نبذة في العقيدة الإسلامية (شرح أصول الإيمان)
*
These files are generated automatically from the book's text; their layout may differ from the printed edition.
کورتییەک ل دۆر بیروباوەرێن ئیسلامی
ب پێنۆسێ شێخ و زانایێ مەزن
محمد بن صالح العثيمين
خودێ ل وی و دایبابێن وی و هەمی موسلمانان ببوریت.
بسم الله الرحمن الرحيم
پێشگۆتن
سوپاسی هەمی بۆ خودێ بن، ئەم سوپاسییا وی دکەین و داخوازا هاریکارییێ ژ وی ب تنێ دکەین و داخوازا ژێبرنا گونەهان ژ وی دکەین و بۆ لایێ وی دزڤڕین و تەوبە دکەین، و ئەم خۆ ب خودێ د پارێزین ژ خرابییێن نەفسێن خۆ و ژ کار و کریارێن خۆ یێن خراب. هەر کەسێ خودێ ڕاستەڕێ کر؛ کەس نەشێت وی د سەردا ببەت و هەر کەسێ خودێ د سەردا بر؛ کەس نەشێت وی ڕاستەڕێ بکەت. ئەز شاهدەییێ ددەم کو ژ ئەلڵاهی زێدەتر چ خودایێن ژ هەژی پەرستنێ نینن، ئەو ئێکێ ب تنێیە و وی چ شریك و هەڤال نینن، هەروەسا ئەز شاهدەییێ ددەم کو موحەممەد عەبدێ خودێ و پێغەمبەرێ وییە، صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر وی و مالبات و صەحابییێن وی بن و ل سەر هەر کەسەکی بن یێ ب جوانی ل دویڤ ڕێکا وان دچیت هەتا ڕۆژا قیامەتێ.
پشتی ڤێ چهندێ دێ بێژم: هندیكه (زانستێ تهوحید و ئێكتاپهرستییێیه)، مهزنترین و ب بهاترین و ڕێزدارترین زانسته و ژ ههمی زانستێن دی زێدهتر پێدڤییه بهێته داخوازكرن، چونكی ئهو زانین و نیاسینا خودایێ مهزن و باشناڤ و سالۆخهتێن خودێیه، ههروهسا كا مافێن وی ل سهر عهبدێن وی چییه، چونكی ئهو كلیلا ڕێكا چوونا بهرهڤ خودێ ڤهیه، و بنیاتێ شهریعهتێ وییه.
ژ بەر ڤێ چەندێ ژی پێغەمبەر هەمی ل سەر گازیکرنێ بۆ وێ ئێکدەنگ بووینە، خودایێ مەزن گۆت: ئانكو: ((و مه بهرى ته - ئهى موحهممهد - پێغهمبهرهك نههنارتییه ئهگهر مه وهحى بۆ فڕێ نهكربیت كو ژ خودێ پێڤهتر چ خودايێن ب حهق نينن، ڤێجا هوين ژ دل پهرستنا وى ب تنێ بكهن)). [الأنبياء:25].
و خودێ شاهدەیی بۆ خۆ ب ئێکانەبوونێ دایە و مەلائیکەتێن وی و خۆدانێن زانینێ ژی شاهدەیی بۆ وی ب ڤێ چەندێ دایە، خودایێ مەزن گۆت: ئانكو: ((خودێ شاهدهيى دايیه كو ئهو ب تنێ خودایيه، وى شاهدهییا فريشته و زانايان ژیدا د گهل شاهدهییا خۆ، ل سهر مهزنترين تشتێ شاهدهيى بۆ دهێتهدان: كو تهوحيد و پێڕابوونا وییه ب دادییێ، ژ وى پێڤهتر چ خودا نينن، يێ زاله چ تشتهكێ وى بڤێت ل بهر وى ئاسێ نابیت، د گۆتن و كريارێن خۆدا يێ كاربنهجهه)). [آل عمران:18].
و چونكی تهوحید و ئێكتاپهرستی خۆدانا خۆ و ڤی جهییه، لهوا پێدڤییه ل سهر ههر موسلمانهكی ئهو گرنگییێ ب ڤی زانستی بدهت ب خۆفێركرن و فێركرنا خهلكی و هزر تێداكرن و باوهری پێ ئینان، ئهڤه ژی بۆ هندێ دا دینێ خۆ ل سهر بنیاتهكێ ساخلهم و پشتڕاست و خۆڕادهستكرنێ ئاڤا بكهت، ههتاكو ب فێقی و بهرههم و ئهنجامێن وێ بهختهوهر بیت.
خودێ هاریكار و پشتهڤانه و سهركهڤتن یا ل دهڤ وی.
نڤیسهر
ئایینێ ئیسلامێ
ئایینێ ئیسلامێ: ئهو ئایینه یێ خودێ موحهممهد صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن پێ هنارتی و ب وی دویماهیك ب ههمی ئایینان ئینای و ب وی ئایین و قهنجییا خۆ ل سهر عهبدێن خۆ تهمام كری و ڕازی بووی ئهو ببیته ئایینێ وان، ڤێجا ژ وی پێڤهتر خودێ ڕازی نابیت ئهوان چ ئایینێن دی ههبن، خودایێ مهزن گۆت: ئانكو:((موحهممهد بابێ چ زهلامێن ههوه نهبوو، بهلێ ئهو پێغهمبهرێ خودێیه و دويماهییێ پێغهمبهرانه، ڤێجا پشتى وى ههتا ڕۆژا قيامهتێ چ پێغهمبهرينى نابیت. خودێ ب ههر تشتهكى ژ كريارێن ههوه يێ پڕزانا بوويه، چ ل بهر وى بهرزه نابیت)). [الأحزاب:40].
و خودێ گۆت: ئانكو: ((ئهڤرۆكه ب تهمامكرنا شريعهتى و ب سهركهڤتنێ من دينێ ههوه دينێ ئيسلامێ بۆ ههوه پێك ئينا، من قهنجییا خۆ ل سهر ههوه تهمام كر ب دهرئێخستنا ههوه ژ تارییێن جاهليهتێ بۆ ڕۆناهییا ئيسلامێ، ئهز ڕازى بووم ئيسلام بۆ ههوه ببیته دين ڤێجا هوين پێگيرییێ پێ بكهن و خۆ ژێ ڤهدهر نهكهن)). [المائدة:3].
ههروهسا خودێ گۆت: ئانكو: ((هندى ئهو ئایینه يێ خودێ بۆ بهنییێن خۆ پێ ڕازى بووى و پێغهمبهرێن خۆ پێ هنارتين، و ژبلى وى ب چ ئایینێن دى ڕازى نابيت؛ ئيسلامه)). [آل عمران:19].
ههردیسان خودێ گۆت: و ههچییێ دينهكى ژبلى ئيسلامێ داخواز بكهت، و ئيسلام ئهوه مرۆڤ ب تهوحيدێ و گوهدارییێ خۆ تهسليمى خودێ بكهت، و باوهرییێ ب پێغهمبهرێ دويماهییێ موحهممهدى - سلاڤ لێ بن - بينیت و دويڤچوونا وى بكهت، ڤهشارتى و ئاشكهرا ئهو بڤێت، ئهو دين ژ وى ناهێته قهبويلكرن و ئهو ل ئاخرهتێ ژ زيانكارانه ئهوێن پشك و بارێن خۆ ژ دهست داين)). [آل عمران:85].
و خودێ ل سهر ههمی مرۆڤان فهڕزكر ئهو باوهرییێ ب ئایینێ ئیسلامێ بینن و ل دویڤ ڕێنماییێن وێ عیبادهتێ خودێ بكهن، ڤێجا خودێ گۆتنا خۆ ئاراستهی پێغهمبهرێ خۆ صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن دكهت و دبێژیت: ئانكو: ((تۆ - ئهى موحهممهد - بێژه ههمى مرۆڤان: هندى ئهزم ئهز پێغهمبهرێ خودێ مه بۆ ههوه ههمییان نهكو بۆ هندهكان ب تنێ، ئهو خودايێ مولكێ ئهسمانان و ئهردى و ههر تشتهكێ د ناڤدا يێ وى، نابیت خوداينى و پهرستن بۆ ئێكێ دى بیت ژبلى وى، يێ خودان شيانه كو چێكرییان بدهت و ببهت و جارهكا دى زێندى بكهت، ڤێجا هوين باوهرییێ ب خودێ و تهوحيدا وى بينن و باوهرییێ ب پێغهمبهرێ وى موحهممهدى - سلاڤ لێ بن - بينن پێغهمبهرێ نهخواندهڤا ئهوێ باوهرییێ ب خودێ دئينیت و ب وێ يا بۆ وى ژ نیك خودايێ وى هاتى و ب وێ يا بۆ پێغهمبهرێن بهرى وى هاتى، و هوين دويكهڤتنا ڤى پێغهمبهرى بكهن و كارى ب وێ بكهن يا ئهو فهرمانێ پێ ل ههوه دكهت؛ دا بهلكى بهرێ ههوه بۆ ڕێكا ڕاست بهێته دان)). [الأعراف:158].
و د صهحیحا موسلمیدا هاتییه: ژ ئهبو هورهیرهی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته ڤهگوهاستن كو پێغهمبهرێ خودێ صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن گۆت: ((ئهز ب وی كهمه یێ نهفسا من د دهستی، ههر جوهییهك یان نهسڕانییهكێ گوھ ل هاتنا من ببیت و پاشی بمریت و باوهرییێ ب وێ پهیامێ نهئینیت یا ئهز پێ هاتیم؛ دێ ژ خهلكێ جههنهمێ بیت)).
و باوهری ئینان ب وی: ئهڤهیه مرۆڤ وی تشتێ ئهو پێ هاتی ڕاست دهربێخیت و یێ پێ ڕازی بیت و قهبویل بكهت و بۆ سهرچهمییایی لێ بهێت، نه كو ب تنێ ڕاست دهربێخیت و بهس، ژ بهر ڤێ چهندێ ژی ئهبو طالب ژ وان كهسان نههاته هژمارتن یێن باوهری ب پێغهمبهرێ خودێ صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن ئینای، ههر چهنده وی پێغهمبهرێ خودێ صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن د وی تشتێ پێ هاتیدا ڕاست دهرئێخست و شاهدهیی بۆ دا كو ئایینێ وی باشترین ئایینه.
ئایینێ ئیسلامێ: ههر بهرژهوهندییهكا د ئایینێن بهری وێدا هاتی د ناڤ خۆدا ههلگرتییه، بهلێ تشتێ ڤی ئایینی ژ ئایینێن بهری خۆ جۆدا دكهت ئهڤهیه ئهو ب كێر ههمی دهم و جھ و مللهتان دهێت، خودایێ مهزن د گهل پێغهمبهرێ خۆ صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن دئاخڤیت و دبێژیت: ئانكو: ((و مه قورئان بۆ ته - ئهى موحهممهد - ئينايه خوارێ و ههر تشتهكێ تێدا ههى حهقییه و شاهدهيیێ ل سهر ڕاستگۆيیا وان كيتابێن بهرى خۆ ددهت و كو ئهو ژ نیك خودێنه و ئهو ل سهر وان يا حاكم و زال و ئهمينه)). [المائدة:48].
دهمێ ئهم دبێژین ئهڤ ئایینه ب كێر ههمی دهم و جھ و مللهتان دهێت، ڕامانا ڤێ ئهڤهیه كو: دهستگرتن ب ڤی ئایینی دژی بهرژوهندییێن ئوممهتێ نینن بۆ چ دهمان یان جهان، بهلكی دهستگرتن ب ئیسلامێ یا د بهرژوهندییا ڤێ ئوممهتێدا، و ڕامانا ڤێ ئاخڤتنێ ئهو نینه ئهڤ ئایینه یێ بندهسته بۆ ههمی دهم و جھ و مللهتان و ههر تشتێ وان بڤێت دێ لێ كهن، ههروهكی هندهك مرۆڤان هۆسا دڤێت.
ئایینێ ئیسلامێ: ئهو ئایینێ دروسته یێ خودایێ مهزن پشتڕاستی دایه وی كهسێ دهست پێڤه بگریت كو وی ب سهربێخیت و سهركهڤتنێ ل دژی كهسێن دی بدهتێ، خودایێ مهزن دبێژیت: ئانكو: ((خودێیه يێ پێغهمبهرێ خۆ ب قورئانێ و دينێ ئيسلامێ هنارتى؛ دا ئهو وى دينى ب سهر ههمى دينێن دى بێخیت، ئهگهر خۆ بوتپهرێسان ب وێ چهندێ نهخۆش بیت ژى)). [الصف:9].
ههروهسا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((خودێ سۆز ب سهركهڤتنێ دايه وان يێن باوهرى ئيناى ژ ههوه و چاكى كرين، كو ئهو ب جێگرى دێ وان ل ئهردێ بوتپهرێسان دانیت و دێ وان ل وێرێ كهته خهليفه و جێگر، وهكى وى د گهل پێشییێن وان ژ خودان باوهران كرى و كو ئهو دينێ وان يێ ئهو بۆ وان پێ ڕازى بووى - كو ئيسلامه - دێ بنهجهـ و زال كهت و پشتى ترسێ ئهو دێ حالێ وان گوهۆڕیت و كهته تهناهى، ئهگهر وان پهرستنا خودێ ب تنێ كر و ل سهر گوهدانا ئهمرێ وى مان و چ شريك بۆ وى چێ نهكرن، ههچییێ پشتى ڤێ جێگرى و تهناهى و زالبوون و دهسههلاتێ كافر ببیت، و قهنجییێن خودێ بڤهشێریت، ئهو ئهون يێن ژ بن ئهمرێ خودێ دهركهڤتين)). [النور:55].
ئایینێ ئیسلامێ: بیروباوهر و شهریعهته، ئهو د بیروباوهرێن خۆدا و د شهریعهت و ڕێنماییێن خۆ ژیدا یێ تهمام و بێ كێماسییه:
1- فهرمانێ ب تهوحید و ئێكتاپهرستییا خودێ دكهت و پاشڤهبرنێ ژ شرك و ههڤپشك دروستكرنێ بۆ خودێ دكهت.
2- فهرمانێ ب ڕاستگۆییێ دكهت و پاشڤهبرنێ ژ درهوێ دكهت.
3- فهرمانێ ب دادییێ دكهت و پاشڤهبرنێ ژ زۆڕدارییێ دكهت، و دادی ئهڤهیه تۆ یهكسانییێ بێخییه د ناڤبهرا تشتێن وهكههڤدا و جۆداهییێ بێخییه د ناڤبهرا تشتێن نه وهكههڤدا، نهكو دادی ئهڤه بیت تۆ ب ڕههایی یهكسانییێ د ناڤبهرا ههمییاندا بكهی ههروهكی هندهك مرۆڤ ڤێ چهندێ دبێژن دهمێ ب ڕهنگهكێ ڕهها دبێژن: ئیسلام ئایینێ یهكسانییێیه، ئهڤ ئاخڤتنه ب ڕههایی نهیا دروسته، چونكی یهكسانیكرن د ناڤبهرا تشتێن نه وهكههڤدا زۆڕدارییه و ئیسلام تشتێ وهسا ناكهت و پهسنێن بكهرێ وێ ژی ناكهت.
4- فهرمانێ ب دهستپاكییێ دكهت و پاشڤهبرنێ ژ خیانهتێ دكهت.
5- فهرمانێ ب وهفادارییێ دكهت و پاشڤهبرنێ ژ غهدر و خیانهتێ دكهت.
6- فهرمانێ ب باشییا د گهل دایك و بابان دكهت و پاشڤهبرنێ ژ خرابییا د گهل وان دكهت.
7- فهرمانێ ب گههاندنا بهندكێ مرۆڤاینییێ دكهت كو ئهڤهیه مرۆڤ دگهل مرۆڤێن خۆ یێن نێزیك يێ باش بيت و پاشڤهبرنێ ژ پرچاندنا بهندكێ مرۆڤاینییێ دكهت.
8- فهرمانێ دكهت مرۆڤ د گهل جیرانێ خۆ یێ باش بیت و پاشڤهبرنێ ژ خرابییا د گهل وی دكهت.
ب گشتی: ئیسلام فهرمانێ ب ههمى ڕهوشتێن تازه و جوان دكهت و پاشڤهبرنێ ژ ههمی ڕهوشتێن نزم و خراب دكهت، فهرمانێ ب ههمی كارێن باش دكهت و پاشڤهبرنێ ژ ههمی كارێن خراب دكهت.
خودایێ مهزن دبێژیت: ئانكو: ((هندى خودايێ مهزنه د ڤێ قورئانێدا فهرمانێ ل بهنییێن خۆ دكهت كو دادییێ د دهرحهقا ویدا بكهن، كو پهرستنا وى ب تنێ بكهن و د دهرحهقا خهلكى ژیدا كو مافێ ههر خودان مافهكى بدهنێ، فهرمانێ ب قهنجییێ ژى دكهت كو كارێن وى ل سهر وان فهركرين ب دروستى ئهو بكهن و ب گۆتن و كريار د گهل خهلكى دباش بن، خودێ فهرمانێ ب مرۆڤاينییێ دكهت، پاشڤهلێدانا ژ ههر كار و گۆتنهكا كرێت دكهت و ژ ههر تشتهكى يێ شريعهت ژێ ڕازى نهبیت ژ كوفرێ و گونههان و ژ زۆڕدارییا ل خهلكى و تهعداییا ل سهر وان، خودێ - ب ڤێ فهرمانێ و پاشڤهلێدانێ - شيرهتان ل ههوه دكهت و بيرا ههوه ل دويماهییان دئينیتهڤه؛ دا هوين فهرمانێن خودێ ل بيرا خۆ بينن و مفاى ژێ وهربگرن)). [النحل:90].
ستوینێن ئیسلامێ
ستوینێن ئیسلامێ: ئهو بنیاتێن ئیسلام ل سهر دهێته ئاڤاكرن كو پێنجن: د وێ فهرموودێدا هاتینه بهحسكرن یا عهبدولڵاهێ كوڕێ عومهری (خودێ ژ ههردووكان ڕازی بیت) ژ پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن ڤهگوهاستی كو گۆتییه: ((ئیسلام ل سهر پێنج ستوینان هاتییه ئاڤاكرن: ل سهر وێ ئێكێ مرۆڤ خودێ ب تنێ بدانیت و چ شریك و ههڤالان بۆ دروست نهكهت - د ڤهگوهاستنهكا دیدا ل جهێ (خمسة) (خمس) هاتییه -: شاهده بدهت كو ژ ئهلڵاهی پێڤهتر چ خودایێن ژ ههژی پهرستنێ نینن و شاهده بدهت موحهممهد عهبدێ وی و پێغهمبهرێ وییه، نڤێژان بكهت، زهكاتێ بدهت، ڕۆژییێن ههیڤا ڕهمهزانێ بگریت و بچیته حهجێ))، ئینا زهلامهكی گۆت: بچیته حهجێ و ڕۆژییێن ههیڤا ڕهمهزانێ بگریت: ((نهخێر، ڕۆژییێن ههیڤا ڕهمهزانێ بگریت و بچیته حهجێ)) من ب ڤی ڕهنگی ژ پێغهمبهرێ خودێ صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن گوهلێ بوو.
1- هندیكه شاهدهدانه كو ژ ئهلڵاهی پێڤهتر چ خودایێن ژ ههژی پهرستنێ نینن و شاهدهدانه كو موحهممهد عهبدێ وی و پێغهمبهرێ وییه، ئهڤهیه: مرۆڤی باوهرییهكا ئێكلاكهر ب ڤێ شاهدهدانێ ههبیت و ب دهڤێ خۆ بێژیت، ئهڤ شاهدهدانه هند یا ئێكلاكهره دێ بێژی خۆدان یێ وی تشتێ بۆ شاهده ددهت ب چاڤێن خۆ دبینیت، و ههر چهنده ئهو تشتێ مرۆڤ ل ڤێرێ شاهدهییێ بۆ ددهت پتره ژ تشتهكی (شاهدهدانه ب خودێ و پێغهمبهرێ وی ژی)؛ بهلێ ههردوو بوونه ستوینهك ب تنێ:
یان: ژ بهر كو پێغهمبهر صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن پهیاما خودایێ خۆ دگههینیت، ڤێجا شاهدهدان بۆ وی كو عهبدێ خودێ و پێغهمبهرێ وییه؛ ژ تهمامهتییا شاهدهدانێیه كو ژ ئهلڵاهی پێڤهتر چ خودایێن ژ ههژی پهرستنێ نینن.
یان ژی: ئهڤ ههردوو شاهدهدانه بنیاتێ دروستییا كاروكریاران و قهبویلبوونا وانه، چونكی چ كار ناهێنه وهرگرتن و قهبویل نابن ئهگهر دلسۆزی (ئیخلاص) بۆ خودێ و دویڤچوون بۆ پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن د گهلدا نهبیت.
ڤێجا ب دلسۆزییا بۆ خودێ شاهدهدانا: ته كو ژ ئهلڵاهی پێڤهتر چ خودایێن ژ ههژی پهرستنێ نینن دهێـته جھ و تهمام دبیت و ب دویڤچوونا ته بۆ پێغهمبهرێ خودێ صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن د، شاهدهدانا ته كو موحهممهد عهبدێ خودێ و پێغهمبهرێ وییه تهمام دبیت.
ژ فێقی و بهرههمێن ڤێ شاهدهدانا مهزن: ئازادكرنا دل و نهفسێیه ژ عهبدینییا چێكرییان و ژ دویڤچوونا هندهك كهسان كو پێغهمبهر نینن.
2- هندیكه كرنا نڤێژێیه: ئهڤهیه مرۆڤ عیبادهتێ خودێ بكهت ب كرنا نڤێژێ ب بهردهوامی و تهمامهتی د دهمێن واندا و شێوازێ دروست.
دیسان ژ بهرههمێن كرنا نڤێژێ: سنگێ مرۆڤی پێ فرهھ دبیت و چاڤێن مرۆڤی پێ گهش دبن و ئهڤ نڤێژه مرۆڤی ژ كارێ خراب و نهدروست پاشڤه دبهت.
3- هندیكه دانا زهكاتێیه: ئهڤهیه مرۆڤ عیبادهتێ خودێ بكهت ب دانا وێ پشكا فهر و پێدڤی ژ مالێ مرۆڤی یێ زهكات ڤێكهڤتی.
ژ بهرههمێن دانا زهكاتێ: پاقژبوونا نهفسێیه ژ ڕهوشتێ كرێت (بهخیلی و چڕویكییێ) و پڕكرنا پێدڤیاتییا ئیسلامێ و موسلمانایه.
4- هندیكه گرتنا ڕۆژییێن ههیڤا ڕهمهزانێنه: ئهڤهیه مرۆڤ عیبادهتێ خودێ بكهت ب دویركهڤتنا ژ وان تشتێن ڕۆژی پێ دكهڤیت ل دانێ ڕۆژێ.
ژ بهرههمێن گرتنا ڕۆژییێ: فێركرنا نهفسێیه ل سهر هێلانا تشتێن خۆشتڤی ل بهر وێ، پێخهمهت بدهستڤهئینانا ڕازیبوونا خودێ.
5- هندیكه كرنا حهجێیه: ئهڤهیه مرۆڤ عیبادهتێ خودێ بكهت ب چوونا مالا خودێ یا حهڕام ل مهكههێ، پێخهمهت ئهنجامدانا مهناسك و عیبادهتێن حهجێ.
ژ بهرههمێن كرنا حهجێ: فێركرنا نهفسێیه ل سهر مهزاختنێ ههم ب مال و سامانێ خۆ و ههم ب لهشێ خۆ د گوهدان و عیبادهتێ خودایێ مهزندا، ژ بهر ڤێ چهندێ ژی حهج جۆرهكێ جیهادا د ڕێكا خودێ دایه.
ئهڤ بهرههمێن مه بۆ ڤان بنیاتان بهحس كرین و ئهوێن مه بهحس نهكرین ژی ڤێ ئوممهتێ دكهنه ئوممهتهكا ئیسلامی یا پاقژ و بژوین كو ب دروستی باوهرییێ ب ئایینێ خودێ دئینن و ل دویڤ دچن و ب دادی و ڕاستگۆیی سهرهدهرییێ د گهل چێكرییێن خودێ ژی دكهن، ژ بهر كو ههر عیبادهت و شهریعهتهكێ دی یێ ئیسلامێ ههبیت؛ ب باشبوونا ڤان بنیاتان باش دبیت و ڕهوشا ئوممهتێ ژی ب هندێ باش دبیت كو د پێگير بن ب ئایینێ خۆڤه و چهند ئهو خهمسارییێ د كاروبارێن ئایینێ خۆدا بكهن؛ ڕهوشا وان ژی ب تهمهت وێ خهمسارییێ دێ تێك چیت و خراب بیت.
ههر كهسێ بڤێت ئهڤ چهنده بۆ ڕوهن و ئاشكهرا بیت؛ بلا ڤێ گۆتنا خودایێ مهزن بخوینیت: ئانكو: ((و ئهگهر خهلكێ وان گوندان باوهرى ب پێغهمبهرێن خۆ ئينابا و دويكهڤتنا وان كربا و خۆ ژ وێ دويركربا يا خودێ ئهو ژێ داينه پاش، خودێ دهرگههێن خێرێ ژ ههمى لايانڤه بۆ وان دا ڤهكهت، بهلێ وان درهو پێ كر، ئينا خودێ عهزابهكا ئهو پێ تێ بچن دا وان؛ ژ بهر كوفر و نهگوهدارییا وان (96) ئهرێ خهلكێ گوندان هزر دكهن كو ئهو د پشتڕاستن ژ عهزابا خودێ، كو ب شهڤ د سهر واندا بهێت و ئهو دنڤستى؟ (97) ئهرێ و خهلكێ گوندان پشتڕاست بووينه كو عهزابا خودێ ل دهمێ تێشتهگههێ بگههیته وان، دهمێ ئهو د بێ ئاگههـ و ب كارێ خۆ يێ دونيايێڤه د مژويل؟ و خودايێ مهزن ب تايبهتى بهحسێ ڤان ههردوو دهمان كر؛ چونكى مرۆڤ تێدا پتر ژ ههر دهمهكێ دى يێ بێ ئاگههه، ڤێجا هاتنا عهزابێ ل وان ههردوو دهمان يا ب سههمتر و دژوارتره (98) ئهرێ ڤێجا خهلكێ گوندێن درهوپێكهر پشتڕاست بووينه ژ ڤێ ڤههێلان و ل دويڤ بهردانا خودێ بۆ وان كو قهنجى د گهل وان كرى؛ دا پتر پێ دسهردا بچن وهك عقووبه بۆ وان ژ بهر فێلبازییا وان؟ ئێدى ژ مللهتێ تێچووى پێڤهتر كهس ژ دويڤ بهردانا خودێ پشت ڕاست نابیت)). [الأعراف:96-99].
و بلا مرۆڤ بهرێ خۆ بدهته دیرۆكا یێن بهری خۆ، چونكی دیرۆك دهرس و عیبرهته بۆ كهسێن خۆدان ئهقل و تێگههشتی و چاڤڕۆهنییه بۆ وی كهسێ چ پهرده نهكهڤتینه سهر دلێ وی و ههر خودێ هاریكار بیت.
بنیاتێن بیروباوهرێن ئیسلامی
ئایینێ ئیسلامێ: - وهكی بهری نوكه مه دیاركری - بیروباوهر و شهریعهته، و مه ئاماژه ب هندهك شهریعهتێن وێ كر و مه ستوینێن وێ ژی گۆتن كو ب بنیاتێ شهریعهتێ وێ دهێنه هژمارتن.
بهلێ هندیكه بیروباوهرێن ئیسلامینه: بنیاتێن وێ: باوهری ئینانه ب خودێ، ب مهلائیكهتێن وی، ب پهڕتووكێن وی، ب پێغهمبهرێن وی، ب ڕۆژا دویماهیكێ و ب قهدهرێ ب باشی و خرابییێن وێڤه.
پهڕتووكا خودێ و سوننهتا پێغهمبهرێ وی ژی صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن ئاماژه ب ڤان بنیاتان كرییه.
بهڵگه د پهڕتووكا خودێدا ل سهر ڤان بنیاتان گۆتنا خودێیه دهمێ دبێژیت: ئانكو: ((باشى ل نیك خودێ ئهو نينه هوين د نڤێژێدا ب لايێ ڕۆژههلات و ڕۆژئاڤايێڤه بهرێ خۆ بدهن ئهگهر فهرمانا خودێ نهبیت، بهلكى باشى ههمى كارێ وییه يێ باوهرى ب خودێ ئيناى و پهرستنا وى ب تنێ كرى، باوهرى ب ڕۆژا دويماهییێ ئيناى و ب ههمى فريشته و كيتابێن هاتينه خوارێ و ب ههمى پێغهمبهران بێ جودايى)). [البقرة:177]. و دهربارهی قهدهرێ دبێژیت: ئانكو: ((هندى ئهمين ههر تشتهكێ ههى مه ب پيڤانهكێ ئافراندییه، و ئهم پێ دزاناينه (49) و ههما كار و فهرمانا مه بۆ وى تشتێ مه دڤێت بكهين پهيڤهكا ب تنێیه، ئهم دبێژينێ: (ببه)، ڤێجا ئهو د دهمهكێ هندى چاڤ ههلينهكێ دا دبیت، و ناڤهمينیت)). [القمر:49-50].
د سوننهتا پێغهمبهری ژیدا صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن فهرموودهیهك ههیه كو تێدا پێغهمبهر صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن د بهرسڤا جبریلیدا دهمێ پرسیارا باوهرییێ ژێ دكهت دبێژیت: ((باوەری: تۆ باوهرییێ ب خودێ، ب مهلائیكهتێن وی، ب پهڕتووكێن وی، ب پێغهمبهرێن وی بینی، ههروهسا باوهرییێ ب ڕۆژا دویماهییێ و ب قهدهرێ بینی ب باشی و خرابییێن وێڤه)).
باوهری ئینان ب خودایێ مهزن
هنديكه باوهری ئینانه ب خودێ، چار بابهتان ب خۆڤه دگریت:
بابهتێ ئێكێ: باوهری ئینان ب ههبوونا خودایێ مهزن:
خۆرستی و ئهقل و شهریعهت و ههستان ئاماژه ب ههبوونا خودایێ مهزن كرییه.
1- هندیكه بهڵگهبوون و ئاماژهیا خۆرستییێیه ل سهر ههبوونا خودایێ مهزن ئهڤهیه كو: ههر چێكرییهكێ ههبیت؛ ل سهر باوهری ئینانا ب چێكهرێ خۆ هاتییه ئافراندن، بێی كو بهری هنكی ئهڤ چێكرییه هزرێن خۆ بكهت دا باوهرییێ ب ههبوونا خودێ بینیت یان ژی ل جههكی فێری ڤێ باوهرییێ ببیت، و ئهڤ چێكرییه ژ ڤێ باوهرییێ لانادهت و دویرناكهڤیت، ئهو نهبیت ئهگهر تشتهك ب سهر دلێ ویدا بهێت كو وی ژ ڤێ باوهرییێ دویربێخیت، ژ بهر گۆتنا پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن: ئانكو: ((ههمی زارۆك ل سهر خۆرستییێ ژ دایك دبن، بهلێ دایبابێن وی دێ وی كهنه جۆهی یان فهله یان مهجوسی (ئاگرپهرست))).
2- هندیكه بهڵگهبوون و ئاماژهیا ئهقلییه ل سهر ههبوونا خودایێ مهزن، ئهڤ چێكرییه ههمی، ژ یێن دهستپێكێ و یێن پشتی وان هاتین ههمی پێدڤی هندێنه چێكهرهك بۆ وان ههبیت و ئهوی چێكهری ئهو ئینابنه ههبوونێ و ئافراندبن، چونكی مهحاله ئهوان ب خۆ خۆ ئینابیته ههبوونێ و ئافراندبیت، كا چاوا مهحاله ب ڕێكهفت هاتبنه ههبوونێ.
د شیاندا نینه و یا مهحاله ئهوان ب خۆ خۆ ئینابیته ههبوونێ و ئافراندبیت، چونكی چ تشت نهشێن خۆ ب ئافرینن، ژ بهر كو بهری ئهو تشت بهێته ههبوونێ؛ ئهو چ نهبوو؛ ڤێجا چاوا دێ بیته چێكهر؟!
كا چاوا د شیاندا نینه و یا مهحاله ب ڕێكهفت هاتبنه ههبوونێ، چونكی ههر تشتهكێ نوی پهیدابوویی بیت؛ پێدڤییه پهیداكهرهك بۆ ههبیت و ئهوی ئهو تشت ئینابیته ههبوونێ، ژبەرکو هەبوونا وان ل سەر ڤی سیستەمێ جوان و ڕێکخستنا لێکگرێدای و پەیوەندییا توند و دناڤبەرا ئەگەر و ئەنجامێن واندا و دناڤبەرا بوونەوەران ب خۆ دگەل ئێکودوو، ب شێوەیەکێ ڤهبڕی ڕێگرییێ دکەت کو هەبوونا وان ژ نیشکەکێڤە (ب ڕێکەفت) بیت؛ چونکی ئەو تشتێ ب ڕێکەفت پەیدا دبیت، د بنەرەتێ هەبوونا خۆدا ل سەر چ سیستەمەکی نینە، ڤێجا دێ چاوا ل دەمێ مان و وهرارا خۆدا ب ڕێکوپێک بیت؟!
ئەگەر د شیاندا نهبیت ئهڤان چێكرییان ب خۆ خۆ ئافراندبیت و ڕێكهفتێ ژی ئهو نهئینابنه ههبوونێ؛ هنگێ دڤێت پهیداكهرهك بۆ وان هەبیت، ئەو ژی خودایێ مەزنە، خودانێ هەمی جیهانان.
خودایێ مەزن ئەڤ بەڵگەیێ ئهقلی و نیشانا ڤهبڕی د سووڕەتا (الطور)ـدا ئینایە؛ دەمێ گۆتی: ئانكو: ((ما ئهڤ بوتپهرێسه بێ ئافراندهرهك هاتينه ئافراندن، يان وان خۆ ئافراندییه؟)). [الطور:35]. ئانكو: ئەو بێی چێكهر نەهاتینە چێکرن و وان ب خۆ ژی خۆ نهئافراندییه؛ ڤێجا دیار بوو کو چێکەرێ وان خودایێ بلند وپیرۆزە. ژبەر ڤێ چەندێ ژی؛ دەمێ جوبەیرێ کورێ موطعیمی (خودێ ژێ ڕازی بیت) گوهـ ل پێغەمبەرێ خودێ صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن بووی کو سووڕەتا (الطور) دخواند وگەهشتە ڤان ئایەتان: ئانكو: ((ما ئهڤ بوتپهرێسه بێ ئافراندهرهك هاتينه ئافراندن، يان وان خۆ ئافراندییه؟ (35) يان وان ئهسمان و ئهرد ب ڤى ڕهنگێ جوان ئافراندينه؟ بهلكى ئهو باوهرییهكا باوهرى ب عهزابا خودێ نائينن (36) يان گهنجينهيێن خودايێ ته د دهستێ وان دانه ئهو وان ب ڕێڤه دبهن، يان ئهون يێن ل سهر خهلكى دزال و دشێنێ؟ وهسا نينه، ئهو د لاواز و بێزارن (37) )). [الطور:35-37].
جوبەیر وی دەمی موشرک بوو، گۆت: ((نێزیک بوو دلێ من بفڕیت و ئەو ئێکەم جار بوو باوهرییێ جهێ خۆ د دلێ مندا كری)).
دا نموونەیەکێ بینین كو ڤێ چەندێ ڕوهن بکەت: ئەگەر کەسەکی بۆ تە بەحسێ کۆچکەکا بلندکر کو باغچەیان دەورێن وێ دابن و ڕویبار دناڤرا بچن و یا پر بيت ژ ڕائێخ و مهحفير و تهختهيان، و ب چهندین جورێن جوانکارییان ژ پێدڤی و تەمامکەرێن وێ هاتبیتە خەملاندن، و گۆتە تە: ڤێ کۆچکێ و ههر تشتهكێ تهمام یێ تێدا ههی، وێ ب خۆ خۆ پەیدا کرییە و ئینایه ههبوونێ، یان هۆسا ژ نیشکەکێڤە بێی پەیداکەرەک بۆ ههبیت پەیدا بوویە؛ دێ ب لەز ڤێ چەندێ ڕهدکەی و ب درەو دانی، و دێ ئاخفتنا وی ب گێلاتی و کێم ئاقلی هژمێری. ئەرێ پشتی ڤێ چەندێ تشتهكێ دروسته کو ئەڤ گەردوونێ پان ب ئەرد و ئەسمان و ستێر و هەمی ڕەوش و سیستەمێ خۆیێ جوان و دیارڤه، وی ب خۆ خۆ پەیدا کربیت و ئینابیته ههبوونێ، یان ژ نشکەکێڤە بێی پەیداکەرەک بۆ ههبیت پەیدا ببیت؟!
3- و هندیكه بهڵگهبوونا شهرعییه ل سهر ههبوونا خودایێ مهزن: ئەڤەیە کو هەمی پەڕتووکێن ئەسمانی ب ڤێ چەندێ دئاخڤن (یان: شاهدهییێ ل سەر ددەن)، و ئەو حوکمێن دادپەروەر یێن د گهل خۆ ئیناین كو مفا و بەرژەوەندییا چێكرییان تێدا ههیه؛ ئهڤه بەڵگەیە ل سەر هندێ کو ئەو ژ خودایهكێ كاربنهجھ (حەکیم) و زانایە ب مفایێ ئافراندیێن خۆ، و ئەو دهنگوباس و پێزانینێن گەردوونی یێن بهحسكرین كو ژیواری شاهدهیی ل سەر ڕاستییا وان دایە، بەڵگەنە ل سەر هندێ کو ئەو ژ دهڤ خودایهكێ خودان شیانە ل سەر پەیداکرنا وی تشتێ دهنگوباس پێ دای.
4- بهلێ هندیكه بهڵگهبوونا ههستیارییه (یا كو ئهم ههست پێ دكهین) ل سهر ههبوونا خودێ؛ ئهڤه ژ دوو لایان ڤهیه:
یێ ئێکێ: مە گوهلێ دبیت و ئەم دبینین بەرسڤا دوعاکەران دهێتە دان و کەسێن کەڤتینە د ناڤ نەخۆشی و موسیبەتەکێدا دهێنە ڕزگارکرن، ئەڤە ژی بەڵگەیەکێ ڤەبڕییە ل سەر هەبوونا خودێ، خودایێ مەزن دبێژێت: ئانكو: ((و تۆ - ئهى موحهممهد - بهحسێ نووحى بكه دهمێ وى بهرى ته و بهرى ئيبراهيم و لووطى گازى خودايێ خۆ كرى، ئينا ئهم د بهرسڤا گازییا وى هاتين)). [الأنبياء:76] ههروهسا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و هوين وێ قهنجییا خودێ ل ڕۆژا (بهدرێ) د گهل ههوه كرى ل بيرا خۆ بينن دهمێ ههوه سهركهڤتنا ل سهر دوژمنى خواستى، ئينا خودێ داخوازا ههوه ب جهـ ئينا)). [الأنفال:9].
فەرموودەیەک د صەحیحا بۆخاریدا هاتییە کو ژ ئەنەسێ کوڕێ مالکی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێتە ڤەگۆهاستن کو گۆتییە: ل ڕۆژا ئەینییێ کۆچەرەکێ عەرەب (ئەعرابییەک) هاتە ژوور و پێغەمبەری صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن گۆتارا ئەینییێ دخواند، ئینا گۆت: ئەی پێغەمبەرێ خودێ، مال و سامان ژ ناڤ چوون و زارۆک برسی بوون، ڤێجا دوعا بۆ مە ژ خودێ بکە، ئەوی ژی دەستێن خۆ بلند کرن و دوعاکرن، ئێکسەر عەوران خۆ دا ئێک و وەکی چیایان مەزن بوون، هێشتا ژ سەر مینبەرا خۆ نەهاتبوو خوارێ هەتا من دیتی باران یا ل سەر ڕیهێن وی دهێتە خوار.
د ئەینییا ب دویڤدا؛ هەر ئەو ئەعرابی یان کەسەکێ دی ڕابووڤە و گۆت: ئەی پێغەمبەرێ خودێ؛ خانی و ئاڤاهی خراببوون و مال و سامان بنئاڤ بوون، ڤێجا دوعا بۆ مە ژ خودێ بکە، پێغەمبەری ژی صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن دەستێن خۆ بلندکرن و گۆت: «اللّهمّ حوالينا ولا علينا»، ئانکو: ((یا خودێ تۆ ڤێ بارانێ ل ڕەخ و دۆرێن مە ببارینە، نە کو ل سەر مە)). ڤێجا هەر جهەکێ ئاماژە بۆ کربا؛ ئێکسەر باران لێ ڕادوەستییا.
بەردەوام و هەتا ئەڤرۆکە بەرسڤدانا دوعاکەران تشتەکێ پێشچاڤ و دیارە بۆ هەر کەسێ ب ڕەنگەکێ دروست و ڕاستگۆیانە بەرەڤ خودێڤە بچیت و ئەو مەرجێن پێدڤییە د دوعاکرنێدا هەبن ل دەڤ خۆ پەیدا بکەت.
یێ دووێ: نیشانێن پێغەمبەران ئەوێن کو ب موعجیزەیان دهێنە ناڤکرن و خەلک ب چاڤێن خۆ دبینن یان گوهلێ دبن؛ بەڵگە و بوڕهانەکێ ڤەبڕییە ل سەر هەبوونا یێ ئەو فڕێکرین کو ئەو ژی خودایێ مەزنە، ژ بەر کو ئەڤە هندەک تشتن یێ ژ دەرڤەی شیانێن مرۆڤان، خودێ پەیدا دکەت وەک پشتەڤانییەک بۆ پێغەمبەرێن خۆ و سەرئێخستنەک بۆ وان.
بۆ نموونە: نیشان و موعجیزەیا مووسای (سلاڤ لێ بن) دەمێ خودێ فەرمان ل وی کری ئەو گۆپالێ خۆ ل دەریایێ بدەت، ئەوی ژی گۆپالێ خۆ ل دەریایێ دا؛ ئێکسەر دەریا بۆ دوازدە ڕێکێن هشک و ئاڤ ل دۆر و ناڤبەرا وان ڕێکان وەکی چیایان یا بلند بوو، خودایێ مەزن دەربارەی وێ گۆت: ئانكو: ((ئينا مه وهحى بۆ مووساى هنارت كو گۆپالێ خۆ ل دهريايێ بده، ڤێجا وى گۆپال لێدا، دهريا هاته كهلاشتـن و بوو دووازده ڕێك ل دويڤ هژمارا ئويجاخێن ئسرائيلیان و ههر پارچهيهك وهكى چيايهكێ مهزن لێ هات)). [الشعراء:63].
نموونەیەکا دی: نیشان و موعجیزەیا عیسای (سلاڤ لێ بن) کو مری ساخ دکرن و ب دەستویرییا خودێ ئەو ژ قەبرێن وان دئینانە دەر، خودایێ مەزن دەربارەی وێ گۆت: ئانكو: ((و ب ئانههییا خودێ ئهز مرییان زێندى دكهم)). [آل عمران:49] و گۆت: ئانكو: ((و وى دوعا ژ خودێ دكرن كو مرییان زێندى بكهت ئينا ئهو ب ئانههییا خودێ ژ گۆڕان ڕادبوون)). [المائدة:110].
نموونەیەکا دێ: دەمی قورەیشییان داخواز ژ موحەممەدی صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن کری ئەو نیشانەکێ ل سەر ڕاستگۆییا خۆ بینیت، ئەوی ژی ئاماژە کرە هەیڤێ؛ ئێکسەر بۆ دوو کەر و خەلکی ب چاڤێن خۆ دیت، خودایێ مەزن دەربارەی ڤێ دبێژیت: ئانكو: ((قيامهت نێزيك بوو و ههيڤ دوو كهر بوو دهمێ كافرێن (مهكههێ) داخواز ژ پێغهمبهرى - سلاڤ لێ بن - كرى كو ئهو ئايهتهكێ نيشا وان بدهت، ڤێجا وى دوعا ژ خودێ كرن، ئينا خودێ ئهڤ ئايهته نيشا وان دا (1) و ئهگهر بوتپهرێس نيشان و دهليلهكى ل سهر ڕاستگۆيیا پێغهمبهرى - سلاڤ لێ بن - ببينن، دێ پشت دهنێ وباوهرییێ پێ نائينن، و پشتى دهليل ئاشكهرا دبیت دێ بێژن: ئهڤه سێرهبهندییهكا پويچه ودێ چیت ونامينیت)). [القمر:1 -2].
ئەڤ نیشان و ئایەتێن هەستپێکری یێن کو خودێ پەیدا دکەت وەک پشتەڤانییەک بۆ پێغەمبەرێن خۆ و سەرئێخستنەک بۆ وان؛ ب ڕەنگەکێ ڤەبڕی دبنە بەڵگە ل سەر هەبوونا خودێ.
بابەتێ دووێ یێ باوەری ئینان ب خودێ ب خۆڤە دگریت: باوەری ئینانە ب ڕبوبییەتا خودێ، کو ئەڤەیە مرۆڤی باوەری هەبیت کو خودێ ب تنێ ئافراندەر و ڕەببە و وی چ شریک و هەڤال و هاریکار نینن.
ڕەب (الرّبّ): ئەوە یێ ئافراندن و مولک و دەستهەلات و کار هەمی یێ وی بیت و یێ کەسێ دی نەبیت، خودێ گۆت: ئانكو: ((نێ ئافراندن ههمى و فهرمان ههمى يا وییه)). [الأعراف:54] و گۆت: ئانكو: ((ئهوێ ئهڤه كرى خودێیه خودايێ ههوه يێ كو مولك ههمى يێ وییه و ئهوێن هوين ژبلی خودێ پهرستنێ بۆ دكهن هندى وى پهڕكى يێ ب سهر بهركێ خورمێڤه د دهستدا نينه)). [فاطر:13].
نەهاتییە زانین چ چێکرییێن خودێ ڕبوبییەتا خودێ ڕەد کربیت و باوەری پێ نەئینابیت، ب تنێ ئەو نەبیت یێ خۆ مەزن بکەت و ژبەر خۆ مەزنکرنێ ڤێ چەندێ ڕەد بکەت نەکو باوەری ب وی تشتێ دبێژیت هەبیت، هەروەکی ئەڤ چەندە د گەل فیڕعەونی چێبووی دەمێ گۆتییە مللەتێ خۆ: {فَقَالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى} [النازعات:24]، ئانکو: ((و گۆت: ئهزم ئهو خودايێ ههوه يێ چ خودا د سهر ویدا نهههين))، و گۆتییە وان: {يَاأَيُّهَا الْمَلأُ مَا عَلِمْتُ لَكُم مِّنْ إِلَهٍ غَيْرِي} [القصص:38]، ئانکو: ((گهلی مهزنان، من - ژ بلی خۆ - چ خودايێن دى يێن هێژاى پهرستنێ بۆ ههوه نهناسينه))، بەلێ ئەڤ چەندە ژ لایێ بیروباوەرانڤە نەهات. خودایێ مهزن گۆت: ئانكو: ((و وان باوهرى ب وان موعجیزهيێن ئاشكهرا يێن ڕاستییا مووساى بهرچاڤ دكهن نهئينا، و وان ب دهڤێ خۆ ئاشكهرا كر كو ئهو باوهر ناكهن ئهڤ موعجیزه ژ نیك خودێ بن، و وان د دل دا دزانى كو ئهو ژ نیك خودێنه، بهلێ ژ دفن بلندى و خۆمهزنكرن [النمل:14].وان ئعتراف ب حهقییێ نهكر)) مووسای گۆتە فیڕعەونی، هەروەکی خودێ بۆ مە ژێ ڤەگێڕای: {لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنزَلَ هَـؤُلاء إِلاَّ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ بَصَائِرَ وَإِنِّي لأَظُنُّكَ يَافِرْعَونُ مَثْبُورًا} [الإسراء:104]، ئانکو: ((ئينا مووساى بهرسڤا ویدا: ئهى فيرعهون ب ڕاستى ته زانییه كو ژ بلی خودايێ ئەرد و ئهسمانان كهسێ ئهڤ ههر نههـ ئايهته نهئيناينه خوارێ؛ دا ئهو بۆ خودان ديتنان ببنه بەڵگە ل سهر تهوحيدا خودێ، هندى ئهزم ئهز مسۆگهر دزانم كو تۆ - ئهى فيرعهون - دێ تێچى و شكێى)). ژ بەر ڤێ چەندێ ژی؛ موشرکان دانپێدان ب ڕبوبییەتا خودێ دکر، هەر چەندە وان د ئولوهییەتێدا شرک بۆ پەیدا دکر، خودایێ مەزن دبێژێت: ئانكو: ((تۆ بێژه وان: ئهڤ ئهرده و ههر تشتهكێ تێدا يێ كێ يه ئهگهر ههوه زانينهك ههيه؟ (84) مسۆگهر ئهو دێ ئعترافێ كهن و بێژن: ئهو يێن خودێنه، وى ئهو ئافراندينه و ئهوه خودانێ وان، تۆ بێژه وان: ئهرێ ما ئهڤ چهنده بيرا ههوه ل هندێ نائينیت كو هوين بزانن ئهو ل سهر ڕاكرنا پشتى مرنێ يێ خودان شيانه؟ (85) تۆ بێژه: كییه خودايێ حهفت ئهسمانان و خودايێ عهرشێ مهزن، كو مهزنترين و بلندترين چێكرییه؟ (86) مسۆگهر ئهو دێ بێژن: خودێیه، تۆ بێژه وان: ئهرێ ما هوين ژ عهزابا وى ناترسن كـو هـوين پـهرسـتـنا ئێكى ژبلی وى بكهن؟ (87) بێژه: كییه خودانێ ههر تشتهكى يێ خزينهيێن ههمى تشتان د دهستێ ویدا، ئهو د ههوارا وى دچیت يێ هاوارێن خۆ بگههينیتێ و كهس نينه بشێت د ههوارا وى بچیت يێ وى بڤێت ئهو تێ ببهت، يان وێ خرابییێ ژێ بدهته پاش يا وى بۆ نڤيسى، ئهگهر هوين وێ چهندێ دزانن؟ (88) ئهو دێ بهرسڤێ دهن و بێژن: ئهو ههمى يێن خودێنه، تۆ بێژه وان: چاوا ئهقلێ ههوه ژ ههوه هاتییه ستاندن و هوين هاتينه خاپاندن، ڤێجا هوين بهرێ خۆ ژ تهوحيدێ و باوهرى ئينانا ب ڕابوونا پشتى مرنێ نائينن؟)). [المؤمنون:84 - 89].
ههروهسا خودێ دبێژیت: يانكو: ((و ئهگهر ته - ئهى موحهممهد - پرسيارا ڤان بوتپهرێسێن مللهتێ خۆ كربا كانێ كێ ئهسمان و عهرد ئافراندينه؟ مسوگهر ئهو دا بێژن: وى خودايێ زال ئهو ئافراندينه يێ كهس نهشێتێ، يێ پڕزانا ب وان و وى تشتێ د ناڤ واندا ههى)) [الزخرف:9].
ههروهسا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و ئهگهر تۆ پرسيارێ ژ بوتپهرێسان بكهى: كێ ئهو ئافراندينه؟ مسوگهر ئهو دێ بێژن: خودێ، ئهرێ ڤێجا چاوا ئهو ڕوییێ خۆ ژ عيبادهتێ خودێ وهردگێڕن و شريكان بۆ وى چێ دكهن؟)). [الزخرف:87].
فەرمانا خودێ یا ڤەگرە و فەرمانا گەردوونی و یا شەرعی هەردووکان ب خۆڤە دگریت، ڤێجا کا چاوا ئەو ڕێڤەبەرێ گەردوونییە و وەکی وی دڤێت ل دویڤ حیکمەت و کاربنەجهییا خۆ بڕیارێ تێدا ددەت؛ ئاها هۆسا ئەو حاکم و دەستهەلاتدارە ل سەر وی گەردوونی ب دانان و فەڕزکرنا عیبادەتان و ئەحکامێن سەرەدەری (موعامەلاتان)، ل دویڤ وێ یا حیکمەت و کاربنەجهییا وی دخوازیتێ. ڤێجا هەر کەسێ د عیبادەتاندا ئیکێ دی بکەتە شریک و مافێ شەرعدانانێ بدەتە وی ژی، یان ژی د سەرەدەرییاندا بکەتە حاکم و دەستهەلاتدار؛ ئەڤە وی شرک بۆ خودێ پەیداکر و مەرجێ باوەری ئینانێ ب جهـ نەئینا و باوەری ل دەڤ خۆ نەهێلا.
بابەتێ سێیێ یێ باوەری ئینان ب خودێ ب خۆڤە دگریت: باوەری ئینانە ب ئولوهییەتا خودێ، کو ئەڤەیە مرۆڤی باوەری هەبیت کو خودێ ب تنێ ئیلاهێ دروست و حەقە و وی چ شریک و هەڤال نینن، و (الإلـه) ب ڕامانا (المألوه) دهێت، ئانکو: ئەوێ ب ڤیان و حەزژێکرن و مەزنڕاگرتن عیبادەت بۆ دهێتە کرن.
خودایێ مەزن گۆت: {وَإِلَـهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لاَّ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيم} [البقرة:163]، ئانکو: ((و خودايێ ههوه خودايهكێ ب تنێیه، د ناڤ و سالۆخهت و كريارێن خۆدا يێ بێ ههڤاله، ژ وى پێڤهتر عهبدينى بۆ كهسێ ناهێتهكرن، بۆ ههمى چێكرییان يێ پڕدلۆڤانه و ب خودان باوهران يێ دلۆڤانكاره)). و خودێ گۆتییه: ئانكو: ((خودێ شاهدهيى دايه كو ئهو ب تنێ خودايه، و وى شاهدهيیا فريشته و زانايان ژیدا د گهل شاهدهییا خۆ، ل سهر مهزنترين تشتێ شاهدهيى بۆ دهێتهدان: كو تهوحيد و پێ ڕابوونا وییه ب دادییێ، ژ وى پێڤهتر چ خودا نينن، يێ زاله چ تشتهكێ وى بڤێت ل بهر وى ئاسێ نابیت، د گۆتن و كريارێن خۆدا يێ كاربنهجهه)). هەر تشتەکێ د گەل خودێ وەک ئیلاهـ بهێتە دانان و د گەل خودێ عیبادەت بۆ بهێتەکرن؛ ئولوهییەت و خودایینییا وی یا بەتالە، خودایێ مەزن دبێژیت: ئانكو: ((ئهو ژ بهر كو خودێیه خودايێ حهق يێ كو ژ وى پێڤهتر چ خودا نينن و هندى ئهو تشتـن يێن بوتپهرێس ژ بلی وى پهرستنێ بۆ دكهن دپويچن نه مفايى دگههينن نه زيانێ، هندى خودێیه د سهر چێكرییێن خۆڕا يێ بلنده و يێ بلنده ژ هندێ كو ههڤكويڤ و ههڤال ههبن، يێ مهزنه ههر تشتهك د بن وى دايه، چ تشت ژ وى مهزنتر نينه)). ناڤلێلرنا وان ب (ئیلاهـ)؛ مافێ خودایینی و عیبادەتی نادەتێ، خودایێ مەزن دەربارەی لات و عوززا و مەناتی گۆت: ئانكو: ((ههما ئهڤ صهنهمه هندهك ناڤن چ سالۆخهتێن كهمالێ بۆ نينن، ههوه و بابێن ههوه ل دويڤ دلێ خۆ ئهو يێن پێ ناڤكرين، خودێ چ دهليل پێ نهئيناينه خوارێ ڕاستییا گۆتنا ههوه بهرچاڤ بكهت)) [النجم:23].
خودێ دهربارهی هوودی (سلاڤ لێ بن) دبێژیت كو وی گۆته مللهتێ خۆ: ئانكو: ((ئهرێ هوين د دهرحهقا ڤان صهنهماندا يێن ههوه و بابێن ههوه ناڤ لێكرين ههڤڕكییێ د گهل من دكهن؟ خودێ چ هێجهت و دهليلهك پێ نهئينايه خوارێ؛ چونكى ئهو يێن هاتينه چێكرن نه چ مفاى دگههينن و نه چ زيانێ، ههما يێ پهرستن بۆ بهێته كرن خودێ ب تنێیه يێ ئافراندهر)). [الأعراف:71].
و دهربارهی یووسفی (سلاڤ لێ بن) دبێژیت كو وی گۆته ههردوو ههڤالێن خۆ یێن زیندانێ خۆ: ئانكو: ((و يووسفى گۆته وان ههردوو جحێلێن د گهل وى ل گرتيخانهيێ: ئهرێ پهرستنا وان خوداوهندێن چێكرى و جودا جودا چێتره يان پهرستنا ئێك خودايێ ب سهرڤههاتى؟ (39) ههما هوين ژ بلی خودێ پهرستنا هندهك ناڤان دكهن چ ڕامان د پشتڕا نينن، ههوه و بابێن ههوه ژ نهزانين و سهرداچوون ئهو بۆ خۆ يێن كرينه خودا، خودێ چ هێجهت و دهليل ل سهر ڕاستییا وان نهئيناينه خوارێ)). [يوسف:39-40].
ژ بەر هندێ ژی پێغەمبەران (سلاڤێن خودێ ل سەر هەمییان بن) دگۆتە مللەتێن خۆ: ئانكو: ((ئهى مللهتێ من عهبدينییا خودێ و گوهدارییا وى ب تنێ بكهن، چونكى ژ وى پێڤهتر ههوه چ خودايێن دى نينن هێژاى پهرستنێ بن)). [الأعراف:59] بەلێ موشرکان ئەڤ چەندە ڕەدکر و هندەک خودایێن دی بۆ خۆ دانان د گەل خودایێ ب حەق، ڤێجا د گەل خودێ عیبادەتێ وان ژی دکەن و داخوازا سەرکەڤتنێ ژ وان ژی دکەن و هەوارێن خۆ ژی دگەهیننە وان.
خودێ ب دوو بەڵگە و بوڕهانێن ئەقلی عیبادەتێ موشرکان بۆ ڤان خودایێن وان بۆ خۆ داناین بەتال کر:
یێ ئێکێ: خۆ تایبەتمەندییەکا خودایینییێ ل دەڤ ڤان خودایان نینە، بەلکی ئەو ژی د چێکرینە و نەشێن چ تشتان چێکەن و نە چ مفای بۆ وان کەسێن عیبادەتێ وان دکەن دئینن و نە چ زیانێ ل سەر وان لاددەن، هەر دیسان ژیان و مرنا وان ژی د دەستیدا نینە، خۆ تشتەک ل ئەسمانان ژی نینە و پشکدارییێ تێدا ناکەن.
خودایێ مەزن دبێژیت: {وَاتَّخَذُوا مِن دُونِهِ آلِهَةً لاَّ يَخْلُقُونَ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ وَلاَ يَمْلِكُونَ لأَنفُسِهِمْ ضَرًّا وَلاَ نَفْعًا وَلاَ يَمْلِكُونَ مَوْتًا وَلاَ حَيَاةً وَلاَ نُشُورًا} [الفرقان:3]، ئانکو: ((و بوتپهرێسێن عهرهبان ژ بلی خودێ هندهك خوداوهندێن نهشێن تشتهكى ب ئافرينن بۆ خۆ دانان و خودێ ئهو و ئهو ئافراندينه، ئهو خوداوهند نهشێن چ زيانێ ژ خۆ پاشڤه لێ بدهن و نهشێن چ مفايهكى بگههيننه خۆ و نهشێن چ زێندییان بمرينن و چ مرییان زێندى بكهن و ئهو نهشێن مرییهكى ژ گۆڕا وى زێندى دهربێخن)).
و گۆت: {قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَمَا لَهُمْ فِيهِمَا مِنْ شِرْكٍ وَمَا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ * وَلَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ} [سبأ:22-23]، ئانکو: ((تۆ - ئهى موحهممهد - بێژه بوتپهرێسان: هوين گازى وان بكهن يێن هوين هزر دكهن ئهو شريكێن خودێنه و هوين ههوجهيیێن خۆ بێژنێ، نێ ئهو د بهرسڤا ههوه ناهێن و هندى سهنگێ مێرییهكا هوير ل ئهردى و ئهسمانى د دهست واندا نينه، وان چ شريكاتى ژى د ئهرد و ئهسمانیدا نينه و چ پشتهڤان بۆ خودێ د ناڤ واندا نينن، بهلكى خودێ ب تنێیه ئهو داين و ئهو ب تنێیه دهێته پهرستـن و ژ وى پێڤهتر كهس يێ هێژاى پهرستنێ نينه * و ل نیک خودێ مههدهرا چ مههدهرچییان مفاى نادهت بۆ وى نهبیت يێ خودێ دهستويرى بۆ داى)). خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئهرێ ئهو چێكرییێن خودێ بۆ وى د پهرستنێدا دكهنه ههڤپشك و ئهو چێكرى نهشێن تشتهكى بئافرينن و ئهو دئافراندينه؟ (191) و ئهو نهشێن پشتهڤانییا وان بكهن يێن پهرستنێ بۆ دكهن يان خرابییێ ژ خۆ ب خۆ بدهنه پاش، ڤێجا ئهگهر ئهو نهشێن تشتهكى بئافرينن و نهشێن خرابییێ ژ خـۆ و وان بـدهنـه پاش، ئهرێ چاوا د گهل خودێ ئهو ببنه خوداوهند؟)). [الأعراف:191-192].
ئەگەر ئەڤە ڕەوشا ڤان خودایان بیت؛ هنگی پەرستن و ب خودێ دانانا وان مەزنترین بێئاقلی و بەتالترین تشتێ بەتالە.
یێ دووێ: ڤان موشرکان دانپێدان ب هندێ دکر کو خودایێ مەزن ب تنێ ئەو ڕەب و چێکەرە یێ دەستهەلاتا هەر تشتەکی د دەستێ ویدا و یێ وی ڤیا ب پارێزیت کەس نەشێت زیانێ بگەهینیتێ و یێ ڤیا زیان بگەهیتێ کەس نەشێت ب پارێزیت، ئەڤە وێ چەندێ فەر دکەت کا چاوا وان د ڕبوبییەتێدا خودێ ب تنێ دانا؛ ئاها هۆسا دڤێت د ئولوهییەت و عیبادەتی ژیدا وی ب تنێ ب پەرێسن و چ شریکان بۆ دروست نەکەن. ههروهكی خودێ گۆتی: ئانكو: ((گهلی مرۆڤان خودايێ خۆ يێ هوين ب قهنجییێن خۆ پهروهردهكرين بپهرێسن و ژێ بترسن و دويڤچوونا دينێ وى بكهن، چونكى ئهوى هوين و يێن بهرى ههوه ژى ژ چوننهيێ ئافراندن، دا بهلكى هوين ببنه ژ تهقواداران يێن خودێ ژ وان ڕازى بووى وئهو ژ وى ڕازى بووين (21) خودايێ ههوه ئهوێ ئهرد بۆ ههوه كرییه جھ؛ دا ژينا ههوه ل سهر وى ب ساناهى بكهڤیت و ئهسمان موكوم ئاڤاكرى و باران ژ عهورى باراندى و ههمى ڕهنگێن فێقى و شينكاتى بۆ ههوه ژێ داين، ڤێجا هوين چ ههڤال و هۆگران بۆ خودێ د پهرستنێدا چـێ نهكهن، هوين د زانن كو ئهو د ئافراندن و ڕزقدانێدا يێ بێ شریكه و ئهوه يێ هێژاى پهرستنێ (22) )). [البقرة:21-22].
ئانكو: ((و ئهگهر تۆ پرسيارێ ژ بوتپهرێسان بكهى: كێ ئهو ئافراندينه؟ مسوگهر ئهو دێ بێژن: خودێ، ئهرێ ڤێجا چاوا ئهو ڕوییێ خۆ ژ عيبادهتێ خودێ وهردگێڕن و شريكان بۆ وى چێ دكهن؟)) [الزخرف:87].
ئانكو: ((تۆ بێژه وان: ئهو كییه ژ ئهسمانى ڕزقى ددهته ههوه، دهمێ بارانێ ژێ دبارينیت و ژ ئهردى دهمێ شينكاتى ژێ دهردئێخیت ڤێجا هوين و حهيوانێن خۆ ژێ دخۆن؟ ئهو گوهـ و چاڤێن هوين بهيستن و ديتنێ پێ دكهن و خۆشییێ پێ دبهن د دهستێ كێ دانه؟ ئهو كییه مرن و ژين د گهردوونێ ههمییێدا ب دهستێ وى، ڤێجا يێن زێندى ژ يێن مرى دئينیته دهر؟ ئهو كییه يێ كارێ ئهرد و ئهسمانى ب ڕێڤه دبهت و كارێ ههوه ويێ ههمى چێكرییان؟ ئهو دێ بهرسڤێ دهنه ته كو ئهوێ ڤێ ههمییێ دكهت خودێیه، ڤێجا تۆ بێژه وان: ئهرێ ما هوين ژ عهزابا خودێ ناترسن ئهگهر ههوه پهرستنا تشتهكێ دى د گهل وى كر؟ (31) ڤێجا ئهو (ئهلڵاهـ) خودايێ ههوه يێ ب حهقه يێ گومان تێدا نه، يێ هێژا كو پهرستنا وى ب تنێ بێته كرن، ڤێجا ما ژ حهقییێ دهركهڤیت ژ بلی نهحهقییێ تشتهكێ دى ههيه؟ ڤێجا چاوا هوين بهرێ خۆ ژ عيبادهتێ وى وهردگێڕنه عيبادهتێ تشتهكێ دى يێ ژبلی وى؟)) [يونس:31-32].
بابەتێ چارێ یێ باوەری ئینان ب خودێ ب خۆڤە دگریت: باوەری ئینانە ب ناڤ و سالۆخەتێن خودێ:
ئانكو: بنهجهكرنا وان باشناڤ و سالۆخهتێن خودایێ مهزن د پهڕتووكا خۆدا یان پێغهمبهرێ وی صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن د سوننهتا خۆدا بۆ وی بنهجهكرن، ل سهر وی شێوه و ڕهنگێ ژ ههژی خودێ بیت و بابهتی وی بیت، بێی كو گوهاڕتن تێدا بهێته كرن یان بهێنه ژ كارئێخستن یان چاوانی بۆ بهێته دانان یان بهێته گۆتن وهكی یێن چێكرییانه، خودایێ مهزن گۆت: ئانكو: ((وخودێ باشناڤ ههنه، يێن هندێ دگههينن كو ئهو خودانێ مهزنییێيه، وههمى ناڤێن وى دباشن، ڤێجا تشتێ ههوه بڤێت هوين ب باشناڤێن وى داخوازێ ژێ بكهن، وهوين وان بهێلن يێن گوهۆڕينێ دئێخنه ناڤێن وی، ئهو ب وى كارى دێ ئێنه جزادان يێ وان د دنيايێ دا دكر)) [الأعراف:180] ئانكو: ((و سالۆخهتا بلندتر د ههر تشتهكیدا يا ئهو پێ بهێته سالۆخدان بۆ وییه، چ تشتهك وهكى وى نينه، ئهوه گوهدێرێ بينهر. ئهوه زالێ كهس نهشێتێ، يێ كاربنهجهـ د گۆتـن و كريارێن خۆدا و د ڕێڤهبرنا خهلكیدا)) [الروم:27] ئانكو: ((تشتهك ژ چێكرییێن وى وهكى وى نينه، نه د ذاتێ ویدا نه د ناڤ و سالۆخهت و كريارێن ویدا؛ چونكى ناڤێن وى ههمى دباشن، و سالۆخهتێن وى ههمى د پێكهاتى و مهزنن، وى ب كريارێن خۆ - بێ ههڤپشك - چێكرییێن خۆ يێن مهزن ههمى ئافراندينه، ئهوه گوهدێرێ بينهر، تشتهك ژ گۆتن و كريارێن بهنییێن وى ل وى بهرزه نابیت، و ئهو دێ وان سهرا جزا دهت)) الشورى:11].
دوو کۆم و دەستەک د ڤی بابەتیدا ب سەرداچوون و ژ ڕێکا ڕاست دەرکەڤتن:
یا ئێکێ: ژکارئێخەر (المعطّلة)ـن، ئەوێن هەمی یان هندەک ژ ناڤ و سالۆخەتێن خودێ ڕەد کرین، هێجەتا وان ژی ئەڤە بوو کو ئەگەر مە ئەو بنەجهـ کرن و باوەری پێ ئینا؛ ئەڤە ئەم تووشی وەکهەڤکرنێ (تەشبیهێ) بووین، ئانکو: وەکهەڤکرنا خودێ د گەل چێکرییێن وی، بەلێ ئەڤ هیجەتە ب چەند لایانڤە یا بەتالە، ژ وان ژی:
یێ ئێکێ: ئەڤ هێجەتە چەند تشتەکێن خەلەت ب دویڤ خۆڕا دئینیت، وەکی هەبوونا هەڤدژییێ د گۆتنێن خودێدا، ئەڤە ژی چونکی خودێ ناڤ و سالۆخەت بۆ خۆ بنەجهـ کرن و ڕەدکر تشتەک وەکی وی بیت. ئەگەر بنەجهکرنا وان خواستبا وەکهەڤکرن و (تەشبیهێ)؛ هنگی ئەڤە دا خوازیتە هندێ هەڤدژی د گۆتنێن خودێدا هەبا و هندەک گۆتنێن وی هندەک گۆتنێن وی یێن دی درەو دەرئێخستبان.
یێ دووێ: ئەگەر دوو تشت د ناڤەکی یان سالۆخەتەکێدا وەکی ئێک بن؛ مەرج نینە د هەمی تشتاندا وەکی ئێک و د وەکهەڤ بن، بۆ نموونە تۆ دبینی دوو کەس وەکی ئێکن د هندێدا کو هەردوو مرۆڤن و گوهلێبوون و دیتن و ئاخڤتن یا هەی، بەلێ ئەڤە وێ چەندێ فەر ناکەت کو ئەو دوو کەس د هەمی ڕامانێن مرۆڤایەتی و گوهلێبوون و دیتن و ئاخڤتنێدا د وەکهەڤ بن.
تۆ دبینی گیانەوەران دەست، پێ و چاڤ یێن هەین، بەلێ ئەڤ وەکهەڤییە ناخوازیتە هندێ کو دەست و پێ و چاڤێن وان ب تەمامی وەکی ئێک بن.
ڤێجا ئەگەر ژێکجۆداهی د ناڤبەرا چێکرییاندا دیار بوو د وی تشتێ ئەو تێدا د پشکدارن ژ ناڤ یان سالۆخەتان؛ هنگی ژێکجۆداهی د ناڤبەرا چێکەر و چێکریدا هێشتا دیارتر و مەزنترە.
کۆم و دەستەکا دووێ: وەکهەڤکەر (المشبّهة)ـن، ئەوێن ناڤ و سالۆخەت بۆ خودێ بنەجهـ کرین، د گەل وەکهەڤکرنا خودێ د گەل چێکرییێن وی، هێجەتا وان ژی بۆ ڤێ چەندێ ئەڤەیە کو ئەڤا وان کری ئەوە یا بەڵگەیێن شەرعی دخوازنێ و ئەڤە ڕامانا وان بەڵگەیانە، چونکی خودێ ب وی تشتی د گەل عەبدان د ئاخڤیت یێ ئەو تێدگەهن، ئەڤ هێجەتا وان ژی ژ چەند لایانڤە یا بەتالە، ژ وان ژی:
یێ ئێکێ: وەکهەڤی و لێکچوونا خودایێ مەزن د گەل چێکرییێن وی تشتەکە ئەقل و شەرع بەتال دکەن و پێ ڕازی نابن و نەیا مومکنە تشتەکێ بەتال و نە دروست ڕامان و فەرکرییا بەڵگەیێن قورئان و سوننەتێ بیت.
یێ دووێ: خودێ ب وی تشتی د گەل عەبدان د ئاخڤیت یێ ئەو تێدگەهن، ئەڤە وەک بنیاتێ ڕامانێ، بەلێ حەقیقەت و ناڤەڕۆکا وی تشتێ ئەڤ ڕامانە ل سەر؛ ئەڤە ژ وان تشتانە یێن خودێ زانینا وێ ل دەڤ خۆ هێلای د وی تشتێ گرێدای ب وی و .سالۆخەتێن وی ڤەیە
ڤێجا ئەگەر خودێ بۆ خۆ بنەجهـ کر کو ئەو گوهدێرە و وی گوهـ ل دەنگان دبیت ( سەمیعە)؛ هنگی گوهلێبوون تشتەکێ دیار و ئاشکەرایە ژ لایێ بنیاتێ ڕامانا خۆڤە (کو گەهشتنا دەنگایە بۆ گوهی)، بەلێ ڕاستی و حەقیقەتا گوهلێبوونا خودایێ مەزن؛ تشتەکێ دیار و ئاشکەرا نینە و ئەم نزانین یا چاوایە، چونکی ڕاستی و حەقیقەتا گوهلێبوونێ خۆ د ناڤ چێکرییاندا دهێتە گوهاڕتن و گوهلێبوونا هەمییان وەکی ئێک نینە، ڤێجا جۆداهی و نەوەکئێکییا وێ د ناڤبەرا چێکەر و چێکرییاندا هێشتا دیارتر و مەزنترە.
ڤێجا ئەگەر خودێ بەحسێ خۆ کربیت و گۆتبیت کو ئەو یێ ل سەر عەرشی بلند و ڕاستڤە بووی و (ئیستواء) يا كرى؛ هنگی ڕاستڤەبوون (ئیستواء) ژ لایێ بنیاتێ رامانێڤە تشتەکێ دیار و ئاشکەرایە، بەلێ ڕاستی و حەقیقەتا وێ ڕاستڤەبوونا ئەو ل سەر نە تشتەکێ دیار و ئاشکەرایە سەبارەت ڕاستڤەبوونا خودێ ل سەر عەرشێ خۆ، چونکی ڕاستی و حەقیقەتا ڕاستڤەبوونێ د ناڤ چێکرییاندا وەکی ئێک نینە، ڤێجا ڕاستڤەبوونا ل سەر کورسییەکا جێگر کو ژ جهێ خۆ نەلڤیت؛ وەکی ڕاستڤەبوونا ل سەر پشتا دەوارەکێ ئاسێ و نەخۆش و شەمبۆز نینە، ڤێجا ئەگەر ژێکجۆداهی د ناڤبەرا چێکرییاندا دیار بوو؛ هنگی ژێکجۆداهی د ناڤبەرا چێکەر و چێکریدا هێشتا دیارتر و مەزنترە.
باوەری ئینان ب خودایێ مەزن ل دویڤ وێ یا مە ئەو پێ سالۆخەت کری؛ چەندین بەرهەمێن مەزن ب دەست مرۆڤێ باوەردارڤە دئینیت، ژ وان ژی:
ئێک: بنەجهکرنا تەوحید و ئێکتاپەرستییا خودایێ مەزن، ئەڤە ژی ب وێ چەندێ ئەڤ مرۆڤە ب چ تشتێن دیڤە ناهێتە گرێدان بۆ هیڤی و ترسێ و ژ خودێ پێڤەتر چ تشتێن دی ناپەرێسیت.
دوو: تەمامەتییا ڤیان و حەزژێکرن و مەزنڕاگرتنا خودێ ل دویڤ وێ چەندا ناڤێن وی یێن جوان و سالۆخەتێن وی یێن بلند فەر دکەن.
سێ: بنەجهکرنا عیبادەتێ خودێ ب ئەنجامدانا وی تشتێ فەرمان پێ کری و خۆ دویرکرنا ژ وی تشتێ پاشڤەلێدان ژێ کری.
*
باوهری ئینان ب مهلائیكهتان:
مهلائیكهت: جیهانهكا غهیبی و نهپهنییه، چێكری و ئافراندینه، پهرستنا خودێ دكهن و تشتهك ژ سالۆخهتێن ڕبوبییهت و ئولوهییهتێ-خودایینیێ- ل دهڤ وان نینه، خودایێ مهزن ئهو یێن ژ ڕوناهییێ ئافراندین و سهرچهمییانهكا تهمام بۆ فهرمانا خۆ و هێز و شیان بۆ جێبهجێكرنا وێ یا دایه وان، خودایێ مهزن گۆت: ئانكو: ((و ئهو مهلائیكهتێن نێزيكى وى خۆ ژ پهرستنا وى مهزنتر لێ ناكهن و ئهو ناوهستیيێـن. ڤێجا چاوا دبیت عهبدهكێ وى يان چێكرییهكێ وى ببیته شريك بۆ وى؟ (19) ئهو ههردهم نڤێژێ و زكرێ خودێ دكهن، نه ئهو لاواز دبن و نه شڕ دبن)) [الأنبياء:19-20].
هژمارا وان گەلەکە کو ژ خودێ پێڤەتر کەسەك نەشێت ب هژمێریت، د هەردوو صەحیحێن بۆخاری و موسلمیدا بنەجهـ بوویە ژ فەرموودەیا ئەنەسی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دەمێ بەحسێ چیڕۆکا بلندبوونا پێغەمبەری صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن دکەت بۆ ئەسمانان، تێدا هاتییە کو بەیتول مەعموور ل ئەسمانان ب پێغەمبەری صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن هاتە نیشاندان، ڕۆژانە حەفتێ هزار مەلائیکەت نڤێژێ لێ دکەن، گاڤا دەرکەڤتن؛ هەتا دویماهیکا ژیانا وان دورا وان نائێتەڤە.
باوەری ئینان ب مەلائیکەتان چار بابەتان ب خۆڤە دگریت:
ئێك: باوەری ئینان ب هەبوونا وان.
دوو: باوەری ئینان ب وان مەلائیکەتێن مە ناڤێن وان زانی؛ ب ناڤێ وان ب خۆ، وەکی (جبریلی)، و ئەوێ مە ناڤێ وی نەزانی بیت ژی؛ دێ باوەرییەکا گشتی پێ ئینین.
سێ: باوەری ئینان ب وان سالۆخەتێن مە ژ وان زانین، وەکی سالۆخەتێ (جبریلی) کو پێغەمبەری صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن بەحس ل هندێ کرییە وی جبریل ل سەر شێوەیێ وی یێ ئەو ل سەر هاتییە ئافراندن دیت، وی شەشسەد پەڕ و چەنگ پێڤەبوون و ئاسوییێن ئەسمانی هەمی گرتبوون.
دبیت مەلائیکەت ب فەرمانا خودایێ مەزن بهێتە سەر ڕەنگێ مرۆڤەکی، هەروەکی ئەڤ چەندە د گەل (جبریلی) چێبووی، دەمێ خودێ ئەو هنارتییە دەڤ مەریەمێ و جبریلی خۆ ئینایە سەر ڕەنگێ مرۆڤەکێ دروست، هەروەسا دەمێ هاتییە دەڤ پێغەمبەری صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن کو ئەو یێ ڕوینشتی بوو د ناڤ صەحابییێن خۆدا، جبریل هاتە دەڤ ل سەر ڕەنگێ زەلامەکی کو جلکێن وی گەلەک د سپی بوون و مویێن وی گەلەک د ڕەش بوون، چ شینوارێن ڕێڤینگیێ ل سەر نەبوون، خۆ صەحابییەکی ئەو نەدنیاسی، ڤێجا هات و ڕوینشتە دەڤ پێغەمبەری صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن و چۆکێن خۆ ب چۆکێن وی ڤەنان و دەستێن خۆ دانانە سەر ڕانێن خۆ، پاشی پرسیار ژ پێغەمبەری صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن کر دەربارەی ئیسلامێ، باوەرییێ (ئیمانێ) و چاکی (ئیحسانێ) و ڕۆژا قیامەتێ و نیشانێن وێ، پێغەمبەری ژی صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن بەرسڤا وی دا، ئەو ژی چوو، پاشی پێغەمبەری صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن گۆت: «هذا جبريل؛ أتاكم يعلّمكم دينكم»، ئانکو: ((ئەڤە جبریل بوو، هاتە دەڤ هەوە دا ئایینێ هەوە نیشا هەوە بدەت)).
هەروەسا ئەو مەلائیکەتێن خودێ بۆ دەڤ ئیبراهیم و لوطی فڕێکرین کو هەمی ل سەر ڕەنگێ زەلامان بوون.
چار: دیسان ژ وان تشتێن باوەری ئینان ب مەلائیکەتان ب خۆڤە دگریت: باوەری ئینانە ب وان کارێن مە ژ وان زانین کو ب فەرمانا خودایێ مەزن پێ ڕادبن و ئەنجام ددەن، وەکی زکرێ خودێ و عیبادەتێ وی ب شەڤ و ڕۆژ بێی کو ژێ بێزار بن یان سست و خاڤ بن.
دبیت هندەك ژ وان کارێن تایبەت ژی هەبن.
وەکی: جبریلێ دەستپاك ل سەر وەحییا خودایێ مەزن، خودێ وەحی د گەل وی بۆ پێغەمبەر و هنارتییێن خۆ فڕێدکر.
وەکی: میکائیلی کو ئەرکێ باران و گیای پێ هاتییە ڕاسپاردن.
وەکی: ئیسڕافیلی: ئەوێ هاتییە ڕاسپاردن ب ئەرکێ پفکرنا بۆقێ ل دەمێ قیامەت ڕادبیت و خەلك ژ ناڤ قەبرێن خۆ ڕادبن.
وەکی: مەلائیکەتێ مرنێ: کو ئەرکێ کێشانا ڕوحان ل دەمێ مرنێ پی هاتییە دان.
وەکی: مالکی کو ئەرکێ ئاگرێ جەهنەمێ پێ هاتییە دان و ئەو دەرگەهڤانێ جەهنەمێیە.
هەروەسا وەکی: وان مەلائیکەتێن هاتینە ڕاسپاردن ب وی زارۆکێ د مالبچویکێ دایکێدا، هەر گاڤا مرۆڤی چار هەیڤ د زکێ دایکا خۆدا تەمام کرن: خودێ دێ مەلائیکەتەکی بۆ فڕێکەت و دێ فەرمانێ ل وی کەت ئەو ڕزقێ وی و ئەجەل و کارێ وی بنڤیسیت و کا دێ مرۆڤەکێ بەختڕەش بیت یان بەختەوەر بیت.
دیسان وەکی: ئەو مەلائیکەتێن هاتینە ڕاسپاردن ب پاراستن و نڤیسینا کریارێن مرۆڤان، کو هەر مرۆڤەکی دوو مەلائیکەت هەنە، ئێک یێ ل ڕەخێ ڕاستێ و یێ دی یێ ل ڕەخێ چەپێ.
وەکی: ئەو مەلائیکەتێن هاتینە ڕاسپاردن ب پرسیارکرنا ژ مری ئەگەر هاتە دانان د ناڤ قەبرێ ویدا، کو دێ دوو مەلائیکەت هێنە دەڤ وی و دێ پرسیارێ ژ وی کەن کا خودایێ تە کییە، ئایینێ تە چییە و پێغەمبەرێ تە کییە؟
باوەری ئینان ب مەلائیکەتان، چەندین فێقی و بەرهەمێن مەزن ژێ پەیدا دبن، ژ وان ژی:
ئێك: زانین ب مەزناهی و هێز و دەستهەلاتا خودایێ مەزن، چونکی مەزناهییا چێکری؛ بەڵگەیە ل سەر مەزناهییا چێکەری.
دوو: سوپاسیکرنا خودێ ژ بەر گرنگیدانا وی ب مرۆڤان، ژ بەر کو وی هندەك ژ ڤان مەلائیکەتان ڕاسپاردینە ب پاراستنا مرۆڤان و نڤیسینا کریارێن وان و ژ بلی ڤانە ژ بەرژەوەندییێن وان.
سێ: ڤیان و حەزژێکرنا مەلائیکەتان ژ بەر وی عیبادەتێ ئەو بۆ خودایێ مەزن دکەن.
هندەك مرۆڤێن سەرداچووی ئەو ئێك ڕەدکرییە کو مەلائیکەت لەش (جسم) بن و گۆتییە: ئەو هێزەکا باش یا ڤەشارتییە د ناڤ چێکرییاندا، ئەڤە ژی درەو دەرئێخستنە بۆ پەڕتووکا خودایێ مەزن و سوننەتا پێغەمبەرێ وی صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن و ئێکدەنگییا زانایان.
ئانكو: ((حهمدا تهكووز بۆ خودێ بیت ئافراندهر و داهێنهرێ ئهسمانان و ئهردى، يێ فريشته بۆ وان بهنییێن خۆ هنارتين يێن وى دڤێن؛ دا ئهمر و فهرمانا وى بگههيننه وان و شيانا وى يا مهزنه كو وى بۆ فڕينێ مهلائیكهت كرينه خودان چهنگێن دوودوو و سێ و سێ و چارچار؛ دا ئهو ئهمرێ خودێ بگههينن)) [فاطر:1].
و خودێ گۆت: ئانكو: ((و ئهگهر تۆ ببينى دهمێ فريشته ڕحێن كافران دستينن، ئهو ل دهمێ هاتنا وان ل ڕوییێن وان ددهن، ل دهمێ ڕهڤينا وان ل پاشییێن وان ددهن)) [الأنفال:50].
و خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و ئهگهر ته - ئهى موحهممهد - ئهو سهرداچوويێن هه ديتبان دهمێ ئهو دكهڤنه بهر گرانییا مرنێ، ئهو فريشته يێن ڕحـا وان دستينن دهستێن خۆ ب عهزابێ ڤهدكهن و دبێژنه وان: خۆ ژ ڤێ تهنگاڤییێ بيننهدهر)) [الأنعام:93].
هەروەسا خودایێ مەزن دبێژیت: ئانكو: ((و ژ مهزنییا شيانا خودێیه ئهگهر ئهو ب وهحییێ ئاخڤت و خهلكێ ئهسمانان گوهـ ل دهنگێ وى بوو ههمى ژ ترساندا ڤهدلهرزن، ههتا كو وهكى دلگرتنهكێ ب سهر واندا دهێت، ڤێجا دهمێ ترس ژ سهر وان ڕادبیت هندهك ژ وان دبێژنه هندهكان: خودايێ ههوه چ گۆت؟ فريشته دێ بێژن: وى ڕاستى گۆت، ئهوه يێ ب خۆ و دهسههلات و بهايێ خۆ يێ بلند و د سهر ههر تشتهكیڕا يێ مهزن)) [سبأ:23].
دهربارهی خهلكێ بهحهشتێ ژی گۆتییه: ئانكو: ((و فريشته د ههمى دهرگههانڕا ب سهر وانڤه دهێنه ژوور؛ دا پيرۆزباهییێ ل وان بكهن كو ئهو هاتينه بهحهشتێ (23) فريشته دبێژنه وان: ژ بهر صهبرا ههوه كێشاى ل سهر گوهدارییا خودێ هوين ژ ههر نهخۆشییهكێ ب سلامهتى بن، ڤێجا بهحهشت چ خۆش خانییێ دويماهییێيه)) [الرعد:23-24].
فەرموودەیەك د صەحیحا بۆخاریدا هاتییە کو ئەبو هورەیرە (خودێ ژێ ڕازی بیت) ژ پێغەمبەری صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن ڤەگۆهاستییە کو گۆتییە: «إذا أحبّ الله العبد نادى جبريل: إنّ الله يحبّ فلانًا فأحببه، فيحبّه جبريل، فينادي جبريل في أهل السّماء: إنّ الله يحبّ فلانًا فأحبّوه، فيحبّه أهل السّماء، ثمّ يوضع له القبول في الأرض»، ئانکو: ((ئەگەر خودێ حەز ژ عەبدێ خۆ کر؛ دێ گازی جبریلی کەت کو: مسوگەر خودێ حەز ژ فلان کەسی کر، ڤێجا تۆ ژی حەز ژێ بکە، جبریل ژی دێ حەز ژێ کەت، پاشی جبريل دێ گازی خەلکێ ئەسمانی کەت: مسوگەر خودێ حەز ژ فلان کەسی کر؛ هوین ژی حەز ژێ بکەن، خەلکێ ئەسمانی ژی دێ حەز ژێ کەن، پاشی دێ ڕازیبوون (قەبوول) ل سەر ئەردی بۆ هێتە دان)).
هەر د صەحیحا بۆخاریدا فەرموودەیەکا دی هاتییە کو ژ ئەبو هورەیرەی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێتە ڤەگۆهاستن کو گۆتییە: پێغەمبەری صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن گۆت: «إذا كان يوم الجمعة كان على كلّ بابٍ من أبواب المسجد الملائكة يكتبون الأوّل فالأوّل، فإذا جلس الإمام طووا الصّحف وجاءوا يستمعون الذّكر»، ئانکو: ((ئەگەر ڕۆژا ئەینییێ هات، ل بەر هەر دەرگەهەکێ مزگەفتێ مەلائیکەتەک دێ ڕاوەستیت و دێ نڤیسیت کا کی بەری کێ هاتە مزگەفتێ، دەمێ گۆتارخوین ڕوینشتە خوارێ بۆ خواندنا گۆتارێ؛ ئەڤ مەلائیکەتە دێ بەرپەڕێن خۆ پێچن و گرن و دێ هێن گوهدارییا زکری و گۆتارێ کەن)).
ئەڤ تێکستە د ئاشکەرا و (صەریحن) کو مەلائیکەت لەشن، نە هێزەکا ڤەشارتی (مەعنەوی)، هەروەکی کەسێن سەرداچووی گۆتی، و موسلمان ل سەر بنیاتێ ڤان تێکستان ئێکدەنگ بووینە.
*
باوهری ئینان ب پهڕتووكان:
(الکتب) د زمانێ عەرەبییێدا: کۆما پەیڤا (کتاب)ـە کو ب ڕامانا (مکتوب) دهێت، ئانکو ئەو تشتێ هاتییە نڤیسین.
ل ڤێرێ مەرەم ب پەڕتووکان: ئەو پەڕتووکن یێن خودایێ مەزن بۆ پێغەمبەرێن خۆ ئیناینە خوارێ، وەک دلۆڤانی بۆ چێکرییان و ڕاستەڕێکرن بۆ وان، دا کو ب ڕێکا ڤان پەڕتووکان بگەهنە بەختەوەرییا خۆ یا دونیا و ئاخرەتێ.
باوەری ئینان ب پەڕتووکان چار تشتان ب خۆڤە دگریت:
ئێك: باوەری ئینان ب وێ چەندێ کو ب دروستی ئەڤ پەڕتووکە یێ ژ لایێ خودێ هاتییە خوار.
دوو: باوەری ئینان ب ناڤێ وان پەڕتووکێن مە ناڤێ وان زانی، وەکی قورئانێ کو بۆ موحەممەدی صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن هاتییە خوار و تەوڕاتێ کو بۆ مووسای سلاڤ لێ بن هاتییە خوار و ئنجیلێ کو بۆ عیسای سلاڤ لێ بن هاتییە خوار و زەبوورێ کو بۆ داوودی سلاڤ لێ بن هاتییە خوار، بەلێ ئەو پەڕتووکێن مە ناڤێ وان نەزانیبیت؛ هنگی دێ باوەرییەکا گشتی ب وان ئینین.
سێ: ڕاستدەرئێخستنا وان دەنگوباسێن ب ڕەنگەکێ دروست د واندا هاتین، وەکی دەنگوباسێن قورئانێ، هەروەسا دەنگوباسێن وان پەڕتووکێن نەهاتینە گوهاڕتن و دەستکاری تێدا نەهاتییە کرن.
چار: کارکرن ب وان ئەحکام و بڕیارێن د واندا نەهاتینە نەسخکرن و ڕازیبوون و خۆڕادەستکرن بۆ وان، چ ئەم حیکمەتا وان بزانین و تێبگەهین یان تێنەگەهین، و پەڕتووکێن بەرێ هەمی ب قورئانا مەزن هاتینە نەسخکرن. ئانكو: ((و مه قورئان بۆ ته - ئهى موحهممهد - ئينايه خوارێ و ههر تشتهكێ تێدا ههى حهقییه و شاهدهيیێ ل سهر ڕاستگۆییا وان كيتابێن بهرى خۆ ددهت و كو ئهو ژ نیك خودێنه و ئهو ل سهر وان يا حاكم و زال و ئهمينه)) [المائدة:48]. ئانكو: دادوهره ل سهر.
ل سەر ڤێ چەندێ؛ نەیا دروستە و چێنابیت مرۆڤ کار ب چ حوکمێن پەڕتووکێن بەرێ بکەت، ب تنێ ئەو نەبیت یا ب دروستی ژ وان بنەجهـ بووی و قورئانێ دانپێدان پێ کری.
باوەری ئینان ب پەڕتووکان، چەندین فێقی و بەرهەمێن مەزن ژێ پەیدا دبن، ژ وان ژی:
ئێك: زانین ب وێ چهندێ كو خودایێ مهزن گرنگییێ ب عهبدێن خۆ ددهت، چونكی وی بۆ ههر مللهتهكی پهڕتووكەك ئینایه خوار و ب ڕێكا وێ وی مللهتی ڕاستهڕێ دكهت.
دوو: زانین ب حیكمهت و كاربنهجهییا خودایێ مهزن د شهریعهتێ ویدا، چونكی وی بۆ ههر مللهتهكی شهریعهتەك دانا كو د گهل ڕهوشا وان ب گونجیت. ئانكو: ((چونكى مه بۆ ههر مللهتهكى شريعهتهك و ڕێكهكا ئاشكهرا دانايه دا كارى پێ بكهن)) [المائدة:48].
سێ: سوپاسیكرنا خودێ ل سهر ڤێ چهندێ.
*
باوهری ئینان ب پێغهمبهران:
(الرّسل): كۆما پهیڤا (رسول)ـه كو ب ڕامانا (مرسل) دهێت، ئانكو ئهوێ هاتییه هنارتن دا تشتهكی بگههینیت.
ل ڤێرێ مهرهم پێ: ئهو مرۆڤن یێن ب ڕێكا وهحییێ شهریعهتهك بۆ هاتییه هنارتن و فهرمان پێ هاتییه كرن ئهو ڤی شهریعهتی بگههینن.
ئێكهم پێغهمبهرێ خودێ ژی نووحه سلاڤ لێ بن و دویماهیك پێغهمبهر ژی موحهممهده صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن.
ئانكو: ((ئهى موحهممهد مه وهحى ب گههاندنا پهيامێ بۆ ته هنارتییه ههر وهكى مه بۆ نووحى و پێغهمبهرێن پشتى وى هنارتى)) [النساء:163].
فەرموودەیەك د صەحیحا بۆخاریدا هاتییە کو ژ ئەنەسێ کوڕێ مالکی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێتە ڤەگۆهاستن د فەرموودەیا مەهدەرێدا کو پێغەمبەری صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن: «ذكر أنّ النّاس يأتون إلى آدم؛ ليشفع لهم، فيعتذر إليهم ويقول: ائتوا نوحًا أوّل رسولٍ بعثه الله»، ئانکو: ((بەحسێ هندێ کر کو خەلك دێ هێنە دەڤ ئادەمی دا مەهدەرێ بۆ بکەت، ئەو ژی دێ لێبورینێ ژ وان خوازیت و دێ بێژیت: هەڕنە دەڤ نووحی کو ئێکەم پێغەمبەرە خودێ بۆ خەلکی فڕێکری)) و فەرموودە بەحسکر.
خودایێ مەزن ژی دەربارەی موحەممەدی صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن گۆت: ئانكو: ((موحهممهد بابێ چ زهلامێن ههوه نهبوو، بهلێ ئهو پێغهمبهرێ خودێیه و دويماهییێ پێغهمبهرانه، ڤێجا پشتى وى ههتا ڕۆژا قيامهتێ چ پێغهمبهرينى نابیت)) [الأحزاب 40].
هەر مللەتەکێ هەبیت، یان خودێ هنارتی و ڕەسوولەك ب شەریعەتەکێ تایبەت ب وێڤە یێ فڕێکری بۆ مللەتی، یان ژی پێغەمبەر و نەبییەك ب شەریعەتێ پێغەمبەرەکێ بەری خۆ یێ فڕێکری، دا بچیت ڤی شەریعەتی نویکەتەڤە، خودایێ مەزن گۆت: ئانكو: ((و ب ڕاستى د ناڤ ههر مللهتهكێ بۆریدا مه پێغهمبهرهك هنارتبوو دا فهرمانێ ب پهرستنا خودێ و گوهدارییا وى ل وان بكهت و وان ژ پهرستنا شهيتانى و صهنهم و مرییان بدهته پاش)) [النحل:36].
ئانكو: ((و مللهتهك نينه پێغهمبهرهك بۆ نههات بیت وان ژ كوفرێ و سهرداچوونێ بترسينیت)) [فاطر:24].
ئانكو: ((هندى ئهمين مه تهورات ئينايه خوارێ، ڕێنيشادانا ژ بهرزهبوونێ و ئاشكهراكرنا ئهحكامان تێدا ههيه، و وان پێغهمبهران يێن خۆ ئێخستییه ژێر حوكمێ خودێ و باوهرى پێ ئيناى حوكم پێ د ناڤبهرا جوهییاندا كرییه، ئهو ژ حوكمێ وێ دهرنهكهڤتينه و وهربادان ژى نهئێخستییێ)) [المائدة:44].
پێغەمبەر ژی مرۆڤن و یێن هاتینە ئافراندن، ئەوان چ تایبەتمەندییێن ڕبوبییەتێ و ئولوهییەتێ (خودایینییێ) ل دەڤ نینن، خودایێ مەزن دەربارەی پێغەمبەرێ خۆ موحەممەدی صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن کو سەروەر و مەزنێ هەمی پێغەمبەرانە و ل دەڤ خودێ ژ هەمییان مەزنترە دبێژیت: ئانكو: ((تۆ بێژه: ژ وێ پێڤهتر يا خودێ حهز كرى ئهز نهشێم نه چ مفاى بگههينمه خۆ و نه چ زيانێ ژ خۆ پاشڤه لێ بدهم و ئهگهر من تشتێ نهبهرچاڤ زانيبا ئهز دا وان ئهگهران ب كارئينم يێن گهلهك مفا پێ گههشتبا من، ئهز دا خۆ ژ وان ڕێكان دهمه پاش يێن خرابى ژێ دگههشته من بهرى خرابى هاتبا، هندى ئهزم ههما ب تنێ ئهز پێغهمبهرێ خودێمه وى ئهزێ بۆ ههوه هنارتيم؛ دا ئهز ههوه ژ عهزابا وى بترسينم، و مزگينییێ ب قهنجییێ بدهمه وى مللهتێ باوهرییێ دئينیت)) [الأعراف:188].
ئانكو: ((تۆ بێژه وان: هندى ئهزم ئهز نهشێم زيانهكێ ژ ههوه بدهمه پاش، يان مفايهكى بگههينمه ههوه (21) تۆ بێژه: هندى ئهزم كهس نينه من ژ عهزابا خودێ ڕزگار بكهت ئهگهر من بێ ئهمرییا وى كر، و ئهز جههكى نابينم ژ عهزابا وى بڕهڤمێ)) [الجن:21-22].
تایبەتمەندییێن مرۆڤان ل دەڤ وان ژی هەنە: ژ نەساخی و مرنێ، پێدڤیبوون ب خوارن و ڤەخوارنێ و تشتێن دی، خودایێ مەزن دەربارەی ئیبراهیمی سلاڤ لێ بن دبێژیت دەمێ ئەو سالۆخەتا خودایێ خۆ دکەت: ئانكو: ((و ئهوه يێ ژ قهنجییا خۆ خوارنێ و ڤهخوارنێ ددهته من (79) و ئهگهر نهخۆشییهك گههشته من ئهو من ساخ دكهت (80) و ئهوه يێ من د دونيايێدا دمرينیت و ڕحا من دستينیت، پاشى ل ڕۆژا قيامهتێ ئهو من زێندى دكهتهڤه، ژ وى پێڤهتر كهس نهشێت وێ چهندێ بكهت)) [الشعراء:79-81].
پێغەمبەری ژی صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن گۆت: «إنّـما أنا بشرٌ مثلكم، أنسى كـما تنسون، فإذا نسيت فذكّروني»، ئانکو: ((ئەز ژی مرۆڤەکێ وەکی هەوەمە، تشتی ژبیر دکەم هەروەکی هوین ژبیر دکەن، ڤێجا ئەگەر من تشتەك ژبیرکر؛ هوین بیرا من لێ بینن)).
خودایێ مەزن ئەو ب عەبدینی و پەرستنەکا د بلندترین پلەدا سالۆخەت کرینە، ئەڤە ژی د (سیاقێ) پەسنکرنا وان؛ ڤێجا خودایێ مەزن دەرحەقێ نووحیدا سلاڤ لێ بن گۆت: ئانكو: ((چونكى ئهو ب دل و ئهزمان و لهشێ خۆ بۆ خودێ بهنییهكێ گهلهك شوكردار بوو)) [الإسراء:3]، و دەربارەی موحەممەدی گۆت: ئانکو: ((بهرهكاتێن خودێ د مهزن بووينه و خێراتێن وى د مشه بووينه و سالۆخهتێن وى د كامل بووينه، ئهو خودايێ ئهو قورئان بۆ بهنییێ خۆ موحهممهدى - سلاڤ لێ بن - ئينايه خوارێ يا حهقى و نهحهقى ژێك جوداكرى؛ دا ئهو بۆ مرۆڤ و ئهجنان ببیته پێغهمبهر و وان ژ عهزابا خودێ بترسينیت)) [الفرقان:1].
و ل دۆر ئیبراهیمی و ئیسحاقی و یهعقووبی سلاڤێن خودێ ل سهر ههمییان بن گۆتییه: ئانكو: ((و تۆ بهحسێ بهنییێن مه: ئيبراهيم و ئيسحاق و يهعقووبى بكه؛ چونكى ئهو ل سهر عيبادهتێ خودێ دخـودان هێز بـوون و د دينێ ویدا دشـارهزا و خـودان ديتن بـوون (45) هندى ئهمين مه تايبهتمهندییهكا مهزن دابوو وان، كو ههردهم بيرا ئاخرهتێ ل سهر دلێن وان بوو، ڤێجا وان ب عيبادهتكرنێ بۆ مه كارێ وێ ڕۆژێ كر و بهرێ خهلكى ژیدا وێ چهندێ (46) هندى ئهون ئهو ل نیك مه ژ وانه يێن مه بۆ عيبادهتێ خۆ ههلبژارتيـن و بۆ پێغهمبهرينییێ ژێگرتيـن)) [ص:45-47].
دهربارهی عیسایێ كوڕێ مهریهمێ ژی گۆتییه: ئانكو: ((ههما عيسايێ كوڕێ مهريهمێ بهنییهكه مه ب پێغهمبهرينییێ قهنجى د گهل كرییه، و مه ئهو بۆ ئسرائيلییان كربوو عيبرهت دا ئهو مهزنییا مه پێ بزانن)) [الزخرف:59].
باوەری ئینان ب پێغەمبەران چار تشتان ب خۆڤە دگریت:
ئێك: باوەری ئینان ب وێ چەندێ کو ئەو پەیاما ئەو پێ هاتین؛ حەقییەکە ژ دەڤ خودایێ مەزن، لەوا هەر کەسێ کوفرێ ب پەیاما ئێك ژ وان بکەت؛ ئەڤە وی کوفری ب هەمییان کر. ههروهسا خودایێ مهزن گۆتی: ئانكو: ((مللهتێ نووحى درهو ب پهياما پێغهمبهرێ خۆ كر، ڤێجا ب ڤێ چهندێ وان درهو ب ههمى پێغهمبهران كر)) [الشعراء:105]، ڤێجا خودێ ئهو كرنه درهوپێكهر بۆ ههمی پێغهمبهران، ههر چهنده دهمێ وان درهو ب وی پێغهمبهری كری؛ ژ وی پێڤهتر چ پێغهمبهرێن دی نهبوون. ل دویڤ ڤێ ژی؛ ئەو فەلەیێن موحەممەد صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن ب درەو دەرئێخستی و دویڤچوونا وی نەکری؛ ئەو درەوێ ب مەسیحێ کورێ مەریەمێ ژی دکەن و ل دویڤ وی ناچن، نەخاسمە کو وی مزگینی ب هاتنا موحەممەدی صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن دابوو وان، و چ ڕامان بۆ مزگینیدانا وی ب موحەممەدی نینن ژ بلی وێ کو ئەو دێ بۆ وان هێتە هنارتن و خودێ دێ ب ڕێکا وی وان ژ سەرداچوونێ ڕزگار کەت و دێ بەرێ وان دەتە ڕێکا ڕاست.
دوو: باوەری ئینان ب وان پێغەمبەرێن مە ناڤێ وان زانی، ب ناڤێ وی ب خۆ، وەکی: موحەممەد، ئیبراهیم، مووسا، عیسا و نووحی سلاڤ ل سەر هەمییان بن، ئەڤ ههر پێنجه پێغەمبەرێن مەزنن و ئولول عەزمن، خودێ د دوو جهێن قورئانێدا بەحسێ وان کرییە و گۆتییە: ئانكو: ((و تۆ بهحس بكه دهمێ مه پهيمانا موكوم ژ پێغهمبهران وهرگرتى كو ئهو پهياما مه بگههينن و مه پهيمان ژ ته و ژ نووحى و ئيبراهيمى و مووساى و عيسايێ كوڕێ مهريهمێ وهرگرت، مه پهيمانا موكوم ژ وان وهرگرت كو پهياما مه بگههينن)) [الأحزاب:7] و گۆتنا وی: ئانكو: ((ژ وى دينێ مه بۆ ته - ئهى موحهممهد - ئينايه خوارێ، خودێ ئهو شهريعهت بۆ ههوه - گهلی مرۆڤان - دانايه يێ وى شيرهت پێ ل نووحى كرى كو بگههينيته خهلكى و نيشا وان بدهت، و يێ مه شيرهت پێ ل ئيبراهيم و مووساى و عيساى كرى (و ئهڤ ههر پێنجه پێغهمبهرێن ئولولعهزمن) كو هوين ب تهوحيدێ و گوهدارى و پهرستنا خودێ ب تنێ دينى ب جهـ بينن، و هوين د وى دينيدا يێ من فهرمان پێ ل ههوه كرى ژێك جودا نهبن، ئهو تهوحيد و ئيخلاصا تۆ بهرێ بوتپهرێسان ددهيێ ل بهر وان تشتهكێ مهزنه، خودێ وى بۆ تهوحيدێ ههلدبژێریت يێ وى بڤێت ژ بهنییێن خۆ، تهوفيقا وى بۆ چاكییێ ددهت يێ ل وى بزڤڕیت)) [الشورى:13].
بەلێ هندیکە ئەون یێن مە ناڤێ وان نەزانی، ئەڤێن هەنێ دێ ب ڕەنگەکێ گشتی باوەرییێ پێ ئینین، خودایێ مەزن دبێژیت: ئانكو: ((و ب ڕاستى مه بهرى ته - ئهى موحهممهد - گهلهك پێغهمبهر بۆ مللهتێن وان هنارتينه؛ دا بهرێ وان بدهنه دينێ خودێ، و صهبرێ ل سهر نهخۆشییا وان بكێشن: ژ وان ههيه يێ مه بۆ ته بهحسێ وى كرى، و ژ وان ههيه يێ مه بۆ ته بهحسێ وى نهكرى و فهرمان ل وان ههمییان هاتبووكرن كو ئهو وهحییا خودێ بگههينن)) [غافر:78].
سێ: ڕاستدەرئێخستنا وان دەنگوباسێن ب ڕەنگەکێ دروست ژ وان بنەجهـ بووین.
چار: کارکرن ب شەریعەتێ وی پێغەمبەرێ بۆ مە هاتییە هنارتن کو دویماهیك پێغەمبەرە ژ وان، موحەممەد صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن، ئەوێ بۆ هەمییان هاتییە هنارتن، خودایێ مەزن دبێژیت: ئانكو: ((خودايێ مهزن ب خۆ سويند خوارییه كو ئهوێن هه ب دروستى باوهرییێ نائينن ههتا ئهو د ژينا تهدا ته د وى تشتیدا يێ ههڤڕكى سهرا د ناڤبهرا واندا پهيدا دبیت نهكهنه فهرماندار (حهكهم)، و سوننهتا ته پشتى مرنا ته نهكهنه حهكهم، پاشى د دهرحهقا وێدا يا ته فهرمان پێ داى ئهو چ دلتهنگیهكییێ نیك خۆ نهبينن، و د گهل هندێ ژى ئهو ب دروستى خۆ ب دهستڤه بهردهن و ئهو حوكمێ پێغهمبهرێ خودێ - سلاڤ لێ بن - پێ هاتى ژ كيتاب و سوننهتێ د ههمى لايێن ژينێدا د گهل ڕازيبوون و خۆ ب دهستڤهبهردانێ ژ كاكلكا باوهرییێيه)) [النساء:65].
باوەری ئینان ب پێغەمبەران چەندین فێقی و بەرهەمێن مەزن ژێ پەیدا دبن، ژ وان ژی:
ئێك: زانین ب دلۆڤانییا خودایێ مەزن و گرنگیپێدانا وی ب عەبدێن وی، چونکی وی پێغەمبەر بۆ وان فڕێکرینە دا بەرێ وان بدەنە ڕێکا خودێ یا دروست و بۆ وان دیار بکەن کا چاوا عیبادەتێ خودێ بکەن، ژ بەر کو عهقلێ مرۆڤى شیان نینن ئەو ب تنێ ڤێ چەندێ بزانیت.
دوو: سوپاسیکرنا خودێ ل سەر ڤێ قەنجی و نیعمەتا مەزن.
سێ: ڤیان و حەزژێکرنا پێغەمبەران (سلاڤ ل سەر هەمییان بن) و مەزنڕاگرتنا وان و پەسنکرنا وان ل دویڤ وێ یا ئەو ژ هەژی، چونکی ئەو پێغەمبەرێن خودێنە و چونکی ئەوان ب دروستی عیبادەتێ خودێ کرییە و پەیاما خودێ گەهاند و شیرەت ل عەبدێن خودێ کرن.
مرۆڤێن ڕکدار پێغەمبەرێن خۆ ب درەو دەرئێخستن، هێجەتا وان بۆ ڤی کاری ژی ئەڤەبوو کو نابیت پێغەمبەرێن خودێ ژ مرۆڤان بن! و خودایێ مەزن بەحسێ ڤێ بانگەشەیا وان کرییە و ب گۆتنا خۆ ئەڤ بانگەشەیە بەتال کرییە: ئانكو: ((و ههما تشتهكى كافر ژ باوهرى ئينانا ب خودێ و پێغهمبهرێ وى پاشڤه لێ نهداينه، دهمێ ئاشكهراكرنا حهقییێ بۆ وان ژ نیك خودێ هاتى، ئهو تێ نهبیت وان ژ نهزانين گۆت: ئهرێ خودێ پێغهمبهرهك ژ نفشێ مرۆڤان هنارتییه؟ (94) تۆ - ئهى موحهممهد - بهرسڤدان بۆ ڤان بوتپهرێسان بێژه: ئهگهر هندهك فريشته ل ئهردى ههبان پشتڕاست لێ ب ڕێڤه چووبان، ئهم دا پێغهمبهرهكى ژ نفشێ وان بۆ وان هنێرين، بهلێ خهلكێ ئهردى مرۆڤن، و ئهو پێغهمبهرێ بۆ وان بێت دڤێت ژ نفشێ وان بیت؛ دا ئهو بشێن د گهل وى بئاخڤن و د گۆتنا وى بگههن)) [الإسراء:94-95].
ڤێجا خودایێ مەزن ئەڤ بانگەشەیە ب وێ چەندێ بەتال کر کو پێدڤییە پێغەمبەر ژ مرۆڤان بن، چونکی ئەو بۆ خەلکێ ئەردی دهێنە هنارتن و خەلکێ ئەردی مرۆڤن، بەلێ ئەگەر خەلکێ ئەردی مەلائیکەت بان؛ هنگی خودێ دا هندەك مەلائیکەتان بۆ وان ژ ئەسمانی ئینیتە خوار و کەتە پێغەمبەر، دا وەکی وان بن، خودێ ب ڤی ڕەنگی ل دۆر وان کەسێن پێغەمبەر ب درەو دەرئێخستین ئاخڤت کو وان گۆت: ئانكو: ((ئهم نابينين ژ مرۆڤينییێ پێڤهتر هوين تشتهك بن سالۆخهتێن ههوه ژى وهكى يێن مهنه، چ تشتێ زێدهتر ل نیك ههوه نينه ههوه هێژاى پێغهمبهرينییێ بكهت، ههوه دڤێت هوين بهرێ مه ژ پهرستنا وان صهنهمان بدهنه پاش يێن كو باب و باپيرێن مه پهرستن بۆ دكر، ڤێجا كانێ هوين هێجهتهكا ئاشكهرا بۆ مه بينن شاهدهيێ ل سهر ڕاستییا گۆتنا ههوه بدهت (10) و دهمێ پێغهمبهران گوهـ ل گۆتنا مللهتێن خۆ بووى گۆتنێ: ڕاسته ئهم ژى وهكى ههوه مرۆڤين وهكى هوين دبێژن، بهلێ ههچییێ خودێ بڤێت ژ بهنییێن خۆ ئهو قهنجییێ لێ دكهت و وى بۆ هەلگرتنا پهياما خۆ هەلدبژێرت، و ئهو دهليلێ ئاشكهرا يێ ههوه داخوازكرى، ئهگهر ب ئانههییا خودێ نهبیت ئهم نهشێين بۆ ههوه بينين)) [إبراهيم:10-11].
*
باوهری ئینان ب ڕۆژا دویماهیكێ
ڕۆژا دویماهیکێ: ڕۆژا قیامەتێیە، ئەو ڕۆژا مرۆڤ هەمی تێدا ژ قەبرێن وان دهێنە دەرئێخستن و برن بۆ لێپرسین و جزادانێ.
ب ڤی ناڤی هاتییە ناڤکرن، چونکی چ ڕۆژ پشتی وێ نینن و تێدا خەلکێ بەحەشتێ و خەلکێ جەهنەمێ دێ چنە مالێن خۆ و تێدا ئاکنجی بن.
باوەری ئینان ب ڕۆژا دویماهیکێ، سێ تشتان ب خۆڤە دگریت:
ئێك: باوەری ئینان ب ڕابوونا ژ قەبری، کو ئەڤە ژی ساخکرنا مرییانە دەمێ بۆ جارا دووێ د شاخيدا دهێتە پفکرن، پشتی ڤێ پفکرنێ؛ مرۆڤ هەمی دێ بۆ چوونا دیدارا خودایێ هەمی جیهانان ژ قەبرێن خۆ ڕابنەڤە، د پێخواسن و چ د پێی نینە، د ڕویسن و چ ل بەر نینە و د نەسوننەتکری ژینە، خودایێ مەزن دبێژیت: ئانكو: ((و ئهم وێ ڕۆژێ خهلكى ب وى ڕهنگى ڕادكهينهڤه يێ مه جارا ئێكێ ئهو پێ ژ دايكێن وان داين، ئهوا هه ئهو سۆزا خودێیه يا دێ ههر هێت، مه ب حهقییێ سۆز پێ دایيه، هندى ئهمين ههردهم ئهم وێ دكهين يا ئهم سۆزێ پێ ددهين)) [الأنبياء:104].
ڕابوونا ژ قەبری: تشتەکێ حەق و ڕاستییەکا بنەجهە، قورئان و سوننەت و ئێکدەنگییا زانایان ئاماژە ل سەر کرییە.
خودایێ مەزن گۆت: ئانكو: ((پاشى هوين گهلی مرۆڤان پشتى ژییێ ههوه ب دويماهى دهێت هوين دمرن (15) پاشى پشتى مرنێ و نهمانا دونيايێ هوين ل ڕۆژا قيامهتێ جارهكا دى بۆ حسێب و جزادانێ ژ گۆڕێن خۆ ڕادبن)) [المؤمنون:15-16].
پێغەمبەری صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن گۆتییە: ((ل ڕۆژا قیامەتێ خەلك دێ هێنە برن بۆ دیدارا خودێ، پێخواس و ڕویس و نەسوننەتکری)). بۆخاری و موسلم ل سەر دروستییا ڤێ فەرموودەیێ ئێکدەنگ بووینە.
موسلمان هەمی ل سەر بنەجهبوونا ڤێ ڕۆژێ ئێکدەنگ بووینە، ئەڤە ژی هەر ئەوە یا دانایى و کاربنەجهی دخوازیتێ، ژ بەر کو کاربنەجهی دخوازیتە وێ چەندێ کو خودێ ڕۆژەکێ بۆ چێکرییان دانیت و تێدا هەمی ل سەر وی تشتێ خودێ ب ڕێکا پێغەمبەران بۆ وان کرییە شەریعەت بهێنە جزادان، خودایێ مەزن گۆت: ئانكو: ((ئهرێ ڤێجا ههوه - گهلی چێكرییان - هزركربوو ههما مه ژ قهستا هوين ئافراندينه، نه ئهم چ فهرمانان ل ههوه دكهين و نه ههوه ژ چ تشتان ددهينه پاش و كو هوين ل ئاخرهتێ بۆ حسێب و جزادانێ نازڤڕنه نیك مه؟)) [المؤمنون:115] گۆتە پێغەمبەرێ خۆ ژی صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن: ئانكو: ((هندى ئهوه يێ قورئان بۆ ته - ئهى موحهممهد - ئينايه خوارێ و فهرمان ل ته كرى كو تۆ وێ بگههينییه خهلكى و پێگيرییێ پێ بكهى، ئهو دێ ته زڤڕينیته وى جهێ تۆ ژێ دهركهڤتى، كو مهكههه)) [القصص:85].
دوو: باوەری ئینان ب لێپرسین و جزادانێ کو هەمی مرۆڤ دێ ل سەر کارێن خۆ لێپرسین د گەل هێتە کرن، قورئان و سوننەت و ئێکدەنگییا زانایان ئاماژە ل سەر ڤێ چەندێ کرییە.
خودایێ مەزن دبێژیت: {إِنَّ إِلَيْنَا إِيَابَهُمْ * ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا حِسَابَهُمْ} [الغاشية:25-26]، ئانکو: ((هندى زڤڕينا وانه پشتى مرنێ بۆ نیك مهيه * پاشى هندى جزايێ وانه سهرا كريارێن وان ل سهر مهيه)). دیسان خودێ گوت: ئانكو: ((ههچییێ ل ڕۆژا قيامهتێ ب قهنجییێڤه بهێته نیك خودايێ خۆ ههر قهنجییهكا وى كربیت بۆ ب دههێن وهكى وێنه و ههچییێ ب خرابییهكێڤه بهێته نیك خودايێ خۆ ب خرابییهكا وهكى وێ ب تنێ ئهو دێ هێته جزادان و هندى زهڕهيهكێ زۆردارى ل وان ناهێتهكرن)) [الأنعام:160] و خودێ گوت: ئانكو: ((و خودێ تهرازییا ب دادى بۆ حسێبێ ل ڕۆژا قيامهتێ ددانیت، ئهو زۆردارییێ نه ل ڤان و نه ل كهسێ دى ناكهت، ئهگهر خۆ هندى دندكهكێ ژى خودانى باشى يان خرابى كربیت دێ حسێبا وى بۆ هێته دان. خودێ بهسه كو كريارێن بهنییێن خۆ بهژمێریت و جزايێ وان سهرا بدهت)) [الأنبياء:47].
ژ ئبن عومەری (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێتە ڤەگۆهاستن کو پێغەمبەری صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن گۆت: «إنّ الله يدني المؤمن، فيضع عليه كنفه -أي ستره- ويستره: فيقول: أتعرف ذنب كذا؟ أتعرف ذنب كذا؟ فيقول: نعم أي ربّ، حتّى إذا قرّره بذنوبه، ورأى في نفسه أنّه هلك قال: سترتها عليك في الدّنيا وأنا أغفرها لك اليوم، فيعطـى كتاب حسناته، وأمّا الكفّـار والمنافقـون فينـادى بهـم على رؤوس الخلائـق: هـؤلاء الّذين كذبـوا على ربّهـم، ألا لعنـة الله على الظّالمين»، ئانکو: ((مسوگەر خودێ دێ باوەرداری نێزیکی خۆ کەت و دێ ستارە و پەچنتنا خۆ دانیتە سەر و دێ بێژیت: ئەرێ تۆ دزانی تە ئەڤ گونەهە یا کری؟ ئەرێ تۆ دزانی تە ئەڤ گونەهە یا کری؟ ئەو ژی دێ بێژیت: بەلێ خودایێ من، هەتا ئەو ژی دانپێدانێ ب گونەهێن خۆ دکەت و وەسا دبیت کو ئێدی ئەو تێچوو و ڕزگاربوون بۆ نینە، خودێ دێ بێژیت: ل دونیایێ من تۆ پەچنتی و گونەهێن تە ئاشکەرا نەکرن، ئەڤروکە ژی دێ ل تە بورم و گونەهێن تە ژێ بەم، پاشی دێ پەڕتووکا خێر و باشییێن وی دەتە ڤێ، بەلێ هندیکە کافر و مونافقن، ئەڤێن هەنێ دێ ل سەر سەرێ هەمی چێکرییان دەربارەی وان هێتە گازی کرن: ئەڤە ئەو بوون یێن درەو ب خودایێ خۆ کری، وەی نەفرەتێن خودێ ل سەر زۆڕداران بن)). بۆخاری و موسلم ڤەدگوهێزن.
فەرموودەیەکا دی ژ پێغەمبەری صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن بنەجهـ بوویە کو تێدا دبێژیت: ((هەر کەسێ بکەتە دلێ خۆ خێرەکێ بکەت، پاشی وێ خێرێ بکەت؛ خودێ دێ ل دەڤ خۆ ب دەهـ خێران هەتا حەفسەد خێران و هەتا چەند قاتێن وێ نڤیسیت، بەلێ هەر کەسێ بکەتە دلێ خۆ گونەهەکێ بکەت، پاشی وێ گونەهێ بکەت؛ خودێ دێ گونەهەکا ب تنێ ل سەر وی نڤیسیت)).
موسلمان ژی ل سەر هەبوون و بنەجهبوونا لێپرسین و جزادانێ ل سەر کریاران ئێکدەنگ بووینە، ئەڤە ژی هەر ئەوە یا حیکمەت و دانایی دخوازیتێ، چونکی خودێ پەڕتووك ئیناینە خوارێ و پێغەمبەر هنارتینە و ل سەر عەبدێن خۆ فەڕز کرییە ئەو وی تشتێ پێغەمبەر پێ هاتین قەبویل بکەن و پێ ڕازی بن و کار ب وی تشتی بکەن يێ کو پێدڤییە کار پێ بهێتە کرن، دیسان ل سەر موسلمانان فەرکر کو شەڕێ وان کەسێن ل دژی ڤێ گازییێ ڕادوەستن بکەن و خوینا وان و یا دویندهـ و ژن و مال و سامانێن وان ژی حەلال کر، ڤێجا ئەگەر چ لێپرسین و چ جزادان نەبان؛ هنگی دا ئەڤە بیتە تشتەکێ بێڕامان کو خودایێ کاربنەجهـ ژێ دهێتە پاقژکرن، خودایێ مەزن ژی ب گۆتنەکا خۆ ئاماژە ب ڤێ چەندێ کرییە: ئانكو: ((ڤێجا مسۆگهر ئهم دێ پرسيارێ ژ وان مللهتان كهين يێن پێغهمبهر بۆ هاتينه هنارتن: ئهرێ ههوه چ بهرسڤ دابوو پێغهمبهرێن مه؟ و مسۆگهر ئهم دێ پرسيارا پێغهمبهران ژى كهين كانێ وان پهيامێن خودايێ خۆ گههاندينه و كانێ مللهتێن وان چ بهرسڤ دابوو وان (6) ڤێجا مسۆگهر ئهم دێ بۆ خهلكى ههمییێ وان كرياران بێژين يێن وان كرين ژ وان كارێن مه پێ دزانى ژ تشتێ مه فهرمان پێ ل وان كرى و ئهو ژێ داينه پاش و د چ حالاندا ئهم ژ وان دبێ ئاگههـ نهبووين)) [الأعراف:6-7].
سێ: باوەری ئینان ب بەحەشت و جەهنەمێ و کو ئەو چارەنڤیس و مالا هەروهەرە بۆ چێکرییان.
بەحەشت مالا خۆشی و قەنجییانە کو خودایێ مەزن یا بۆ باوەردارێن تەقوادار ئامادەکری، ئەوێن باوەری ب وی تشتی ئینای یێ خودێ ل سەر وان فەرکری باوەرییێ پێ بینن و گوهدارییا خودێ و پێغەمبەرێ وی کری و ب دلسۆزانە عیبادەتێ خودێ کری و دویڤچوونا سوننەتا پێغەمبەرێ وی کری. ژ هەمی جۆرێن خۆشی و قەنجییان د ڤێ بەحەشتێدا هەنە کو: «ما لا عينٌ رأت، ولا أذنٌ سمعت، ولا خطـر على قلب بشرٍ»، ئانکو: ((چ چاڤان نەدیتینە و چ گوهان گوهلێ نەبووینە و نەهاتینە سەر دلێ مرۆڤان)). خودایێ مەزن دبێژیت: ئانكو: ((هندى ئهون يێن باوهرى ب خودێ ئيناى و دويكهڤتنا پێغهمبهرێ وى كرى و چاكى كرين، چێترينێ خهلكى ههمییێ ئهون (7) جزايێ وان ڕۆژا قيامهتێ ل نیك خودايێ وان ئهو بهحهشتـن يێن ئهو لێ ئاكنجى دبن زێده دخۆشن، ڕويبار د بن قهسرێن واندا دچن، ههروههر ئهو تێدا دمينن، خودێ ژ وان ڕازى بوويه و كارێ وان يێ چاك قهبويل كرییه، ئهو ژى ژ وى ڕازى بووينه ژ بهر وى قهدرێ وى دايه وان، ئهو جزايێ باش بۆ وییه يێ ژ خودێ ترسیاى و خۆ ژ گونههان دايه پاش)) [البينة:7-8] خودایێ مەزن گۆت: ئانكو: ((ڤێجا نهفسهك نزانیت كانێ خودێ چ بۆ ڤان خودان باوهران ههلگرتییه ژ وى تشتێ چاڤێن وان پێ ڕوهن ببن و سنگێن وان پێ فرههـ ببن؛ ژ بهر كريارێن وان يێن چاك)). [السجدة:17].
هندیکە ئاگرێ جەهنەمێیە: ئەو مالا عەزاب و ئەشکەنجەدانێیە کو خودێ یا بۆ وان کافر و زۆڕداران ئامادەکری یێن کوفری ب خودێ کری و سەرپێچییا فەرمانا پێغەمبەرێ وی کری، ژ هەمی جۆرێن ئێش و عەزاب و نەخۆشییان تێدا هەنە کو مرۆڤ نەشێت هزر ژی تێدا بکەت. خودايێ مهزن گۆت: ((هوين ب بـاوهرى ئينانا ب پێغهمبهرى - سلاڤ لێ بن - و ب گوهدارییا خودێ خۆ ژ ئاگرى بپارێزن. ئهوێ بۆ كافران هاتییه ئامادهكرن)) [آل عمران:131] و خودایێ مەزن گۆت: ئانكو: ((و تۆ بێژه ڤان بێ ئاگههان: ئهوا ئهز بۆ ههوه پێ هاتيم ئهوه حهقییا ژ نیك خودايێ ههوه هاتى، ڤێجا ههچییێ ژ ههوه بڤێت باوهرییێ پێ بينیت و دويكهڤتنا وێ بكهت بلا وه بكهت ئهو بۆ وى چێتره و ههچییێ بڤێت كافرییێ پێ بكهت بلا بكهت و ههما وى زۆردارى ل خۆ كرییه. هندى ئهمين مه بۆ كافران ئاگرهكێ دژوار ئامادهكرییه شويرها وى دۆرا ل وان گرتى، ئهگهر ئهڤ كافره د ئاگریدا ههوار بكهن و ژ تێهنا خۆ يا دژوار دا ئاڤێ بخوازن، ئاڤهكا وهكى زهيتهكا شێلی و زێده كهلاندى يا ڕوییان دبرێژیت دێ بۆ وان هێت. پيسه ڤهخوارنه ئهڤ ڤهخوارنا تێهنا وان نهشكێنیت بهلكى پتر لێ دكهت و ئاگر خرابه جهه بۆ وان. د ڤێ ئايهتێدا گهف و گوڕهكا دژوار ههيه بۆ وى يێ پشت بدهته حهقییێ و باوهرییێ ب پهياما موحهممهدى - سلاڤ لێ بن - نهئينیت و كارى پێ نهكهت)) [الكهف:29] و خودایێ مەزن گوت: ئانكو: ((هندى خودێیه ل دونيايێ و ئاخرهتێ كافر يێن ژ دلۆڤانییا خۆ دهرئێخستين و وى ل ئاخرهتێ ئاگرهكێ ههلكرى و زێده شارياى بۆ وان يێ ئامادهكرى (64) ههروههر ئهو دێ تێدا بن، ئهو چ سهركار و پشتهڤانان بۆ خۆ نابينن بهڕهڤانییێ ژ وان بكهن، يان پشتهڤانییا وان بكهن و وان ژ ئاگرى بيننه دهر (65) ڕۆژا ڕوییێن كافران د ئاگریدا دهێنه وهرگێڕان ژ پهشێمانى ئهو دبێژن: وهى خوزى مه د دونيايێدا گوهدارییا خودێ و گوهدارییا پێغهمبهرێ وى كربا، دا ئهم ژ خهلكێ بهحهشتێ باين)) [الأحزاب:64-66].
باوەری ئینان ب ڕۆژا دویماهیکێ چەندین فێقی و بەرهەمێن مەزن ژێ پەیدا دبن، ژ وان ژی:
ئێك: هیڤی و ڤیان ل سەر کرنا عیبادەتی و گوهدانا خودێ و ڕژدبوون ل سەر ڤێ چەندێ، ب هیڤییا ب دەستڤەئینانا خەلاتێ ڤێ ڕۆژێ.
دوو: ترس و ڕەڤین ژ کرنا گونەهان و ڕازیبوونا ب وان، ژ ترسێن سزایێ ڤێ ڕۆژێ.
سێ: بێهنفرەهبوونا باوەرداری ژ بەر وی تشتێ ژ دونیایێ ژ وی چووی، ژ بەر کو وی هیڤی یا ب خۆشی و نیعمەت و خەلاتێ ئاخرەتێ هەی.
کافران ڕابوونا پشتی مرنێ ڕەدکر و باوەری پێ نەئینا، هێجەتا وان بۆ ڤێ چەندێ ژی ئەڤەبوو کو ئەڤە تشتەکێ مەحالە و نەیا مومکنە پشتی مرنێ جارەکا دی ڕابینەڤە.
ئەڤ هێجەت و بانگەشەیا وان یا بەتالە، شەریعەت و هەست و ئەقلی ژی ئاماژە ب بەتالبوونا ڤێ بانگەشەیێ کرییە.
هندیکە شەریعەتە، خودایێ مەزن گۆت: ئانكو: ((ئهوێن كوفر ب خودێ كرى ژ درهو گۆتن: پشتى مرنێ ئهم ژ گۆڕان ناهێينه ڕاكرن، تۆ - ئهى موحهممهد - بێژه وان: بهلێ ئهز ب خودايێ خۆ كهمه هوين دێ زێندى بن و دێ ژ گۆڕان هێنه ڕاكرن، پاشى بهحسێ وى كارى دێ بۆ ههوه هێتهكرن يێ ههوه د دونيايێ دا كرى و ئهو چهنده ل سهر خودێ يا ب ساناهییه)) [التغابن:7]. پەڕتووکێن ئەسمانی ژی هەمی ل سەر هەبوونا ڤێ ڕۆژێ ئێکدەنگ بووینە.
هندیکە هەستە: ب ڕاستی خودێ هەر د ڤێ دونیایێدا ساخکرنا مرییان نیشا عەبدێن خۆ دایە، و د سووڕەت (بەقەرە)ـدا پێنج نموونە ل سەر ڤێ چەندێ هاتینە، ئەو ژی:
نموونەیا ئێکێ: مللەتێ مووسای دەمێ گۆتییە وی: ئانكو: ((ئهم باوهرییێ نائينين كو ئهڤ گۆتنا مه گوهـ لێ دبیت گۆتنا خودێیه، ههتا ئهم خودێ ئاشكهرا نهبينين)) [البقرة:55] ڤێجا خودایێ مەزن ئەو مراندن و پاشی ساخکرن. خودایێ مەزن دەربارەی ڤێ چەندێ دبێژیت کو ئاخڤتنا وی یا ئاراستەکرییە بۆ بەنو ئیسرائیلییان: ئانكو: ((و ل بيرا خۆ بينن دهمێ ههوه گۆتى: ئهى مووسا ئهم باوهرییێ نائينين كو ئهڤ گۆتنا مه گوهـلێ دبیت گۆتنا خودێیه، ههتا ئهم خودێ ئاشكهرا نهبينين، ئينا ئاگرهك ژ ئهسمانى هاته خوارێ و ههوه ب چاڤێن خۆ دديت، ڤێجا وى ئاگرى ژ بهر گونههێن ههوه، و بستههییا ههوه ل سهر خودێ، هوين گرتن (55) پاشى پشتى مرنا ههوه ب ئاگرى ئهوى هوين جارهكا دى زێندى كرن، دا بهلكى هوين سوپاسییا قهنجییا خودێ بكهن)) [البقرة:55-56].
نموونا دووێ: دەربارەی چیڕۆکا وی کوشتییێ كو بەنو ئیسڕائیلی ل دۆر بکوژێ وی ب هەڤڕکی چووین، خودایێ مەزن ژی فەرمان ل وان کر ئەو چێلەکێ ڤەکوژن و پارچەیەکا گوشتێ وێ ل لەشێ وی بدەن دا ئەو بێژیت کا کێ ئەو کوشتییە، خودایێ مەزن ل دۆر ڤێ چەندێ دبێژیت: ئانكو: ((و ل بيرا خۆ بينن دهمێ ههوه مرۆڤهك كوشتى ئينا هوين ل سهر ب ههڤڕكى چوون، ههر ئێكی كوشتنا وى ژ سهر خۆ قهلب ددا و خودێ دێ وێ بهرچاڤ كهت يا ههوه ڤهدشارت ژ مهسهلا كوشتنا وى (72) ئينا مه گۆت: پارچهيهكا گۆشتێ ڤێ چێلا سهرژێكرى ل كهلهخێ وى كوشتى بدهن، خودێ دێ وى زێندى كهتهڤه و ئهو دێ بۆ ههوه بهحسێ وى كهت يێ ئهو كوشتى. ڤێجا وان وه كر ئينا خودێ ئهو زێندى كر و وى كوژهكێ خۆ ئاشكهراكر. ب ڤى ڕهنگى خودێ مرییان ل ڕۆژا ڕابوونێ زێندى دكهت و نيشانێن خۆ نيشا ههوه ددهت؛ دا بهلكى هوين ئهقلێ خۆ ب كار بينن و خۆ ژ نهگوهدارییا وى بدهنه پاش)) [البقرة:72-73].
نموونا سییێ: دەربارەی چیڕۆکا وان کەسێن ژ ترسا مرنێ ژ وەلاتێ خۆ ڕەڤین و ئەو ب هزاران بوون، ئینا خودێ هەمی مراندن، پاشی ساخکرن، خودایێ مەزن ل دۆر ڤێ چەندێ دبێژیت: ئانكو: ((ئهى موحهممهد ما ته چيرۆكا وان نهزانییه ئهوێن ژ مال و وارێ خۆ ڕهڤين، و ئهو ب هزاران بوون؛ ژ ترسا مرنا ژ بهر نساخییێدا يان شهڕى، ئينا خودێ گۆته وان: بمرن و ئهو پێكڤه مرن ژ بهر كو ئهو ژ قهدهرا خودێ ڕهڤيبوون، پاشى پشتى دهمهكى خودێ ئهو زێندى كرنهڤه؛ دا هندى ژییێ بۆ وان هاتییهدان بمينن و ئهقلهكى بۆ خۆ بگرن و تهوبه بكهن. هندى خــودێیـه خودان قهنجییهكا مهزنه ل سهر مرۆڤان، بهلێ پترییا مرۆڤان سوپاسییا قهنجییا خودێ ل سهر خۆ ناكهن)) [البقرة:243].
نموونا چارێ: دەربارەی چیڕۆکا وی کەسێ ب ڕەخ گوندەکێ خرابهڤە دەڕباز بووی و ب تشتەکێ دویر دیتی جارەکا دی خودێ ڤی گوندی ساخ بکەتەڤە، ڤێجا خودێ سەد سالان ئەو مرۆڤ مراند، پاشی ساخکرەڤە، خودایێ مەزن ل دۆر ڤێ چەندێ دبێژیت: ئانكو: ((يان ته ئێكێ وهكى وى ديتییه يێ د بهر كاڤله گوندهكيڕا بۆرى، يێ ههرفتى، ئينا گۆتى: پشتى ئهڤ گونده مرى چاوا خودێ جارهكا دى دێ ساخ كهتهڤه؟ ئينا خودێ سهد سالان ئهو مراند، پاشى ڕحا وى لێ زڤڕاند و ئێك فڕێكره نیك دا پرسيارێ ژێ بكهت و گۆتێ: چهند سالان تۆ مرى مايه ل ڤى جهى؟ وى گۆت: ڕۆژهكێ يان دانهكى ئهز يێ مايم، ئينا گۆتێ كو ئهو سهد سالان يێ ماى و فهرمان لێ كر كو بهرێ خۆ بدهته خوارن و ڤهخوارنا خۆ و كانێ چاوا خودێ ڤى دهمێ درێژ ئهو ژ گوهۆڕينێ پاراستن و فهرمان لێ كر كو بهرێ خۆ بدهته كهرێ خۆ كانێ چاوا خودێ ئهو زێنديكرهڤه پشتى ئهو بوويه ههستییێن پێتى و بژاله؟ گۆته وى: و دا ئهم ته بۆ مرۆڤان بكهينه ئايهت، ئانكو نيشانهكا ئاشكهرا ل سهر شيانا خودێ ل سهر ساخكرنا پشتى مرنێ و فهرمان لێ كر كو بهرێ خۆ بدهته ههستییان كانێ چاوا خودێ لێكددهت و دگههينیته ئێك، پاشى گۆشتى د سهردا دگرت، پاشى جارهكا دى ژينێ دكهته تێدا؟ ڤێجا دهمێ وى ئهو چهنده ب چاڤ ديتى وى ئعتراف ب مهزنییا خودێ كر و كو ئهو ل سهر ههر تشتهكى يێ خودان شيانه)) [البقرة:259].
نموونا پێنجێ: دەربارەی چیڕۆکا خەلیلێ خودێ ئیبراهیمی، دەمێ پرسیار ژ خودایێ مەزن کری نیشا وی بدەت کا چاوا مرییان ساخ دکەت، خودایێ مەزن ژی فەرمان ل وی کر ئەو چار بالندەیان سەر ژێ کەت و بکەتە پارچە پارچە و ڤان پارچەیان ل سەرێن چیایێن ل دۆرێن خۆ بەلاڤە بکەت، پاشی گازی وان بکەت، ب ڤێ چەندێ هەمی پارچە دێ گەهنە ئێک و خۆ لێکدەن و دێ ب غاردانڤە بەرەڤ لایێ ئیبراهیمیڤە هێن، خودایێ مەزن ل دۆر ڤێ چەندێ دبێژیت: ئانكو: ((و تۆ - ئهى موحهممهد - بهحسێ داخوازا ئيبراهيمى بكه دهمێ وى ژ خودايێ خۆ خواستى كو نيشا وى بدهت كانێ چاوا ئهو مرییان ساخ دكهت، ئينا خودێ گۆتێ: ئهرێ ما ته باوهرى نهئينايه؟ وى گۆت: بهلێ ، بهس ئهز وێ چهندێ داخواز دكهم دا باوهرییا من پتر لێ بهێت، وى گۆت: پا دێ چار تهيران بينه نیك خۆ، و وان ڤهكوژه و پارچه پارچه بكه، پاشى ل سهر ههر چيايهكى پارچهيهكێ ژ وان بدانه، پاشى گازى وان بكه ئهو ب لهز دێ هێنه نیك ته. ئينا ئيبراهيمى - سلاڤ لێ بن - گازى كر، هنگى ههر پارچهيهك زڤڕى جهێ خۆ و ب لهز هاتن. تـۆ بزانه هندى خودێیه يێ زاله كهس نهشێتێ، د گۆتن و كريار و شريعهت و قهدهرا خۆدا يێ كاربنهجهه)) [البقرة:260].
ئەڤە چەند نموونەیەکێن هەستیاری یێن ژیوارینە کو ئاماژەیێ دکەنە سەر هەبوونا شیانان ل سەر ساخکرنا مرییان، بەری نوکە ئاماژە ب وان نیشان و ئایەتان هاتە دان یێن خودێ داینە عیسایێ کوڕێ مەریەمێ ل سەر ساخکرنا مرییان و دەرئێخستنا وان ژ قەبرێن وان ب ئانەهییا خودایێ مەزن.
هندیكه ئاماژە و بەڵگەبوونا ئەقلییە، ئەو ژی ژ دوو لایانڤەیە:
ئێك: خودایێ مەزن دانەر و ئافراندەرێ ئەسمان و ئەردی و هەر تشتەکێ د ناڤدایە، هەر ژ دەستپێكێ وی ئەو ئافراندینە و ئەوێ شیان هەبن ژ دەستپێكێ تشتی ب ئافرینیت؛ دێ شێت جارەکا دی ڤێ ئافراندنێ ساخکەتەڤە، خودایێ مەزن دبێژیت: ئانكو: ((و خودێ ب تنێیه يێ خهلكى ژ چوننهيێ دئافرينیت پاشى پشتى مرنێ وان دووباره زێندى دكهت، دووبارهكرنا ئافراندنا خهلكى پشتى مرنێ ل بهر خودێ ب ساناهيتره ژ ئافراندنا وان بۆ جارا ئێكێ، ئهو ب خۆ ههردوو ل بهر وى ب ساناهينه)) [الروم:27]. و خودایێ مەزن گۆت: ئانكو: ((و ئهم وێ ڕۆژێ خهلكى ب وى ڕهنگى ڕادكهينهڤه يێ مه جارا ئێكێ ئهو پێ ژ دايكێن وان داين، ئهوا هه ئهو سۆزا خودێیه يا دێ ههر هێت، مه ب حهقییێ سۆز پێ دايه، هندى ئهمين ههردهم ئهم وێ دكهين يا ئهم سۆزێ پێ ددهين)) [الأنبياء:104]. فەرمان کرییە بەرسڤا وان کەسان بهێتە دان یێن ڕەدکری کو هەستیك پشتی پویچ دبن؛ جارەکا دی ساخبن و گوشتی بگرن، ڤێجا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((تۆ بێژه وى: ئهو دێ وان ههستییان زێندى كهتهڤه يێ جارا ئێكێ ئهو ئافراندين، ئهو ب ههمى چێكرییێن خۆ يێ پڕزانايه تشتهك ژێ ل بهر وى بهرزه نابیت)) [يس:79].
دوو: دێ بینی ئەرد یێ زەر بووی و بەهی و خۆ دارەکا کەسك تێدا نەمایە، پاشی دێ بارانەک ل سەر هێت و ئەڤ ئەردێ مری جارەکا دی دێ ساخ بیت و دێ کەسکاتی لێ شین بیت و دێ چەندین جۆرێن گول و گیایان لێ پەیدا بن، و ئەوێ شیانێن ساخکرنا ڤی ئەردی هەبن پشتی مری و بەهی؛ دێ شێت مرییان ساخکەتەڤە، خودایێ مەزن گۆت: ئانكو: ((و ژ نيشانێن ئێكينى و شيانا خودێیه؛ كو تۆ ئهردى هشك و بێ شينكاتى دبينى، ڤێجا ئهگهر مه باران ب سهردا ئينا خوارێ ژيان تێ دگهڕيێت، و شينكاتى لێ شين دبیت و ئهو بلند دبیت، هندى ئهوه يێ ئهڤ ئهرده پشتى هشكبوونێ زێندى كرییهڤه، دشێت خهلكى پشتى مرنێ زێندى بكهت، هندى ئهوه ئهو ل سهر ههر تشتهكى يێ خودان شيانه)) [فصلت:39] و خودایێ مەزن گوت: ئانكو: ((و مه بارانهكا تێر مفا ژ ئهسمانى ئينا خوارێ، ڤێجا مه باغێن تێر داروبار، و خودان دان و دكاكێ دهێته دورين پێ شينكرن (9) و مه دارقهسپێن درێژ شينكرن، بهرهكێ ڕاچاندى و لێك سويار پێڤه دهێت (10) مه ئهو بۆ بهنییان شينكرن؛ دا ئهو پێ بژين و بۆ خۆ بكهنه قووت و ب ڤێ ئاڤا ژ ئهسمانى دهێته خوارێ مه ئهو وهلات زێندى كر يێ كو هشك بووى و مايه بێ شينكاتى و كانێ چاوا مه ب وێ ئاڤێ ئهردێ مرى زێندى كر وهسا ئهم ل ڕۆژا قيامهتێ دێ ههوه ژى پشتى مرنێ زێندى كهين)) [ق:9-11].
هەر تشتەکێ پشتی مرنێ هەبیت؛ باوەری ئینان ب وی تشتی ژی دچیتە د بن باوەری ئینانا ب ڕۆژا دویماهیکێڤە، وەکی:
(أ) فتنەیا قەبری: کو ئەڤەیە پشتی مرۆڤ دمریت؛ دێ پرسیار ژێ هێتە کرن دەربارەی خودایێ وی و ئایینێ وی و پێغەمبەرێ وی، ڤێجا خودێ دێ ئەزمانێ وان کەسێن باوەری ئینای ل سەر گۆتنا حەقییێ بنەجهـ کەت و مرۆڤێ باوەردار دێ بێژیت: خودایێ من ئەلڵاهە و ئایینێ من ئیسلامە و پێغەمبەرێ من موحەممەدە صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن، بەلێ خودێ ڤێ چەندێ بۆ کەسێن زۆڕدار ناکەت و دێ ڕێکا خۆ بەرزە کەن، ڤێجا مرۆڤێ کافر دێ بێژیت: ها، ها، ئەز نزانم، مرۆڤێ مونافق یان یێ دوودل ژی دێ بێژیت: ئەز نزانم، من گوهـ ل خەلکی دبوو تشتەک دگۆت، من ژی وەکی وان گۆت.
(ب) عەزابا قەبری و خۆشی و قەنجییێن وی: ئەو دێ بۆ زۆرداران بیت ژ مرۆڤێن مونافق و کافر، خودایێ مەزن دبێژیت: ئانكو: ((و ئهگهر ته - ئهى موحهممهد - ئهو سهرداچوويێن هه ديتبان دهمێ ئهو دكهڤنه بهر گرانییا مرنێ و ئهو فريشته يێن رحـا وان دستينن دهستێن خۆ ب عهزابێ ڤهدكهن و دبێژنه وان: خۆ ژ ڤێ تهنگاڤییێ بيننه دهر، ئهڤرۆ ب مهزنترين شهرمزارى هوين دێ شهرمزار بن، كا چاوا ههوه درهو ب ناڤێ خودێ دكرن و ههوه خۆ ژ ئايهتێن وى و دويكهڤتنا پێغهمبهرێن وى مهزنتر دديت)) [الأنعام:93].
و خودایێ مەزن ل دۆر مال و دەوروبەرێن فیرعەونی گۆت: ئانكو: ((ل سهرى ئهو هاتنه خهندقاندن و مرن، پاشى ئهو د گۆڕێن خۆدا ب ئاگرى دێ هێنه عهزابدان، ههتا ڕۆژا قيامهتێ سپێده و ئێڤاران ئهو بۆ ئاگرى دهێنه پێشكێشكرن و ڕۆژا قيامهت ڕادبیت هوين فيرعهونییان بكهنه د ئاگریدا؛ ژ بهر وان خرابییێن وان دكرن. ئهڤ ئايهته دهليلهكێ سهرهكییه ل سهر ههبوونا عهزابێ د گۆڕیدا)).
فەرموودەیەك د صەحیحا موسلمیدا هاتییە کو ژ زەیدێ کوڕێ سابتی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێتە ڤەگۆهاستن کو پێغەمبەری صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن گۆتییە: «فلولا أن لا تدافنوا لدعوت الله أن يسمعكم من عذاب القبر الّذي أسمع منه» ثمّ أقبل بوجهه فقال: «تعوّذوا بالله من عذاب النّار». قالوا: نعوذ بالله من عذاب النّار، قال: «تعوّذوا بالله من عذاب القبر» قالوا: نعوذ بالله من عذاب القبر، قال: «تعوّذوا بالله من الفتن، ما ظهر منها وما بطن» قالوا: نعوذ بالله من الفتن ما ظهر منها وما بطن، قال: «تعوّذوا بالله من فتنة الدّجّال» قالوا: نعوذ بالله من فتنة الدّجّال. ئانکو: ((ئەگەر ژ بەر هندێ نەبایە کو ئیدی هەوە مرییێن خۆ نەدڤەشارتن؛ دا دوعا ژ خودێ کەم دەنگێ عەزابا قەبری یێ من گوهلێ دبیت گەهاندبا گوهێن هەوە ژى))، پاشی بەرێ خۆ دا وان و گۆت: ((خۆ ب خودێ ب پارێزن ژ عەزابا ئاگرێ جەهنەمێ))، ئەوان ژی گۆت: ئەم خۆ ب خودێ دپارێزین ژ عەزابا ئاگرێ جەهنەمێ. گۆت: ((خۆ ب خودێ ب پارێزن ژ عەزابا قەبری))، ئەوان ژی گۆت: ئەم خۆ ب خودێ د پارێزین ژ عەزابا قەبری. گۆت: ((خۆ ب خودێ ب پارێزن ژ فتنە و خرابییان، یێن دیار و یێن بەرزە))، ئەوان ژی گۆت: ئەم خۆ ب خودێ دپارێزین ژ فتنە و خرابییان، یێن دیار و یێن بەرزە. گۆت: ((خۆ ب خودێ ب پارێزن ژ فتنە و خرابییا دەجالی))، ئەوان ژی گۆت: ئەم خۆ ب خودێ دپارێزین ژ فتنە و خرابییا دەجالی.
و هندیکە قەنجی و نیعمەتا قەبرییە: ئەو دێ بۆ باوەردارێن ڕاستگۆ بیت، خودایێ مەزن گۆت: ئانكو: ((هندى ئهون يێن گۆتين: ئهللاهـ ب تنێ خودايێ مهيه يێ بێ شريكه، پاشى خۆ ل سهر شريعهتێ وى ڕاست كرى، ل دهمێ مرنێ فريشته ب سهر وان دا دهێنه خوارێ و دبێژنێ: هوين ژ مرنێ و تشتێ ب دويڤدا دهێت نهترسن و ل سهر وى تشتێ هوين ل دويڤ خۆ دهێلنه ل دونيايێ هوين ب خهم نهكهڤن و مزگينییا مه ب وێ بهحهشتا ژڤان بۆ ههوه پێ دهاته دان ل ههوه بیت)) فصلت:30].
و خودایێ مەزن گۆت: ئانكو: ((ئهرێ ڤێجا گاڤا ڕحا ئێك ژ ههوه گههشته حهفكێ دهمێ ئهو دمریت (83) و هوين ل نیك د ئاماده و بهرێ خۆ ددهنێ، ئهرێ هوين دێ شێن ڕحا وى گرن دا ژ لهشێ وى دهرنهكهڤیت؟ هوين نهشێن وێ چهندێ بكهن (84) و ئهم هنگى ب مهلائیكهتێن خۆ ژ ههوه نێزيكترين بۆ وى، بهلێ هوين وان نابينن (85) و ئهگهر ڕاسته هوين ناهێنه جزادان و حسێب د گهل ههوه ناهێته كرن (86) ئهرێ پا هوين دشێن جارهكا دى ڕحێ بزڤريننه لهشى ئهگهر هوين دڕاستگۆنه؟ هوين وێ نازڤڕينن (87) ڤێجا ئهگهر ئهوێ دمریت ژ وان بیت يێن لهز د باشییێدا كرى و ژ وان بیت يێن نێزيكى خودێ (88) ڕهحـمهكا بهرفرههـ و كهيف و خۆشى و بهحهشت - ل ئاخرهتێ - بۆ وى دێ ههبیت)) [الواقعة:83-89].
ژ بەرائێ کوڕێ عازبی (خودێ ژێ ڕازی بیت) ژی دهێتە ڤەگۆهاستن کو پێغەمبەری صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن دەربارەی وی باوەردارێ د قەبرێ خۆدا بەرسڤا هەردوو مەلائیکەتان دای گۆت: «ينادي منادٍ من السّماء: أن صدق عبدي، فأفرشوه من الجنّة، وألبسوه من الجنّة، وافتحوا له بابًا إلى الجنّة، قال: فيأتيه من روحها وطيبها، ويفسح له في قبره مدّ بصره»، ئانکو: ((گازیکەرەک ل ئەسمانی دێ کەتە گازی کو: عەبدێ من ڕاست گۆت، ڤێجا ژ ڤەخوارنا بەحەشتێ بدەنە وی و ژ جل و بەرگێن بەحەشتێ بکەنە بەر وی و دەرگەهەکی بۆ وی بەرەڤ بەحەشتێ ڤەکەن، گۆت: ڤێجا دێ ژ بایێ بەحەشتێ و بێهنێن وێ یێن خۆش بۆ وی هێن و ب تەمەت دیتنا چاڤێن وی قەبرێ وی دێ بۆ هێتە بەرفرەهکرن)). ئەحمەد و ئەبو داوود ڤێ گۆتنێ د فەرموودەیەکا درێژدا ڤەدگۆهێزن.
هندەك کەسێن ژ ڕێدهركهڤتی ب سەرداچوون، ڤێجا وان عەزابا قەبری و قەنجی و نیعمەتێن وی ڕەد کرییە، هێجەت و بانگەشەیا وان بۆ ڤی کاری ئەڤەیە کو ئەڤە تشتەکێ نەیێ مومکنە و بەروڤاژی ژیوارییە، ئەوان گۆت: ئەگەر قەبری ڤەکەن؛ دێ بینن مری هەر وەکی خۆیە و چ گۆهاڕتن ب سەردا نەهاتییە، نەهاتییە بەرفرەهکرن و نەهاتییە بەرتەنگکرن.
ئەڤ بانگەشەیا وان ب شەریعەت و هەست و ئەقلی یا بەتالە:
هندیكه شهریعهته: بهری نوكه ئهو بهڵگه هاتنه ئینان یێن ئاماژهیێ دكهنه سهر بنهجهبوونا عهزابا قهبری و خۆشی و نیعمهتێن وی.
فهرموودهیهك د صهحیحا بۆخاریدا هاتییه كو ژ ئبن عهباسی (خودێ ژ ههردووكان ڕازی بیت) دهێته ڤهگوهاستن كو گۆتییه: «خرج النّبيّ صلى الله عليه وسلم من بعض حيطان المدينة؛ فسمع صوت إنسانين يعذّبان في قبورهما» وذكر الحديث، وفيه: «أنّ أحدهما كان لا يستتر من البول» وفي روايةٍ: «من بوله» وأنّ الآخر كان يمشي بالنّميمة، وفي روايةٍ لمسلمٍ: «لا يستنزه من البول». ئانكو: ((پێغهمبهر صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن چوو د ناڤ هندهك بیستانێن مهدینێدا، ئینا گوھ ل دهنگێ دوو مرۆڤان بوو كو د قهبرێن خۆدا دهاتنه عهزابدان))، و فهرمووده گۆت، كو تێدا هاتییه: ((ب ڕاستی ئێك ژ وان خۆ ژ میزێ نهدپاراست))، د ڤهگوهاستنهكا دیدا هاتییه: ((ژ میزا خۆ))، و یێ دی ئاخڤتن دئینان و دبرن (فهسادی دكر)، د ڤهگوهاستنا موسلمیدا هاتییه: ((خۆ ژ میزێ نهدپاراست)).
هندیکە هەستن: مرۆڤێ نڤستی د خەونا خۆدا دبینیت یێ ل جهەکێ بەرفرەهـ و خۆش و یێ خۆشييێ دبينيت دناڤ وى جهيدا، یان دێ بینیت یێ ل جهەکێ بەڕتەنگ و بێسەبر و ب تڕس و یێ ئێش و ئازاران ژ بەر وی جهی دکێشیت، دبیت هندەک جارا ژ بەر وی تشتێ وی د خەونا خۆدا دیتی هشیار بیت، د گەل ڤێ هەمییێ ژی؛ ئەو یێ ل سەر جهێ خۆ یێ نڤستنێ و یێ د مالا خۆڤە، نڤستن ژی برایێ مرنێیە، لەوا خودێ ناڤێ نڤستنێ ژی کرە: مرن (وفاة)، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((خودێیه نهفسان ل دهمێ مرنا وان دستينیت، و ئهڤه مرنا مهزنه يا پشتى ب دويماهى هاتنا ژییێ مرۆڤى دهێت و ئهو وێ نهفسا نهمرى ژى ل دهمێ نڤستنێ دستينیت، ئهڤه مرنا بچويكه، ڤێجا ئهو ژ ڤان ههردوو نهفسان وێ دگریت يا مرن ل سهر هاتییه نڤيسين، ئهو نهفسا وییه يێ دمریت و نهفسا دى بهرددهت ههتا ڕۆژا خۆ و ڕزقێ خۆ تهمام دكهت و دزڤڕينته لهشێ خودانێ وێ)) [الزمر:42].
هندیکە ئەقلە: مرۆڤێ نڤستی خەونێن ڕاست و دروست دبینیت کو ب تەمامی د گەل ژیواری دگونجن، دبیت پێغەمبەری صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن د خەونا خۆدا ببینیت کو هەر ئەو سالۆخەت ل دەڤ هەبن یێن دروستی ل دەڤ هەین، و هەر کەسێ پێغەمبەری صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن ل سەر وان سالۆخەتێن وی هەین د خەونا خۆدا ببینیت؛ ئەڤە هەروەکی وی ب دروستی دیتی و ئەو ب خۆیە، بەلێ د گەل ڤێ چەندێ ژی، ئەڤ کەسێ نڤستی یێ ئەڤ خەونە دیتی؛ یێ ل ژوورا خۆڤە و یێ ل سەر جهێ خۆ نڤستییە،و يێ دويره ژ وى تشتێ وى ديتى، ڤێجا ئەگەر ئەڤ چەندە بۆ دونیایێ تشتەکێ مومکن بیت و د شیاندا هەبیت؛ ما بۆچی بۆ ئاخرەتێ ژی یێ مومکن نابیت؟!
سەبارەت پشتبەستنا وان د ڤێ بانگەشەیا وان کری ل سەر وێ ئێکێ کو ئەگەر قەبرێ وی کەسێ د ناڤ قەبریدا بهێتە ڤەکرن؛ دێ بینن ئەو هەروەکی خۆیە و چ گوهاڕتن ب سەر قەبریدا نەهاتینە، نە بەرفرەهـ بوویە و نە بەڕتەنگ بوویە، بەرسڤا ڤێ دێ ب چەند لایەکان بیت، ژ وان ژی:
ئێك: چێنابیت ب هندەك گۆمانێن پویچ و هەڕفتی ل دژی وی تشتێ شەریعەت پێ هاتی ڕابوەستین کو هندەك گۆمانن ئەگەر ئەو کەسێ ب وان گۆمانان دژی شەریعەتی ڕاوەستیایی هزرێن خۆ د وی تشتیدا بکەت یێ شەریعەت پێ هاتی؛ دێ زانیت ئەڤ گۆمانە د بەتالن، و یا هاتییە گۆتن:
چەند کەس هەنە گۆتنەکا دروست عەیبدار دکەن
بەلێ ئاریشەیا وی یا د تێگەهشتنا خەلەتدا
دوو: كاودانێن گرێدایی بهرزهخێ ژ بابهتێ نهپهنی و غهیبینه و ههست نهشێن بگههنێ و بزانن، و ئهگهر ههست گههشتنێ؛ هنگی چ مفا د باوهری ئینانا ب غهیبێ نهدمان و دا ئهو كهسێن باوهری ب غهیبێ ئینای و ئهوێن باوهری پێ نهئینای هێنه ڕاستهكێ و چ جۆداهی د ناڤبهرا واندا نهدما.
سێ: عهزاب و خۆشی و بهرفرههبوونا قهبری و بهڕتهنگبوونا وی؛ ئهڤان تشتان ههمییان ب تنێ مری دبینیت نه كهسێ دی، ههروهكی چاوا ئهو كهسێ نڤستی د خهونێدا دبینیت یێ ل جههكێ بهڕتهنگ و بێسهبر و ب تڕسدا یان یێ ل جههكێ بهرفرهھ و خۆش، بهلێ ئهوێ ل دهڤ وی ڤی تشتی نابینیت و ههست پێ ناكهت، ب ڕاستی وهحی بۆ پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن دهاته خوار و ئهو دناڤ صهحابییێن خۆدا بوو، وی گوھ ل وهحییێ دبوو، بهلێ صهحابییێن وی گوهلێ نهدبوو، بهلكی هندهك جاران مهلائیكهتی خۆ دئینا سهر شێوهیێ مرۆڤهكی و وهسا د گهل دئاخڤت، بهلێ صهحابییان نه مهلائیكهت ددیت و نه گوهلێ دبوو.
چار: ئهو تێگههشتن و زانینا خودێ دایه چێكرییان و ڕێك دایه وان د تشتی بگههن؛ یا سنوورداره و دشیانێن واندا نینه ئهو د ههر تشتهكێ ههبیت دا بگههن و چاوانییا وی بزانن، ڤێجا ههر حهفت ئهسمان و ئهرد و ههر تشتهكێ د ناڤ واندا، ههر تشتهك زكرێ خودێ دكهت و ب دروستی تهسبیحاتێن وی دكهت، خودێ ڤی زكرێ ئهو دكهن جار جار دگههینیته گوهێن وی كهسێ وی بڤێت، بهلێ ئهڤ دهنگه ل بهر مه یێ هاتییه ڤهشارتن و مه گوهلێ نینه، خودایێ مهزن ل دۆر ڤێ چهندێ دبێژیت: ئانكو: ((ههر حهفت ئهسمان و ئهرد و ههر تشتهكێ د ناڤ واندا ژ چێكرییان تهسبيحا وى دكهن و ههر تشتهكێ ههى خودێ پاك دكهت و مهدحێن وى دكهت، بهلێ هـوين - گهلی مرۆڤان - د وێ چهندێ ناگههن)) [الإسراء:44] شهیتان و ئهجنه ژی د ههمی جهێن ئهردیدا دهێن و دچن، ئهجنه یێن ل دیوانا پێغهمبهرێ خودێ صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن ئاماده بووین و گوهدارییا خواندنا وی بۆ قورئانێ یا كری و یا خۆ بێدهنگ كری و پاشی یێن چووینه ناڤ مللهتێ خۆ و ئهو یێن هشیاركرین، بهلێ د گهل ڤێ چهندێ ئهو ل بهر مه د بهرزهنه، خودایێ مهزن ل دۆر ڤێ چهندێ دبێژیت: ئانكو: ((ئهى دویندهها ئادهمى بلا شهيتان ههوه نهخاپينیت و گونههێ ل بهر ههوه شرين نهكهت، ههر وهكى وى ل بهر دايبابێن ههوه ئادهم و حهووايێ شرينكرى، ڤێجا ژ بهر هندێ وى ئهو ههردوو ژ بهحهشتێ دهرئێخستن، ئهو وان جلكێن خودێ ئهو پێ ستارهكرين ژ بهر وان دكهت؛ دا عهورهتێ وان نيشا وان بدهت. هندى شهيتانه ئهو و دویندههـ و نفشێ وى ههوه دبينن بێى هوين وان ببينن ڤێجا لێ دهشيار بن. هندى ئهمين مه شهيتان يێن كرينه دۆست و سهركار بۆ وان كافرێن باوهرییێ ب تهوحيدا خودێ نهئينن و پێغهمبهرێن وى ڕاستگۆ نهدهرئێخن و كارى ب ڕێكا وى نهكهن)) [الأعراف:27] ڤێجا ئهگهر چێكرییان شیان نهبن بگههنه ههر تشتهكێ ههبیت؛ چێنابیت ئهو بابهتێن غهیبی یێن بنهجھ ڕهد بكهن، ب تنێ چونكی ئهو نابینن و نهشێن بگههنێ و چاوانییا وی بزانن.
*
باوهری ئینان ب قهدهرێ
القدر (كو دالێ فهتحه یا ل سهر و دهێته خواندن: قهدهر): ئهو تشته یێ خودێ ل دویڤ زانینا خۆ یا پێشوهخت و ل دویڤ حیكمهت و كاربنهجهییا خۆ ل سهر چێكرییان نڤیسی.
باوهری ئینان ب قهدهرێ چار تشتان ب خۆڤه دگریت:
ئێك: باوهری ئینان كو خودایێ مهزن زانایه ب ههر تشتهكێ ههبیت، ب كورتی و ب بهرفرههی، ههر ل دهستپێكێ و ههرگاڤ، چ ئهڤ تشته ئهو بیت یێ گرێدایی ب كریارێن ویڤه، یان ئهو بیت یێ گرێدایی ب كریارێن عهبدێن ویڤه.
دوو: باوهری ئینان ب وێ چهندێ كو خودایێ مهزن ئهڤ تشتێ زانی؛ یێ د دهپێ پاراستی (اللوح المحفوظ)ـدا نڤیسی، دهربارهی ڤان ههردوو خالان خودایێ مهزن دبێژیت: ئانكو: ((ئهرێ ما ته نهزانییه - ئهى موحهممهد - كو هندى خودێیه ههر تشتهكێ ل ئهسمانى و ئهردى ههى باش دزانیت و د لهوحێ پاراستیدا نڤيسییه؟ هندى ئهو زانينه كارهكێ ب ساناهییه ل سهر وى خودايى يێ چ تشت وى بێزار نهكهت)) [الحج:70].
فەرموودەیەك د صەحیحا موسلمیدا هاتییە کو ژ عەبدولڵاهێ کوڕێ عەمرێ کوڕێ عاصی (خودێ ژ هەردووکان ڕازی بیت) دهێتە ڤەگۆهاستن کو گۆتییە: من گوهـ ل پێغەمبەرێ خودێ صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن بوو دگۆت: «كتب الله مقادير الخـلائق قبل أن يخلـق السّموات والأرض بخمسين ألف سنةٍ»، ئانکو: ((خودێ قەدەرا چێکرییان نڤیسی ب پێنجی هزار سالان بەری ئەسمانان و ئەردی ب ئافرینیت)).
سێ: باوەری ئینان ب وێ ئێکێ کو چ تشت بێی حەز و ڤیانا خودێ چێنابیت، چ ئەڤ تشتە ئەو بیت یێ گرێدایی کریارێن خودێ، یان ئەو بیت یێ گرێدایی کریارێن چێکرییان، خودایێ مەزن دەربارەی وی تشتێ گرێدایی کریارێن خۆڤه گۆت: ئانكو: ((و خودايێ ته وى تشتى دئافرينیت يێ وى بڤێت، و وى ژ بهنییێن خۆ ههلدبژێریت يێ وى بڤێت)) [القصص:68] و گۆت: ئانكو: ((و تشتێ خودێ بڤێت ژ تهوفيقا خودان باوهران و سهردابرنا كافران ئهو دكهت)) [إبراهيم:27] و گۆت: ئانكو: ((ئهو ب تنێیه يێ ههوه د مالبچويكاندا دئافرينیت، وهكى وى دڤێت، نێر يان مێ، جوان يان كرێت، كهيفخۆش يان خهمگين)) [آل عمران:6] و خودێ دەربارەی وێ چەندا گرێدایی ب کارێ چێکرییانڤە گۆت: ئانكو: ((و ئهگهر خودێ ڤيابا دا وان ل سهر ههوه زال كهت، ڤێجا ئهو د گهل دوژمنێن ههوه يێن بوتپهرێس دا شهڕێ ههوه كهن، بهلێ خودێ ژ قهنجییا خۆ بهرێ وان ژ ههوه وهرگێڕا)) [النساء:90] و گۆت: ئانكو: ((و ئهگهر خودايێ ته ڤيابا دا ڕێ د ناڤبهرا وان و وێ دوژمناتییێدا گریت، بهلێ ئهو جهرباندنهكه ژ خودێ، ڤێجا تۆ وان و بێ بهختییێن ئهو دكهن بهێله)) [الأنعام:112].
چار: باوەری ئینان ب وێ چەندێ کو هەر تشتەکێ هەبیت؛ خودێ ئەو و سالۆخەت و لڤینێن وی تشتی هەمی یێن چێکرین، خودایێ مەزن گۆت: ئانكو: ((خودێیه ئافراندهرێ ههمى تشتان و ئهوه خودانێ وان يێ وان ب ڕێڤه دبهت، ئهو ههمى ل بن دهستێ وينه و ئهو ل سهر ههر تشتهكى وهكيله)) [الزمر:62] و خودێ گۆت: ئانكو: ((ئهوه يێ ههر تشتهكێ ههى ئافراندى و ب ئافراندنهكا بابهتى ههر ئێكى بیت وى ل دويڤ حیكمهتا خۆ و بێ كێماسى ئهو ئافراند)) [الفرقان:2] دهربارهی پێغهمبهرێ خۆ ئیبراهیمی (سلاڤ لێ بن) گۆتییه كو وی گۆته مللهتێ خۆ: ئانكو: ((و هوين پهرستنا خودايێ خۆ يێ هوين و كريارێن ههوه ژى ئافراندين دهێلن؟)) [الصافات:96].
باوەری ئینان ب قەدەرێ - وەکی مە بەحس ژێ کری - دژی هندێ نینە مرۆڤی ژی حەز و هەلبژارتنەکا تایبەت ب خۆڤە هەبیت د کریارێن خۆ دا یێن حەز و شیان تێدا هەی، چونکی شەریعەت و ژیوار ژی هەردووك ئاماژەیێ دکەنە سەر بنەجهکرن و سەلماناندنا ڤێ چەندێ.
هندیکە شەریعەتە: خودایێ مەزن دەربارەی حەزكرن و مەشیئەتێ دبێژیت: ئانكو: ((ڤێجا ههچییێ ڕزگارییا ژ ترسا وێ ڕۆژێ بڤێت بلا ب كرنا چاكییێ بۆ خۆ ڕێكهكا زڤڕينێ بۆ نیك خودايێ خۆ بگریت)) [النبأ:39] و گوت: ئانكو: ((ڤێجا هوين ژ جهێ چاندنێ و چاوا ههوه بڤێت وهرنێ)) [البقرة:223] دەربارەی هێز و شیانێ ژی گۆت: ئانكو: ((ڤێجا هوين - گهلی خودان باوهران - ل دويڤ شيانا خۆ تهقوا خودێ بكهن، و باش گوهدارییا پێغهمبهرێ خودێ - سلاڤ لێ بن - بكهن، و پێگيرییێ ب فهرمانێن وى بكهن)) [التغابن:16] و گوت: ئانكو: ((دينێ خودێ يێ ب ساناهییه و خودێ وى تشتى ژ بهنییێن خۆ ناخوازیت يێ ئهو نهشێن بكهن، ڤێجا ههچییێ باشییهكێ بكهت باشى دێ هێته ڕێكا وى و ههچییێ خرابییێ بكهت خرابى دێ هێته ڕێكا وى)) [البقرة:286].
هندیکە ژیوارە: هەر مرۆڤەکێ هەبیت؛ دزانیت کو وی حەز و هەلبژارتن و هێز و شیان ل سەر کریاران هەنە، کارێن خۆ پێ دکەت و دهێلیت، و جۆداهییێ دکەت د ناڤبەرا وی تشتێ ب حەزا وی چێدبیت وەکی ڕێڤەچوونێ و وی تشتێ بێی حەزا وی چێدبیت وەکی لەرزینێ، بەلێ حەز و هەلبژارتنا مرۆڤی دکەڤیتە بن حەز و هەلبژارتن و هێزا خودێ و ئەگەر خودێ حەز ل سەر نەبیت؛ مرۆڤی چەند حەز ل سەر هەبیت چێنابیت، ژ بەر گۆتنا خودایێ مەزن: ئانكو: ((بۆ ههچییێ حهز بكهت ژ ههوه كو ل سهر حهقییێ و باوهرییێ خۆ ڕاست بكهت (28) و هوين نهشێن خۆ ڕاست بكهن، ئهگهر حهزكرنا خودێ خودايێ ههمى چێكرییان ل سهر نهبیت)) [التكوير:28-29] و ژ بەر کو گەردوون هەمی مولك و دەستهەلاتا خودێیە و تشتەک بێی زانین و حەزا وی د مولك و دەستهەلاتا ویدا چێنابیت.
باوەری ئینان ب قەدەرێ - ل دویڤ وێ یا مە بەحس ژێ کری - چ هێجەتان نادەتە دەست وی کەسێ ئەو تشتێ خودێ ل سەر وی فەرکری هێلای یان ژی ل سەر کرنا گونەهان، ئاڤاکرن ل سەر ڤێ چەندێ ژی؛ بەڵگەئینان و هێجەتگرتنا وی ب قەدەرێ ب چەند لایانڤە یا بەتالە:
ئێك: گۆتنا خودێیه: ئانكو: ((ئهوێن بوتپهرێسى كرى دێ بێژن: ئهگهر خودێ ڤيابا ئهم وبابێن مه بوتپهرێسییێ نهكهين و تشتهكى بێى وى حهرام نهكهين مه وه نهدكر، خودێ بهرسڤا وان ددهت كو ئهڤه مهسهلهكه كافرێن بهرى وان ژى ههلدئێخست و گازییا پێغهمبهرێن خۆ پێ درهو دهردئێخست و ئهو ل سهر ڤێ چهندێ دبهردهوام بوون، ههتا عهزابا خودێ ب سهر واندا هاتى. تۆ بێژه وان: ئهرێ تشتهك ژ زانينا دروست ل نیك ههوه ههيه هوين بۆ مه ئاشكهرا بكهن ل دۆر حهرامكرنا ههوه بۆ ڤان حهيوان و چاندییان و گۆتنا ههوه كو خودێ كوفر بۆ ههوه يا ڤياى و يێ پێ ژ ههوه ڕازى بووى؟ هندى هوينن د مهسهلا ڤى دينیدا ههما ب تنێ هويـن دويكهڤتنا هزر و تهخمينان دكهن و ههما هوين درهوان دكهن)) [الأنعام:148] ئەگەر قەدەر بۆ وان هێجەت با؛ خودێ عەزابا خۆ ب سەر واندا نەدئینا.
دوو: گۆتنا خودێیه: ئانكو: ((من هندهك پێغهمبهر بۆ بهنییێن خۆ هنارتينه دا مزگينییێ ب قهنجییا من بدهنه وان و وان ژ عهزابا من بترسينن؛ دا پشتى هنارتنا پێغهمبهران مرۆڤان چ هێجهتهك نهمينیت. خودێ د مولكێ خۆدا يێ زال بوويه و د ڕێڤهبرنێدا يێ كاربنهجهـ بوويه)) [النساء:165] ئەگەر قەدەر هێجەت با بۆ کەسێن دژ یێن قەدەر کرییە هێجەت بۆ گونەهێن خۆ؛ وی دەمی هنارتنا پێغەمبەران چ مفا و ڕامان بۆ نەدبوون، چونکی پشتی هنارتنا وان ژی سەرپێچی و گونەهـ هەر هەبوو و ئەڤە ب قەدەرا خودێ بوو.
سێ: ئهوه یا بۆخاری و موسلمی ڤهگوهاستی - و پهیڤێن فهرموودهیێ یێن بۆخارینه - ژ عهلییێ كوڕێ ئهبو طالبی (خودێ ژێ ڕازی بیت) كو پێغهمبهرێ خودێ صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن گۆت: ((ههر ئێك ژ ههوه، جهێ وی د ناڤ ئاگرێ جههنهمێ یان بهحهشتێدا یێ هاتییه نڤیسین و دیاركرن))، ئینا زهلامهكی ژ ناڤ وان كهسان گۆت: پا مادهم وهسایه، ئهرێ ئهم خۆ نههێلینه ب هیڤییا ڤێ چهندێڤه ئهی پێغهمبهرێ خودێ؟ گۆت: ((نهخێر، هوین كار بكهن، چونكی ههر ئێك دێ ئهو ڕێك بۆ هێته ب ساناهیكرن یا بۆ هاتییه دروستكرن)) پاشی ئهڤ ئایهته خواند: ئانكو: ((ڤێجا ههچییێ مالێ خۆ خهرج كربیت و تهقوا خودێ د وێ چهندێدا كر بیت)) [الليل:5] د ڤەگۆهاستنا موسلمیدا هاتییە: «فكلٌّ ميسّرٌ لما خلق له»، ئانکو: ((هەر ئێکی دێ ئەو ڕێك بۆ هێتە ب ساناهیکرن یێ بۆ هاتییە ئافراندن))، ڤێجا پێغەمبەری صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن فەرمان ب کارکرنێ کر و پاشڤەبرن ژ هندێ کر مرۆڤ خۆ ب هێلیتە ب هیڤییا قەدەرێڤە.
چار: خودایێ مەزن فەرمان و پاشڤەبرن ل عەبدێ خۆ کرینە و ئەو تشت ل سەر فەڕزکرییە یێ د شیانێن ویدا هەی، خودایێ مەزن دبێژیت: ئانكو: ((ڤێجا هوين - گهلی خودان باوهران - ل دويڤ شيانا خۆ تهقوا خودێ بكهن، و باش گوهدارییا پێغهمبهرێ خودێ - سلاڤ لێ بن - بكهن و پێگيرییێ ب فهرمانێن وى بكهن)) [التغابن:16] و گۆت: ئانكو: ((دينێ خودێ يێ ب ساناهییه و خودێ وى تشتى ژ بهنییێن خۆ ناخوازیت يێ ئهو نهشێن بكهن)) [البقرة:286] ئەگەر مرۆڤ یێ نەچار بایە ل سەر وی کارێ دکەت؛ هنگی ئەڤە دا بیتە ڕاسپاردن و فەڕزکرنا تشتەکی کو ڕزگاربوون ژێ نینە، ئەڤە ژی تشتەکێ بەتالە، ژ بەر ڤێ چەندێ ژی ئەگەر گونەهەك ب نەزانین یان ژبیرکرن یان نەچاری ژی پەیدابوو؛ هنگی چ گونەهـ ل سەر نینن، چونکی ئەو هێجەت و عوزر یا هەی.
پێنج: قهدهرا خودێ نهێنییهكا ڤهشارتییه و ههتا ڕوینهدهت كهس نزانیت و حهز و ئیرادهیا مرۆڤی ل سهر كرنا وی تشتێ دێ كهت؛ بهری كارێ وی دهێت، ب ڤێ چهندێ ژی حهز و ئیرادهیا وی ل سهر كاری؛ نهیا ئاڤایه ل سهر زانینا وی ب ههبوونا قهدهرا خودێ، ب ڤێ چهندێ بهڵگهئینانا وی ب قهدهرێ پویچ دبیت، چونكی مرۆڤی چ هێجهت نینن بۆ وی تشتێ چ زانین پێ نهبیت.
شهش: ئهم دبینین مرۆڤ ڕژدییێ ل سهر وی تشتی دكهت یێ بۆ دونیایا وی دگونجیت، ههتا دگههیتێ و ب دهست خۆڤه دئینیت، ئهو ناچیت پشتا خۆ بدهته وی تشتێ بۆ دگونجیت و مفایێ وی تێدا ههی د دونیایێدا و پاشی بهێت قهدهرێ بكهته هێجهت بۆ ڤێ پشتدانا خۆ، ئهرێ پا بۆچی دێ پشتا خۆ دهته وی تشتێ بۆ دینێ وی مفایێ وی تێدا و دێ بهرهڤ وی تشتیڤه چیت یێ زیانا وی تێدا، پاشی دێ قهدهرێ بۆ خۆ كهته هێجهت؟ ئهرێ ما ههردوو تشت نه ئێكن؟!
بۆ ته نموونهیهك كو دێ ڤێ چهندێ دیار و ڕوهن كهت:
ئهگهر دوو ڕێك ل بهرا مرۆڤی بن: ئێك ژ وان دێ بهرێ وی دهته وهلاتهكی كو ههمی بهڕهلایی و خرابییه: كوشتن، تالانكرن، دهستدرێژیكرن ل سهر نامویسێ، تڕس و برس. ڕێكا دووێ دێ بهرێ وی دهته وهلاتهكی كو ههمی سیستهم و یاسایه، ئێمناهی و ژیانهكا تهنا و بهرفرهھ و ڕێزگرتن ل كهس و نامویس و كهرامهت و مال و سامانان، ئهرێ دێ چیته كیژ ڕێكێ؟
مسۆگهر دێ ڕێكا دووێ گریته بهر كو دێ بهرێ وی دهته وهلاتهكێ خۆدان سیستهم و ئێمناهی، و چ جاران نهیا مومكن و بهرئاقله مرۆڤ بچیته ڕێكا وهلاتێ بهڕهلای و تڕسێ و پاشی قهدهرێ بۆ خۆ بكهته هێجهت، ئهرێ بۆچی بۆ بابهتێ گرێدایی ئاخرهتا خۆ دێ ڕێكا ئاگری گریته بهر و دێ ڕێكا بهحهشتێ هێلیت و پاشی دێ قهدهرێ كهته بهڵگه و هێجهت؟
نموونەکا دی: ئەم دبینین فەرمان ل نەخۆشی دهێتەکرن دەرمانی بکاربینیت، ڤێجا ئەو ڤی دەرمانی ڤەدخۆت، د دەمەکیدا دلێ وی ناچیتێ، دیسان ئەو خوارنا زیانێ دگەهینیتە ساخلەمییا وی ژێ دهێتە قەدەغەکرن، هەر چەندە دلێ وی دچیتێ، ئەڤە هەمی ژی پێخەمەت چارەسەری وەرگرتن و ساخلەمییێ، و چێنابیت ئەو دەرمانی ڤەنەخۆت یان وێ خوارنێ بخۆت یا زیانێ دگەهینیتە وی، پاشی بهێت و قەدەرێ بکەتە هێجەت، ڤێجا مادەم هۆسایە؛ بۆچی مرۆڤ دێ وی تشتى هێليت يێ خودێ و پێغەمبەرێ وی فەرمان ل وی کری كو ئهو بکەت و دێ وی تشتى كهتن يێ خودێ و پێغەمبەرێ وی گۆتییێ نەکە ؛ پاشی دێ قەدەرێ کەتە هێجەت (ئانکو دێ بێژیت: مانێ ئەڤە د قەدەرا مندا هاتبوو نڤیسین و دا هەر کەم)?
حەفت: ئەو کەسێ قەدەرێ بۆ خۆ دکەتە هێجەت ل سەر هێلانا وی تشتێ ل سەر وی هاتییە فەرکرن یان ل سەر کرنا گونەهان؛ ئەگەر کەسەکی دەستدرێژی کرە سەر وی و مالێ وی بر یان دەستدرێژی کرە سەر نامویس و کەرامەتا وی، پاشی قەدەر بۆ خۆ کرە هێجەت و گۆت: گازندەیان ژ من نەکە، چونکی ئەڤ دەستدرێژییا من کری ب قەدەرا خودێ بوو و هاتبوو نڤیسین و دا هەر کەم - وی هێجەتا ڤی کەسی قەبویل نەدکر، ڤێجا چاوا قەبویل ناکەت دەمێ کەسەك دەستدرێژییێ دکەتە سەر وی بۆ خۆ قەدەرێ بکەتە هێجەت؛ بەلێ ئەو ب خۆ دێ قەدەرێ بۆ خۆ کەتە هێجەت دەمێ ئەو دەستدرێژییێ دکەتە سەر مافەك ژ مافێن خودایێ مەزن؟!
دهێتە گۆتن کو دزیکەرەكى سزایێ شەرعی کەڤتبوو سەر؛ هاتە ئینان بۆ دەڤ میرێ باوەردارن؛ عومەرێ کوڕێ خەطابی (خودێ ژێ ڕازی بیت)، ئەوی ژی فەرمان کر دەستێ وی بهێتە بڕین، ئینا وی کەسی گۆت: کا ڕاوەستە میرێ باوەرداران، مانێ من ب قەدەرا خودێ دزی کر، عومەری گۆت: ئێ ئەم ژی دێ ب قەدەرا خودێ دەستێ تە بڕین.
باوەری ئینانا ب قەدەرێ چەندین فێقی و بەرهەمێن مەزن ژێ پەیدا دبن، ژ وان ژی:
ئێك: پشتبەستن ل سەر خودایێ مەزن ل دەمێ ئەنجامدانا ئەگەران، وەسا کو مرۆڤ پشتبەستنێ ل سەر ئەگەران ب خۆ ناکەت، بەلکی دێ ل سەر خودایێ ئەگەران کەت، چونکی هەر تشتەکێ هەبیت؛ ب قەدەرا خودێ چیدبیت.
دوو: دەمی ئەو تشتێ مرۆڤی دڤێت دهێتە جهـ؛ مرۆڤ ب نەفسا خۆ داخبار نابیت، چونکی بجيهاتنا ڤی تشتی قەنجی و نیعمەتەکە ژ دەڤ خودایێ مەزن ل دویڤ ئەگەرێن خێر و باشی و سەرکەڤتنێ یێن وی د قەدەرێدا نڤیسین، و داخباربوونا وی ب نەفسێ؛ دێ سوپاسیکرنا خودێ ل سەر ڤێ نیعمەتێ ژ بیرا وی بەت.
سێ: پشتڕاستی و ئارامییا دەروونی ژ بەر وان تشتێن د قەدەرا خودێدا پەیدا دبن، ڤێچا مرۆڤ ژ بەر وی تشتێ مرۆڤی دڤیا و ژ دەستێ مرۆڤی چوو یان پەیدابوونا وی تشتێ مرۆڤی نەدڤیا چێبیت دوودل و ب خەم ناکەڤیت، چونکی ئەڤە هەمی ب قەدەرا خودایێ مەزن پەیدا دبیت، ئەو خودایێ مولک و دەستهەلاتا ئەرد و ئەسمانان یا د دەستێ ویدا و ئەو تشتێ خودێ د قەدەرێدا نڤیسی؛ دێ هەر هێت و چ تشت نابنە ڕێگر ل بەر هاتنا وی، دەربارەی ڤێ چەندێ خودایێ مەزن دبێژیت: ئانكو: ((چ ئاتاف و موصيبهت نه د ئهردیدا و نه د لهشێن ههوه ب خۆدا وهكى نهساخییێ و برسێ و نهخۆشییێ ناهێنه سهرێ ههوه - گهلی مرۆڤان - ئهگهر د لهوحێ پاراستیدا نههاتبنه نڤيسين بهرى رح بۆ ههوه بهێنهدان. هندى ئهو چهندهيه ئهو ل سهر خودێ يا ب ساناهییه (22) دا هوين ب خهم نهكهڤن ل سهر وى تشتێ نهگههشتییه ههوه ژ دونيايێ و دا هوين ب كهيف ژى نهكهڤن ل سهر وى تشتێ گههشتییه ههوه ژێ كهيفهكا وهسا هوين خۆ پێ ژبير بكهن و خودێ حهز ژ وى ناكهت يێ خۆ ب وى تشتى مهزن بكهت يێ گههشتییێ ژ دونيايێ و خۆ پێ ل سهر خهلكى دفن بلند بكهت)) [الحديد:22-23]، پێغەمبەرێ خودێ ژی صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن دبێژیت: «عجبًا لأمر المؤمن إنّ أمره كلّه خيرٌ، وليس ذاك لأحدٍ إلّا للمؤمن، إن أصابته سرّاء شكر فكان خيرًا له، وإن أصابته ضرّاء صبر فكان خيرًا له»، ئانکو: ((کارێ باوەرداری چەند یێ سەیرە، ب ڕاستی کارێ وی هەمی بۆ وی خێرە و ئەڤە بۆ کەسێ نینە ژ بلی باوەرداری، ئەگەر تشتەکێ خۆش ب سەری هات؛ دێ سوپاسییا خودێ کەت و ئەڤە خێرە بۆ وی، و ئەگەر تشتەکێ نەخۆش و خراب ب سەری هات؛ دێ سەبڕ و هەداری کێشیت و ئەڤە ژی خێرە بۆ وی)).
دوو کۆم و دەستەك د بابەتێ قەدەرێدا سەرداچوون و ژ ڕێکا ڕاست دەرکەڤتن:
ئێك: جەبری (الجبريّة) ئەوێن گۆتی: مرۆڤ یێ نەچارکرییە ل سەر وی کارێ دکەت و وی چ حەز و شیان و هەلبژارتن تێدا نینن.
دوو: قەدەری (القدريّة) ئەوێن گۆتی: مرۆڤ د حەز و شیان و هەلبژارتنا خۆدا یێ سەربەخۆ و ئازادە و حەز و شیان و هەلبژارتنا خودێ چ کارتێکرن ل سەر یا مرۆڤی نینە.
بەرسڤا کۆما ئێکێ (جەبرییان) دێ ل دویڤ شەریعەت و ژیواری بیت:
هندیکە شەریعەتە: خودێ حەز و هەلبژارتن بۆ مرۆڤی بنەجهکرن و کارێ وی بۆ وی پالدا، خودایێ مەزن گۆت: ئانكو: ((و ئاشكهرا بوو كو هندهك ژ ههوه ههنه دهستكهڤتيێن دونيايێ دڤێن و هندهك ژ ههوه ههنه ئاخرهت دڤێت)) [آل عمران:152]، و خودایێ مەزن گۆت: ئانكو: ((و تۆ بێژه ڤان بێ ئاگههان: ئهوا ئهز بۆ ههوه پێ هاتيم ئهوه حهقییا ژ نیك خودايێ ههوه هاتى، ڤێجا ههچییێ ژ ههوه بڤێت باوهرییێ پێ بينیت و دويكهڤتنا وێ بكهت بلا وه بكهت ئهو بۆ وى چێتره و ههچییێ بڤێت كافرییێ پێ بكهت بلا بكهت، و ههما وى زۆردارى ل خۆ كرییه. هندى ئهمين مه بۆ كافران ئاگرهكێ دژوار ئامادهكرییه شويرها وى دۆرا ل وان گرتى)) الآية [الكهف:29]، و خودایێ مەزن گۆت: ئانكو: ((ههچییێ چاكییهك كربیت و گوهدارییا خودێ و پێغهمبهرێ وى كربیت ئهوى خێرا كارێ وى بۆ وییه، و ههچییێ خرابى كربیت و بێ ئهمرییا خودێ و پێغهمبهرێ وى كربیت گونهها كارێ وى ل سهر ویيه. خودايێ ته بۆ بهنییان يێ پڕزۆڕدار نينه، نه خێرێن وان كێم دكهت و نه خرابییێن وان زێده دكهت)) [فصلت:46].
هندیکە ژیوارە: هەر مرۆڤەکێ هەبیت دزانیت کو جۆداهی یا هەی د ناڤبەرا وان کریارێن وی هەلبژارتن تێدا هەی کو ب حەزا خۆ ئەنجام ددەت: وەکی خوارن و ڤەخوارن و کڕین و فرۆتنێ، و د ناڤبەرا وان کریارێن بێی حەز و هەلبژارتنا وی پەیدا دبن: وەکی لەرزینا ژ بەر تایێ و کەڤتنا ژ سەر بانی، ڤێجا مرۆڤ د نموونا ئێکێدا بکەرەکێ ب کەیفا خۆیە و وی ب حەز و هەلبژارتنا خۆ ئەو کار یێ کری و کوتەکی ل وی نەهاتییە کرن، بەلێ د نموونا دووێدا ئەو یێ ب کەیفا خۆ نینە و ئەوا ب سەر ویدا هاتی ب حەز و هەلبژارتنا وی نەبوو.
بەرسڤا ل سەر کۆما دووێ (قەدەرییان) دێ ل دویڤ شەریعەت و ژیواری بیت:
هندیکە شەریعەتە: خودێ چێکەر و ئافراندەرێ هەر تشتەکییە و هەر تشتەک ب حەز و هەلبژارتنا وی هاتییە هەبوونێ، و خودێ د پەڕتووکا خۆدا دیارکرییە کو کریارێن عەبدان؛ پشتی حەز و ڤیانا خودێ پەیدا دبن، ڤێجا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و ئهگهر خودێ ڤيابا كو ئهوێن پشتى ڤان پێغهمبهران هاتين د ناڤبهرا خۆدا لێك نهكهڤتبان پشتى ئايهتێن ئاشكهرا بۆ هاتين ئهو لێك نهدكهڤتن، بهلێ ژێك جودابوون كهڤته د ناڤبهرا واندا: ڤێجا هندهك ژ وان ل سهر باوهرییا خۆ موكوم مان، هندهك ژ وان ڕژدى ل سهر كوفرا خۆ كر و پشتى پهيدابوونا ژێك جودابوونێ ژى د ناڤبهرا واندا ئهگهر خودێ ڤيابا ئهو لێك نهدكهڤتن، بهلێ خودێ بهرێ وى ددهته باوهرییێ و گوهدارییێ يێ وى بڤێت و يێ وى بڤێت ب كافرییێ و نهگوهدارییێ شهرمزار دكهت)) [البقرة:253]، و خودایێ مەزن گۆت: ئانكو: ((و ئهگهر مه ڤيابا ئهم دا تهوفيقا ڤان بوتپهرێسان بۆ ئيمانێ دهين، بهلێ گۆتن ب ڕاستى ژ من دهركهڤت و حهق بوو كو ئهز دێ جههنهمێ ب كافر و گونههكارێن ئهجنه و مرۆڤان ههمییان تژى كهم؛ چونكى وان سهرداچوون بۆ خۆ ههلبژارت)) [السجدة:13].
هندیکە ئەقلە: گەردوون هەمی مولکێ خودێیە و مرۆڤ ژی یێ د ناڤ ڤی گەردوونیدا، لەوا ئەو ژی مولکێ خودێیە و د شیاندا نینە ئەو کەسێ خۆدانەك هەبیت، بێی دەستویری و حەز و ڤیانا خۆدانێ خۆ؛ دەستێوەردانێ د مولکێ ویدا بکەت.
*
ئارمانجێن بیروباوەرێن ئێسلامی
ئارمانج (الهدف) د زمانێ عەرەبییێدا بۆ کۆمەکا ڕامانان دهێتە گۆتن، ژ وان ژی: (ئارمانجەکە دهێتە دانان دا تشت تێ بهێنە وەرکرن و هەر تشتەکی مەرەمەك پێ هەیە).
ئارمانجێن بیروباوەرێن ئێسلامی: مەرەم و ئارمانجێن وێ یێن مەزن و ب بهانە کو ل سەر دەستگرتنا ب وێ بیروباوەرێڤە دهێنە ئاڤاکرن، ئەو ژی گەلەکن و د جۆراوجۆرن، ڤێجا ژ وان:
ئێك: دلسۆزی د ئنیەت و مەرەمێدا و عیبادەتێ خودێ ب تنێ، چونکی ئەو چێکەرە و وی چ شریک نینن، لەوا پێدڤییە مەرەم و ئارمانج و عیبادەت ب تنێ بۆ خودێ بیت.
دوو: پاقژکرن و ڤەوژارتنا دل و هزرێ ژ تێکچوونا بەڕەلا، ئەوا ژ ئەنجامێ ڤالابوونا دلی ژ ڤێ بیروباوەرێ پەیدا دبیت، چونکی هەر کەسێ دلێ وی ژ وێ ڤالا بوو؛ ئەڤێ هەنێ یان دلێ وی یێ ڤالایە ژ هەر بیروباوەرەکا هەبیت و ئەو عیبادەتکەرێ مادیگەرییا هەستیار ب تنێیە، یان ژی یێ د ناڤ بیروباوەرێن سەرداچووی و خورافاتان دا بەرزە بووی و یێ تێکچووی.
سێ: ئارامییا دەروونی و هزری، ڤێجا نە چ دوودلی د نەفسێدا پەیدا دبیت و نە چ تێکچوون د هزرێدا دروست دبیت، چونکی ئەڤ بیروباوەرە خۆدانێ خۆ ب خودایێ ویڤە گرێ ددەت و ڕازی دبیت ئەو خودان و ڕێڤەبەرێ وی بیت و حاکم و دادوەر و شەرعدانەرێ وی بیت، ب ڤێ چەندێ ژی دلێ وی دێ ب قەدەرا وی ئارام بیت و سنگێ وی دێ ب ئیسلامێ بەرفرەهـ بیت، ڤێجا ڕازی نابیت چ تشتێن دی جهێ وی بگرن.
چار: ساخلەمی و پاقژییا ئنیەت و کاری ژ سەرداچوون و دەرکەڤتنا ژ بن عیبادەتێ خودایێ مەزن، یان سەرەدەریکرنا د گەل خەلکی، چونکی ژ بنیاتێن وێ؛ باوەری ئینانە ب پێغەمبەران کو ئێك ژ وان تشتێن باوەری ئینانا ب وان ب خۆڤە دگریت ئەڤەیە مرۆڤ ل دویڤ ڕێکا وان بچیت کو ڕێکەکا ساخلەمە د ئنیەت و کارکرنێدا.
پێنج: ڕژدی و مجداهی د کاریدا، وەسا کو هەر دەمێ کارەکێ باش دبینیت؛ ئێکسەر بەر ب کرنا ویڤە دچیت و چ دەرفەتان ژ دەست نادەت و بۆ خۆ بکار دئینیت، ب هیڤییا ب دەستڤەئینانا خەلاتی ل دەڤ خودێ، و هەر گاڤا جهەکی ببینیت کو گونەهـ لێ بهێتە کرن؛ ژێ دویر دکەڤیت، ژ ترسێن سزایێ وی، چونکی ژ بنیاتێن وێ؛ باوەری ئینانە ب ڕابوونا پشتی مرنێ و جزادان ل سەر کاروکریان.
خودایێ مەزن گۆت: ئانكو: ((و بۆ ههر كهسهكێ د گوهدارییا خودێدا يان د نهگوهدارییا ویدا كارى بكهت هندهك دهرهجه ل دويڤ كارێ وى ههنه، خودێ دێ وى گههينیتێ، و دێ وى سهرا جزا دهت. خودايێ ته - ئهى موحهممهد - ژ وى كارێ بهنییێن وى دكهن يێ بێ ئاگههـ نينه)) [الأنعام:132] پێغەمبەری صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن هاندان ل سەر ڤێ ئارمانجێ کرییە، ئەڤە ژی دەمێ گۆتی: «المؤمن القويّ خيرٌ وأحبّ إلى الله من المؤمن الضّعيف، وفي كلٍّ خيرٌ، احرص على ما ينفعك، واستعن بالله، ولا تعجز، وإن أصابك شيءٌ فلا تقل: لو أنّي فعلت كذا كان كذا وكذا، ولكن قل: قدّر الله وما شاء فعل؛ فإنّ (لو) تفتح عمل الشّيطان»، ئانکو: ((باوەردارێ بهێز؛ باشتر و خۆشتڤیترە ل دەڤ خودێ ژ باوەردارێ زەعیف و لاواز، بەلێ خێر و باشی یا د هەمییاندا هەی، یێ ڕژدبە ل سەر وی تشتێ مفایێ تە تێدا و داخوازا هاریکارییێ ژ خودێ بکە و سست نەبە، ئەگەر تشتەک ب سەرێ تە هات، نەبێژە: ئەگەر من هۆسا کربا؛ دا هۆسا بیت، بەلکی بێژە: ئەڤا چێبووی قەدەرا خودێ بوو و تشتێ خودێ بڤێت دێ کەت، چونکی (لو - ئەگەر) دەرگەهی ل بەر کارێ شەیتانی ڤەدکەت)). موسلم ڤێ فهرموودهیێ ڤهدگوهێزیت.
شەش: ئاڤاکرنا ئوممەتەکا بهێز کو هەر تشتەکێ ببها و بێبها پێخەمەت ڕاگرتنا ئایینێ خۆ و بهێزکرنا بنیاتێن وێ دمەزێخیت، گرنگییێ ب وان نەخۆشییان نادەت یێن د ڤێ ڕێکێدا دهێنە سەرێ وی، دەربارەی ڤێ چەندێ ژی خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ههما خودان باوهر ئهون يێن باوهرى ب خودێ وپێغهمبهرێ وى ئيناى و كار ب شريعهتێ وى كرى، پاشى د باوهرییا خۆ دا دوودل نهبووين و ب مال و جانێ خۆ جيهاد د ڕێكا خودێ و ڕازيبوونا ویدا كرى، ئهو ئهون يێن ڕاستگۆ د باوهرییا خۆدا)) [الحجرات:15].
حەفت: گەهشتن ب بەختەوەرییا دونیا و ئاخرەتێ ب چاککرنا تاك و کۆم و جڤاکان و ب دەستڤەئینانا خەلات و تشتێن باش، دەربارەی ڤێ چەندێ ژی خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ههچییێ كارهكێ چاك بكهت نێر بیت يان مێ بیت و وى باوهرى ب خودێ و پێغهمبهرێ وى ههبیت، د دونيايێدا ئهم ب ژينهكا خۆش و تهنا دێ وى زێندى كهين، ئهگهر خۆ مالێ وى يێ كێم ژى بیت، ل ئاخرهتێ ژی ئهم دێ خێرا وان ب باشترين ڕهنگ سهرا كارێ وان يێ دونيايێ دهينێ)) [النحل:97].
ئەڤە هندەک ئارمانجێن بیروباوەرێن ئێسلامی بوون، دوعا ژ خودێ دکەین ب دەست مە و هەمی موسلمانانڤە بینیت، هندی خودێیە؛ ئەو خودایەکێ زەنگین و مەردە و سوپاسی هەمی بۆ خودایێ جیهانان بن.
صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر پێغهمبهرێ مه موحهممهدی بن، و ل سهر مالبات و صهحابییێن وی ههمییان بن.
پەڕتووك ب پێنوسێ نڤێسەرێ وێ ب دویماهیک هات
محمّد الصالح العثيمين
Related books
All books
ثلاثة الأصول وأدلتها73 languagesالأصولثلاثة الأصول وأدلتها
هذا الكتاب هو متن صغير أساسي يبين فيه التوحيد والدين والنبوة، يبين هذه المعاني الثلاثة الأساسية المهمة في فهم العقيدة، وفي دراستها دراسة سليمة وصحيحة. وهو كتاب مختصر، لكنه كتاب مبارك؛ لأنه سهل العبارة ومركز وموجه، وليس فيه أي تعقيد أو إشكالات. فالإنسان بمجرد أن يقرأ الكتاب يستطيع أن يفهمه، ويستطيع أن يعرف المعاني المتضمنة فيه. هذا الكتاب قبل أن يبدأ الشيخ في الأصول الثلاثة قدم لذلك بأربعة مسائل، ثم بعد ذلك بثلاثة مسائل أخرى، ثم شرع في الأصول الثلاثة، وهي التي يجب على كل مسلم أن يتعلمها، وهي التي يسأل عنها العبد في قبره: من ربك؟ وما دينك؟ ومن نبيك؟ ألفها رحمه الله للمبتدئين واجتهد في تسهيلها واختصارها حتى خرجت بأحسن حلة وأعظم فائدة؛ يفهم بها الصغير، ولا يستغني عنها الكبير فعم نفعها، وكثر خيرها؛ لعظم قدر موضوعاتها وشرف محتواها.
پهڕتووكا ئێكتاپهرستییێ (كتاب التوحید)14 languagesپهڕتووكا ئێكتاپهرستییێ (كتاب التوحید)
ئهوا كو مافێ خودێیه ل سهر عهبدان ژ نڤیسینا شێخێ ئیسلامێ موحهممهدێ كوڕێ عهبدولوههابێ تهمیمی 1206 مش گرنگیدان:
ئیسلام ئایینێ پێغەمبەرێن خودێیە85 languagesئیسلام ئایینێ پێغەمبەرێن خودێیە
ئیسلام خۆڕادەستکرنە بۆ خودایێ چێکەرێ گەردوونی و ڕێڤەبەرێ وی،و سەرچەمییانە بۆ وی ب ڤیان و حەزژێکرن و مەزنڕاگرتنێ، بنیاتێ ئیسلامێ باوەری ئینانە ب خودێ و ب وێ چەندێ کو ب تنێ خودێ چێکەر و ئافراندەرە و هەر تشتەکێ دی ژ بلی وی یێ چێکری و ئافراندییە، دیسان باوەری ئینانە کو خودێ ب تنێ یێ ژ هەژی پەرستنێیە، ئەو خودایەکێ ب تنێیە و وی چ شریک و هەڤال نینن و ژ بلی وی چ تشت ژ هەژی پەرستنێ نینن، ناڤێن جوان و سالۆخەتێن بلند یێن وینە، ئەو خۆدانێ بلنداهییا ڕەهایە بیێ چ کێماسی د گەل بن، نە ئەو ژ کەسێ بوویە و نە کەس ژ وی بوویە و وی چ هەڤکویڤ ژی نینن و نە د حەلییێتە د ناڤ چ چێکرییێن خۆدا و نە دچیتە د ناڤ لەشێ چ…
الدروس المهمة لعامة الأمة78 languagesالدروس المهمة لعامة الأمة
يهدف الكتاب إلى تعليم المسلمين أساسيات دينهم بطريقة مبسطة وشاملة. يتناول مجموعة من الدروس المهمة مثل قراءة الفاتحة وقصار السور، وأركان الإسلام والإيمان، وأقسام التوحيد والشرك، وشروط وأركان وواجبات الصلاة، بالإضافة إلى مبطلاتها، مع بيان مختصر لشروط الوضوء وفروضه ونواقضه. كما يسلط الضوء على التحلي بالأخلاق الإسلامية والآداب الشرعية، ويقدم إرشادات لطيفة حول تجهيز الميت والصلاة عليه ودفنه.