutra).