هغه څه چې مسلمان ترې بايد ناخبره پاتې نه شي
دا کتاب ( هغه څه چې مسلمان ترې بايد ناخبره پاتې نه شي) یو عالي کتاب دی چې توري یې د علم او بيان په قلم کښل شوي دي، په دې کتاب کې د عقیدې بنسټونه، شرعي قوانین او نېک آداب راټول شوي دي، چې ذهنونه روښانوي، زړونه ډاډمنوي، پوهه اصلاح کوي او عمل سموي، په رښتيا سره دا کتاب د نجات کلي او د اطاعت او معرفت د لارې د لارویانو لارښود دی.
These files are generated automatically from the book's text; their layout may differ from the printed edition.
هغه څه چې مسلمان ترې بايد ناخبره پاتې نه شي
مقدمه
الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على المبعوث رحمة للعالمين، وعلى آله وصحبه ومن استنَّ بسنته، واهتدى بهديه إلى يوم الدين، أما بعد:
دا لنډ پیغام دی چې د مسلمان لپاره د عقیدې، عبادتونو او معاملاتو اړوند تر ټولو ضروري مسایل پکې بیان شوي دي، موږ دا د حرمینو شریفینو زیارت کوونکو ته راټول کړي، تر څو د خپل دین په اړه پوهه او بصیرت ولري، له کريم او منان ذات څخه هيله لرو چې دغه پیغام ګټور او د خپلې رضا لامل وګرځوي، بېشکه هغه تر ټولو غوره هغه ذات دی چې غوښتنه ترې کېږي او تر ټولو سخي ذات دی چې هیله ترې کېږي.
د مسجد الحرام او مسجد النبوي د دیني چارو رياست، علمي څانګه
بسم الله الرحمن الرحيم
لومړی څپرکی
د عقیدې په اړه
لومړی مبحث: د اسلام معنا او رکنونه یې:
اسلام: په توحید سره الله ته تسلیمیدل، او د اطاعت له لارې هغه ته غاړه ایښودل، او د شرک او د هغه له اهل څخه بې زاري ده.
اسلام پنځه رکنونه لري:
لومړی: ګواهي ورکول چې له الله پرته بل معبود نشته او محمد د الله رسول دی.
دویم: لمونځ کول.
دریم: زکات ورکول.
څلورم: د رمضان د میاشتې روژه نیول.
پنځم: د بیت الله الحرام حج ترسره کول د هغه چا لپاره چې توان یې ولري.
د توحید اهمیت:
پوهه شه چې الله تعالی انسانان د دې لپاره پیدا کړي چې د هغه عبادت وکړي او هېڅ شی ورسره شریک نه کړي، الله تعالی فرمايلي: ﴿وَمَا خَلَقۡتُ ٱلۡجِنَّ وَٱلۡإِنسَ إِلَّا لِيَعۡبُدُونِ ۵۶﴾ (او ما پېریان او انسانان نه دي پیدا كړي مګر د دې لپاره چې دوى زما عبادت وكړي). [الذاريات: ۵۶]، او په دې عبادت باندې پوهیدل یوازې د علم په واسطه کیدی شي، لکه څنګه چې الله تعالی فرمایلي دي: ﴿فَٱعۡلَمۡ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا ٱللَّهُ وَٱسۡتَغۡفِرۡ لِذَنۢبِكَ وَلِلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِۗ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ مُتَقَلَّبَكُمۡ وَمَثۡوَىٰكُمۡ ۱۹﴾ (بس پوهه شه چې نېشته حقدار د عبادت مګر الله دى او د خپلې ګناه مغفرت وغواړه او د مومنو سړیو او مومنو ښځو لپاره هم، او الله تعالی پيژني ستاسو د ګرځېدلو او دېره کېدلو ځايونه) [محمد: ۱۹]، نو هغه د وینا او عمل دمخه پر پوهې باندې پیل وکړ، د یو مسلمان لپاره تر ټولو مهم شی چې باید زده یې کړي هغه د الله تعالی توحید دی؛ ځکه چې دا د دین اصل او بنسټ دی، ځکه چې دين نه قایمیږي مګر پر توحيد باندې، او دا لومړی او اخري واجب څیز دی پر مسلمان باندې، او توحید د اسلام له رکنونو څخه لومړی رکن دی چې هر مسلمان باید پرې پوه شي او عمل پرې وکړي، او هغه پنځه رکنونه دي، لکه څنګه چې د عبدالله بن عمر رضي الله عنهما په حدیث کې راغلي دي، هغه فرمايلي: ما د رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه اورېدلي چې ویل یې: "اسلام په پنځو شیانو ولاړ دی: ګواهي ورکول چې له الله پرته بل معبود نشته او دا چې محمد صلی الله علیه وسلم د الله رسول دی، لمونځ قایمول، زکات ورکول، حج کول، او د رمضان د میاشتې روژه نیول" [۱]. [۱] بخاري په شمېره (۸) کې نقل کړی دی.
مسلمان لپاره د توحید معنی زده کول واجب دي، کوم چې د الله تعالی لپاره د عبادت خاص ګڼل دي، نو د هغه په عبادت کې هېڅوک نه شریکوي، نه نږدې ملاېک او نه کوم رالیږل شوی پیغمبر.
د " شهادة أن لا إله إلا الله، ګواهي ورکول چې له الله پرته بل معبود نشته" معنا:
هغه دا چې بنده په کلکه عقیده ولري چې پرته د الله عزوجل هېڅ بل حقیقي معبود نشته، نو هغه یوازې د الله عبادت کوي، او هغه تعالی د ټولو عبادتونو لپاره ځانګړی کوي؛ که هغه دعا، وېره، هیله، توکل او داسې نورو وي.
ګواهي ورکول نه محقق کیږي مګر په دوو رکنونو باندې:
لومړی: د الله څخه ما سوا د الوهیت او عبادت نفي کول، له ټولو شریکانو، معبودانو او طاغوتیانو څخه.
دویم: یوازې الله تعالی لره د الوهیت او حقیقي عبادت اثباتول، الله تعالی فرمايي: ﴿وَلَقَدۡ بَعَثۡنَا فِي كُلِّ أُمَّةٖ رَّسُولًا أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَٱجۡتَنِبُواْ ٱلطَّٰغُوتَۖ...﴾ (او یقینًا یقینًا مونږ په هر یو امت كې یو رسول لېږلى و (په دې سره) چې تاسو د الله عبادت كوئ او له طاغوت نه ځان وساتئ). [النحل: ۳۶].
او د (لا إله إلا الله) شرطونه دادي:
لومړی: هغه علم چې جهل نفي کوي.
دويم: هغه یقین چې شک نفي کوي.
دریم: هغه اخلاص چې شرک نفي کوي.
څلورم: هغه ریښتونولي چې درواغ نفي کوي.
پنځم: هغه مینه چې کرکه نفي کوي.
شپږم: هغه تابعداري چې پرېښودل نفي کوي.
اووم: هغه قبولي چې رد کول نفي کوي.
اتم: پر هغه څه کفر کول چې له الله تعالی پرته یې عبادت کیږي.
او پر دې شرطونو باید عمل وشي، او دا شرطونه په لاندې دوو بیتونو کې راټول شوي دي:
علم، یقین، اخلاص او ستا رېښتینولي، سره له *** مینې، تسلیمېدو او منلو سره
او اتمه یې ستا کافرېدل پر *** هغو شیانو دي چې پرته له الله یې عبادت کېږي
د ګواهۍ محقق کېدل یوازې د الله تعالی په عبادت سره کېږي کوم چې هیڅ شریک نلري، او په اخلاص سره یوازې د الله لپاره په اخلاص سره عبادت کول دي، له الله پرته بل څوک نه را بلي، له الله پرته پر بل چا توکل نه کوي، له الله پرته له هيچا څخه هیله نکوي، له الله پرته بل چا ته لمونځ نه کوي، او له الله تعالی پرته بل چا ته قرباني او ذبحه نه کوي.
هغه څه چې ځینې خلک یې ترسره کوي لکه قبرونو باندې طواف، او د قبرونو له اوسیدنکو څخه مرسته غوښتل، او له الله پرته له هغوی څخه څه دعا او غوښتنه کول؛ دا ټول په عبادت کې شرک کول دي، نو د دې مواردو په هکله باید محتاط واوسو او خبرداری ورکړو؛ ځکه چې دا هغه څه دي چې مشرکین یې د الله تعالی پرته د بتانو، ډبرو او ونو عبادت کوي. او دا هغه شرک دی چې کتابونه پرې نازل شوي او رسولان یې د خبرداري او ترې د منع کولو لپاره رالېږل شوي دي.
ددې ګواهۍ معنا چې محمد د الله رسول دی:
د هغه اطاعت کول په هغه څه چې هغه یې امر کړی او پر هغه څه چې خبر ورکوي تصدیق کول، او له هغه څه څخه یې چې منع او خبرداری ورکړی ډډه کول، او د الله عبادت نه کول پرته له هغې طریقې چې هغه حکم کړی وي. نو مسلمان دا اقرار کوي چې محمد بن عبدالله القرشي الهاشمي: د ټولو مخلوقاتو (پیریانو او انسانانو) لپاره د الله رسول دی، لکه څنګه چې الله تعالی فرمایلي دي: ﴿قُلۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنِّي رَسُولُ ٱللَّهِ إِلَيۡكُمۡ جَمِيعًا...﴾ (ووايه: اې خلكو! زه تاسو ټولو ته د هغه الله رسول يم ...) [الأعراف: ۱۵۸].
او دا چې الله د دې لپاره رالېږلى چې د هغه دين ورسوي او خلکو ته لارښوونه وکړي، لکه څنګه چې الله تعالی فرمایلي دي: ﴿وَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ إِلَّا كَآفَّةٗ لِّلنَّاسِ بَشِيرٗا وَنَذِيرٗا وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ 28﴾ (او ته نه يې لېږلى مونږ مګر د ټولو خلقو (انسانانو) لپاره زېرى وركوونكى او وېروونكى او لېكن اكثره خلق نه پوهېږي). [سبأ: ۲۸]. او لکه څنګه چې الله تعالی فرمایلي دي: ﴿وَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ إِلَّا رَحۡمَةٗ لِّلۡعَٰلَمِينَ ۱۰۷﴾ (او مونږ ته نه يې لېږلې مګر د عالمونو لپاره رحمت). [الأنبياء: ۱۰۷].
د دې ګواهۍ تقاضا دا داه چې: داسې عقیده درلودل چې رسول الله صلی الله عليه وسلم د ربوبیت حقدار نه دی او نه په کايناتو کې تصرف لري او نه د عبادت حقدار دی، بلکې هغه ﷺ هغه بنده دی چې عبادت یې نه کیږي، او هغه رسول دی چې درواغ نه ګڼل کیږي، هغه د ځان او نورو لپاره د ګټې او ضرر هیڅ واک نه لري مګر هغه څه چې الله یې وغواړي. لکه څنګه چې الله تعالی فرمایلي دي: ﴿قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ...﴾ (ته ووایه، زه تاسو ته نه وایم چې ما سره د الله خزانې دي او نه زه عالم الغیب یم او نه زه تاسو ته دا وایم چې بېشكه زه ملایک یم، زه پَيروي نه كوم مګر د هغه شي چې ما ته وحي كولى شي). [الأنعام: ۵۰].
دویم مبحث: د ایمان معنا او رکنونه یې:
ایمان: په زړه اقرار، په ژبه وینا، په زړه او اندامونو سره عمل کول، په اطاعت سره زیاتیږي او په نافرمانۍ سره کمیږي.
ایمان د عباداتو د صحت او قبلیدو شرط دی، او څرنګه چې شرک او کفر ټول عبادات لمنځه وړي، لکه څرنګه چې الله تعالی پرته له اودس څخه لمونځ نه قبلوي، همدا ډول له ایمان پرته عبادت هم نه قبلیږي، لکه څرنګه چې الله تعالی فرمایلي دي: ﴿وَمَن يَعۡمَلۡ مِنَ ٱلصَّٰلِحَٰتِ مِن ذَكَرٍ أَوۡ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَأُوْلَٰٓئِكَ يَدۡخُلُونَ ٱلۡجَنَّةَ وَلَا يُظۡلَمُونَ نَقِيرٗا ۱۲۴﴾ (او چې چا هم د نېكیو عمل وكړ، نر وي يا كه ښځه، خو چې مومن وي، نو دغه خلق به جنت ته داخلېږي او پر دوى به د كجورې د زړي د داغ هومره ظلم هم نه كېږي). [النساء: ۱۲۴].
دا یې بیان کړل چې شرک عمل لمنځه وړي، څرنګه چې الله تعالی فرمایلي دي: ﴿وَلَقَدۡ أُوحِيَ إِلَيۡكَ وَإِلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكَ لَئِنۡ أَشۡرَكۡتَ لَيَحۡبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ ۶۵﴾ (او یقینًا یقینًا تا ته وحي كړى شوې ده او هغو كسانو ته چې له تا نه مخكې وو (داسې چې) قسم دى كه تا شرك وكړ (نو) ستا عمل به خامخا لازمًا برباد شي او ته به خامخا لازمًا له تاوانیانو ځینې شې). [الزمر: ۶۵].
د ایمان شپږ رکنونه دي: پر الله، د هغه پر ملائکو، د هغه پر کتابونو، د هغه پر رسولانو، د آخرت په ورځ او تقدیر په خیر او شر ایمان لرل دي.
۱) په الله -تعالی- ایمان درلودل، او دا درې کارونو ته شاملیږي:
۱- د الله په ربوبیت ایمان لرل:
او هغه د الله تعالی یووالی دی، د هغه په افعالو کې؛ لکه پیدا کول، روزي ورکول، ژوندي کول او مړکول، نو له الله پرته بل هیڅ خالق او روزي ورکوونکی نشته، پرته له الله ژوندی کوونکی او مړ کوونکی نشته، او په کایناتو کې له هغه سبحانه و تعالی پرته بل څوک تصرف نشي کولی.
هېڅ کوم مخلوق د الله تعالی د ربوبیت څخه انکار نه دی کړی، پرته له دې چې هغه تکبر کړی وي او په هغه څه چې وایي عقیده ونلري، لکه څرنګه چې د فرعون په اړه پیښ شول، کله یې چې وویل: ﴿أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى﴾ (زه ستاسو رب یم، تر ټولو اوچت (رب)). [النازعات: ۲۴]، مګر دا خبره د هغه د عقیدې پر بنیاد نه وه، لکه څنګه چې الله تعالی د موسی علیه السلام په اړه فرمایلي دي: ﴿قَالَ لَقَدۡ عَلِمۡتَ مَآ أَنزَلَ هَٰٓؤُلَآءِ إِلَّا رَبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ بَصَآئِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يَٰفِرۡعَوۡنُ مَثۡبُورٗا ۱۰۲﴾ (ويې ويل: یقینًا یقینًا ته پوهېږې (په زړه كې) چې دا (نهه معجزې) نه دي نازلې كړې مګر د اسمانونو او ځمكې رب، په داسې حال كې چې دلیلونه دي، او بېشكه زه خامخا هرومرو په تا باندې اى فرعونه! د هلاك شوي یقین كوم). [الإسراء: ۱۰۲]، او الله - تعالی - فرمایلي دي: ﴿وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا... ﴾ (او دوى له دغو (معجزو) نه انكار وكړ، د ظلم او سركشۍ په وجه، حال دا چې د دوى نفسونو په دغو یقین كړى و) [النمل: ۱۴].
نو دغه مخلوق باید یو خالق ولري، ځکه مخلوق په خپله خپل ځان نه شي پیدا کولی؛ ځکه چې شی پخپله نه جوړیږي، او هیڅ امکان نه لري چې ناڅاپه پیدا شي؛ ځکه چې هر پیدا شوی باید پیدا کوونکی ولري، او دا ځکه چې د دې مخلوق موجودیت په زړه پورې سیسټم، تنسیق او همغږي ددې خبرې مخه نیسي چې دا به یو تصادفي کار وي، نو دا د دې خبرې پخلی کوي چې دا باید یو خالق ولري، چې هغه رب العالمین الله تعالی دی، الله تعالی فرمایي: ﴿أَمۡ خُلِقُواْ مِنۡ غَيۡرِ شَيۡءٍ أَمۡ هُمُ ٱلۡخَٰلِقُونَ ۳۵ (ایا دوى بې له څه شي پیدا كړى شوي دي، یا هم دوى، پخپله پیدا كوونكي دي؟ (۳۵) أَمۡ خَلَقُواْ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَۚ بَل لَّا يُوقِنُونَ ۳۶﴾ ایا دوى اسمانونه او ځمكه پیدا كړي دي؟ بلكې دوى یقین نه كوي). [الطور: ۳۵-۳۶].
مشرکانو به د الله تعالی په ربوبیت اعتراف کاوه، په داسې حال کې چې دوی د الله سره په الوهیت کې شرک کاوه، نو هغوي پدې کار سره و نه توانیدل چې په اسلام کې داخل شي، او رسول الله صلی الله علیه وسلم له هغوی سره جګړه وکړه، او د هغوی وینه او مال یې حلال وګرځاوه؛ ځکه چې هغوی په عبادت کې شرک کړي و، نو هغوی له الله تعالی پرته د مخلوق عبادت کاوه، لکه بتان، ډبرې، ملاېکې او داسې نور.
2- د الله پر الوهیت ایمان لرل:
د هغه په الوهیت ایمان لرل، یعنې: هغه یوازې او یو ریښتینی الله دی چې هیڅ شریک نلري، او (إله) د (مألوه) په معنا ده، یعني (معبود او د عبادت وړ) د مینې، تعظیم او عاجزۍ له مخې.
الله تعالى فرمایي: ﴿وَإِلَٰهُكُمۡ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞۖ لَّآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلرَّحۡمَٰنُ ٱلرَّحِيمُ ۱۶۳﴾ (او ستاسو حق معبود یو معبود دى، هېڅ لايق د عبادت نشته مګر يواځې هغه دى چې ډېر زیات مهربان، بې حده رحم كوونكى دی). [البقرة: ۱۶۳].
او هر هغه څوک چې له الله تعالی سره بل څوک په عبادت کې شریکوي نو د هغه الوهیت باطل دی، الله تعالى فرمایي: ﴿ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦ هُوَ ٱلۡبَٰطِلُ وَأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡعَلِيُّ ٱلۡكَبِيرُ 62﴾ (دغه په دې سبب چې بېشكه الله، هم دى حق دى او دا چې بېشكه هغه چې دوى يې له هغه (الله) نه غیر بولي، همغه باطل دى او دا چې بېشكه الله، هم دى ډېر اوچت، ډېر لوى دى). [الحج: ۶۲].
له همدې امله د نوح څخه تر محمد صلی الله علیه وسلم پورې رسولانو خپل قوم ته د الله تعالی د وحدانیت او یووالي بلنه ورکوله چې یوازې د هغه تعالی عبادت وکړي، او الله تعالی د مشرکینو هغه معبودان چې د الله تعالی سره یې د هغوی عبادت کولو او له هغوی څخه یې مرسته او امداد غوښته په دوو عقلي دلیلونو سره باطل کړل:
لومړی: په دې معبودانو کې چې هغوی د ځان لپاره غوره کړي وو داسې څه نشته چې د الوهيت ځانګړنې ولري، هغوی پيدا مخلوق دي، خلقت نشي کولی، او خپلو عبادت کوونکو ته کومه ګټه نه رسوي، او نه د هغوی څخه د ضرر مخنیوی کولی شي، او د ژوند، مرګ او بیا راژوندي کولو واک نه لري، څرنګه چې الله تعالى فرمایي: ﴿وَٱتَّخَذُواْ مِن دُونِهِۦٓ ءَالِهَةٗ لَّا يَخۡلُقُونَ شَيۡـٔٗا وَهُمۡ يُخۡلَقُونَ وَلَا يَمۡلِكُونَ لِأَنفُسِهِمۡ ضَرّٗا وَلَا نَفۡعٗا وَلَا يَمۡلِكُونَ مَوۡتٗا وَلَا حَيَوٰةٗ وَلَا نُشُورٗا ۳﴾ (او دوى (كفارو) له هغه نه غیر نور داسې معبودان نیولي دي چې هېڅ شى نشي پیدا كولى، په داسې حال كې چې دوى پیدا كړی شوي دي او دوى د خپلو ځانونو لپاره نه د ضرر مالكان دي او نه د نفعې او نه د مرګ اختیار لري او نه د ژوند او نه د بیا ژوندي كولو). [الفرقان: ۳].
دويم: دا چې دغو مشرکانو دا اقرار کاوه چي الله تعالی یوازنی خالق او تدبیر کوونکی دی، له هغه پرته بل څوک نشته، او دغه عقیده ددې غوښتنه کوي چې هغوی الله په وحدانیت سره وپیژني څرنګه يې چې په ربوبیت سره پیژندلی دی، څرنګه چې الله تعالی فرمایي: ﴿قُل لِّمَنِ ٱلۡأَرۡضُ وَمَن فِيهَآ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ ۸۴ ((ته (دوى ته) ووایه: دا ځمكه او څوك چې په دې كې دي، د چا دي؟ كه چېرې تاسو پوهېږئ (۸۴) سَيَقُولُونَ لِلَّهِۚ قُلۡ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ ۸۵ دوى به یقینًا ووايي: خاص د الله لپاره دي، (نو ورته) ووایه: ایا نو تاسو پند نه اخلئ!(۸۵) قُلۡ مَن رَّبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ ٱلسَّبۡعِ وَرَبُّ ٱلۡعَرۡشِ ٱلۡعَظِيمِ ۸۶ ته (دوى ته) ووایه: د اوو اسمانونو او د ډېر لوى عرش رب څوك دى (۸۶) سَيَقُولُونَ لِلَّهِۚ قُلۡ أَفَلَا تَتَّقُونَ ۸۷ دوى به ضرور ووايي: د الله لپاره دي، ته (ورته) ووایه: ایا نو تاسو نه وېرېږئ!(۸۷) قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ۸۸ ته (دوى ته) ووایه: څوك دى هغه ذات چې د هغه په لاس كې د هر شي پاچاهي ده او هغه پناه وركوي او د هغه په خلاف پناه نشي وركول كېدى كه چېرې تاسو پوهېږئ (۸۸) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ ۸۹﴾ خامخا به دوى ووايي: خاص د الله لپاره دي. ته (ورته) ووایه: نو څنګه په تاسو جادو كولى شي؟ (۸۹). [المؤمنون: ۸۴-۸۹] که دوی توحید ربوبیت باندې اقرار وکړي؛ نو دوی ته لازمه ده چې یوازې د هغه تعالی عبادت وکړي او په عبادت کې له هغه سره بل څوک شریک نه کړي.
۳- په اسماو او صفاتو باندې ایمان لرل:
يعنې هغه څه ثابتول چې الله تعالی په خپل کتاب کې د ځان لپاره ثابت کړي دي، او یا رسول الله صلی الله علیه وسلم په خپل سنت کې دا خبره تاییده کړې وي؛ له نومونو او صفتونو څخه، په داسې شکل چې د الله تعالی سره ښایي، پرته له تحریف، تعطیل، تکییف، او یا مثال ورکولو څخه، الله تعالى فرمایي: ﴿وَلِلَّهِ ٱلۡأَسۡمَآءُ ٱلۡحُسۡنَىٰ فَٱدۡعُوهُ بِهَاۖ وَذَرُواْ ٱلَّذِينَ يُلۡحِدُونَ فِيٓ أَسۡمَٰٓئِهِۦۚ سَيُجۡزَوۡنَ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ ۱۸۰﴾ (او خاص د الله لپاره تر ټولو ښكلي نومونه دي، نو تاسو الله په دغو (نومونو) سره بلئ او هغه كسان پرېږدئ چې د هغهٔ په نومونو كې الحاد (كوږوالى) كوي، ژر به هغوى ته د هغو عملونو بدله (سزا) وركړى شي چې هغوى به كول). [الأعراف: ۱۸۰]، الله تعالى فرمایي: (... لَيۡسَ كَمِثۡلِهِۦ شَيۡءٞۖ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡبَصِيرُ) (د هغه په مثل هېڅ شى نشته او هم دغه ښه اورېدونكى، ښه لیدونكى دى). [الشورى: ۱۱].
د شرک درې ډولونه دي:
۱- لوی شرک.
۲- کوچنی شرک.
۳- پټ شرک.
۱- لوی شرک:
د هغه څرنګوالی دا دی چې: له الله پرته نور د الله سره په هغه څه کې چې د الله له ځانګړتیاوو څخه دي برابر کړي. څرنګه چې الله تعالى فرمایي: ﴿إِذۡ نُسَوِّيكُم بِرَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ ۹۸﴾ (كله چې مونږ تاسو له رب العالمین سره برابرولئ). [الشعراء: ۹۸].
او هغه دا چې: له الله تعالی پرته د بل څیز عبادت وشي، او یا دا چې ځیني عبادتونه له الله تعالی پرته نورو ته وشي، لکه دعا، مرسته غوښتل، نذر، قرباني او داسې نور د عبادت ډولونه.
او یا دا چې په هغه کې: حلالول د هغه څه چې الله تعالی حرام کړي وي شامل کړي، یا د هغه څه حرامول چې الله حلال کړي وي، یا د هغه څه پریښودل چې الله تعالی واجب ګرځولی وي، لکه د هغه څه اجازه ورکول چې په دین کې په کلکه د هغه تحریم راغلی وي؛ لکه د زنا، شراب، د مور او پلار نافرماني، سود او داسې نورو شیانو حلال ګرځول.
او یا د هغو نعمتونو حرامول چې الله حلال ګرځولی وي؛ او د هغه څه پریښودل چې الله واجب ګرځولی وي؛ لکه داسې عقیده لرل چې ګواکې لمونځ فرض ندی، یا روژه فرض نده، یا دا چې زکات فرض ندی.
او لوی شرک د عمل د باطلیدو سبب ګرځي او که څوک پر هغه باندې مړ شي په اور کې به تل پاتې وي. الله تعالى فرمایي: ﴿...وَلَوۡ أَشۡرَكُواْ لَحَبِطَ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ﴾ (او كه چېرې هغوى شرک كړى وَى (، نو) له هغوى نه به خامخا ضايع شوي وو هغه عملونه چې دوى به كول). [الأنعام: ۸۸].
او دا چې څوک په دې باندې مړ شي، الله تعالی به هغه نه بخښي او جنت ورباندې حرام دی الله تعالى فرمایي: ﴿إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَغۡفِرُ أَن يُشۡرَكَ بِهِۦ وَيَغۡفِرُ مَا دُونَ ذَٰلِكَ لِمَن يَشَآءُ...﴾ (بېشكه الله نه بخښي دا چې له هغه سره دې (څوك) شریک كړى شي او هغه بخښي هغه (ګناه) چې له دې (شرک) نه كمه وي د چا لپاره چې وغواړي ...). [النساء: ۴۸] او الله تعالى فرمایي: ﴿إِنَّهُۥ مَن يُشۡرِكۡ بِٱللَّهِ فَقَدۡ حَرَّمَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِ ٱلۡجَنَّةَ وَمَأۡوَىٰهُ ٱلنَّارُ...﴾ (بې شكه څوک چې الله سره شريک نيسي نو يقيناً الله جنت ورباندي حرام كړى، او استوګنځى به يې اور وي) [المائدة: ۷۲].
۲- کوچنی شرک:
هغه دا چې په نصوصو باندې ثابته شوې وي چې دا شرک دی، خو د لوی شرک درجې ته نه وي رسېدلی، نو لدې کبله دې ته کوچنی شرک وايي؛ لکه د الله تعالی پرته په بل چا قسم خوړل؛ لکه په کعبې، انبياوو، امانت، او د فلان ژوند او داسې نورو باندې قسم خوړل، لکه څنګه چې هغه صلی الله علیه وسلم وفرمایل: "څوک چې له الله پرته په بل چا قسم وخوري هغه کفر او یا شرک وکړ"[۲]. [۲] احمد په خپل مسند کې، شمېره (۶۰۷۲)، او ترمذي شمېره (۱۵۳۵) کې نقل کړي دي، او وایي: حديث حسن دی.
او ممکن چې هغه لوی شرک وي، د هغه څه له مخې چې د مالک په زړه کې وي، نو که په نبي او فلاني شیخ باندې د قسم خوړونکي په زړه کې داسې وي چې هغوی د الله په څیر دي، یا د الله پر ځای بلل کیدلی شي، او یا دا چې هغوي پر کائناتو تصرف کولی شي؛ نو دلته هغه لوی شرک ترسره کړی، خو كه څوک له الله پرته په بل څه قسم وكړي او داسې قصد و نلري، بلكې له دې نيت پرته يې په ژبه باندې پېښ شوى وي، ځكه چې هغه ورسره عادت شوى دی؛ نو پدې حالت کې یې کوچنی شرک ترسره کړی، دا کار په ځینو سیمو کې ډیر پیښیږي، نو د توحید د ساتنې او حمایت لپاره ورته مسایلو ته توجه کول او له هغو څخه خلکو ته خبرتیا ورکول واجب دي.
۳- خفي (پټ) شرک:
دا هر هغه څه دي چې په زړونو کې کومه ریا وي؛ لکه څوک چې لمونځ کوي او يا (قران) لولي تر څو یې خلک وويني، او یا تسبیح وایي (ذکر کوي) او یا صدقه ورکوي ترڅو یې خلک ستاینه وکړي، او دغه شرک هغه عمل لمنځه وړي چې په هغه کې ریا ترسره شوی وي، پرته له نورو عملونو څخه چې هغه یې خاص الله ته ترسره کړی وي.
هغه صلی الله علیه وسلم وفرمایل: "په دې امت کې شرک داسې دی لکه د شپې په تیاره کې د تور میګي ګرځیدا په توره ډبره باندې، او کفاره یې دا ده چې ووایي: یا الله زه تا ته پناه وړم له هغه څه څخه چې تاسره څه شریک کړم په داسي حال کې چې زه پوهیږم، او زه له تا څخه د هغه ګناه بخښنه غواړم چې زه نه پوهیږم"[۳]. [۳] بخاري په الأدب المفرد شمېره (۷۱۶)، او احمد په المسند شمېره (۱۹۶۰۶)، او ضياء المقدسي په الأحاديث المختارة (۱/ ۱۵۰) کې نقل کړي دي، او الباني په صحيح الجامع الصغير شمېره (۳۷۳۱) کې صحیح بللی دی.
د کفر ډولونه:
لومړی ډول: لوی کفر:
دا په دوزخ کې د تل پاتې کیدو لامل دی، او په پنځه ډوله دی:
۱- د تکذیب کفر:
دا هغه عقیده ده چې پیغمبران درواغ ګڼي، او دا په کافرانو کې لږ دی؛ ځکه چې الله تعالی د خپلو پیغمبرانو ملاتړ په ښکاره دلیلونو سره کړی، مګر د دغو منکرانو حالت داسې دی لکه څنګه چې الله تعالی بیان کړی دی: ﴿وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا ﴾ (او دوى له دغو (معجزو) نه انكار وكړ، د ظلم او سركشۍ په وجه، حال دا چې د دوى نفسونو په دغو یقین كړى و). [النحل: ۱۴].
۲- د انکار او تکبر کفر:
دا د ابلیس د کفر په څېر دی، ځکه چې هغه د الله له امر څخه انکار نه و کړی، بلکې په غرور او تکبر سره یې ځواب ورکړ، الله تعالى فرمایي: ﴿وَإِذۡ قُلۡنَا لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ ٱسۡجُدُواْ لِأٓدَمَ فَسَجَدُوٓاْ إِلَّآ إِبۡلِيسَ أَبَىٰ وَٱسۡتَكۡبَرَ وَكَانَ مِنَ ٱلۡكَٰفِرِينَ ۳۴﴾ (او كله چه مونږ ملايكو ته وويل: ادم ته سجده وكړئ، نو هغوى سجده وكړه خو ابليس نه، هغه انكار وكړ او تكبر يې وكړ، او هغه و له كافرانو څخه). [البقرة: ۳۴].
۳- د مخ ګرځولو کفر:
داسې چې هغه د حق له پیروۍ څخه خپل غوږ او زړه بلې خوا ته وګرځوي، هېڅ ورته پام و نکړي، او ارزښت ورنکړي، الله تعالى فرمایلي دي: ﴿وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّن ذُكِّرَ بِـَٔايَٰتِ رَبِّهِۦ ثُمَّ أَعۡرَضَ عَنۡهَآۚ إِنَّا مِنَ ٱلۡمُجۡرِمِينَ مُنتَقِمُونَ ۲۲﴾ (او څوک دى لوى ظالم له هغه چا نه چې هغه ته د خپل رب په ایتونو سره پند وركړى شي، بیا هغه له دغو (ایتونو) نه مخ وګرځوي، بېشكه مونږ له مجرمانو نه انتقام اخيستونكي یو). [السجدة: ۲۲].
هر چې جزوي مخ ګرځول دي؛ دا کفر ندی بلکې فسق دی، لکه څوک چې د دین د ځینو واجباتو له زده کړې څخه مخ وګرځوي؛ د روژې او حج او داسې نورو احکامو څخه.
۴- د شک کفر:
دا پر حق باندې تردد او زړه نا زړه اوسیدل دي، بلکې په حق باندې شک کوي، لکه څنګه چې د هغه تعالی په دې وینا کې راغلي دي: ﴿وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا ۳۵ (او دى خپل باغ ته داخل شو، په داسې حال كې چې پر خپل ځان ظلم كوونكى و، ويې ويل: زه ګمان نه كوم چې دا (باغ) به كله هم هلاك (او خراب) شي (۳۵) وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا ۳۶﴾ (او زه ګمان نه كوم چې قیامت قايمېدونكى دى او قسم دى كه (بالفرض) زه خپل رب ته بوتلى شوم، نو خامخا هرومرو به زه له دې (باغ) نه غوره د بېرته ورتلو ځاى ومومم. [الكهف: ۳۵-۳۶].
۵- د نفاق کفر:
دا هغه دی چې په ژبه ایمان ښکاره کوي او په زړه کې د هغه تکذیب پټوي، الله تعالی فرمايي: ﴿وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَقُولُ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَبِٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَمَا هُم بِمُؤۡمِنِينَ ۸﴾ (او په خلقو كې ځېنې هغه څوک دي چې وايي: مونږ پر الله او د اخرت پر ورځ ايمان راوړى دى، حال دا چې دوى له سَره مومنان نه دي). [البقرة: ۸].
دا د لوی کفر ډولونه دي چې انسان له دین څخه خارجوي.
دوهم ډول: کوچنی کفر:
دا ډول په دوزخ کې د تل پاتې کیدو لامل نه ګرځي، دا هغه څه دي چې په قرآن او سنتو کې ورته کفر ویل شوي چې په الف او لام باندې معرف شوی نه وي، بلکې په نکرې ډول ذکر شوی وي، پدې اړه ډیر مثالونه شتون لري، له هغې جملې څخه: د ابوهریره رضي الله عنه حدیث دی چې فرمايې، رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمایلي دي: «په خلکو کې د کفر دوه خویونه دي چې یو یې د خلکو د نسب پسې سپکې سپورې ویل او بل یې په مړو فریاد کول دي» [۴]. [۴] مسلم په شمېره (۱۲۱)، او احمد په المسند شمېره (۱۰۴۳۴) کې نقل کړی دی.
۲) پر ملایکو ایمان:
او دا غیبي نړۍ ده، الله تعالی هغوی له رڼا څخه پیدا کړي دي، او هغوی د الله تعالی عبادت کوونکي دي، او هغوی لره د ربوبیت او الوهیت له ځانګړتیاو څخه هیڅ څه نشته، دوی د هغه څخه سرغړونه نه کوي چې الله ورته امر کړی وي. او هغه کړنې ترسره کوي چې امر ورته کړی شوی دی، هغوی یو لوی شمېر دی چې یوازې الله تعالی هغوی شمېرلی شي.
په ملائکو باندې ایمان لرل څلورو شیانو ته شاملیږي:
۱- د هغوی په وجود ایمان لرل.
۲- په هغو نومونو باندې ايمان لرل چې موږ ته ښوول شوي دي، لکه: جبرائیل، اسرافیل، میکائیل او نور. او د هغو ملایکو چې موږ ته یې نومونه ندې ښوول شوي، په عمومي توګه په هغو باندې ایمان لرو.
۳- پر هغو صفاتو یې اېمان لرل کوم چې په قرآن او سنت کې ذکر شوي دي؛ لکه د جبریل صفت، رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمایلي دي چې هغه؛ هغه په داسې شکل کې ولید چې الله تعالی پیدا کړی و، شپږ سوه وزرونه یې درلودل او افق یې پوښلی و.
۴- د هغوی کوم عملونه چې موږ ته ښوول شوي ایمان پرې لرو: لکه د الله سبحانه وتعالی تسبیح بیانول، شپه او ورځ پرته له ستړیا او سستۍ څخه د هغه عبادت کول.
د مثال په توګه: جبرائیل: د وحی امانتدار.
او اسرافیل: د شپېلي (صور) د پو کولو مسوول.
او ملک الموت: د مرګ په رارسیدو سره د روحونو اخیستلو مسوول.
مالک: د اور ساتونکی. رضوان: د جنت ساتونکی، او داسې نور.
۳) پر کتابونو ایمان:
له كتابونو څخه څه مراد: هغه آسماني كتابونه دي چې الله تعالى په خپلو رسولانو نازل كړي دي. د بشریت لپاره هدایت او د هغوی لپاره رحمت دي، ترڅو هغوی د دواړو جهانونو خوښیو ته ورسیږي.
په کتابونو باندې ایمان لرل څلورو شیانو ته شاملیږي:
۱- په دې ایمان لرل چې واقعا هغه د الله له لوري نازلې شوي دي.
۲- په هغو نومونو ایمان لرل چې موږ ته لدې څخه ښوول شوي دي: لکه قرآن چې پر محمد صلی الله علیه وسلم نازل شوی دی، او تورات چې پر موسی علیه السلام نازل شوی دی، او انجیل چې پر عیسی علیه السلام نازل شوی دی، او زبور چې داود علیه السلام ته ورکړ شوی و.
او هغه کتابونه چې موږ ته یې نومونه ندي ښوول شوي، په عمومي توګه په هغو باندې ایمان لرو.
۳- د هغو د خبرو تصدیق کول؛ لکه د قرآن خبرې، او د هغو مخکنيو کتابونو خبرې چې تحریف شوي نه وي.
۴- په هغو احکامو عمل کول چې منسوخ شوي نه وي، او د هغو احکامو منل او قبلول، که د هغو په حکمت پوهیږو او یا نه پوهیږو. او ټول پخواني کتابونه د قرآن عظیم الشان په ذریعه منسوخ شوي دي. د پخوانیو کتابونو په هېڅ حکم باندې عمل کول جواز نلري پرته له هغه څه چې صحت ولري، او د قرآن کریم لخوا منظور شوی وي.
۴) پر پېغمبرانو علیهم السلام ایمان:
پېغمبران د پېغمبر جمع ده او دا: هغه بشر دی چې پر هغه باندې شريعت نازل شوى او د هغه د رسولو امر ورته شوی وی. لومړنی یې نوح علیه السلام دی او وروستنی یې محمد صلی الله علیه وسلم دی. او هغوی پیدا کړل شوي انسانان دي، هغوی د ربوبیت او الوهیت هیڅ ځانګړنې نلري.
په کتابونو باندې ایمان لرل لاندې شیانو ته شاملیږي:
۱- پر دې ایمان لرل چې د هغوی پیغام حق او د الله لخوا دی، او څوک چې له هغوی څخه د يو پر رسالت کفر وکړي هغه په ټولو باندې کفر کړی دی.
۲- پر هغو ايمان چې موږ ته يې نوم ښوول شوی دی، لکه: محمد، ابراهيم، موسى، عيسى او نوح عليهم السلام. او دوی د اولو العزم رسولانو څخه دي.
او هغه چې موږ ته یې نومونه ندې ښوول شوي، په عمومي توګه په هغو باندې ایمان لرو. الله تعالى فرمایي: ﴿وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا رُسُلٗا مِّن قَبۡلِكَ مِنۡهُم مَّن قَصَصۡنَا عَلَيۡكَ وَمِنۡهُم مَّن لَّمۡ نَقۡصُصۡ عَلَيۡكَ...﴾ (او بېشكه موږ له تا مخكې هم رسولان لېږلي چې موږ يې تا ته د ځينو (حالات) بيان كړي او د ځينو مو نه دی درته بيان كړي...) [غافر: ۷۸].
۳- د هغه څه تصدیق کول چې له دوی څخه په مستند ډول - د هغوی علیهم السلام – له احوال څخه خبر ورکول شوی وي.
۴- د هغو کسانو په شريعت باندې عمل کول چې له هغوی څخه موږ ته رالېږل شوي دي، او هغه د هغوی وروستی محمد صلی الله علیه وسلم دی.
۵) د آخرت په ورځ ایمان:
او هغه د قیامت ورځ ده چې خلک به د حساب او بدلې لپاره راپورته کیږي، او - دا ورځ- په - آخرت - سره ځکه یاده شوې ده چې: له هغې وروسته بله ورځ نشته؛ چې جنتیان به خپلو کورونو کې میشت شي او د دوزخ خلک به خپلو کورونو کې.
د آخرت په ورځ ایمان دريو شیانو ته شامليږي:
الف- پس له مرګه ژوندي کیدلو باندې ايمان لرل:
هغه د مړو بیرته را ژوندي کیدل دي کله چې دویمه شپېلۍ كې پوكى وكړى شي، بیا به خلک د رب العالمین په وړاندې ودریږي، لوڅې پښې به وي، او په ځان کې به یې جامې نه وي، ختنه او سنت شوي به نه وي. الله تعالی فرمایي: ﴿كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ 104﴾ (لكه څرنګه چې مونږ د اول پېدایښت ابتدا كړې ده، مونږ هغه بیا اعاده كوو، دا زمونږ په ذمه وعده ده بیشکه مونږ کوونکي یو دې لره). [الأنبياء: ۱۰۴].
ب- په حساب او بدلې ایمان لرل:
چیرته چې بنده سره د هغه د عمل محاسبه کیږي، او د هغه بدله ورکول کیږي، الله تعالی فرمایي: ﴿إِنَّ إِلَيۡنَآ إِيَابَهُمۡ ۲۵) (بېشكه خاص مونږ ته د دوى بېرته راتګ دى (۲۵) ثُمَّ إِنَّ عَلَيۡنَا حِسَابَهُم﴾ بیا یقینًا د دوى حساب زمونږ په غاړه دى). [الغاشية: ۲۵-۲۶].
ج- په جنت او دوزخ ایمان لرل:
او دا د مخلوق ابدي ځای دی: جنت د نعمتونو کور دی چې الله تعالی د پرهیزګارانو او د هغه چا لپاره چمتو کړی چې د الله او د هغه د رسول صلی الله علیه وسلم اطاعت یې کړی وي، په هغې کې هغه څه دي چې نه سترګو لیدلي، نه غوږونو اوریدلي، او نه د انسان په زړه کې د هغې تصور شوی دی.
او اور چې دی؛ هغه د عذاب کور دی، کوم چې الله تعالی د کافرانو لپاره چمتو کړی، کوم چې له الله څخه منکر وي او د هغه د رسولانو نافرماني یې کړي وي. په هغې کې به د عذاب ډیر ډولونه وي، کوم چې د هیچا په ذهن کې نه راځي.
۶) د تقدیر په خیر او شر باندې ایمان:
او له تقدیر څخه مراد: د الله تعالی تقدیر او اندازه لګول د هغو شیانو چې په راتلونکي کې به پېښېږي د هغه څه مطابق چې هغه دمخه پوهیده او د هغه حکمت یې تقاضا کوله.
په تقدیر باندې ایمان څلور شیان له ځانه سره لري:
۱- پوهه: او هغه د الله تعالی په پوهې باندې ایمان لرل دي، چې هغه په دې پوهېده چې څه شویدي او څه به کیږي او څنګه به کیږي، په بشپړ ډول او تفصیل سره له ازله تر ابده پورې. او هغه سبحانه و تعالی په هر څه پوهیږي پر هغه څه چې ندي شوي که چیرته شوي وای نو هغه به څنګه وی؟ لکه څنګه چې الله تعالی فرمایلي دي: ﴿وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ﴾ (او كه چېرې دوى (دنیا ته) واپس كړى شي (، نو) دوى به هغه شي ته خامخا بيا وروګرځي، له څه نه چې دوى منع كړى شوي وو). [الأنعام: ۲۸].
۲- لیکنه: دا چې الله تعالی د قیامت تر ورځې پورې د هر څه اندازه لیکلې ده، لکه څنګه چې الله تعالی فرمایلي دي: ﴿أَلَمۡ تَعۡلَمۡ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا فِي ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِۚ إِنَّ ذَٰلِكَ فِي كِتَٰبٍۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٞ﴾ (آیا ته نه پوهېږې چې یقېنا الله تعالی پوه دی په هغه څه چې په اسمان کې دي او په زمکه کې دي، بېشکه دا ټول په کتاب (لوح محفوظ) کې دي، بېشکه دا په الله تعالی باندې آسان دي). [الحج: ۷۰].
۳- اراده: داسې عقیده لرل چې په کائناتو کې هیڅ شی نه پیښیږي پرته لدې چې الله تعالی یې وغواړي. الله تعالی فرمایلي دي: ﴿وَرَبُّكَ يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُ وَيَخۡتَارُ ...﴾ (او ستا رب چې څه غواړي هغه پيدا كوي او غوره كوي يې...) [القصص: ۶۸]. د انسان اراده د الله له ارادې څخه انحراف نه کوي، لکه څرنګه چې الله تعالی فرمایي: ﴿وَمَا تَشَآءُونَ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُ رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾ (او تاسو د (د سمې لارې) اراده نشئ كولى مګر دا چې الله رب العلمین يې اراده وكړي). [التكوير: ۲۹].
۴- خلقت: داسې ایمان لرل چې الله تعالی مخلوق او د هغوی خیر او شر عملونه او کړنې پیدا کړي دي. الله تعالى فرمایي: ﴿ٱللَّهُ خَٰلِقُ كُلِّ شَيۡءٖۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ وَكِيلٞ﴾ (الله د هر شي پیدا كوونكى دى او هغه په هر شي باندې نګران دى). [الزمر: ۶۲].
دغه مراتب په دې شعر کې راټول شوي دي:
زموږ د رب لیکنه، پوهه، او د هغه اراده *** او د هغه پیداکول چې جوړښت او پیداېښت دی
دریم مبحث: احسان:
احسان: یو رکن دی؛ هغه دا چې د الله عبادت داسې وکړې لکه ته چې هغه وینې، او که ته هغه نه ویني، هغه تا ویني.
يعنې: انسان د الله تعالی په عبادت کولو کې داسې څه وکړي لکه د الله په حضور کې چې ولاړ وي، او دا کار د هغه سبحانه و تعالی په وړاندې بشپړې ویرې او توبې ته اړتیا لري. او همدارنګه د رسول الله صلی الله علیه وسلم له سنتو سره سم عبادت کولو ته اړتیا لري.
احسان دوه درجې لري، او احسان کوونکي په احسان کې دوه ډوله دي:
لومړۍ درجه: او دا لوړه درجه ده، د مشاهدې درجه، هغه داسې چې کله بنده کوم کار ترسره کوي ګواکې هغه به خپل زړه کې الله عزوجل ویني، نو زړه یې د ایمان سره روښانه کیږي، تر هغه چې غیبي شیان ورته د ښکارو په څیر شي.
دویمه درجه: د اخلاص او مراقبت درجه، هغه دا چې بنده په خپل عمل کې داسې فکر وکړي چې ما ګوري او زما په کړنې باندې باخبر دی، نو کله چې دا تفکر رامنځته شي دغه کس الله تعالی ته مخلص دی.
څلورم مبحث: د اهل سنت والجماعت د اصولو لنډه پیژندنه:
لومړی: د هغه څه متابعت چې په کتاب او سنت کې راغلي دي، په ظاهري او باطني لحاظ سره، او د هېچ چا خبرې ته د الله سبحانه وتعالی او د هغه د رسول (صلی الله علیه وسلم) په خبرو ترجیح نه ورکول.
دویم: د رسول الله صلی الله علیه وسلم د اصحابو په اړه د خپلو زړونو او ژبو ساتنه، او پدې نظر دي چې له رسول الله صلی الله علیه وسلم نه وروسته خلیفه: ابوبکر، بیا عمر، بیا عثمان، بیا علي رضی الله عنهم اجمعین دي.
دريم: د رسول الله صلى الله عليه وسلم له كورنۍ سره مينه او همپالنه، او د هغه صلی الله علیه وسلم كورنۍ: په خاصه توګه نېکان په دوی کې.
څلورم: د امامانو او حاکمانو پر ضد قیام نه کول، که څه هم ظالمان هم وي، او هغوی ته د اصلاح او سلامتیا دعا کیدلی شي، او هغوی ته ښېرا ونه شي. او د هغوی اطاعت د الله د اطاعت څخه دی، او فرض دی، تر هغه چې دوی په ګناه امر نه وي کړی، او که هغوی د ګناه امر وکړي؛ نو په دې کې یې بیا اطاعت نشي کېدلی، او د هغوی اطاعت یوازې په ښو کارونو کې ترسره کیږي.
پنځم: د اولیاوو د کراماتو تصدیق کول: او دا: هغه څه دي چې الله تعالی د دوی په ذریعه خارق العاده کارونه ترسره کوي.
شپږم: د اهل قبلې کسان په مطلقو نافرمانیو او لویو ګناهونو باندې نه کافرانوي، لکه څنګه چې خوارج یې ترسره کوي، بلکې ایماني ورورولي له ګناهونو سربیره هم پاتي کیږي. د ګناهګار په اړه وایي چې: هغه په خپل ایمان سره مؤمن دی، مګر د لوی ګناه له امله ګناهګار دی.
دویم څپرکی: هغه څه چې عبادتونو سره تړاو لري
لومړی مبحث: طهارت -پاکوالی-:
پاکوالی په لغت کې: نظافت او پاکي له حسي او معنوي پلیتیو څخه.
په اصطلاح کې: د بې اودسۍ لمنځه وړل او د ناپاکۍ لرې کول پاکوالی د لمانځه کیلي ده، نو له همدې کبله د پاکوالي زده کړه د دیني چارو له سترو کارونو څخه ده چې هر مسلمان یې باید زده کړي او ورته پاملرنه وکړي.
لومړی: د اوبو ډولونه:
1- پاکې (اوبه)؛ هغې سره پاکوالی کیږي، که هغه په خپل خلقت سره پاتې شوي وي؛ لکه د باران، سیندونو او سمندرونو اوبه، او یا ځانګړې پاکوونکي ماده ورسره مخلوط شوې وي چې په اوبو باندې غالبه نه وي او نه یې د اوبو نوم ورڅخه اخیستلی وي.
۲- ناپاکې (اوبه)؛ د هغې استعمال جواز نلري، بې اودسي له منځه نه وړي، او نجاست نه لرې کوي، او دا هغه (اوبه دي) چې د ناپاکۍ له امله یې رنګ، بوی یا خوند بدل شوی نه وي.
دویم: نجاست:
نجاست: دا مخصوص کثافت او پلیتي ده، ددې جنس د لمانځه مانع ګرځي؛ لکه تشې میتیازې، غټې میتیازې، وينه او داسې نور، او هغه په بدن، ځای او جامو کې وي.
اصل په څیزونو کې: اباحت او پاکوالی دی. څوک چې د یو معین شي د نجاست ادعا کوي هغه باید دلیل راوړي. او دا څیزونه نجس ندي لکه: بلغم، د انسان خوله، او د خره خوله، بلکې دا څیزونه پاک دي، که څه هم ګنده دي. او هر نجس څیز پلېت دی خو هر پلېت شی نجس نه دی.
او نجاست درې درجې دی:
لومړی: لوی نجاست؛
لکه: د هغه څه نجاست چې سپي څټلی وي. او د هغه د پاکولو طریقه: د هغه اوه ځله مینځل دي، پداسې شکل چې لومړی په خاورو سره ومینځل شي.
دویم: خفیف (سپک) نجاست:
لکه: د تي رودونکي ماشوم میتیازې کله چې جامو ته ورسیږي او داسې نور. د پاکولو طريقه یې دا ده چې: تر هغه وخته پورې پرې اوبه وپاشل شي تر څو په اوبو کې پټ شي، ګرولو او مخښلو ته اړتيا نه لري.
دریم: متوسط نجاست:
لکه: د انسان ادرار او غټې میتیازې، او اکثره نجاستونه چې کله په ځمکه، کالېو او نورو باندې پرېوځي. او د پاکولو طريقه یې دا ده: که نجاست فزیکي شتون ولري نو باید چې له منځه یوړل شي او یا ناپاک شوي ځای په اوبو او یا د پاکیزګۍ په نورو وسایلو سره پاک شي.
او د نجاست دلیل یې دا دی:
۱- د انسان تشې او غټې میتیازې.
۲- مذي او ودي [۵]. [۵] (مذي): نرۍ او بې رنګه اوبه دی چې د مستۍ کولو، جماع رايادولو، او یا د جماع ارادې کولو او یا کتلو او يا نورو شیانو په ذریعه د څاڅکو په بڼه راوځي او کله کله یې راوتل هم نه حس کیږي. ودي: هغه ټینګې او سپینې اوبه دي چې د تشو میتیازو کولو او یا درانه شي د پورته کولو په وخت کې راوځي.
۳- د هغه (حیوان) خوشایي چې غوښه یې نه خوړل کیږي.
۴- د حیض او نفاس وینه.
۵- د سپي لیاړې.
۶- مرداره، او له مردارې څخه لاندې شیان مستثنا دي:
الف- انسان چې کله مړ شي.
ب- مړه کبان او ملخان.
ج- هغه مړ شی چې وینه یې نه بهیږي؛ لکه مچان، میږیان، مچۍ او داسې نور.
د- د مردارې هډوکي لکه: ښکر، نوکان، وېښتان او بڼکې.
د نجاست د پاکولو طریقه:
۱- په اوبو سره، او دا د نجاست د پاکولو اساس دی، نو بل څه ته ترې اوړېدل نه کېږي.
۲- هغه څه چې په شريعت کې د نجس او نجس کوونکي څيزونو د پاکوالي په اړه راغلي دي:
الف- د مړ شوي پوستکي د مخصوصو موادو په ذریعه پاکیږي.
ب- د لوښي پاکول که چیرې سپي څټلی وي؛ اووه ځلې باید ومینځل شي، لومړی په خاورو سره.
ج- د جامو پاکول کله چې د حیض وینه ورته ورسېږي؛ په مږلو، بیا لندولو او بیا زبېښلو سره او که لدې وروسته پرې د وینې کوم اثر پاتې وي باک نه لري.
د- د ښځې د جامو د لاندنۍ برخې پاکول؛ د ځمکې او یا پاکې خاورې په ذریعه.
هـ- د تي رودونکي ماشوم د تشو میتیازو څخه د جامو پاکول د اوبو په پاشلو سره کیږي ؛ او که ماشوم نجلۍ وي نو بیا وینځل کیږي.
و- د مذي څخه د جامو پاکول؛ په هماغه ځای باندې د اوبو پاشل.
ز- د بوټانو او څپلیو پاکول؛ پر پاکې ځمکې باندې د هغې موښل.
ح- ځمکه له نجاست څخه پاکول؛ د نجاست پر ځای باندې د اوبو یو سطل واړول شي او یا پرېښودل شي چې لمر یا باد یې وچ کړي، نو هر کله چې د نجاست اثر او داغ له منځه لاړ شي د نجاست ځای پاکېږي.
دريم: هغه څه چې په بې اودس کس باندې حرام دي:
هغه څیزونه چې د وړې بې اودسي لرونکي او یا لویې بې اودسۍ لرونکي باندې حرامیږي:
۱- فرضي او نفلي لمونځ: له هغه وجې چې له ابن عمر رضي الله عنه څخه روایت دی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «لا يقبل الله صلاة بغير طهور»[۶]. "الله تعالی له پاکوالي پرته لمونځ نه قبلوي". [۶] مسلم، په شمېره (۲۲۴) کې نقل کړی.
۲- د قرآن کریم لمس کول، لکه څنګه چې په هغه لیک کې راغلي دي چې رسول الله صلی الله علیه وسلم عمرو بن حزم ته لیکلی و، او په هغه کې یې داسې فرمایلي: "قرآن به نه لمس کوي مګر پاک کس"[۷]. [۷] مالك په الموطأ شمېره (۶۸۰او ۲۱۹)، او دارمي په شمېره (۳۱۲) او عبدالرزاق په خپل مصنف په شمېره (۱۳۲۸) کې نقل کړي دي، او الباني په إرواء الغليل شمېره (۱۲۲) کې صحیح بللی دی.
۳- د کعبې طواف، د هغه صلی الله علیه وسلم په دې وینا سره : "د کور (کعبې) طواف کول لمونځ دی، مګر دا چې الله په دې کې د خبرو اجازه ورکړې ده"[۸]. رسول الله صلی الله علیه وسلم د طواف لپاره اودس هم کړی دی، او له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه په صحیح حدیث کې راغلي دي چې هغه یوه حیض لرونکې ښځه د کور (کعبې) له طواف څخه منعه کړې وه تر څو چې هغه پاکه شي. [۸] نسائي په شمېره (۱۲۸۰۸)، او احمد په شمېره (۱۵۴۲۳) کې نقل کړي دي، او الباني په إرواء الغليل په شمېره (۱۲۱) کې صحیح بللی دی.
د هغه چا لپاره چې په ځانګړې توګه لوی نجاست ولري دغه څیزونه هغه باندې حرام دي:
۱- د قرآن تلاوت د علي رضی الله عنه د دې حدیث له مخې: (نبي کريم صلی الله عليه وسلم به هيڅ شي د قرآن کريم د تلاوت څخه نه منع کو، مګر جنابت)[۹]. [۹] ابن ماجه په شمېره (۵۹۴)، او ابن حبان په شمېره (۷۹۹) کې نقل کړي دي، او الباني په سنن الترمذي په شمېره (۱۴۶) ضعیف بللی دی.
۲- پرته له اودسه په جومات کې پاتې کېدل؛ الله تعالى فرمایي: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَقۡرَبُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَأَنتُمۡ سُكَٰرَىٰ حَتَّىٰ تَعۡلَمُواْ مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّىٰ تَغۡتَسِلُواْ...﴾ (ای مومنانو په داسې حال كې لمانځه ته مه نږدې كېږئ چې تاسو نېشه (يا مست) یاست، تر هغه پورې چې پوه شئ پر هغه څه چې تاسو يې وايئ، او (همداراز) نه په جنابت كې مګر دا چې لاروي ياست تر هغو چې غسل وكړئ...) [النساء: ۴۳].
نو کوم کس باندې چې لویه بې اودسي وي او اودس وکړي، د هغه لپاره په جومات کې پاتې کېدل جواز لري، او د هغه چا لپاره هم روا دي چې لویه بې اودسي ولري چې له جومات څخه تېر شي، پرته له دې چې په کې کېني.
څلورم: د قضای حاجت آداب:
د قضای حاجت په وخت کې مستحب دي:
۱- له خلکو څخه لرې اوسېدل او ځان پټ ساتل.
۲- د ننوتلو پر مهال د مسنون ذکر ويل، او هغه دا دی: «اې الله زه تاته د نر او ښځېنه شیطانانو له شر څخه پناه دروړم»[۱۰]. [۱۰] بخاري په شمېره (١٤٢)، او مسلم په شمېره (١٢٢) کې نقل کړی دی.
او د قضای حاجت په وخت کې دغه څیزونه واجب دي:
۱- له تشو میتیازو څخه پاکي.
۲- د عورت پټول.
د قضای حاجت په وخت کې دغه کارونه جواز نلري:
۱- قبلې ته مخ یا شا اړول.
۲- د خلکو په لارو او عامه ځایونو کې قضای حاجت کول.
۳- په ولاړو اوبو کې میتیازې کول.
د قضای حاجت په وخت کې دغه څیزونه مکروه دي:
۱- د قضای حاجت په وخت کې په ښي لاس د تناسلي آلې لمسول.
۲- په ښي لاس سره استنجا کول او اودس وچول.
۳- خبرې کول مکروه دي، په ځانګړې توګه د قضاء حاجت په وخت کې د الله تعالی ذکر او يادول.
پنځم: د استنجا او اودس ماتي احکام:
استنجا: د اوبو په ذریعه له دوو لارو د راوتلو څیزونو د اثر لرې کول.
او استجمار: له اوبو پرته له دوو لارو د بهر راوتونکو څیزونو د اثر لرې کول؛ لکه تیږې او کاغذي دسمال.
د اودس ماتي د څیزونو شرطونه:
۱- باید (کارول) يې مباح وي.
۲- چې باید پاک وي.
۳- باید پاکوونکی وي.
۴- هغه باید هډوکي او خوشایي نه وي.
۵- هغه باید د احترام وړ څیز نه وي؛ لکه هغه کاغذونه چې د الله تعالی نوم پکې وي.
په استجمار په دوو شرطونو سره بسنه کيږي:
۱- بهر شوی څیز باید د معمول ځای څخه تجاوز ونکړي.
۲- اودس ماتی باید په دریو یا ډېرو پاکو تیږو ترسره شي.
شپږم: د اودس احکام:
اودس د دریو عبادتونو لپاره اړین دی:
۱- لمونځ؛ فرض وي که نفل وي.
۲- قرآن راخېستل.
۳- طواف.
د اودس شرطونه:
۱- اسلام.
۲- عقل.
۳- تمییز.
۴- نيت: چې ځاى یې زړه، دى او ويل يې بدعت دى. او څوک چې غواړي اودس وکړي نو نيت یې کړی. لیکن د اودس د اندامونو مينځل د يخنۍ يا پاکوالي په نيت؛ اودس نه دی.
۵- د حكم استصحاب يا ملتيا: تر هغه وخته دې یې د ماتولو نیت نه کوي تر څو یې چې طهارت بشپړ شوی نه وي.
۶- د اودس د واجبوونکي قطع کیدل (لرې کېدل)، له هغو څخه مستثنا دي: څوک چې سلس البول، او یا مستحاضه وي.
۷- له هغه څخه مخکې استنجا يا استجمار د هغه چا لپاره چې تشې میتیازې او غټې میتیازې ورڅخه خارج شي.
۸- د اوبو پاکوالی او اباحت یې.
۹- د هغه څه لرې کول چې پوستکي ته د اوبو رسولو مخه نیسي.
۱۰- د لمانځه وخت داخلېدل د هغه چا لپاره چي دايمي بې اودسي ولري.
د اودس فرضونه:
۱- د مخ مینځل، په شمول د: مضمضې (خولې ته اوبه اچول) او استنشاق (پوزې ته اوبه اچول).
۲- د لاسونو مینځل سره له څنګلو.
۳- د غوږونو په ګډون د ټول سر مسح کول.
۴- د پښو مينځل سره له ښنګرو.
۵- د اودس د اندامونو ترتيب.
۶- موالات (پرلپسې والی): د غړو تر منځ اوږده فاصله باید نه وي.
د اودس طریقه:
۱- تسمیه: بسم الله ویل.
۲- د لاسونو مينځل درې ځله.
۳- درې ځلې د مخ مينځل، په شمول د: مضمضې (خولې ته اوبه اچول) او استنشاق (پوزې ته اوبه اچول).
۴- تر څنګلو پورې د لاسونو مينځل درې ځلې، له ښي لاس څخه يې پیلوي او بيا چپ لاس مينځي.
۵- د غوږونو په شمول د سر مسح کول.
۶- د پښو مينځل له ښنګرو سره، درې وارې، له ښۍ پښې څخه يې پیلوي او بيا چپه پښه مينځي.
د اودس ماتونکي:
۱- هغه څه چې له دوو لارو څخه راوځي لکه: تشې میتیازې باد او غټې میتیازې.
۲- له بدن څخه په ډیره پيمانه ناپاک څیز راوتل.
۳- د خوب یا بل څه په ذریعه د عقل زوال کیدل.
۴- لاس سره د شرمګاه لمس کول - مخکنۍ یا وروستنۍ - پرته له پردې څخه.
۵- د اوښ غوښه خوړل.
۶- له اسلام څخه وتل - الله دې موږ او مسلمانان له دې څخه وساتي -
اووم: په ماسیو او جرابو د مسحې کولو احکام:
1- ماسۍ: هغه څه چې د چرم او داسې نورو څیزونو څخه جوړيږي او په پښو کېږي.
۲- جورابې: هغه څه چې د وړۍ او پنبې څخه وي او په پښو کې اغوستل کېږي.
پرې د مسحې کولو شرطونه:
۱- له پوره پاکوالي وروسته دې واغوستل شي.
۲- چې دواړه پښې تر ښنګرو پورې وپوښي.
۳- چې دواړه پاکې وي.
۴- مسح باید د ټاکل شوي مودې لپاره وي.
۵- مسح کول بايد د اودس په وخت کې وي نه د غسل په وخت کې.
۶- دا چې موزې او داسې نور څیز مباح وي، او که غصب شوی يا ورېښم وي د نارینه و لپاره نو هغې باندې مسح کول روا نه دي، ځکه چې په حرامو شيانو باندې رخصت جواز نه لري.
د مسحې موده:
د مقیم لپاره: یوه ورځ او یوه شپه، او د مسافر لپاره: درې ورځې او شپې.
د مسحې طریقه:
لاس باید په اوبو سره لوند شي، او د جرابې یا ماسیو پورتنۍ برخه د پښو د ګوتو څخه تر ساق پورې یو ځل مسحه شي.
د مسحې باطلوونكى:
۱- د مسحې د مودې پای ته رسېدل.
۲- د یوې یا دواړو جرابو ایستل.
۳- د غټې بې اودسۍ پېښیدل.
په ماسیو باندې د مسحې کولو حکم:
دا یو رخصت دی، او دا کار ترسره کول د ماسیو د ویستلو او بیا د پښو مینځلو څخه غوره دی؛ د الله تعالی رخصت اخیستل، او د رسول الله صلی الله علیه وسلم پیروي کول، او د بدعت مخالفت ګڼل کیږي.
په پټيو، بنداژونو او پلسترونو مسح کول:
سپلنټونه (پټۍ او بنډاژ): کوم چې پر ماتو شوو ځایونو تړل کیږي؛ د پلستر یا سیخونو او داسې نورو په څیر.
او بنداژونه: کوم چې پر زخم، پرې شوي، یا سوځېدلي ځای باندې تړل کیږي؛ ټوکر او داسې نور.
او پلسترونه: کوم چې د درملنې لپاره په زخمونو یا پنډونو (دانو) باندې نښلول کیږي.
هغو باندې د مسح کولو حکم:
جواز لري: ترڅو چې ورته اړتیا وي، په دې شرط چې د ضرورت له ځای څخه تجاوز ونکړي.
او جواز نلري: کله چې هغو ته اړتیا نه وي، او د هغو په وېستلو کې ستونزه او ضرر نه وي.
هغو باندې د مسحې طریقه:
د هغې شاوخوا باید و مینځل شي، او له ټولو خواو څخه ورباندې مسح وشي، او د اودس له ځای څخه پرته نور ځایونه نه مسح کیږي.
اتم: د تيمم احکام:
تيمم: په خاصه طرېقه د پاکوالي په نیت په خاورو سره د مخ او لاسونو مسح کول.
حکم یې:
د اودس او غسل پر ځای باید تيمم وشي، کله چې اوبه نه وي، او يا يې استعمالول ستونزمن وي.
د مشروعیت حکمت یې:
تیمم د محمد صلی الله علیه وسلم د امت له ځانګړنو څخه دی. او په تیرو امتونو کې دا معموله نه وه، دا د الله له خوا دې امت ته د پراخۍ له وجې څخه ده، او د هغه له خوا احسان دی پر دې امت باندې.
هغه حالتونه چې تیمم په کې جواز لري:
۱- کله چې اوبه نه وي، که په کور کې اوبه نه وي او یا په سفر کې، او کوشش وکړي چې پیدا یې کړي خو ترلاسه یې نه کړي.
۲- که له ځان سره اوبه ولري چې د څښاک او پخلي لپاره ورته اړتیا وي، نو که له هغه څخه د ځان پاکولو لپاره ګټه واخلي، د هغه ضرورت ته زیان رسوي، لکه د خپل ځان، یا د نورو انسانانو او یا پاکو څارویو له تندې وېره ورسره وي.
۳- که چیرې د ناروغۍ یا په رغیدو کې د ځنډ له امله د اوبو په استعمال سره بدن ته د ضرر ویره وي.
۴- کله چې د یوې داسې ناروغۍ له وجې اوبه نشي استعمالولی چې حرکت پکې نشي کولی، او د اودس ورکولو لپاره څوک و نه لري، او وېره ولري چې وخت به ترې تېر شي.
۵- که د یخنۍ له وجې د اوبو د استعمال څخه ویره ولري، او د تودېدو لپاره څه پيدا نه کړي، تيمم دې وکړي او لمونځ دې وکړي.
د تيمم طریقه:
خپلو لاسونو سره دې خاوره ووهي په داسې حال کې چې ګوتې یې خلاصې وي، بیا دې د خپلو ګوتو په ورغوو سره خپل مخ مسح کړي، او د لاسونو مخ دې په خپلو لاسونو مسح کړي، او ټول مخ او لاسونه دې مسح کړي.
د تیمم باطلونکي:
۱- د اوبو شتون که چیرته تيمم د هغې د نه شتون له امله ترسره شوی وي. او يا د هغې د استعمال توان پيدا شي کله چې تيمم د هغې د نه استعمالولو لامل ناتواني وي.
۲- په هغه څه باطلیږي چې اودس پرې فاسديږي، او يا پر هغه څه چې غسل پرې واجبیږي، لکه جنابت، حيض او نفاس.
د هغه کس حکم چې د اوبو د استعمال او تيمم کولو توان نلري:
که څوک اوبه یا خاوره و نلري او یا داسې حالت ته رسیدلی وي چې پوستکی یې د اوبو یا خاورو د لمس کولو توان ونلري، نو پدې حالت کې دې خپل وضعیت ته په کتو سره لمونځ وکړي، پرته له اودس او تیمم څخه، ځکه چې الله تعالی پر نفس د هغه له وسه ډیر ندی مکلف کړی. او که له دې وروسته اوبه یا خاوره وموندل شوه او یا یې د کارولو توان درلود؛ نو هغه دې ادا شوی لمونځ بیا نه تکراروي؛ ځکه چې هغه څه یې کړي چې امر پرې شوی و، د الله تعالی ددې قول مطابق: ﴿...فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ مَا ٱسۡتَطَعۡتُمۡ...﴾ (نو څومره چې كولاى شئ له الله ووېرېږئ). [التغابن: ۱۶]، او د هغه ﷺ په قول چې فرمایي: «إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِأَمْرٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ» [۱۱]. (کله مې چې په یو کار درته امر وکړ، نو څومره چې ترې کولی شئ ویې کړئ). [۱۱] بخاري په شمېره (۷۲۸۸)، او مسلم په شمېره (۶۰۶۶) کې نقل کړی دی.
فايده: کله چې يو څوک د جنابت څخه تيمم وکړي او بيا اوبه ومومي، هغه باید غسل وکړي.
نهم: د حیض او نفاس احکام:
لومړی: حیض:
دا طبيعي او عادي وينه ده چې په معلوم وخت کې د رحم له لاندې برخې څخه بهر راځي. ډیری وختونه، هره میاشت شپږ یا اوه ورځې راځي، او ممکن چې له دې څخه ډېر او یا لږ وي. د ښځې میاشتنی عذر اوږدیږي او لنډیږي؛ څرنګه الله تعالی د هغې جوړښت ترکیب کړی وي.
د حایضې احکام:
۱- حایضه ښځه د حيض په حالت کې لمونځ نه کوي او روژه نه نيسي، او نه ترېنه صحیح کیږي.
2- حيض لرونکې ښځه که له حيض څخه پاکه شي نو د روژې قضا به د لمانځه پرته راوړي.
۳- هغې لپاره د کعبې طواف جواز نلري، قرآن نه لولي. جومات کې دې نه کېني. ۴- د خاوند لپاره تر هغه وخته پورې په فرج کې له هغې سره جماع کول حرام دي تر څو چې حيض یې ودريږي او غسل وکړي.
۵- د حايضې ښځې خاوند ته روا ده چې له فرج پرته له هغې څخه خوند واخلي، لکه ښکلول، لمس کول او داسې نور.
۶- د حیض په حالت کې د خاوند لپاره دا روا نه ده چې هغې ته طلاق ورکړي.
طهر او پاکوالی: هغه د وينې بندېدل دي، نو کله چې وينه ودريږي نو هغه پاکه شوه او د حيض موده يې ختمه شوه، نو هغه باید غسل وکړي. بیا ټول هغه څیزونه چې د حیض له امله منع شوي و ترسره کولی شي.
او که له حيض وروسته يې نسواري يا زيړ رنګ وليد، نو هغې ته دې هيڅ پام نه کوي.
دویم: نفاس:
او دا هغه وینه ده چې رحم یې د زیږون پر مهال او وروسته له زیږون څخه خارجوي، او دا هغه پاتې وینه ده چې د امیندوارۍ په جریان کې بنده وي.
او نفاس د حیض په څیر دی: په هغه څه کې چې جواز لري لکه خوند اخیستل، پرته له فرج څخه.
او هغه څه چې حرام دي: لکه په فرج کې جماع، د روژې نیول، لمونځ، طلاق، طواف، د قرآن تلاوت او په جومات کې پاتې کېدل منع دي، او د غسل کولو واجبیدل کله چې د هغې وينه بنده شي لکه د حائضې ښځې.
او هغه دې د روژې قضایي راوړي پرته له لمانځه څخه، نو د حایضې ښځې په څېر دې د لمونځ قضایي نه راوړي.
ډیره موده یې څلویښت ورځې دي، که د نفاسه ښځې څخه وينه د څلوېښتو ورځو څخه مخکې بنده شي، نو د نفاس دوره يې ختمه شوه، نو بايد غسل وکړي، لمونځ وکړي او ټول هغه څه وکړي چې د نفاس له امله ترې منع شوې وه.
دویم مبحث: لمونځ:
لومړی: د اذان او اقامت احکام:
اذان د پیغمبر (صلی الله علیه وسلم) د هجرت په لومړي کال روا شو، او د اذان د مشروعیت دلیل: دا و چې کله د هغوی لپاره د وخت پیژندل ستونزمن شول، دوی مشوره وکړه چې د هغې لپاره علامه او نخښه وټاکي، عبدالله بن زید رضي الله عنه دا اذان په خوب کې ولید، او وحی د هغه تصدیق وکړ.
او اذان: د لمانځه د وخت د داخلېدو اعلان دی. او اقامت: د لمانځه د قائمولو خبرتیا ده.
اذان او اقامت کفایي فرض دی د نارینه و د جماعت لپاره د فرض کړ شوي لمونځونو لپاره. او دا دواړه د اسلام له ظاهري عباداتو څخه دي، چې معطلول یې جواز نلري.
د اذان شرطونه:
۱- مؤذن باید نارینه وي.
۲- اذان باید په ترتیب سره وي.
۳- اذان باید پرله پسې ترسره شي.
۴- اذان باید د وخت له داخلیدو وروسته وشي. د سهار او جمعې لومړی اذان لدې څخه مستثنا دي.
د اذان سنتونه:
۱- چې خپلې ګوتې په غوږونو کې کیږدي.
۲- په لومړي وخت کې اذان کول.
۳- د حي الصلاة او حي على الفلاح پر مهال ښي او چپ لوري ته مخ ګرځول.
۴- باید ښه غږ ولري.
۵- د اذان په الفاظو کې باید معتدل اوسي، نه یې ډیر ژر ژر ووایي او نه دې ډیر اوږد کړي.
۶- د اذان په هره جمله کې باید وقفه وکړي.
۷- د اذان پر مهال قبلې ته مخ ګرځول.
۸- اذان پنځلس جملې دی لکه څرنګه به چې بلال رضي الله عنه د رسول الله صلی الله علیه وسلم په حضور کې اذان ویل.
د اذان الفاظ:
(الله أكبر): الله لوی دی، څلور ځلې.
(أشهد أن لا إله إلا الله): زه شاهدي ورکوم چې له الله پرته بل حق معبود نشته، دوه ځلې.
(أشهد أن محمداً رسول الله): زه شاهدي ورکوم چې محمد د الله رسول دی، دوه ځلې.
(حي على الصلاة): لمانځه ته راشئ، دوه ځلې.
(حي على الفلاح): د کامیابۍ په لور راشئ، دوه ځلې.
بیا وايي: (الله أكبر): الله لوی دی، دوه ځلې.
بیا د (لا إله إلا الله)، له الله پرته بل حق معبود نشته، په یو ځل ویلو باندې(اذان)ختموي.
او د سهار په وخت کې د حي الفلاح څخه وروسته به (الصلاة خير من النوم) ورزیاتوي، یعنې لمونځ له خوبه غوره دی، دوه ځلې؛ ځکه چې دا هغه وخت دی چې ډیری خلک پدې وخت کې ویده وي.
او اقامت يوولس جملې دی، چې باید په هغې کې حدر وشي، يعنې په سرعت سره وویل شي؛ ځکه چې دا حاضرو کسانو ته خبر ورکول دي، او استرسال یا اوږدولو ته یې اړتیا نشته.
صیغه یې په لاندې ډول ده:
(الله أكبر): الله لوی دی، دوه ځلې.
(أشهد أن لا إله إلا الله): زه شاهدي ورکوم چې له الله پرته بل حق معبود نشته، یو ځل.
(أشهد أن محمداً رسول الله): زه شاهدي ورکوم چې محمد د الله رسول دی، یو ځل.
(حي على الصلاة): د لمونځ په لور راشئ، یو ځل.
(حي على الفلاح): د کامیابۍ په لور راشئ، یو ځل.
(قد قامت الصلاة): لمونځ قایم شو، دوه ځله.
(الله أكبر): الله لوی دی، دوه ځلې.
(لا إله إلا الله): له الله پرته بل حق معبود نشته، یو ځل.
د هغه چا لپاره چې اذان واوري مستحب دي چې هغه څه ووایې چې مؤذن یې وایي، پرته له (حي على الصلاة)، او(حي على الفلاح) څخه، پدې وخت کې باید: (لا حول ولا قوة إلا بالله) ووایي، یعنې نشته زور او ځواک پرته له الله څخه، بیا پر رسول الله صلی الله علیه وسلم درود وایي. بیا له هغه وروسته وايي: «اللهم رب هذه الدعوة التامة، والصلاة القائمة، آت محمدًا الوسيلة والفضيلة، وابعثه مقامًا محمودًا الذي وعدته، إنك لا تخلف الميعاد» [۱۲]. "اې الله، اې د دې بشپړ دعوت څښتنه، محمد ته وسيله او فضيلت ورکړه، او هغه د ستاينې مقام ته ورسوه، هغه چې تا ورسره وعده کړې وه، بیشکه چې ته وعده خلافي نه کوې". [۱۲] شیخ عبدالعزیز بن باز رحمه الله په خپل مجمع الفتاوی (۲۹/ ۱۴۱) کې فرمایلي دي: (بیهقي د جابر رضی الله عنه په روایت کې په جید سند سره «إنك لا تخلف الميعاد» اضافه کړې دی وروسته له هغه ددې قول څخه: «الذي وعدته»).
او وایي: «راضي یم چې الله تعالی مې پالونکی (رب) دی، اسلام مې دین دی، او محمد صلی الله علیه وسلم مې پیغمبر دی [۱۳]. [۱۳] ترمذي په شمېره (۲۶۳۵) کې روایت کړی دی.
له اذان څخه وروسته پرته له عذر او د راستنېدو په نيت له جومات څخه وتل روا ندي.
او کله چې دوه لمونځونه یوځای شي، یو اذان بسنه کوي او هر لمونځ لپاره جلا جلا اقامت وییل کیږي.
دویم: د لمانځه حیثیت او فضیلت:
لمونځ د ایمان له دوو شهادتونو وروسته د اسلام تر ټولو موکد رکن دی، او ځانګړی ځای لري، کوم چې الله تعالی په خپل رسول صلی الله علیه وسلم باندې د معراج په شپه په اسمان کې فرض کړ. دا د لمونځ د عظمت څرګندونه کوي، او د الله تعالی په نیز د لمونځ فرضیت او مکانت باندې دلالت کوي.
په ډېرو احادیثو کې پر خلکو باندې د لمونځ فضیلت او فرضیت نقل شوي دي. او د هغه فرضيت په اسلام کې له ضروریاتو څخه دی.
او هغه څه چې د هغه په فرضیت او تاکید باندې دلالت کوي: د قرآن او سنتو ډیر نصوص دي، له هغې جملې څخه:
۱- الله تعالی فرمايي: ﴿...إِنَّ ٱلصَّلَوٰةَ كَانَتۡ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ كِتَٰبٗا مَّوۡقُوتٗا﴾ (بېشكه لمونځ له شروع نه په مومنانو باندې په (معلومو) وختونو كې فرض كړى شوى دى). [النِّساء: ۱۰۳]. يعنې: فرض کړل شوی دی په کومو وختونو کې چې رسول الله صلى الله عليه وسلم له خوا بیان شوي دي.
۲- الله تعالی فرمايي: ﴿وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاءَ وَيُقِيمُوا الصَّلَاةَ ﴾ (حال دا چې دوى ته حكم نه و وركړى شوى مګر په دې چې دوى دې د الله عبادت كوي، په داسې حال كې چې دین (عبادت) دغه (الله) لره خالص كوونكي وي (او) حنیفان (له باطله حق ته راګرځېدونكي) وي، او (د دې چې) دوى دې لمونځ قايموي). [البينة: ۵].
۳- الله تعالی فرمايي: ﴿فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ... ﴾ (نو كه دوى توبه وباسي او لمونځ قايم كړي او زكات ادا كړي، نو بیا ستاسو وروڼه دي په دین كې). [التوبة: ۱۱].
۴- له جابر رضی الله عنه څخه روایت دی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «د يو سړي د شرک او کفر تر منځه توپير: د لمانځه پرېښودل دي» [۱۴]. [۱۴] مسلم په شمېره (۸۲) کې نقل کړی.
۵- له بریده رضی الله عنه څخه روایت دی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: ژباړه: «هغه لوظ چې زموږ او د دوی تر منځه دی لمونځ دی، نو چا چې پرېښود یقینا چې کفر یې کړی دی»[۱۵]. [۱۵] ترمذي په شمېره (۲۶۵) کې نقل کړی، او ویلي یې دي: حسن صحيح غريب، او الباني په صحيح الترغيب والترهيب کې صحیح ګڼلی.
د هغه چا په کفر باندې د علماوو اجماع ده چې له فرضيت څخه یې انکار کوي. لېکن چا چې د سستۍ او غفلت له وجې پرېښوده، نو صحیح خبره داده چې دا هم کافر کیږي، د مخکني صحيح حديث په استناد سره، او په دې اړه د صحابه و د اجماع له مخې.
دریم: د لمانځه شرطونه:
۱- د وخت داخلیدل:
د الله تعالی ددې قول پر بنیاد: ﴿...إِنَّ ٱلصَّلَوٰةَ كَانَتۡ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ كِتَٰبٗا مَّوۡقُوتٗا﴾ (بېشكه لمونځ له شروع نه په مومنانو باندې په (معلومو) وختونو كې فرض كړى شوى دى). [النِّساء: ۱۰۳]. یعنې: په ټاکل شوي وخت کې فرض کړل شوي دي.
د ټاکل شوي لمونځونو وختونه په لاندې ډول دي:
الف- سهار: له سهار څخه تر لمر راختلو پورې.
ب- ماسپښین: د لمر له زوال څخه تر هغه وخته پورې چې د څیزونو سیوري په اوږدوالي کې یو شان شي.
ج- مازدیګر: د ماسپښین د وخت له پای څخه تر لمر د زېړیدو پورې او د ضرورت وخت یې تر لمر لوېدو پورې دی.
د-ماښام: له لمر لوېدو څخه تر دې چې سور شفق (د اسمان د غاړو سوروالی) غیب شي.
ماخوستن: د ماښام د پای وخت څخه تر نیمې شپې پورې.
۲- د عورت پټول:
دا هغه څه دي چې باید وپوښل شي، او ښکاره کیدل یې بد وي او له هغه څخه شرم کیدلی شي. د سړي عورت د نوم له غوټۍ څخه تر زنګون پورې دی، او ښځه د لمانځه پر مهال له مخ پرته ټول عورت دی. او که د پردیو نارینه و په حضور کې وي نو مخ دې پټ کړي، یعنې: هغوی د هغې محرم نه وي.
۳- له نجاست څخه ځان ساتل:
او نجاست: دا يوه مخصوصه پلیتي ده، چې د هغه جنس د لمانځه مانع ګرځي؛ لکه تشې میتیازې، غټې میتیازې، وينه او داسې نور، او هغه په بدن، داغ او جامو کې وي.
۴- قبلې ته مخامخ کېدل:
قبله، کعبه شریفه ده، ځکه په دې نوم نومول شوې ده چې د خلکو تګ راتګ ورته کیږي،
قبلې ته له مخامخ کېدو پرته لمونځ نه کېږي. د الله تعالی ددې قول پر بنیاد: ﴿...وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ...﴾ (او تاسو چې په هر ځاى كې یئ، نو خپل مخونه د هغهٔ په طرف وګرځوئ ...) [البقرة: ۱۴۴].
۵- نیت:
دا په لغت کې: اراده، او په اصطلاح کې: الله تعالی ته د نږدې کیدو لپاره د عبادت کولو عمل ترسره کولو اراده کول دي. او ځای یې زړه دی، نو ضرور نده چې تلفظ یې وشي، بلکې دا کار بدعت دی.
څلورم: د لمانځه ارکان:
او هغه څوارلس رکنونه دي:
لومړی رکن: د توان په صورت کې ولاړېدل:
د الله تعالی پدې قول سره: ﴿...وَقُومُواْ لِلَّهِ قَٰنِتِينَ﴾ (... او الله تعالی ته په عاجزۍ سره ودرېږئ). [البقرة: ۲۳۸]، او د عمران رضي الله عنه څخه مرفوع حدیث چې: "په ولاړه لمونځ وکړه، که دې نشو کولای نو په ناسته یې وکړه، او که دې نشو کولای نو په څنګ یې وکړه" [۱۶]. [۱۶] بخاري په شمېره (۱۱۱۷) کې نقل کړی.
که د ناروغۍ له وجې په ولاړه لمونځ نشي کولی؛ د خپل حالت سره سم دې لمونځ وکړي، په ناست یا په څنګ سره. او د ناروغ په څیر: ویرېدونکی، بربنډ، او هغه څوک چې د درملنې لپاره ناست یا پرېوتلو ته اړتیا لري چې ولاړېدلی نشي، همدا ډول له ولاړیدو څخه معذور دی څوک چې د امام تر شا لمونځ کوي او امام یې په ناسته لمونځ کوي، نو که امام په ناسته لمونځ وکړي د هغه شاته کسان دې هم د امام د متابعت له وجې په ناسته لمونځ وکړي. په ناسته باندې د نفل لمونځ کول روا دي، که څه هم د ولاړ پاتې کېدلو توان هم وي، لیکن ثواب به يې د ولاړ کس په څېر نه وي.
دویم رکن: په پیل کې تکبیر تحریمه ویل:
د هغه ﷺ د دې وینا په وجه چې فرمایي: «بیا قبلې ته مخامخ شه او تکبیر ووایه» [۱۷]. [۱۷] بخاري په شمېره (۶۲۵۱)، او مسلم په شمېره (۸۸۴) کې نقل کړی دی.
او صیغه یې دا ده چې ووایي: الله أكبر (الله لوی دی) او ددې صیغې پرته بل څه باندې نه صحیح کیږي.
دریم رکن: د فاتحې لوستل:
د هغه ﷺ د دې وینا په وجه چې فرمايي: «د هغه چا لمونځ صحیح ندی چې فاتحة الکتاب (الحمد لله... ) یې نه وي لوستلي»[۱۸]. [۱۸] بخاري په شمېره (۷۵۶)، او مسلم په شمېره (۸۷۲) کې نقل کړی دی.
څلورم رکن: په هر رکعت کې رکوع:
د الله تعالی پدې قول سره: ﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا...﴾ (اې هغو كسانو چې ایمان يې راوړى دى! تاسو ركوع كوئ او سجده كوئ). [الحج: ۷۷].
پنځم او شپږم رکنونه:
له رکوع څخه راپاڅېدل، نېغ ولاړېدل، لکه څنګه چې له رکوع څخه مخکې وو، ځکه چې هغه ﷺ دې کار ته دوام ورکړی.
او هغه ﷺ هغه کس ته چې لمونځ یې سم نه ادا کاوه وویل: "بیا پاڅېږه تر څو چې نیغ ودریږې" [۱۹]. [۱۹] بخاري په شمېره (۷۹۳)، او مسلم په شمېره (۳۹۸) کې نقل کړی دی.
اووم رکن: په اوو اندامونو سجده کول:
او هغه تندی او ورسره پزه، دواړه لاسونه، زنګونونه او د پښو څوکې دي، د هغه ﷺ په قول: "هغه موږ ته په اوو اندامونو سره د سجدې کولو امر کړی: تندی، او په خپل لاس سره یې پوزې ته اشاره وکړه، دواړه لاسونه، زنګونونه او د پښو څوکې"[۲۰]. [۲۰] بخاري په شمېره (۸۱۲)، او مسلم په شمېره (۴۹۰) کې نقل کړی دی.
اتم رکن: له سجدې څخه پاڅېدل او د دوو سجدو تر منځ کېناستل:
د عائشې رضی الله عنها په حدیث کې راغلي دي: "نبي کريم ﷺ به چې کله له –ړومبۍ- سجدې نه سر مبارک راپورته کړ، نو –دویمه- سجده به يې تر هغې نه کوله چې برابر به کښېناست"[۲۱]. [۲۱] مسلم (۴۹۸) کې نقل کړی.
نهم رکن: په ټولو رکنونو کې ډاډ (سکون) پیدا کول:
او هغه سکون او ډاډ ده که څه هم لږه وي، ځکه رسول الله صلی الله علیه وسلم هغه چا ته چې لمونځ یې سم نه ادا کاوه وویل: "تر څو چې ډاډ پیدا کړې"[۲۲]. [۲۲] بخاري په شمېره (۷۲۴)، او مسلم په شمېره (۳۹۸) کې نقل کړی دی.
دوه رکنونه: لسم او یوولسم:
اخري تشهد او ناسته یې : د ابن مسعود رضي الله عنه د مرفوع حدیث له مخې: «کله چې له تاسو څخه یو څوک لمونځ وکړي، نو هغه دې ووایي: (التحیات لله والصلوات و الطیبات، السلام عليك أیها النبي ورحمة الله وبرکاته، السلام علینا وعلی عباد الله الصالحین، أشهد أن لا إله إلا الله، وأشهد أن محمدا عبده ورسوله)[۲۳]. ژباړه: ټول ژبني، بدني، او مالي عبادتونه الله جل جلاله لره دي، سلام او د الله رحمتونه او برکتونه دې وي پر تا ای پیغمبره، سلام دې وي پر مونږ او د الله پر نیکو بنده ګانو، ګواهي ورکوم چې له الله تعالی پرته بل هيڅوک د عبادت وړ نشته او ګواهي ورکوم چې محمد ﷺ د الله بنده او رسول دی». [۲۳] بخاري (۷۹۷)، او مسلم (۴۰۲) روایت کړی دی.
دولسم رکن: په وروستي تشهد کې پر رسول الله ﷺ باندې درود ویل:
دا چې ووایي: «اللهم صلِّ على محمد»، "اې الله پر محمد صلی الله علیه وسلم ثنا او درود ووایه"[۲۴]، او له دې نه زیات هغه سنت دی. [۲۴] ترمذي، په شمېره (۸۳۹) کې نقل کړی.
ديارلسم رکن: د ستنو تر منځ ترتيب:
ځکه چې رسول الله ﷺ به دا کار په ترتیب سره کاوه، او ویې ویل: «تاسو داسې لمونځ وکړئ لکه ما چې ګورئ او زه لمونځ کوم»[۲۵]. او کوم کس چې لمونځ یې سم نه ادا کاوه هغه ته یې د لمونځ ترتیب په "بیا" ویلو سره وښود. [۲۵] بخاري په شمېره (۶۰۰۸) کې نقل کړی.
څوارلسم رکن: سلام ګرځول:
د هغه ﷺ پدې وینا سره: «او په پای کې د سلام ګرځول دي»، او د هغه دا قول: «او ترې خلاصېدل سلام ګرځول دي»[۲۶]. [۲۶] بخاري په شمېره (۱۱۱۰) کې نقل کړی.
پنځم: د لمانځه واجبات:
او هغه اته دي:
۱- د پیل تکبیر څخه پرته نور ټول تکبیرونه.
۲- په رکوع کې یو ځل «سبحان ربي العظيم» ویل، او زیات ویل یې تر درېو پورې سنت دي، او دا ټیټه درجه د کمال ده، او تر لسو پورې چې هغه یې لوړه اندازه ده.
۳- له رکوع څخه د پاڅیدو په وخت کې «سمع الله لمن حمده» وییل، د امام او منفرد لپاره.
۴- له رکوع څخه د نېغ ودرېدلو په وخت کې: «ربنا ولك الحمد» ویل.
۵- د سجدې په وخت کې یو ځل «سبحان ربي الأعلى» ویل. او تر درې ځلې ویل یې سنت دي.
۶- د دوو سجدو په منځ کې يو ځل «ربي اغفر لي» ويل، او تر درې ځلې ویل یې سنت دي.
۷- لومړی تشهد: هغه داسې چې ووایی: «التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ، وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ، السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ»[۲۷]. «ټول ژبني، بدني، او مالي عبادتونه الله جل جلاله لره دي، سلام او د الله رحمتونه او برکتونه دې وي پر تا اې پیغمبره، سلام دې وي پر مونږ او د الله پر نیکو بنده ګانو، ګواهي ورکوم چې له الله تعالی پرته بل هېڅوک د عبادت وړ نشته او ګواهي ورکوم چې محمد صلی الله علیه وسلم د الله بنده او رسول دی». [۲۷] بخاري، په شمېره (۸۳۵) کې نقل کړی.
۸- د لومړي تشهد لپاره ناسته.
شپږم: د لمانځه سنتونه:
د لمانځه د سنتو په پرېښودلو سره لمونځ نه فاسديږي. دا دوه ډوله دي: لفظي سنتونه او فعلي سنتونه.
لومړی: لفظي سنتونه:
۱- د استفتاح (د لمانځه د پیل) دعا، او هغه څو صیغې لري، د هغې له جملې څخه: «سبحانك اللهم وبحمدِك، وتبارك اسمُك، وتعالى جَدُّك، ولا إله غيرُك»[۲۸]. (اې الله! پاکي او ستاینې یواځې تالره دي او نوم دي مبارک دی، شان دې لوړ دی او له تا پرته بل معبود نشته). [۲۸] بخاري، په شمېره (۷۴۳)، او مسلم، په شمېره (۳۹۹) کې نقل کړی دی.
۲- د فاتحې نه مخکې أعوذ بالله ویل، دا چې ووايي: (أعوذ بالله من الشيطان الرجيم). (زه له رټل شوي شيطان نه په الله تعالی پورې پناه نيسم).
۳- د قرائت نه مخکې بسمله (بسم الله) ویل: دا چې ووايي: (بسم الله الرحمن الرحيم)، د الله په نوم پیل کوم چې ډیر مهربان او بښونکی دی.
۴- په رکوع او سجدو کې د تسبيح له یو ځل څخه ډیر ویل.
۵- له یو ځل څخه دغه قول ډیر وېل: «رَبِّ اغْفِرْ لِي» (ای الله ! ما ته بښنه وکړې). د دوو سجدو ترمنځ.
۶- دغه قول: «ملء السماوات، وملء الأرض، وملء ما بينهما، وملء ما شئت من شيء بعد»، «د آسمانونو او ځمکې او د هغو تر منځ د مخلوقاتو د ډکوالي په اندازه، او په اندازه د ډکوالي د هغو شیانو چې تا وروسته غوښتي دي»، وروسته له دې قول څخه: «رَبَّنَا ولَكَ الحَمْدُ»[۲۹]. (ای زمونږ ربه ! تالره حمد او ثنا ده). [۲۹] ترمذي، په شمېره (۲۶۶) کې نقل کړی.
۷- د فاتحې سورت نه وروسته قراءت کول.
۸- ددې وینا وییل: ( اللهم إني أعوذ بك من عذاب جهنم ومن عذاب القبر ومن فتنة المحيا والممات ومن فتنة المسيح الدجال) [۳۰]. «ای الله زه پر تا پناه نیسم د جهنم له عذابه، د قبر له عذابه، د ژوند او مرګ له فتنې او د مسیح دجال له فتنې څخه». او په اخري تشهد کې له دې دعا څخه علاوه نورې دعاګانې ویل. [۳۰] مسلم، په شمېره (۵۸۸) کې نقل کړی.
دویم: فعلي سنتونه:
۱- په څلورو ځايونو کې د اوږو او غوږونو په برابرۍ د لاسونو پورته کول:
الف- د تکبیر تحریمه پر مهال.
ب- د رکوع پر مهال.
ج- کله چې له رکوع څخه ولاړیږي.
د- کله چې دریم رکعت ته ولاړیږي.
۲- د رکوع نه مخکي او وروسته، ښي لاس پر چپ لاس په سينه کيښودل.
۳- د سجدې ځای ته کتل.
۴- د سجدې پر مهال لاسونه له اړخونو څخه لرې ساتل.
۵- د دوو سجدو په وخت کې خېټه له ورنونو څخه ليرې ساتل.
۶- د لمانځه په ټولو جلسو کې افتراش (کیڼه (چپه) پښه هوارل او ښۍ پښه درول)، پرته له وروستي تشهد څخه په درې او څلور رکعتي لمونځونو کې.
۷- په اخری تشهد کې تورک (ښۍ پښه «قدم» به ودروي او چپه پښه به د ښۍ پښې څخه لاندې وباسي او پر ځمکه به کښېني) کول کله چې لمونځ درې یا څلور رکعتي وي.
اووم: د لمانځه طریقه:
۱- رسول الله صلی الله علیه وسلم به چې کله د لمانځه لپاره ودرېده نو قبلې ته به مخامخ ودرېده، لاسونه به یې پورته کړل، او د ګوتو دننۍ خوا به يې قبلی ته واړوله او وېل به یې: «الله أكبر». "الله لوی دی".
۲- بيا يې چپ لاس په ښي لاس باندې نيوه او په سينه به يې کېښودل.
۳- بیا یې د استفتاح دعا ویله، لیکن پر یو استفتاح باندې یې مداومت ندی کړی، ټولې د استفتاح دعاګانې چې له هغه صلی الله علیه وسلم څخه ثابتې دي، هغې باندې لمونځ پیلول جواز لري، له جملې څخه یې: «سبحانك اللهم وبحمدِك، وتبارك اسمُك، وتعالى جَدُّك، ولا إله غيرُك». (اې الله! پاکي او ستاینې یواځې تالره دي او نوم دي مبارک دی، شان دې لوړ دی او له تا پرته بل معبود نشته).
۴- بیا به وایي: «أعوذ بالله من الشيطان الرجيم، بسم الله الرحمن الرحيم». (زه الله ته پناه وړم له رټل شوي شیطان څخه، د الله په نامه پیل کوم چې لورونکی او مهربان دی).
۵- بيا به سورت فاتحه ووايي او کله يې چې پای ته ورسوله (آمين) دې ووايي.
۶- بیا د توان په اندازه له قرآن څخه لولي، د سهار، ماښام او ماخوستن په لومړیو دوو رکعتونو کې به په جهر قراءت لولي، او له دې پرته نورو لمونځونو کې په خفیه ډول قراءت لولي. او د هر لمانځه لومړی رکعت به له دویم رکعت څخه اوږد وي.
۷- بیا لاسونه پورته کوي لکه څنګه یې چې یې په استفتاح کې پورته کړي و. بیا به ووايي: " الله اکبر" الله لوی دی، بیا به رکوع وکړي، خپل لاسونه به په خپلو زنګونونو د ګوتو له پراخولو سره ږدي، او خپله شا دې وغځوي، او خپل سر دې له ملا سره برابر کړي؛ نه دې ډیر پورته کوي او نه دې ډیر ښکته کوي، بیا دې ووایي: «سبحان ربي العظيم» "پاکي ده زما لوی رب لره" ، یو ځل، تر ټولو کم پوره عدد: درې ځله دی، لکه څنګه چې مخکې یادونه وشوه.
8 - بیا به خپل سر پورته کړي او وبه وایي: «سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ»، (الله د ثنا ویونکي ستاینه واورېده)، او خپل لاسونه دې پورته کړي لکه څنګه چې یې د رکوع کولو په وخت کې پورته کړي وو.
۹- او کله چې ولاړ شو نو وبه وایي: «اللَّهُمَّ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ، حَمْدًا كَثِيرًا طَيِّبًا مُبَارَكًا فِيهِ، مَلْءَ السَّمَاءِ، وَمَلْءَ الْأَرْضِ، وَمَلْءَ مَا بَيْنَهُمَا، وَمَلْءَ مَا شِئْتَ مِنْ شَيْءٍ بَعْدُ، أَهْلَ الثَّنَاءِ وَالْمَجْدِ، أَحَقُّ مَا قَالَ الْعَبْدُ، وَكُلُّنَا لَكَ عَبْدٌ، لَا مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ، وَلَا مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ، وَلَا يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدُّ» [۳۱] . «ای الله! زموږ ربه، ستا لپاره ستاينه ده؛ ډېره ستاينه، پاکه ستاينه، او داسې ستاينه چې په هغې کې برکت وي. د آسمانونو او زمکي او د هغو تر منځ د مخلوقاتو د ډکوالي په اندازه، او په اندازه د ډکوالي د هغو شیانو چې تا وروسته غوښتي دي، اې دستاینې او لويۍ خاونده! دا تر ټولو غوره او ښه وينا ده چې يو بنده ويلی، او مونږ ټول ستا بنده ګان يو، ته چې چاته څه ورکړې، د هغه (څوک) بندوونکی نشته، او ته چې (له چانه) څه بند کړې، د هغه (څوک) ورکوونکی نشته، او فائده نه کوي مالدار ته د هغه مال، ستا د عذاب لرې کولو کې». او دغه اعتدال (برابروالی) به یې اوږدوو. [۳۱] ابو داود په شمېره (۵۱۶۸) کې نقل کړی دی.
۱۰- بيا تکبير وايي او سجده کوي، او لاسونه دې نه پورته کوي، په تندي، پوزې، دواړه لاسونو، زنګونونو او د پښو په سرونو باندې به سجده وکړي، او د لاسونو او پښو ګوتې به یې قبلې ته مخامخ وي، او په سجده کې به اعتدال کوي، او خپل تندی او پوزه به په ځمکه باندې لګوي، او په خپلو لاسونو باندې به تکیه کوي، خپلې څنګلي به پورته نیسي، او خپل لاسونه به د خپلو اړخونو څخه لرې ساتي، خپله خیټه به د خپلو ورنونو څخه پورته کوي، او ورنونه له پښو څخه، او په خپله سجده کې به یې وېل: «سُبْحَانَ رَبِّيَ الأَعْلَى» (زما رب لره پاکي ده چې لوي ذات دی) یو ځلې، او د کمال لږه درجه درې ده، لکه څنګه چې مخکې یادونه وشوه. بیا به دعا وکړي هغه څه سره چې وارد شوي دي.
۱۱- بیا به سر پورته کړي او وبه وایي: الله اکبر ( الله لوی دی) بیا به هغه خپله کیڼه (چپه) پښه هواره کړي او ښۍ پښه به ودروي، او خپل لاسونه به په خپلو ورنونو باندې کېږدي او بیا به ووايي: «اللهمَّ اغفِرْ لي، وارحَمني، واجبُرني، واهدِني، وارزُقني»[۳۲]. «اې الله، ما ته بخښنه وکړه، په ما رحم وکړه، ما جبران کړه، ما ته هدایت وکړه، ما ته روزي راکړه». [۳۲] ترمذي، په شمېره (۲۸۴) کې نقل کړی.
۱۲- بيا تکبير وايي او سجده کوي او په دویم رکعت کې هم همداسې کوي لکه په لومړي کې یې چې کړي و.
۱۳- بيا به په الله اکبر ویلو سره خپل سر پورته کړي، او د پښو په تلو سره به ولاړ شي، پداسې حال کې چې په زنګونونو او ورنونو یې تکیه کړي وي.
۱۴- که ولاړ شو؛ نو قرائت دې پیل کړي، دویم رکعت دې هم د لومړي رکعت په څېر ادا کړي.
۱۵- بيا به د لومړي تشهد لپاره خپور کښيني لکه څرنګه چې د دوو سجدو تر منځه ناست و، ښي لاس به په ښي ورون او چپ لاس به په چپ ورون (پتون) باندې کېږدې، او د خپل ښي لاس غټه ګوته دې منځنۍ ګوتې باندې کېږدي لکه د حلقې په څیر، او د شهادت (مسواک ګوته) ګوتې سره به اشاره کوي او هغې ته به ګوري. او بیا به ووایي: «التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ، السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ» «ټول ژبني، بدني، او مالي عبادتونه الله جل جلاله لره دي، سلام او د الله تعالی رحمتونه او برکتونه دې وي پر تا ای پیغمبره، سلام دې وي پر مونږ او د الله تعالی پر نیکو بنده ګانو، ګواهي ورکوم چې له الله تعالی نه پرته بل هيڅوک د عبادت وړ نشته او ګواهي ورکوم چې محمد ﷺ د الله بنده او رسول دی». او هغه به دغه جلسه لنډه کوله.
۱۶- بيا پاڅيږي، تکبير به ووايي او دريم او څلورم رکعت به اداء کړي، او له لومړيو دوو څخه به يې لنډ ادا کوي. او په هغو کې به سورت فاتحه لولي.
۱۷- بيا د تورک په ډول په اخري تشهد کې کښېني، د تورک مطلب دا دی: چې ښۍ پښه «قدم» به ودروي او چپه پښه به د ښۍ پښې څخه لاندې وباسي او پر ځمکه به کښېني.
۱۸- بيا به وروستی تشهد وايي کوم چې د لومړي تشهد په څېر دى. او ورسره دا اضافه کوي: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ، وَبَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا بَارَكْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ». «اې الله! پر محمد - صلی الله علیه وسلم - او د هغه پرکورنۍ رحمت ووروه، لکه پر ابراهیم -علیه السلام- او د هغه پرکورنۍ دې چې ورولی وو، بېشکه ته ستایل شوی او لوی یې. او پر محمد صلی الله علیه وسلم او د هغه پر کورنۍ برکتونه ووروه، لکه پر ابراهیم - علیه السلام - او د هغه پرکورنۍ دې چې ورولي وو، بېشکه ته ستایل شوی او لوی یې».
۱۹- د دوزخ له عذابه، د قبر له عذابه، د ژوند او مرګ له فتنو او د دجال له فتنو څخه الله جل جلاله ته پناه وړي. او په هغه دعاګانو دعا کوي چې په کتاب او سنتو کې ذکر شوي دي.
۲۰- بیا ښي لور ته سلام اړوي نو وایي: «السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ»، بیا چپ لور ته همدا رنګه، قبلې ته به مخامخ په سلام پېل کوي او په پوره مخ ګرځولو سره به یې پای ته رسوي.
اتم: د لمانځه مکروهات:
۱- پرته له اړتیا څخه کتل.
۲- اسمان ته سترګې پورته کول.
۳- پرته له اړتیا د سترګو پټول.
۴- د سجدې په وخت کې د لاسونو غځول.
۵- پرته له اړتیا څخه د خولې او پوزې پټول.
۶- د تشو میتیازو او غټو میتیازو له فشار سره، او یا د ډوډۍ په شتون کې لمونځ کول.
۷- له سجدې نه وروسته د تندې او پوزې څخه د نښتو شیانو لرې کول، او د لمانځه له ختمیدو وروسته په پاکولو کې کوم حرج نشته.
۸- د ولاړید پر مهال له اړتیا پرته دیوال او یا ورته څیز ته تکیه کول .
نهم: د لمونځ فاسدونکي:
۱- خوراک او څښاک.
۲- د لمانځه له الفاظو پرته نور څه وییل.
۳- خندا او قهقهه کول.
۴- په قصدي توګه د لمانځه د یو رکن او یا واجب پرېښودل.
۵- په قصدي توګه د یو رکن يا رکعت زياتول.
۶- د امام څخه مخکې په قصدي توګه سلام ګرځول.
۷- د لمانځه له حرکاتو پرته له ضرورت نه بغیر پرلپسې حرکتونه ترسره کول.
۸- هغه څه کول چې د لمانځه د شرطونو سره مخالف وي؛ لکه د اودس ماتېدل، په قصدي ډول د عورت ښکاره کول، د بدن ډيره برخه له قبلې څخه بې له ضرورت څخه منحرف کول، د نيت قطع کول.
لسم: د سهوې سجده:
سهوه: هېرولو ته وایي، او رسول الله صلی الله علیه وسلم هم په لمانځه کې سهوه شوی و؛ ځکه هېرول د انسان له فطرت څخه دي، او د هغه سهوه د هغه امت لپاره د الله د نعمت او د هغوی ددین د کمال څخه دي، ترڅو هغه پسې اقتدا وکړي په هغه څه کې چې د هغوی لپاره یې د سهوې پر مهال مقرر کړي دي.
هغه اسباب چې له امله یې د سهوې سجده روا شوې ده:
۱- لومړۍ حالت:
په لمانځه کې زياتوالى، يا په عمل کې زياتوالى او يا په قول کې زياتوالى وي:
الف- د عمل زياتوالی: که د لمانځه په جنس کې زياتوالی وي: لکه د ناستې پر ځای ولاړېدل، او یا ولاړېدل د ناستې پر ځای، يا رکوع او سجدې کې زياتوالی، او که په سهوې سره يې وکړي؛ هغه باید د سهوې سجده وکړي.
ب- د اقوالو زياتوالی: لکه په رکوع او سجده کې تلاوت کول، که داسې وشي؛ مستحب ده چې دسهوې سجده وکړي.
۲- دویم حالت:
په سهوې سره په لمانځه کې کموالی، او د دوو شیانو څخه په یو سره کیږي:
الف- د رکن پرېښودل: که دا رکن تکبیر تحریمه وي، لمونځ يې ندی شوی، او د سهوې سجده هيڅ ګټه نکوي. او که له تکبیر تحریمه پرته بل رکن وي لکه رکوع یا سجده، او د بل رکعت د ترسره کولو څخه مخکې ورته یاد شو؛ واجب دی چې وروګرځي او ترسره یې کړي او څه چې له هغه وروسته راځي.
او که د بل رکعت له ترسره کولو وروسته ورته یاد شو، نو هغه رکعت چې یو رکن ورڅخه پاتې شوی و باطل دی، او له هغه څخه وروسته رکعت د هغه ځای نیسي.
ب- د واجب پرېښودل: لکه: اول تشهد، يا په رکوع کې د تسبيح هېرول. په دې حالت کې: د سهوې سجده کیږي.
۳- دريم حالت : شک :
مثال: که شک وکړي چې د ماسپښين په لمانځه کې يې درې رکعته لمونځ کړی که څلور رکعته، په دې صورت کې:
الف- نو هغه څه دې وکړي چې هغه ته ترجیح ورکوي؛ او د سهوې سجده کوي.
ب- دا چې د هغه لپاره هیڅ شی ترجیح ونلري؛ نو په یقین باندې دې عمل وشي، او د سهوې سجده دې وشي.
که شک له لمانځه څخه وروسته وي، او یا ډېر شکي انسان وي؛ دې شک ته باید پام و نشي.
فايده: د سهوې سجده بايد له سلام څخه مخکې وشي: که د شک يا نقص له امله وي او د هغه په نیز ترجیح شتون ونلري، او له سلام څخه وروسته به وي: که د زياتوالي يا شک له امله وي چې په ترجیح یې عمل کړی وي، په دې اړه موضوع پراخه ده، ان شاء الله تعالی.
یوولسم: د لمونځ ممنوعه وختونه:
اصل دا دی چې هر وخت لمونځ کول روا دي، خو شريعت په ځینو وختونو کې له لمانځه منعه کړې چې په لاندې ډول دي:
۱- د سهار له لمانځه وروسته تر لمر ختلو پورې، او کله چې د سترګو په لید د لمر لوړوالی له ځمکې څخه د یو غشي په اندازه وي.
۲- کله چې لمر د اسمان په وسط کې کوي، تر هغه وخته چې زوال ته ورسیږي، او دا د نهیې تر ټولو لنډه موده ده.
۳- د مازدیګر له لمانځه څخه تر لمر لوېدو پورې، او دا د نهیې تر ټولو اوږده موده ده.
هغه لمونځونه چې د نهیې په وخت کې جواز لري:
۱- د فرض لمونځ د قضا ادا کول.
۲- سبب لرونکي لمونځ، لکه : تحیة المسجد، د طواف دوه رکعته، د کسوف لمونځ او د جنازې لمونځ .
۳- د سهار له لمانځه وروسته د سهار د سنتو ادا کول.
دولسم: د جماعت لمونځ:
دا د اسلام ستره نښه ده، یعنې په جوماتونو کې په جماعت سره لمونځ کول، مسلمانان په دې متفق دي چې په جوماتونو کې د پنځه وخته لمونځونو ادا کول یو له تاکید شوي عبادتونو څخه دي او ستر عبادت دی، په حقیقت کې دا د اسلام ترټولو لوی عبادت دی.
۱- د جماعت د لمانځه حکم:
پنځه وخته لمونځونه په جماعت سره په جومات کې توان لرونکو نارینه و باندې واجب دي. په اقامت او سفر کې، د امن او وېرې په حالت کې په عیني ډول واجب دی.
د جماعت پر وجوب قرآن او سنت دلالت کوي، او له پیړیو پیړیو راهیسې پر هغې مسلمانانو عمل کړی دی، وروستیو له مخکنیو څخه را نقل کړي دي .
له قرآن کریم څخه: الله تعالی فرمايي: ﴿وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ﴾ (او كله چې ته په دوى كې موجود يې، بیا ته دوى ته لمونځ ودروې، نوله دوى نه دې یوه ډله له تا سره ودرېږي). [النساء: ۱۰۲]. آيت دې ته اشاره کوي چې د جماعت لمونځ واجب دی، نو مسلمانانو ته د وېرې په حالت کې هم د پرېښودلو اجازه نه ده ورکړل شوې، که واجب نه وی نو د وېرې په حالت کې به په طریقهء اولی ساقط شوی وی. د جماعت لمونځ پرېښودل او په هغه کې تساهل کول د منافقانو له مشهورو صفتونو څخه دي.
او د سنتو څخه: ډیر حدیثونه دي، د هغې له جملې څخه لاندې ډول دي:
کوم چې په صحیح مسلم کې راغلي دي چې یو ړوند سړي وویل: اې د الله رسوله زه داسې لارښود نه لرم چې ما جومات ته بوځي، نو له هغه څخه یې وغوښتل چې اجازه ورکړي چې په خپل کور کې لمونځ وکړي، هغه ته یې اجازه ورکړه، کله چې هغه ولاړ، نو ورغږ یې کړ، ورته یې وویل: ایا ته اذان اورې؟ هغه وويل: هو، ويې ويل: «نو د اذان اجابت وکړه»[۳۳]. [۳۳] مسلم په شمېره (۱۴۸۴) کې نقل کړی.
نو رسول الله ﷺ هغه ته امر وکړ چې د جماعت د لمانځه لپاره جومات ته ورشي او د اذان اجابت وکړي، که څه هم هغه ړوند و او له سختیو سره مخ و. دا د جماعت د لمانځه په واجبوالي باندې دلالت کوي.
۲- هغه څه چې جماعت پرې لاندې کیږي:
جماعت له امام سره د يو رکعت لمونځ په را ګیرولو سره لاندې کیږي، د هغه ﷺ ددې قول پر بنیاد: "چا چې د لمونځ يو رکعت راګیر کړو، نو هغه لمونځ راګیر کړو"[۳۴]. [۳۴] بخاري په شمېره (۶۰۹)، او مسلم په شمېره (۶۰۲) کې نقل کړی دی.
۳- هغه څه چې رکعت پرې لاندې کیږي:
رکعت د رکوع په راګیرولو سره لاندې کیږي، که ناوخته راغلي کس خپل امام د رکوع پر مهال لاندې کړ: نو هغه دې په ولاړه تکبیر تحریمه ووایي، او بیا دې تکبیر ووايي د رکوع لپاره. او که د قیام په وخت کې د تکبیر تحریمې په ویلو باندې بسنه وکړي دا د رکوع تکبیر پر ځای مجرا کیږي.
۴- هغه عذرونه چې انسان ته د جماعت د لمانځه د پرېښودو اجازه ورکوي:
۱- ناروغي چې د جمعې او جماعت لمونځ ته راتګ ستونزمن وي.
۲- د تشو او غټو میتیازو فشار؛ ځکه چې په لمانځه کې د خشوع مخه نیسي، او دا چې بدن ته ضرر رسوي.
۳- په هغه وخت کې چې انسان وږی وي او يا نفس يې د خوراک په لټه کې وي، په دې شرط چې هدف یې دوکه نه وي او یا د جماعت د لمانځه څخه د تخلف عادت جوړ نشي.
۴- د ځان، مال یا بل څه په اړه د محققې وېرې احساس کول.
دیارلسم: د وېرې لمونځ:
د وېرې لمونځ په هر جائز جنګ کې فرض دی، لکه د کفارو، باغیانو او جنګیالیو (فسادیانو) سره، د الله تعالی د دې ارشاد له مخې: ﴿...إِنۡ خِفۡتُمۡ أَن يَفۡتِنَكُمُ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ...﴾ (... كه وېرېدلئ چې كافران به مو وځوروي...) [النساء: ۱۰۱]، او په دې باندې د هغه چا قیاس وکړه چې هغه سره د جنګ جواز لري.
او د خوف لمونځ په دوو شرطونو سره روا دی:
۱) دښمن هغه څوک وي چې جنګ ورسره روا وي.
۲) د لمانځه پر مهال پر مسلمانانو د هغوی د برید وېره.
د خوف د لمانځه طریقه:
د ویرې لمونځ ګڼ شمېر طریقې لري چې ترټولو مشهوره یې د سهل رضي الله عنه په حدیث کې راغلې ده: دا چې يوه ډله د رسول الله صلى الله عليه وسلم سره ودرېدله، او بلې ډلې دښمن ته مخه کړه، نو کومه ډله چې ورسره وه يو رکعت لمونځ يې پرې وکړ، بيا ولاړ پاتې شو، او هغوی خپل لمونځ بشپړ کړ، بیا لاړل، او دښمن ته یې مخه کړه، بیا بله ډله راغله، نو هغه د خپل د لمانځه په پاتې رکعت کې د هغوی امامت وکړ، بیا ناست پاتې شو، هغوی خپل لمونځ بشپړ کړ، بیا یې پرې سلام وګرځاوه[۳۵]. [۳۵] بخاري په شمېره (۴۱۳۰)، او مسلم په شمېره (۸۴۲) کې نقل کړي.
د خوف د لمانځه څخه دغه ګټې اخلو:
۱- په اسلام کې د لمانځه اهميت، او د جماعت د لمانځه اهميت، د جماعت لمونځ حتا په سختو حالاتو کې هم ساقط شوی نه دی.
۲- د دې امت څخه حرج او سختي لرې شوې ده، او د شریعت آسانتیا او تطبیق یې په هر زمان او مکان کې.
۳- د اسلامي شريعت بشپړتیا، او دا چې د هر حالت لپاره يې مناسب وضعیت وضع کړی دی.
څوارلسم: د جُمعې لمونځ:
لومړی: حکم یې:
د جمعې لمونځ په هر عاقل بالغ مسلمان چې عذر نه لري فرض عین دی.
الله تعالی فرمايي: ﴿ يَٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَوةِ مِن يَوۡمِ ٱلۡجُمُعَةِ فَٱسۡعَوۡاْ إِلَى ذِكۡرِ ٱللَّهِ وَذَرُواْ ٱلۡبَيۡعَۚ ذَلِكُمۡ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ ۹﴾ (اى هغو كسانو چې ایمان يې راوړى دى! كله چې د جمعې د ورځې د لمانځه لپاره اذان وویلى شي، نو تاسو د الله د ذكر (لمونځ) اهتمام وکړئ او اخيستل خرڅول پرېږدئ، دا ستاسو لپاره ډېر غوره دي كه تاسو پوهېږئ). [الجمعة: ۹].
او د هغه ﷺ په قول سره چې فرمایي: "هغه خلک دې له خپل کار څخه لاس په سر شي چې د جمعې لمانځه ته نه حاضریږي، کنه الله به د دوی پر زړونو مهر ولګوي، بیا به دوی له غافلانو څخه شي"[۳۶]. [۳۶] مسلم په شمېره (۸۶۵) کې نقل کړی.
دوهم: د جمعې د لمانځه د صحت شرطونه:
۱- وخت، او وخت یې د ماسپښين د لمانځه په شان دی. له وخت نه مخکې نه صحیح کیږي او نه دا چې وخت یې تېر شي.
۲- یوه ډله باید پکې حضور ولري، او د صحيح قول له مخې لږ تر لږه جماعت درې کسان دي. له یو نفر او دوو څخه نه صحیح کیږي.
۳- دا چې لمونځ کوونکي باید په ودانو کورونو کې میشت وي لکه څرنګه چې د عادت له مخې جوړیږي. که هغه د تقویه شوي کانکریټ، ډبرې، خټې او داسې نورو څیزونو څخه وي. نو په دې اساس د صحرا اوسیدونکو، د خیمو او کیږدیو خاوندانو څخه چې ثابت ځای نلري، بلکې د خپلو څارويو لپاره د وښو د لټولو لپاره له یو ځای څخه بل ځای ته کډه کوي نه صحیح کیږي.
۴- له هغې څخه مخکې باید دوه خطبې شتون ولري، ځکه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم هغو باندې مواظبت او مداومت کړی دی.
دریم: د جمعې د دوو خطبو رکنونه:
۱- د الله تعالی حمد او دوه شهادتونه.
۲- پر رسول الله ﷺ درود ویل.
۳- د الله تعالی څخه د وېرې امر.
۴- د قرانکریم څخه یو څه لوستل.
۵- وعظ او نصیحت.
څلورم: د جمعې د دوو خطبو مستحبات:
۱- په منبر خطبه ویل.
۲- د دوو خطبو د جلا کولو لپاره لنډه ناسته. ۳- د مسلمانانو او د هغوی د واکمنانو لپاره دعا کول.
۴- د دوو خطبو لنډوالی.
۵- خطیب منبر ته د پورته کېدو وروسته خلکو ته سلام اچوي.
پنځم: د جمعې د ورځې مستحبات:
۱- مسواک وهل.
۲- عطر لګول، که شتون ولري.
۳- د جمعې لمانځه ته وختي وتل.
۴- جومات ته په پښو تلل او سوارلۍ سره نه تلل.
۵- امام ته نږدې کېدل.
۶- دعا.
۷- د سورت الکهف لوستل.
۸- په رسول الله صلی الله علیه وسلم درود ویل.
شپږم: هغه څه چې د جمعې لمونځ کوونکي باندې منع دي:
۱- د رسول الله صلی الله علیه وسلم ددې خبرې پر بنیاد د جمعې په ورځ د امام د خطبې پر مهال خبرې کول حرام دي: «کله چې تا د جمعې په ورځ خپل ملګري ته وویل: چپ شه، په داسې حال کې چې امام خطبه وایي، نو لغوه دې وکړه»[۳۷]. یعني: تا (لغو) بې ځایه خبره وکړه، او لغو: ګناه ده. [۳۷] بخاري په شمېره (۹۳۴)، او مسلم په شمېره (۸۵۱) کې نقل کړي.
۲- د خلکو له اوږو تېریدل، مګر دا چې هغه امام وي، او يا داسې تش ځای ته ځان ورسوي او بله چاره نه وي مګر همدا یوه چاره.
د جمعې لاندې کول:
چا چې د جمعې د لمانځه په دویم رکعت کې له امام سره رکوع لاندې کړه؛ هغه د جمعې لمونځ لاندې کړی دی؛ او دوه رکعته خپل لمونځ پوره کوي. او که په دویم رکعت کې رکوع لاندې نه کړي؛ نو د جمعې لمونځ له هغه څخه تیر شوی، هغه دې د ماسپښین د لمانځه په څیر څلور رکعتونه پوره کړي. همدارنګه له چا څخه چې د خوب او يا بل څه له امله د جمعې لمونځ قضا شي، هغه دې د ماسپښین د لمانځه په څیر ادا کړي.
پنځلسم: د عذر لرونکو خلکو لمونځ:
لومړی: د ناروغ لمونځ:
لومړی: ناروغ باید د خپل توان سره سم لمونځ ادا کړي. د هغه لپاره جواز نلري چې لمونځ وځنډوي تر هغه وخته پورې چې عقل ترې نه وي تللی.
دوهم: ناروغ څنګه لمونځ وکړي؟
۱- ناروغ بايد په ولاړه لمونځ وکړي که د تکليف او ضرر پرته ولاړېدلی شي، او رکوع او سجده دې وکړي.
۲- که په رکوع او سجده کولو سره هغه ته ضرر رسيږي په داسې حال کې چې ولاړېدلی شي؛ په ولاړه دې د رکوع لپاره اشاره وکړي، او په ناسته دې د سجدې لپاره اشاره وکړي.
۳- که په ولاړه لمونځ نه شي کولای، په ناسته دې لمونځ وکړي، سنت دا دي چې د قیام په موقع کې پلتۍ ووهي، د رکوع لپاره اشاره وکړي، او که امکان ولري په ځمکه دې سجده وکړي، که نه نو د سجدې لپاره دې هم اشاره وکړي، خو د رکوع څخه لږه ټیټه.
۴- که په ناسته باندې لمونځ نشي کولی قبلې ته مخامخ په څنګ (اړخ) دې لمونځ وکړي، او ښي اړخ غوره دی که ورته اسانه وي، او د رکوع او سجدې لپاره دې اشاره وکړي.
۵- که په اړخ سره لمونځ نشي کولی؛ په ملاستی (شا) باندې دې څملي او لمونځ دې وکړي، او پښې دې قبلې ته مخامخې کړې، د رکوع او سجدې لپاره دې اشاره وکړي.
۶- که د رکوع او سجدې لپاره په خپل بدن سره اشاره کول ممکن نه وي؛ خپل سر باندې دې اشاره وکړي؛ او که دا هم ورته ستونزمن وي؛ له هغه څخه اشاره کول ساقطیږي، او د لمانځه عملونه دې په خپل زړه کې ترسره کړي، نو د رکوع، سجدې او د جلسې د اعمالو نیت دې وکړي که څه هم هغه په خپل وضعیت کې وي، او د یادو عملونو اذکار دې ووایي.
۷- ناروغ دې د لمانځه له شرايطو څخه هغه څه ترسره کړي چې توان یې لري، لکه: قبلې ته مخامخ کېدل، په اوبو سره اودس کول، يا تيمم د ناتوانۍ په حالت کې، او له نجاست څخه پاکوالی، او که د دې توان نه لري، له هغه څخه ساقطیږي، او د خپل حالت سره سم دې لمونځ اداء کړي، او لمونځ دې له خپل وخت څخه نه ځنډوي.
۸- د ناروغ لپاره سنت دا دي چې د قیام او رکوع پر مهال دې پلتۍ ووهي، او له هغو څخه پرته دې پښې وغځوي.
دوهم: د مسافر لمونځ:
۱- د عذر لرونکو له جملې څخه: مسافر دی، نو د هغه لپاره د څلور رکعتي لمونځ دوه رکعته کول روا دي. الله تعالى فرمایي: ﴿وَإِذَا ضَرَبۡتُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَلَيۡسَ عَلَيۡكُمۡ جُنَاحٌ أَن تَقۡصُرُواْ مِنَ ٱلصَّلَوٰةِ...﴾ (او كله مو چې په ځمكه كې سفر كولو نو څه ګناه درباندې نشته چې د لمانځه نه څه رالنډ كړئ...) [النساء: ۱۰۱].
او له انس بن مالک رضي الله عنه څخه روایت دی چې فرمایي: «موږ له رسول الله صلی الله علیه وسلم سره له مدینې څخه مکې ته لاړو او دوه دوه رکعته لمونځ مو وکړ، تر دې چې بېرته مدینې ته راغلو» [۳۸]. [۳۸] بخاري په شمېره (۱۰۸۱)، او مسلم په شمېره (۶۹۳) کې نقل کړي.
د مسافر د قصر لمونځ د هغه له هیواد (ښار) څخه په وتلو سره پیلیږي، ځکه چې الله د هغه چا لپاره چې سفر کوي روا ګرځولي چې قصر وکړي، او مخکې لدې چې له خپل هېواد (ښار) څخه ووځي، نه په ځمکې کې سفر کوونکی او نه مسافر بلل کیږي، ځکه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم به د سفر په صورت کې لمونځ قصر کاوه.
۲- هغه مسافه چې مسافر يې پرې کول غواړي د لمانځه لنډول (قصر) يې روا دي، تقريباً اتيا کيلومتره ده،
۳- مسافر په راستنېدو کې هم قصر کولای شي تر هغه وخته پورې چې هغه هېواد (ښار) ته ننوځي چې له هغه ځایه وتلی و.
۴- کله چې مسافر کوم هېواد ته ورسیږي او هلته استوګنه وغواړي؛ هغه لره درې حالتونه دي:
الف- چې د څلورو ورځو څخه د ډیرو ورځو پاتې کېدو نیت وکړي؛ هغه باید له لومړۍ ورځې څخه چې اقامت کوي لمونځ بشپړ ادا کړي، او د سفر له رخصت څخه دې ګټه نه اخلي.
ب- چې د څلور ورځو یا له هغې څخه د لږ وخت لپاره د پاتې کیدو نیت وکړي؛ د هغه لپاره د سفر له قصر او نورو رخصتیو څخه ګټه اخیستل روا دي.
ج- چې د ټاکلې مودې لپاره د پاتې کېدو نیت ونلري، بلکې د ځای د مناسب والي له مخې ممکن یوه ورځ یا لسو ورځو لپاره پاتې شي، او یا دا چې د درملنې یا مراجعې موخه ولري، نو کله چې هدف یې بشپړ شي،خپل هیواد ته ستنیږي، د ده لپاره روا دی چې لمونځونه قصر (لنډ) کړي او د سفر له مرخصیو څخه تر بیرته راستنیدو پورې ګټه واخلي، که څه هم د هغه د پاتې کېدو موده له څلورو ورځو څخه زیاته وي.
۵- که مسافر د مقيم امام تر شا لمونځ وکړي؛ هغه باید لمونځ پوره ادا کړي، که څه هم د اخري تشهد پرته یې نه وي نیولی.
۶- که مقیم د مسافر تر شا لمونځ وکړي چې قصر لمونځ کوي؛ مقیم ته لازم ده چې خپل لمونځ د امام تر سلام وروسته بشپړ کړي.
شپاړسمه : د اخترونو لمونځ:
د مسلمانانو اخترونه الهي اخترونه دي، چې الله تعالی د دوی لپاره وضع کړي دي، دوی له ځانه ندي وضع کړي، او هغوی لره یوازې دوه اخترونه دي، چې هغه: کوچنی اختر او لوی اختر دي. د کفارو او یا د بدعتیانو د اخترونو پر خلاف چې الله تعالی هغې باندې نه حکم او نه امر کړی، بلکې دوی له خپل ځانه قانون جوړ کړی دی.
د دوو اخترونو د لمانځه حکم:
هغه کفایي فرض دی، چې رسول الله صلی الله علیه وسلم او خلفاء راشدینو رضي الله عنهم أجمعين پرې همېشوالی کړی، دا د دین له نښانو او شعائرو څخه دي.
د دوو اخترونو د لمانځه وخت: د اختر د لمانځه وخت هغه وخت پيليږي چې لمر د نېزې په لوړوالي راختلى وي، يعني: د لمر له راختلو څخه پنځلس دقیقې وروسته، او وخت يې د لمر له زوال سره سم ختميږي.
د دوو اخترونو د لمونځونو طریقه:
۱- په لومړي رکعت کې د تکبير تحریمې تکبیر ويل کیږي، بيا د استفتاح دعا ويل کیږي، بيا شپږ تکبيرونه ويل کیږي، په هر تکبير سره لاسونه پورته کیږي، د الله حمد او ثنا ويل او پر رسول الله صلى الله عليه وسلم درود ويل کیږي، بیا بسم الله او اعوذ بالله وایي، او بیا په قراءت پیل کوي.
۲- په دویم رکعت کې د تکبیر له ویلو وروسته پنځه تکبیرونه وایي، بیا اعوذ بالله او بسم الله وایي، او په قراءت پیل کوي، په لومړي رکعت کې له فاتحې وروسته د سورت الاعلی لوستل او په دوهم رکعت کې سورت الغاشیه لوستل مستحب دي.
۳- کله چې امام سلام وګرځوي؛ منبر ته پورته کیږي، دوه خطبې وایي، او د هغو په منځ کې یوه خفیفه ناسته کوي، لکه څنګه چې د جمعې په خطبه کې یې کوي.
د اختر سنتونه:
الف- غسل.
ب- نظافت او خوشبویي استعمالول.
ج- د کوچني اختر په ورځ له کور څخه د وتلو نه مخکي خوراک کول، او لوی اختر کې د لمانځه څخه وروسته له خپلې قرباني څخه خوراک کول، که قرباني يې کړې وي.
د- لمانځه ته په پښو تلل.
هـ - له یوې لارې تلل او له بلې لارې بیرته راتلل.
و- د لمانځه ځای ته د مقتدي وختي تګ پرته له امام څخه.
تکبیر:
د دوو اخترونو په شپو کې، د ذوالحجې په لومړیو لسو ورځو کې، او د تشریق په ورځو کې تکبیر ویل سنت دي، او په دوه ډوله دي:
لومړی ډول: مطلق تکبیر: کوم چې په معین وخت کې مقید نه وي.
۱- کوچني اختر کې: د اختر په شپه د لمر له لوېدو څخه د اختر د لمانځه تر شروع کېدو پورې.
۲- لوی اختر کې: د ذی الحجې د لومړۍ ورځې له لمر لوېدو څخه د تشریق د وروستۍ ورځې تر لمر لوېدو پورې.
دویم ډول: مقید تکبیر: کوم چې د فرض لمونځونو نه وروسته محدود مقید دی.
۱- د محرم کس څخه پرته: د عرفې د ورځې له سهار څخه د تشریق د ورځو د مازدیګر پورې.
۲- محرم کس لپاره: د اختر په ورځ د ماسپښين له لمانځه څخه د تشريق د اخري ورځو تر مازدیګر پورې.
اوولسم: د کسوف لمونځ:
د خسوف او کسوف معنا:
خسوف: په شپه کې د سپوږمۍ د ټولې رڼا او یا د یوې برخې ورکېدل دي.
او کسوف : په ورځ کې د ټول لمر وړانګې ورکېدل یا د یوې برخې ورکېدل دي.
د کسوف د لمانځه حکم:
موکد سنت دی، چې د رسول الله صلی الله علیه وسلم له عمل څخه ثابت دی، نو هغه ﷺ د کسوف لمونځ ادا کړ کله چې د هغه په زمانه کې لمر ونیول شو، او همدارنګه دې لمونځ باندې هغه ﷺ امر کړی، او علماوو په اجماع سره د هغې پر مشروعیت اتفاق کړی دی.
وخت یې:
د خسوف او یا کسوف له پیل څخه تر څرګندیدو پورې، چې هغه د خسوف او کسوف له منځه تلل دي.
طریقه یې:
د رکعتونو شمېر یې دوه رکعته دی، چې په لوړ آواز سره تلاوت کوي، او طریقه یې په لاندې ډول ده:
الف- تکبير تحریمه وایي، استفتاح، اعوذ بالله او بسم الله وایي، سورة فاتحه تلاوت کوي، بيا اوږد قرائت کوي.
ب- بیا اوږده رکوع کوي.
ج- بیا له رکوع څخه پاڅیږي او وایي: (سمع الله لمن حمده)، بیا سورة فاتحه تلاوت کوي، بیا اوږد قرائت کوي لیکن له لومړي رکعت څخه باید لنډ وي.
د- بیا اوږده رکوع کوي چې د لومړۍ رکوع څخه لنډه وي.
ه- بیا له رکوع څخه پاڅیږي او وایي: (سمع الله لمن حمده).
و- بيا دوه اوږدې سجدې کوي.
ز- بيا د دویم رکعت لپاره پاڅيږي، چې د لومړي رکعت په څیر دی، خو تر هغه لنډ.
سنتونه یې:
الف- د هغې لپاره غږ کول: الصلاة جامعة (لمونځ تیار دی).
ب- په جماعت سره لمونځ کول.
ج- په رکوع، سجده او قیام کې اوږدلوالی.
د- دویم رکعت باید له لومړي رکعت څخه لنډ وي.
ه - له هغې وروسته وعظ کول، او طاعتونو ته مخه کول او له منکراتو څخه ډډه کولو باندې ټینګار.
و - ډېره دعا، عاجزي، استغفار، او صدقه ورکول.
اتلسم: د استسقا لمونځ:
۱) استسقاء: د وچکالۍ په وخت کې له الله تعالی څخه د باران د ورېدلو په هدف د باران غوښتنه ده.
د استسقا لمونځ دمشروعیت وخت:
د استسقا لمونځ هغه مهال روا کیږي چې وچکالي وي، ځمکه وچه شي، باران ودریږي، او د هغې د بندېدو له امله ضرر پېښ شي، نو د دوی لپاره بله چاره نه شته پرته له دې چې خپل رب ته تضرع وکړي او د باران غوښتنه وکړي او د هغه څخه په ډول ډول زاریو مرسته وغواړي:
الف- کله په جماعت او کله هم په انفرادي توګه لمونځ کول.
ب- او کله د جمعې په خطبه کې دعا کول، خطیب به دعا کوي او نور مسلمانان د هغه د دعا لپاره "آمين" وايي.
ج- او کله پرته له لمونځ او خطبې څخه په هر وخت کې دعا کول.
د استسقا د لمانځه حکم:
د سبب په موجودیت کې موکد سنت دی، ځکه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم کړی دی، لکه څنګه چې د عبدالله بن زید رضي الله عنه په حدیث کې راغلي دي: «رسول الله صلی الله علیه وسلم د لمانځه ځای ته ولاړ، او د باران غوښتنه یې وکړه، قبلې ته یې مخ کړ، څادر یې په بل مخ کړ، او دوه رکعته لمونځ یې وکړ»[۳۹]. [۳۹] بخاري په شمېره (۱۰۱۲)، او مسلم په شمېره (۸۹۴) کې نقل کړي.
د استسقا د لمانځه طریقه:
د استسقا د لمانځه طریقه په خپل وضعیت کې لکه د اختر د لمانځه په څېر ده، د اختر د لمانځه په څير په عیدګاه کې يې ادا کول دي، او احکام يې د اختر د لمانځه د احکامو په څېر دي؛ د رکعتونو په شمېر کې، په لوړ غږ تلاوت کول، او دا چې د خطبې څخه مخکې ادا کیږي، او په اضافي تکبیرونو کې په لومړي او دویم رکعت کې د تلاوت څخه مخکې، لکه څنګه چې مخکې د دوو اخترونو په لمانځه کې تشریح شوه. او یوه خطبه ویل کیږي.
نولسم: د جنازو احکام:
لومړی: مسنونه طریقه د کوم کس لپاره چې د چا د ځنکدن په وخت له هغه سره وي:
۱- هغه کس چې د چا د ځنکدن په وخت له هغه سره وي: سنت دا ده چې هغه لره (لا اله الا الله) تلقین کړي،
۲- مخ یې قبلې خوا ته اړول سنت دي.
۳- سترګې یې پټې کړای شي.
۴- له مړينې وروسته مړی په جامو کې پټول.
۵- د مړي ژر تر ژره چمتو کول.
۶- په بیړې سره یې د پورونو ادا کول واجب دي.
۷- مړي ته باید غسل او کفن ورکړل شی، او دا فرض کفایي دي.
دوهم: مړي باندې د لمانځه احکام:
حکم يې: فرض کفايي ده.
شرطونه یې:
۱- قبلې ته مخامخ کېدل.
۲- د عورت پټول.
۳- له نجاست څخه ځان ساتل.
۴- د لمونځ کوونکي پاکوالی او د هغه کس چې لمونځ پرې کیږي.
۵- د لمونځ کوونکي اسلام او د هغه کس اسلام چې هغه باندې لمونځ کیږي.
۶- په جنازه کې ګډون که په هېواد کې وي.
۷- باید مکلف وي.
رکنونه یې:
۱- قیام یا ولاړېدل.
۲- څلور تکبیرونه.
۳- د فاتحې سورت لوستل.
۴- پر رسول الله صلی الله علیه وسلم درود ویل.
۵- مړي ته دعا کول.
۶- ترتیب.
۷- سلام ګرځول.
سنتونه یې:
۱- له هر تکبیر سره د لاسونو پورته کول.
۲- اعوذ بالله ویل.
۳- د ځان او مسلمانانو لپاره دعا کول.
۴- په خفیه سره قرائت کول.
۵- د څلورم تکبیر نه وروسته او له سلام نه مخکې لږ تم کېدل.
۶- ښی لاس په چپ لاس پر سينه ايښودل.
۷- د سلام په وخت کې ښي لوري ته مخ اړول.
طریقه یې:
امام او منفرد د نارینه مړي ته د هغه د سينې په برابرۍ دریږي او ښځینه مړي ته په وسط کې ودريږي، او تکبیر تحریمه وايي، اعوذ بالله وایي، د استفتاح دعا نه لولي، بسم الله وایې او بیا وروسته د فاتحی سورت لولي.
بیا تکبیر وایي، او له هغه وروسته پر رسول الله صلی الله علیه وسلم درود وایي، بیا تکبیر وایي، او د مړي لپاره په هغه څه باندې دعا غواړي چې نقل شوي دي، لکه د هغهﷺ دغه قول: «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِحَيِّنَا وَمَيِّتِنَا، وَصَغِيرِنَا وَكَبِيرِنَا، وَذَكَرِنَا وَأُنثَانَا، وَشَاهِدِنَا وَغَائِبِنَا، اللَّهُمَّ مَنْ أَحْيَيْتَهُ مِنَّا فَأَحْيِهِ عَلَى الإِيمَانِ، وَمَنْ تَوَفَّيْتَهُ مِنَّا فَتَوَفَّهُ عَلَى الإِسْلَامِ، اللَّهُمَّ لَا تَحْرِمْنَا أَجْرَهُ، وَلَا تُضِلَّنَا بَعْدَهُ» [۴۰]. "اې الله زمونږ ژوندي او زمونږ مړي، زمونږ ماشومان او بوډاګان، زمونږ نارینه او ښځینه، زمونږ حاضران او غايبانو ته بخښنه وکړه، اې الله زموږ څخه دې چې څوک ژوندي ساتلي دي د ایمان په رڼا کې یې ژوندي وساته، او زموږ څخه چې څوک وفاتوې د اسلام په رڼا کې یې وفات کړه، اې الله موږ په دې مړې (باندې د صبر کولو) له اجر څخه مه محروموه او وروسته له هغه څخه مو مه ګمراه کوه". [۴۰] ابو داود په شمېره (۳۲۰۱)، او ترمذي په شمېره (۱۰۲۴) کې نقل کړي، او ویلي یې دي چې: حديث حسن صحيح دی.
او یا دغه دعا ویل: «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ وَارْحَمْهُ، وَعَافِهِ وَاعْفُ عَنْهُ، وَأَكْرِمْ نُزُلَهُ، وَوَسِّعْ مَدْخَلَهُ، وَاغْسِلْهُ بِالْمَاءِ وَالثلْجِ وَالْبَرَدِ، وَنَقِّهِ مِنَ الْخَطَايَا كَمَا نَقَّيْتَ الثَّوْبَ الْأَبْيَضَ مِنَ الدَّنَسِ، وَأَبْدِلْهُ دَارًا خَيْرًا مِنْ دَارِهِ، وَأَهْلًا خَيْرًا مِنْ أَهْلِهِ، وَزَوْجًا خَيْرًا مِنْ زَوْجِهِ، وَأَدْخِلْهُ الْجَنَّةَ، وَأَعِذْهُ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ، وَمِنْ عَذَابِ النَّارِ» [۴۱]. "اې الله دا مړی وبخښه او رحم پرې وکړه، له سختیو یې وساته، او معافي ورته وکړه، د ده ښه میلمستیا وکړه، د ورتلو ځای يې پراخه کړه، او په اوبو او واوره او ګلۍ باندې یې ووینځه، او د ګناهونو څخه یې داسې پاک کړه څنګه چې تا سپینه جامه له خیرې څخه پاکه کړې ده، او دده د کور نه ده ته غوره کور ورکړه، او اهل؛ غوره د ده له اهل څخه، او غوره ملګری دده له ملګري نه، او جنت ته يې داخل کړه، او د قبر او جهنم د عذاب څخه یې وساته". بيا به تکبير ووايي، او د لږ وخت لپاره دې تم شي، بيا به ښي لوري ته يو ځل سلام ووايي. [۴۱] مسلم په شمېره (۹۶۲) کې نقل کړی.
دریم مبحث: زکات:
۱- د زکات تعریف او مقام یې:
زکات په لغت کې: ودې او ډیروالي ته وایي.
زکات په اصطلاح کې: یو شرعي واجب حق دی په خاص مال کې د خاصې ډلې لپاره.
او دا د اسلام له رکنونو څخه دریم رکن دی. دا په قرآن کریم کې په دوه اتیا ځایونو کې د لمانځه سره یو ځای ذکر شوی دی چې د هغې په عظمت او ارزښت دلالت کوي.
الله تعالی فرمايي: ﴿وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَ...﴾ (او لمونځ قائم کړئ او زکات ورکړئ). [البقرة: ۴۳].
او هغه صلی الله علیه وسلم وفرمایل: "اسلام په پنځو شیانو ولاړ دی: ګواهي ورکول چې له الله پرته بل حق معبود نشته او دا چې محمد صلی الله علیه وسلم د الله رسول دی، لمونځ قایمول، زکات ورکول، حج کول، او د رمضان د میاشتې روژه نیول" [۴۲]. [۴۲] بخاري په شمېره (۸)، او مسلم په شمېره (۱۱۱) کې نقل کړي.
مسلمانانو د هغې په فرضیت باندې اجماع کړې، او د هغه چا په کفر باندې چې د هغې له فرضیت څخه انکار کوي، او د هغه چا سره جنګ کول چې زکات نه ورکوي.
۲- د زکات د وجوب شرطونه:
الف- آزادي: په غلام باندې واجب ندی؛ ځکه چې هغه مال نه لري، او څه یې چې په لاس کې دي هغه د مالک دي، نو د هغه زکات په مالک باندې دی.
ب- اسلام: په کافر باندې واجب ندی؛ ځکه دا تقرب او اطاعت دی، او کافر د تقرب او اطاعت لپاره اهل ندی.
ج- د نصاب مالکیت: له نصاب څخه چې کم وي هغې باندې زکات واجب ندی، او هغه د مال معلوم مقدار دی.
د- بشپړ مالکیت: دا چې مال په بشپړه توګه د شخص ملکیت وي، په هغه مال باندې زکات نشته چې مالکیت یې نه وي ثابت شوی، لکه د کتابت پور.
هـ- مال باندې یو کال تېرېدل: د عائشې رضی الله عنها د حدیث پر بنیاد: «تر څو چې يو کال تېر نه شي مال باندې زکات نشته»[۴۳]. [۴۳] ابن ماجه په شمېره (۱۷۹۲)، او ترمذي په (۶۳) او (۶۳۱) شمېرو کې نقل کړي.
۳- هغه مال چې زکات پرې واجبیږي:
لومړی: څاروي: او هغه: اوښان، غواګانې او پسونه دي، او زکات يې په دوو شرطونو واجبيږي:
۱- چې د لوشلو او بچي راوړلو لپاره وي، نه د کار لپاره.
۲- سائمه وي (هغه چې څرول کیږي). په هغو څارويو باندې زکات نشته چې د هغو لپاره واښه په بیه اخیستل کیږي، او يا يې له بوټو يا نورو شيانو څخه راټول کړي وي، او په هغه څارویو کې زکات نشته چې په کال کې څه موده وڅریږي نه ټول او یا د کال ډیری برخه.
د څارویو د زکات نصاب:
۱- د اوښ زکات:
که شرطونه پوره وي؛ هر پنځم اوښ کې یو پسه دی، هرو لسو کې دوه پسونه، هرو پنځلسو کې درې پسونه، او په هرو شلو کې څلور پسونه. لکه څنګه چې سنت او اجماع پر دې باندې دلالت کوي، کله چې پنځه ويشتو ته ورسيږي نو په هغې کې بنت مخاض دی او هغه دا چې: يو کال يې پوره کړی وي او دوهم کال ته داخله شوې وي، او د نه شتون په صورت کې ابن لبون (د اوښ نر بچی چې دویم کال یې بشپړ کړی وي) د هغې ځای ناستی کیدلی شي.
او کله چې اوښان شپږ دېرشو ته ورسيږي؛ هغې باندې بنت لبون واجبیږي، کومه اوښه چې دوه کاله يې بشپړ کړې وي.
کله چې اوښان شپږ څلوېښتو ته ورسیږي؛ هغې باندې حقة واجبیږي، چې درې کاله یې بشپړ کړي وي.
او کله چې اوښان یو شپېتو ته ورسيږي؛ هغې باندي جذعة واجبیږي، هغه چې څلور کاله یې بشپړ شوي وي.
او کله چې اوښان شپږ اویا ته ورسيږي؛ هغې باندي دوه بنت لبون واجبیږي.
کله چې اوښان يو نوي ته ورسيږي؛ هغې باندې دوه حقې واجبیږي.
او کله چې د اوښانو شمېر له يو سل او شل څخه زيات شي، نو هغې باندې درې بنت لبون واجبیږي، او بيا په هرو څلوېښتو اوښانو کې يوه بنت لبون واجبیږي، او بیا په هرو پنځوسو اوښانو کې یوه حقه واجبیږي.
۱- د غواګانو زکات:
کله چې شرطونه پوره شي، او دېرشو ته ورسیږي تبیع او یا تبیعه پکې واجبیږي: هغه خوسکي یا خوسکۍ ته ویل کیږي چې هر يو يې يو کال پوره کړی وي او دويم کال یې پیل کړی وي.
او له دېرشو څخه کم باندې زکات نشته.
او کله چې څلویښتو ته ورسیږي، یوه مسنه غوا ورباندې واجبیږي، کومه چې: دوه کاله یې پوره شوي وي.
کله چې د غواګانو مجموعه له څلويښتو څخه زياته شي نو په هرو دېرشو باندې یو تبیع او یا تبیعه، او په هرو څلويښتو کې یوه مسنه واجبیږي.
۳- د پسونو زکات:
که د پسونو شمېر څلوېښتو ته ورسېږي، که هغه پسه وي یا وزه، نو هغې باندې يو پسه واجبیږي، چې هغه د پسه بچی دی او یا د وزې ښځينه بچی دی.
که د پسونو شمېر له څلوېښتو څخه کم وي، هغې باندې زکات نشته. که د پسونو ټولټال شمیر یو سل او یوویشت ته ورسیږي، هغې باندې دوه پسونه واجبیږي. که دوه سوه او یو ته ورسیږي، هغې باندې درې پسونه واجبیږي.
بيا له دې مقدار وروسته فرض استقرار پیدا کوي، او په هر سلو پسونو باندې یوه پسه واجبیږي، او په څلورو سوو پسونو باندې څلور پسونه واجبیږي، او داسې نور په همدې ترتیب سره.
دویم: د ځمکې د حاصلاتو زکات:
د ځمکې حاصلات په دوه ډوله دي:
۱) غلې دانې او میوې.
۲) معدنونه (منرالونه).
لومړی ډول: غلې دانې او میوې:
په غله جاتو کې لکه: غنم، وربشې او وريجې زکات واجبیږي. او په مېوو کې لکه: کجورې او ممیز او په نورو نباتاتو لکه، حبوبات او سبزیجاتو کې زکات نه واجبیږي.
د غلو او میوو د زکات د واجبېدو شرطونه:
۱) چې ذخيره وي: په هغه شي باندې زکات نشته چې نه وي ذخیره شوي لکه مېوې او سبزيجات.
۲) چې د اندازه کولو وړ وي: نو په هغه څه باندې زکات نشته چې په شمېرلو یا تول باندې خرڅېږي لکه هندواڼه، پياز، انار او داسې نور.
۳) چي نصاب ته ورسیږي: چې دا پنځه وسقه (شپېته پیمانې، یا ۶۵۳ کیلو ګرام) وي او له دې څخه په کم څه باندې زکات نشته.
۴) چې نصاب د زکات د فرض کېدو پر مهال کې په ملکیت کې وي.
چا چې د زکات له وخت نه وروسته خپل کړ، په هغه باندې زکات فرض ندی، لکه د حاصل له راټولو وروسته چا اخیستی وي او یا چا تحفه ورکړی وي.
د زکات د واجبېدو وخت:
په حبوباتو او میوو کې زکات هغه وخت واجبېږي کله چې پاخه شي. د پخیدو نښه په لاندې ډول ده:
الف- په حبوباتو کې: کله چې کلک او سخت شي.
ب- د کجوري په میوو کې: کله چې سرې یا زیړې شي.
ج- په انګورو کې: تر څو نرم او خواږه شي.
نصاب یې:
د حبوباتو او میوو نصاب: پنځه وسقه. او وسق شپېته صاعه (پیمانې) دي، نو نصاب درې سوه نبوي صاعه دي، او نصاب په کیلوګرامو کې تقریبا 900 کیلوګرامه دی.
هغې کې د زکات واجب اندازه:
په هغه څه باندې چې پرته له وسایلو او لګښت څخه خړوبیږي عُشر واجبېږي، لکه د باران او د چینو په اوبو سره چې خړوبې شوي وي.
په هغه څه باندې چې په لګښت او سختۍ خړوبیږي په هغې کې د عُشر نیمایي واجبېږي، لکه هغه څه چې د څاګانو او سیندونو څخه د څارویو یا عصري ماشینونو په واسطه خړوبیږي.
دوهم ډول: معدنونه (منرالونه):
هغه څه چې له ځمکې څخه راویستل کیږي: معدنونه (منرالونه)، دا هغه څه دي چې له ځمکې څخه رایستل کیږي پرته لدې چې د هغې له جنس څخه وي؛ لکه سره زر، سپین زر، اوسپنه او جواهر.
د زکات د واجبېدلو وخت یې:
کله چې هغه ترلاسه کړي او مالکیت یې ولري؛ پرته له ځنډ څخه یې باید زکات وباسي، ځکه چې د يو کال تېرېدل په کې لازم ندی. نصاب یې د سرو او سپینو زرو نصاب دی، او د هغې د قیمت د عُشر څلورمه برخه باید ترې زکات ورکړل شي.
دریم: د اثمانو (قیمتي شیانو) زکات:
او اثمان: سره زر، سپین زر او بانکي نوټونه دي، چې زکات ورکول یې واجب دي، او دلیل یې د الله تعالی قول دی: ﴿وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ ۳۴﴾ (او هغه كسان چې سره زر اوسپین زر خزانه كوي او هغه د الله په لاره كې نه لګوي، نو دوى ته د ډېر دردوونكي عذاب زېرى وركړه). [التوبة: ۳۴].
او په حدیث کې راغلي: «د سرو زرو او سپینو زرو هیڅ مالک نشته چې حق یې نه ادا کوي؛ مګر دا چې د قيامت په ورځ به د ده لپاره د اور تختې کيښودل شي» [۴۴]. [۴۴] بخاري په شمېره (۱۴۰۲)، او مسلم په شمېره (۲۲۸۷) کې نقل کړي.
علماوو په دې خبره اتفاق کړی چې زکات په سرو زرو او سپينو زرو کې واجب دی، او بانکنوټونه هم د سرو او سپينو زرو په شان حکم لري؛ ځکه چې دا د نغدو معاملو په بدل کې د هغو ځای ناستي دي.
په اثمانو کې د زکات نصاب او د زکات اندازه:
د اثمانو (قیمتی شیانو) زکات د سرو زرو او سپينو زرو نصاب دی، ځکه چې اثمان د دې دواړو په ځای د قیمت په حیث کارول کیږي، نو کله چې نصاب یې د دوی له یو نصاب ته ورسېږي، په هغه کې زکات لازمېږي، او په نن ورځ د پیسو د نصاب ټاکل معمولاً د سپینو زرو په اساس دی؛ ځکه چې سپین زر له سرو زرو ارزانه دي، نو د سپینو زرو نصاب پري ژر پوره کیږي، که یو مسلمان د (۵۹۵) ګرامه سپینو زرو په اندازه مال ولري، او یو کال پرې تېر شي نو زکات پرې واجبیږي. او د سپینو زرو قیمت وخت په وخت تغیر کوي، نو څوک چې لږ مال ولري او پدې نه پوهېږي چې نصاب ته رسېدلی که نه، نو د سپينو زرو له تاجرانو څخه دې د يو ګرام سپينو زرو د ارزښت پوښتنه وکړي، بيا دې په (۵۹۵) ضرب کړي، او حاصل یې د زکات نصاب دی.
فایده: که غواړې د خپل مال زکات وباسې؛ نصاب باید په څلویښتو تقسیم کړي، او کومه نتیجه چې لاس ته راځي هغه واجب مقدار دی.
څلورم: د سوداګریزو مالونو زکات:
دا هغه څه دي چې د پلورلو، اخیستلو، او ګټې لپاره چمتو شوي وي، سوداګریزو مالونو کې د غیر نغدي پیسو ټول ډولونه شامل دي؛ لکه موټر، جامې، ټوکر، اوسپنه، لرګي او داسې نور چې د تجارت لپاره چمتو شوي وي.
په سوداګریزو مالونو کې د زکات د فرضیت شرطونه:
۱- دا چې په کار سره د هغو مالک وي: لکه خرڅول، کرايه ورکول او داسې نور د ګټې اخیستلو لارې.
۲- د تجارت په نيت د هغو مالک وي: نيت یې د کسب او مال لاسته راوړل وي، ځکه چې عملونه په نيت ولاړ دي، او تجارت عمل دى، نو د نورو اعمالو په شان نيت هم ورسره تړلى وي.
۳- دا چې قیمت يې د دوو نقدو څخه یو ته په نصاب کې ورسیږي .
۴- د یو حول تېرېدل، چې هغه د کال تېرېدل دي.
د مالونو د زکات ورکولو طریقه:
د مالونو قیمت د کال په پای کې د دوو نقدو (سرو زرو یا سپینو زرو) له مخې ټاکل کیږي او زکات یې وېستل کیږي، کله چې د دوو نقدو سره یې قیمت معلوم شي او له هغو څخه یو باندې نصاب ته ورسیږي؛ د هغې د قیمت د لسمې څلورمه برخه ایستل کیږي.
پنځم: د فطر صدقه (سرسایه):
دا هغه صدقه ده: چې د روژې د میاشتې په پای کې واجبېږي. او د هجرت په دویم کال کې فرض شوی ده.
حکم یې:
د فطر صدقه په هر مسلمان واجب ده چې د اختر په ورځ او شپه کې د ځان او کورنۍ لپاره د کفایت څخه زیات خوراک ولري. په هر مسلمان، نارینه او ښځینه، ماشوم او بوډا، آزاد او غلام باندې فرض ده. ددې حديث پر اساس: "رسول الله صلی الله علیه وسلم په هر مسلمان غلام او آزاد، نر او ښځې، ماشوم او بوډا باندې صدقه فطر فرض کړې ده"[۴۵]. او فرض: د واجب او الزامیت په معنا دی. [۴۵] بخاري په شمېره (۱۴۳۲)، او مسلم په شمېره (۹۸۴) کې نقل کړي.
د مشروعیت حکمت یې:
ابن عباس رضي الله عنهما فرمایي: "رسول الله صلی الله علیه وسلم د فطر صدقه د روژه نیونکي لپاره د فضول او فحش خبرو څخه د پاکوالي او د مسکینانو لپاره د یوې مړۍ ډوډۍ لپاره فرض کړې ده» [۴۶]. [۴۶] ابو داود په شمېره (۱۶۰۹)، او ابن ماجه په شمېره (۱۸۲۷) کې نقل کړي، او للباني په صحيح ابو داود شمېره (۱۶۰۹) کې صحیح بللی.
د وجوب او ادا کولو وخت یې:
د فطر صدقه زکات ورکول د اختر د شپې د لمر له لوېدو څخه پیلیږي، او مستحب ده چې د اختر په ورځ د اختر لمانځه ته له تللو مخکې ادا شي، د اختر له لمانځه نه وروسته کول یې جواز نلري. که د اختر د لمانځه څخه وروسته یې وځنډوي؛ نو قضایي ادا کول یې پرې واجب دي، او دغه کس د ټاکل شوي وخت څخه وروسته په ځنډولو سره د ګناه مرتکب شوی دی.
دا ممکن ده چې د اختر څخه یوه یا دوه ورځې وړاندې ادا شي.
۵- اندازه یې او هغه څه چې سرسایه ورباندې ادا کیږي:
د هیواد د خلکو لپاره د معمول خوړو یو صاع (پیمانه)؛ لکه وريجې، خرما، غنم او داسې نور. او د یو صاع (پیمانې) اندازه: تقریبا درې کیلوګرامه ده. په بدل کې یې د قیمت ویستل د پیسو په ورکولو سره جواز نلري؛ ځکه چې دا د رسول الله صلی الله علیه وسلم د حکم خلاف دي.
د زکات ادا کول او د مصرف ځای يې:
د ادا کولو وخت یې:
زکات باید سمدلاسه ادا شي کله چې یې ټاکل شوی وخت راشي. پرته له ضرورته د هغې ځنډول جواز نلري، لکه دا چې مال په کوم لرې هېواد کې وي او د وکالت لپاره څوک نه وي.
د ادا کولو ځای يې:
زکات په هغه ملک کې ورکول غوره دي چې مال په کې وي. په لاندې حالتونو کې له هغه هیواد څخه چې مال په کې دي بل هیواد ته لیږدول جواز لري:
الف- کله چې په دې ملک کې د زکات اړمن خلک نه وي.
ب- که په بل هېواد کې اړمن خپلوان وموندل شي.
ج- که کوم مشروع مصلحت وي چې د مال د انتقال غوښتنه کوي، لکه: د قحط او سیلاب ځپلو مسلمانانو سیمو ته د هغې لیږدول.
د ماشوم او ليوني په مال کې زکات فرض دی، د عامو دلایلو پر اساس، او د زکات ورکولو مسئوولیت د هغوی په مال کې د سرپرست له خوا باید ادا شي. له نيت پرته د زکات ورکول جواز نلري، د هغه ﷺ په قول: "عملونه د نیت پورې تړلي دي" [۴۷]. [۴۷] بخاري په شمېره (۱)، او مسلم په شمېره (۱۹۰۷) کې نقل کړي.
د زکات مستحقین:
هغه طبقه خلک چې هغوی ته زکات ورکول کیږي اته دي:
لومړۍ طبقه: فقیران:
دوی هغه څوک دي چې د کور، خوړو او جامو په برخه کې بنسټیز د کفایت شیان ونلري. د زکات اندازه دوی ته ورکول کیږي، چې د هغوی د یو کال بشپړ کفایت لپاره بسنه وکړي.
دویمه طبقه: مسکینان:
دا هغه کسان دي چې له خپل کفايت څخه زیات څه ولري، مګر په بشپړ ډول یې و نه مومي، لکه: څوک چې معاش لري لیکن د یو کال لپاره بسنه نه کوي.
د زکات اندازه چې دوی ته ورکول کیږي: چې د یو کال لپاره د دوی او هغه چا لپاره بسنه وکړي چې دوی یې سرپرستي کوي.
دریمه طبقه: هغه کسان چې په دې برخه کې کار کوي:
دا هغه کسان دي چې د زکات د راټولولو لپاره د سرپرست لخوا ټاکل شوي، یا د هغې د ساتلو یا اړمنو کسانو ته د سپارلو مسولیت لري.
د زکات اندازه چې دوی ته ورکول کیږي: هغوی ته د کار د مزد په اندازه ورکول کیږي، که چیرته دوی ته دولت معاش یا اجرت نه ورکوي.
څلورمه طبقه: هغه کسان چې زړونه یې پخلا شي:
او دا هغه کسان دي چې په زکات ورکولو سره د هغوی د اسلام منلو هیله شتون ولري، د هغوی د ایمان د پیاوړتیا لپاره، یا د مسلمانانو په وړاندې د هغوی د شر د مخنیوي لپاره.
د زکات دومره اندازه دوی ته ورکول کیږي: په څومره چې د دوی زړونه ترلاسه کېدلای شي.
پنځمه طبقه: رقاب:
د رقاب څخه مقصد د غلامانو او مکاتبینو آزادېدل دي.
او مکاتَب: هغه مملوک ته ویل کیږي خپل ځان یې د خپل مالک څخه اخیستی وي، پدې کې: په جنګونو کې د مسلمانو بندیانو خلاصول هم شامل دي.
شپږمه طبقه: قرضداران او دوی په دوه ډوله دي:
لومړی: هغه څوک چې د خپلو ضرورتونو لپاره پوروړی وي، او د خپل پور د ادا کولو لپاره څه و نلري. هغه ته هغومره ورکول کیږي چي خپل پور ادا کړي.
دوهم: هغه څوک چې د پخلاینې له امله قرضداره شوی وي. هغه ته باید ورکړل شي ترڅو خپل پور ادا کړي، که څه هم شتمن وي.
اوومه طبقه: في سبیل الله:
هغه کسان چې د الله په لاره کې جهاد کوي.
د زکات اندازه چې دوی ته ورکول کیږي: څومره چې د الله په لاره کې د جهاد لپاره کافي وي؛ له سپارلۍ، وسلې، خوراک او داسې نورو څیزونو څخه.
اتمه طبقه: ابن السبیل:
هغه مسافر دی چې توښه او نفقه یې ختمه شوې وي یا ترې غلا شوې وي، او هیڅ مال ورسره نه وې چې وکولی شي خپل هیواد ته ولاړ شي.
د زکات اندازه چې دوی ته ورکول کیږي: د هغه څه په اندازه چې خپل هیواد ته یې ورسوي، که څه هم هغه په خپل هیواد کې شتمن وي.
څلورم مبحث: روژه:
روژه عبارت دی له:
سهار راختلو څخه تر لمر لوېدو پورې الله تعالی ته د بنده ګۍ په نیت د ټولو روژه ماتوونکو شیانو څخه ځان ساتل.
دا د اسلام له رکنونو څخه یو رکن دی. او د الله له فرایضو څخه یو ستر فرض دی، او ددین د پېژندل شوي ضروریاتو څخه شمېرل کیږي، قرآن، سنت او د مسلمانانو اجماع ددې په واجب والي باندې دلالت کوي.
الله تعالى فرمایي: ﴿شَهۡرُ رَمَضَانَ ٱلَّذِيٓ أُنزِلَ فِيهِ ٱلۡقُرۡءَانُ هُدٗى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَٰتٖ مِّنَ ٱلۡهُدَىٰ وَٱلۡفُرۡقَانِۚ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ ٱلشَّهۡرَ فَلۡيَصُمۡهُ...﴾ (روژه هغه میاشت ده چې قرآن په کې نازل کړی شوی دی، چې د خلکو لپاره هدایت او ښکاره دلیلونه دي (له جنسه د هغو شیانو) چې هغه لار ښایي او بېلوونکی د حق او باطل دی. نو هر څوک له تاسي (مکلفینو) څخه چې دا میاشت ومومي، نو هرومرو دې د دې (رمضان) روژه ونیسي). [البقرة: 185].
د رمضان روژې د واجبېدلو شرطونه:
۱- اسلام، له کفارو څخه نه صحیح کیږي.
۲- بلوغ، نابالغ باندې واجب ندي. د تمیز کوونکي ماشوم روژه صحيح ده، او د هغه لپاره نفل حسابیږي.
۳- عقل، په ليوني باندې روژه فرض نده، او له هغه څخه نه صحیح کیږي، د نیت د نشتوالي له امله.
۴- چې د روژې نیولو وړتیا ولري. هغه ناروغ باندې نده واجب چې روژه نشي نیولی، او نه په مسافر باندې، او کله چې عذر (ناروغي او سفر) له منځه لاړ شي قضا به یې ادا کوي. او دا چې له ښځې څخه قبوله شي، ښځه باید: د حیض او نفاس د وینو څخه پاکه وي.
د روژې د میاشتې پیل په یو له دوو شیانو باندې ثابتیږي:
الف- د رمضان د میاشتې لیدل، دلیل یې د هغه ﷺ قول دی: "د میاشتې په لیدلو روژه ونیسئ، او د میاشتې په لیدلو سره یې ماته کړئ"[۴۸]. [۴۸] بخاري په شمېره (۱۸۱۰)، او مسلم په شمېره (۱۰۸۶) کې نقل کړي.
ب- د شعبان مياشت د دېرشو ورځو پوره کول، که د رمضان مياشت ونه ليدل شي چې وريځې یا دوړې او داسې نور څه وي او د میاشتو د ليدلو مانع وګرځي، د رسول الله صلی الله عليه وسلم ددې وینا پر بنیاد: "که چیرې ستاسو لپاره د سپوږمۍ لیدل ستونزمن وي، نو د شعبان د میاشتې شمېر دېرش ورځې پوره کړئ" [۴۹]. [۴۹] بخاري په شمېره (۱۹۰۹) کې نقل کړی.
په روژه کې نيت:
روژه د نورو عبادتونو په څېر ده چې نه صحیح کیږي مګر په نیت سره، په فرضي روژه کې د نيت وخت له نورو سره توپير لري او هغه په لاندي ډول سره بیانیږي:
لومړی: فرضي روژه؛ لکه د رمضان روژه، قضایي روژه، او يا د نذر روژه، نيت يې د شپې له سهاره مخکې کیږي، د هغه ﷺ په دې قول سره: "څوک چې د شپې لخوا د روژې نیت ونکړي، د هغه لپاره روژه نشته"[۵۰]. [۵۰] احمد په شمېره (۲۶۴۵۷)، او ابو داود په شمېره (۲۴۵۴)، او نسائي په شمېره (۲۳۳۱) کې نقل کړي، او دا د هغه لفظ دی.
دویم: نفلي روژه: او ددغې روژې لپاره د ورځې لمخې هم د روژې نيت کول صحيح دي. په دې شرط چې د صبح صادق څخه وروسته یې څه نه وي خوړلي.
د روژې ماتوونکي:
اول: جماع کول، نو کله چې جماع وشي روژه فاسديږي، او د هغې ورځې چې جماع په کې ترسره شوې قضاء راوړل کیږي، او هغه باید د قضاء سربیره کفاره ورکړي، کوم چې د غلام آزادول دي. که هغه ونه موندل شي نو دوه مياشتې پرله پسې روژه دې ونيسي. که د شرعي عذر له امله توان ددې توان هم نه لري، نو بايد شپيتو مسکينانو ته خواړه ورکړي، د هر مسکين لپاره د هيواد د خوراک څخه نيمه پیمانه (صاع) خواړه ورکړي.
دویم: د مني خارجېدل: د ښکلولو، لمس کولو، استمنا (موټي وهلو)، یا د مکرر کتلو له امله، نو قضا باید راوړي پرته له کفارې څخه؛ ځکه چې کفاره یوازې د جماع لپاره ځانګړې ده. لیکن څوک چې په خوب محتلم شي (شیطان یې وغولوي)، او بیا له هغه څخه انزال وشي؛ په دې باندې هیڅ نشته؛ ځکه چې دا د هغه د ارادې پرته دی، نو د جنابت غسل دې وکړي.
دریم: په قصدي ډول خوړل او څښل، د الله تعالى په دې قول سره: ﴿وَكُلُواْ وَٱشۡرَبُواْ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ ٱلۡخَيۡطُ ٱلۡأَبۡيَضُ مِنَ ٱلۡخَيۡطِ ٱلۡأَسۡوَدِ مِنَ ٱلۡفَجۡرِۖ ثُمَّ أَتِمُّواْ ٱلصِّيَامَ إِلَى ٱلَّيۡلِ...﴾ (او خورئ، څښئ تر هغه وخته چې د شپې د تروږمۍ له تورې ليكې نه مو (د سهار) سپینه کرښه (خط) تر سترګو شي. بیا تر شپې پورې خپله روژه بشپړه (پوره) کړئ...). [البقرة: ۱۸۷].
او څوک چې په هیره باندې خوراک او یا څښاک وکړي؛ په هغه باندې هیڅ نشته؛ ددې حديث پر اساس: «څوک چې د روژې په حالت کې په هېره باندې خوراک او یا څښاک وکړي، نو خپله روژه دې پوره کړي، ځکه الله تعالی ورته خوراک او څښاک ورکړي دي»[۵۱]. [۵۱] بخاري په شمېره (۶۶۶۹)، او مسلم په شمېره (۲۷۰۹) کې نقل کړي.
څلورم: په قصدي توګه استفراق کول، لیکن چا باندې چې کانګې غلبه وکړي پرته د هغه له اختیار څخه؛ د هغه په روژه باندې اغیزه نه کوي. د هغه صلی الله علیه وسلم په قول: "هغه څوک چې پرته له اختیاره کانګې وکړي هغه باندې قضا نشته، او څوک چې په قصدي ډول کانګې وکړي باید قضا راوړي" [۵۲]. [۵۲] ابو داود په شمېره (۲۳۸۰)، او ترمذي په شمېره (۷۱۹)، او ابن ماجه په شمېره (۶۷۶) کې نقل کړي.
پنځم: له بدن څخه د وينې ايستل؛ د حجامې، وینه تویولو، او یا د ناروغ سره د مرستې لپاره وینه ورکولو له امله، په دې ټولو باندې روژه ماتیږي. لیکن د معاینې لپاره چې په لږه پیمانه وینه ایستل کیږي؛ دا په روژه باندې اغیزه نه کوي. همدارنګه پرته له اختیاره د وینو وتل، لکه د پوزې، زخمونو، یا د غاښ ایستلو؛ دا هم په روژه اغیزه نه کوي.
هغه کسان چې په رمضان کې روژه ماتولی شي:
لومړی قسم: هغه کسان چې روژه ماتوي او قضاء هغوی باندی واجب ده، دا دي:
اول: هغه ناروغ چي د هغه څخه د رغېدو هیله شتون ولري، او روژه هغه ته ضرر او یا تکلیف رسوي.
دوهم: مسافر؛ که هغه په سفر کې تکلیف مومي یا یې نه مومي،
او هغو لپاره دلیل: د الله تعالی دا قول دی: ﴿... وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ...﴾ (... او څوک چې مریض وي، یا پر سفر وي، نو (پر هغه) د نورو ورځو شمېرل دي...). [البقرة: ۱۸۵].
دريم: حامله يا شيدې ورکوونکې ښځه، که روژه نيول هغوی لره سخت وي، او یا هغوی یا د هغوی ماشومانو ته ضرر رسوي، هغوی د ناروغ حکم لري، نو د هغوی لپاره روژه ماتول جواز لري. لیکن دوی باید خپلې قضا شوي روژې په بل وخت کې ادا کړي.
څلورم: حایضه او یا نفاسه ښځې، او د روژې ماتول هغوی باندې واجب دی. د هغوی روژه صحيح نه ده او په نورو ورځو کې يې باید قضاء ادا کړي.
دویم قسم: هغه کسان چې روژه ماتول ورته روا دي، او هغوی باندې له قضا راوړلو پرته کفاره واجب ده:
لومړی: هغه ناروغ چې د رغېدو هیله یې نه وي.
دوهم: هغه بوډا چې روژه نشي نیولی.
دوی روژه ماتوي، او د روژې د میاشتې د هرې ورځې په مقابل کې یو مسکین ته ډوډۍ ورکوي. لېکن هغه بوډا چې د خرف (ډېر زړښت) درجې ته ورسیږي له هغه څخه مکلفیت لرې کیږي؛ هغه کولای شي چې روژه ماته کړي او هغه باندې څه نشته.
د قضا نیټه او د ځنډولو حکم یې:
د رمضان د روژې قضا د یو رمضان څخه تر راتلونکي رمضان پورې ده، غوره دا ده چې قضا کې بیړه وشي، د روژې قضاء د بلې روژې وروسته ځنډول جواز نلري، د عائشې رضی الله عنها څخه روایت دی، هغې وویل: "په ما به د رمضان روژې پاتې وې، نو د رسول الله صلی الله علیه وسلم له امله مې دغه قضایي به ما نه شوه راوړې مګرد شعبان په میاشت کې"[۵۳]. [۵۳] بخاري په شمېره (۱۸۴۹)، او مسلم به شمېره (۱۸۴۶) کې نقل کړي.
څوک چې د روژې قضا تر راتلونکي رمضان پورې وځنډوي، دوه حالتونه لري:
۱- چې د شرعي عذر په خاطر یې وځنډوي، لکه: که ناروغي یې تر بلې روژې پورې دوام وکړي، د دې لپاره يوازې قضاء ده.
۲- که له شرعي عذر پرته يې وځنډوي، دلته په ځنډ کولو سره ګناهګاریږي، نو بايد توبه وباسي او قضاء يې ادا کړي، او د هرې ورځې په بدل کې يو مسکين ته خوراک ورکړي.
نفلي روژه د هغه چا لپاره چې هغه باندې قضاء وي:
چا باندې چې د رمضان مياشت قضایي روژه وي؛ غوره دا ده چې دا د نفلي روژې څخه مخکې قضا باندې پیل وکړي. خو که هغه نفلي روژه وي چې وخت یې تیریږي - لکه د عرفې او عاشورا روژه-؛ نو دغه روژې دې مخکې د قضا راوړلو څخه ونیسي؛ ځکه چې د قضا وخت پراخه دی، او د عاشورا او عرفې وخت له لاسه ځي، خو د شوال شپږ روژې نه نیول کیږي مګر وروسته له قضاء څخه.
هغه روژې چې نیول یې حرام دي:
۱- د کوچني اختر او لوى اختر په ورځو کې روژه نيول؛ ځکه چې له هغو څخه منع شوېده.
۲- د ذوالحجې په میاشت کې د تشریق د ورځو روژه نیول. پرته له هغه چا چې د تمتع او قران حج کې وي او د قرباني لپاره څه و نه مومي. د تشریق ورځې: د ذوالحجې د میاشتې یوولسمه، دولسمه او ديارلسمه دي.
۳- د شک ورځ د شک لپاره، او هغه د شعبان د میاشتې دیرشمه ده. کله چې د هغې شپه د وریځې یا دوړې شپه وه چې د سپوږمۍ د لیدلو مخه یې نیوله.
هغه ورځې چې روژه نیول یې مکروه دي:
الف- د رجب میاشت د روژې لپاره ځانګړي کول. ب- د جمعې ورځ د روژې لپاره ځانګړي کول، ځکه چې له هغې څخه منع شوې ده. که یوه ورځ مخکې او یا وروسته روژه ونیسي نو کراهت یې بیا له منځه ځي.
مسنونه روژې:
الف- د شوال د میاشتې شپږ ورځې. ب- د ذی الحجې نهه ورځې روژه نیول، او په هغو کې تر ټولو تاکید شوې د عرفې ورځ ده، پرته له حاجي څخه؛ د هغه لپاره ددې ورځې روژه نیول جواز نلري، او ددې ورځې روژه نیول د دوو کلونو د ګناهونو کفاره ده. ج- د هرې میاشتې درې ورځې روژه نیول، او غوره داده چې ایام البیض ونیول شي او هغه ورځې: ديارلسمه، څوارلسمه او پنځلسمه دي. د- د هرې اونۍ د دوشنبې او پنجشنبې روژه نیول، ځکه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم به یې روژه نیوله؛ ځکه چې د بندګانو اعمال پدې ورځو کې - الله تعالی ته - وړاندې کېږي.
نفلي روژه:
الف- د داود علیه السلام روژه ده، هغه یوه ورځ روژه نیوله او بله ورځ به یې نه نیوله.
ب- د الله د میاشتې، محرم، روژه نیول، چې تر ټولو غوره میاشت ده چې روژه پکې نیول مستحب دي، او تر ټولو مهمه یې دا ده: د عاشورا د ورځې روژه نیول، چې د محرم لسمه ده، او د هغې سره نهمه ورځ روژه نیول؛ ځکه چې هغه صلی الله علیه وسلم فرمایلي دي: "که زه تر راتلونکي - کال - پورې ژوندی وم، نو زه به د نهمې ورځې روژه هم ونيسم" [۵۴]. او د یو کال مخکنيو ګناهونو کفاره ده. [۵۴] مسلم په شمېره (۱۱۳۴) کې نقل کړی.
پنځم مبحث: حج او عمره
حج په لغت کې: نيت کولو ته وایي. او په اصطلاح کې: د بیت الله الحرام او مشاعرو نيت کول په يو خاص وخت كې د ځانګړو مراسمو د ترسره كولو لپاره.
عمره په لغت کې: زیارت کولو ته وایي.
په اصطلاح کې: د بیت الله الحرام زیارت په هر وخت کې د ځانګړو عبادتونو د ترسره کولو لپاره.
حج د اسلام له رکنونو او سترو بنسټونو څخه دی. حج د هجرت په نهم کال کې فرض کړی شو، او رسول الله صلی الله علیه وسلم یو حج کړی و چې هغه (حجة الوداع) دی.
حج په ټول عمر کې یو ځل پر توان لرونکي باندې فرض دی. او که له هغه څخه زیاتیږي هغه نفل دی. د ډیری علماوو په نظر د عمرې ادا کول یو ځل واجب دي. د رسول الله صلی الله علیه وسلم ددې قول پر اساس کله چې وپوښتل شو: آیا د ښځو لپاره جهاد شته؟ هغه وفرمایل: "هو، د هغوی لپاره جهاد شته چې جنګ پکې نشته: حج او عمره" [۵۵]. [۵۵] احمد په شمېره (۲۵۱۹۸)، او نسائي په شمېره (۲۶۲۷)، او ابن ماجه په شمېره (۲۹۰۱) کې روایت کړي.
د حج او عمرې د واجبوالي شرطونه:
۱- اسلام
۲- عقل
۳- بلوغ
۴- آزادي
۵- توان
او ښځې لپاره شپږم شرط اضافه کیږي، چې هغه د محرم شتون دی تر څو له هغې سره د ادا کولو لپاره سفر وکړي، ځکه چې له محرم پرته د حج او یا بل کوم مقصد لپاره سفر کول روا نه دي. د هغهﷺ په قول: «ښځه دې له محرم پرته سفر نه کوي، او سړی دې هغې ته نه داخلیږي مګر دا چې هغې سره محرم وي»[۵۶]. [۵۶] بخاري په شمېره (۱۸۶۲)، او مسلم په شمېره (۱۳۴۱) کې نقل کړي.
او د ښځې محرم: د هغې خاوند، او یا هغه څوک دی چې له هغې سره یې په ابدي توګه نکاح کول حرام وي؛ د نسب له مخې: لکه د هغې ورور، پلار، تره، وراره او ماما. یا د مباح سبب له مخې: رضاعي ورور، یا د سخرګنې له لارې، لکه د مور خاوند او د خاوند زوی.
او توان: دادی چې: مادي او فزیکي توان ولري، تر څو وکولی شي رکوب (سواري) وکړي او د سفر تحمل ولري، او دومره مال ولري چې د هغه د تګ او راتګ لپاره کافي وي، او همدارنګه وکولی شي د خپلو ماشومانو او هغو کسانو لپاره هم کفایت وکړي چې هغه باندې د هغوی د نفقې مسئولیت وي ترڅو چې هغه بیرته دوی ته را وګرځي.
او د حج لاره د ځان او مال لپاره خوندي وي.
او هغه څوک چې له ځاني وړتیا پرته د مال توان ولري، که هغه بوډا وي، یا په اوږدمهاله ناروغۍ اخته وي، او د هغه د رغیدو هیله نه وي؛ په هغه باندې واجب ده چې د هغه له لوري بل څوک په وکالت سره حج او عمره وکړي.
څوک چې د هغه نیابت یا وکالت په حج او عمره کې صحیح کیږي دوه شرطونه دي:
۱- هغه څوک وي چې مسلمان بالغ او عاقل وي.
۲- دا چې پخپله د ځان لپاره یې د اسلام حج کړی وي.
د احرام مواقیت (ځایونه):
مواقیت: د میقات جمع ده، چې په لغت کې: حد ته وایي. او په اصطلاح کې: د عبادت ځای یا وخت ته ویل کیږي.
حج زماني او مکاني مېقاتونه لري:
الف- زمانی مېقاتونه: الله تعالی په خپلې دې وینا کې ذکر کړي دي: ﴿ٱلۡحَجُّ أَشۡهُرٞ مَّعۡلُومَٰتٞۚ فَمَن فَرَضَ فِيهِنَّ ٱلۡحَجَّ...﴾ (د حج (وخت) معلومې میاشتې دي، نو چا چې په دې میاشتو کې پر خپل ځان حج فرض کړ...). [البقرة: ۱۹۷].
او دا میاشتې: شوال، ذوالقعده او د ذوالحجې لومړۍ لس ورځې.
ب- مکانې مواقیت: دا هغه حدود دي چې حاجي ته له احرام پرته مکې ته د تېرېدو جواز نه ورکوي. او هغه په لاندې ډول دي:
۱- ذو الحُلَيفة: د مدینې د خلکو لپاره میقات.
۲- الجُحْفة: د شام، مصر او مغرب د اوسېدونکو میقات دی.
۳- قَرْن المنازل: چې اوس مهال په سیل باندې پېژندل کیږي؛ د نجد د اوسېدونکو میقات دی.
۴- ذات عِرْق: د عراق د خلکو لپاره میقات.
۵- يَلَمْلَم: د یمن د خلکو لپاره میقات.
او د چا کور چې د دې میقاتونو څخه - حرم ته نږدې - وي؛ له خپل کور څخه دې د حج او عمرې لپاره احرام وکړي. او څوک چې د مکې له اوسېدونکو څخه وي؛ نو دوی له مکې څخه احرام تړي، او د احرام تړلو لپاره ميقات ته د تللو اړتيا نه لري. مګر د عمرې لپاره: دوی تر ټولو نږدې تحلل ځای ته ځي او احرام تړي. او که څوک غواړي حج او عمره وکړي نو د رسول الله صلی الله علیه وسلم له ټاکلو ځایونو څخه دې احرام وکړي، او دا هغه ټاکلي ځایونه دي چې مخکې تشریح شوي دي. د هغو کسانو لپاره چې غواړي حج او عمره وکړي له احرام پرته دې لدې ځایونو څخه نه تېریږي.
- څوک چې د پورتنيو مواقیتو څخه تېریږي پرته له اوسیدونکو څخه یې، نو هغوی باید احرام کړی شوي تیر شي.
- څوک چې لاره یې د مکې خوا ته وي او یاد شوو میقاتونو څخه یو باندې هم نه تېریږي که هغه د ځمکې، سمندر او هوا له لارې وي، نو لازم ده چې کله یو میقات ته نږدې شو نو احرام دې وتړي، د عمر بن الخطاب رضي الله عنه په قول سره: «تاسو د خپلې لارې نږدې میقات وګورۍ» [۵۷]. [۵۷] بخاري په شمېره (۱۵۳۱) کې نقل کړی.
- څوک چې په الوتکه کې د حج او عمرې د مناسکو د ادا کولو لپاره سفر وکړي، نو واجب ده چې کله الوتکه میقات ته نږدې شوه احرام دې وتړي، د هغه لپاره جواز نلري چې د احرام په تړلو کې ځنډ وکړي تر هغه پورې چې الوتکه په هوايي ډګر کې ښکته شي.
احرام:
احرام د مناسکو (عبادتونو) دداخلېدو لپاره نیت کول دي؛ او په حج کې هغه: په حج کې دداخلېدو نیت دی، او په عمره کې، په عمره کې دداخلېدو نیت دی. او هغه محرم نه بلل کیږي ترڅو چې د نسکو او عبادتونو نیت وکړي. لیکن یوازې د احرام اغوستل پرته له نیت څخه هغه احرام نه بلل کیږي.
د احرام مستحبات:
۱- د احرام له داخلېدو مخکې بشپړ غسل کول.
۲- په بدن کې د نارینه وو لپاره د خوش بویي استعمالول، نه د احرام په جامو کې.
۳- د هغه احرام په سپين لنګ او چادر او چپلکو کې .
۴- که احرام تړي او سپارلۍ باندې وي باید قبلې ته مخامخ وي.
د نسکو ډولونه:
احرام کوونکی اختیار لري چې له درېیو نسکو څخه هر یو یې خوښ وي انتخاب کړي:
۱- تمتع: د حج په مياشتو کې د عمرې احرام تړل، او هغه ترسره کول، بيا هماغه کال کې د حج لپاره احرام تړل دي.
۲- افراد: يوازې له ميقات څخه د حج لپاره احرام تړل دي، او د حج د مناسکو تر اداء کولو پورې په خپل احرام کې پاتې کېدل دي.
۳- القِران؛ چې حج او عمرې لپاره يو ځای احرام وتړي، او يا د عمرې لپاره احرام وتړي، بيا له هغه سره حج ته داخل شي مخکې له طواف کولو څخه، نو له ميقات څخه د عمرې او حج نیت کوي، او يا د عمرې له طواف څخه مخکې، او د دواړو لپاره طواف او سعی کوي.
متمتع او قارن باندې فدیه لازمه ده، که د مسجد حرام له اوسېدونکو څخه نه وي.
او له دې درېو مناسکو څخه غوره: تمتع دی، ځکه رسول الله صلی الله علیه وسلم خپلو اصحابو ته پر هغه باندې امر کړی دی [۵۸]. ورپسې قران دی؛ ځکه چې هغه هم حج دی او هم عمره، او ورپسې بیا افراد دی. [۵۸] مسلم په شمېره (۱۲۱۱) کې نقل کړی.
ج- که هغه له دغو مناسکو څخه د يوه لپاره احرام وتړي؛ له هغې وروسته تلبیه وایي، په داسې شکل: «لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ» [۵۹]. «زه حاضر یم اې لویه څښتنه! زه حاضر یم تا لره هېڅ شریک نشته، یقینا چې ټول تعریفونه او نعمتونه تا لره دي، او پاچاهي تا لره ده، تا لره هېڅ شریک نشته». [۵۹] بخاري، په شمېره (۱۵۴۹) کې نقل کړی.
او دا سنت دي، او ډیر ویل یې مستحب دي، نارینه دې په لوړ اواز وایي، او ښځې دې له ځانه سره وایي.
وخت یې: د احرام له تړلو څخه پیلیږي او د پای وخت یې په لاندې ډول دی:
لومړی: عمره کوونکی یې د طواف له پیلولو نه مخکې بندوي.
دويم: کله چې حاجی د اختر په ورځ جمرة العقبة وولي نو تلبیه بندوي.
د احرام محظورات (منع شوي) څیزونه:
لومړی محظور: د بدن له هر ځای څخه د ویښتانو کټ کول، خرئیل، او یا ویستل.
دویم محظور: له عذر پرته د لاس او پښې د نوکانو پرې کول یا کټ کول، که نوک یې مات شي او لیرې یې کړي نو هغه باندې فدیه نشته.
دريم محظور: د سړي لپاره د سر پټول په هغه څه سره چې نږدې وي لکه: خولۍ او غوتره (څادر).
څلورم محظور: د سړی لپاره د ګنډل شوو جامو یا د جامې د یوې برخې اغوستل، لکه قمیص، پګړۍ او پرتوګ. او مخیط: هغه څه چې د اندام د اندازې سره سم جوړ شوي وي، لکه ماسۍ، لاسپیلۍ (دستکشې) او جرابې، لیکن ښځه، د احرام په حالت کې چې د هغې د پټولو د ضرورت له امله هر څه وغواړي، اغوستلی شي، پرته له دې چې برقع نشي اغوستلی، او که نا محرم کسان د هغې له لارې تېر شي، نو خپل مخ دې په نورو څیزونو لکه خمار او جلباب باندې وپوښي. او په لاسونو کې به دستکشې نه اغوندي.
پنځم محظور: خوش بویي؛ ځکه چې په احرام کې داخل شوي کس ته لازمه ده چې د دنيا له زیب او زينت څخه ځان وساتي او آخرت ته مخه کړي.
شپږم محظور: د وچې د څاروي وژل او ښکار کول، نو محرم د وچې د څاروی ښکار نه کوي، او نه په ښکار کې مرسته کوي، او نه يې حلالوي.
د احرام په حالت کې د هغه څه خوړل حرام دي چې ښکار کړي یې وي، یا د هغه لپاره ښکار شوی وي، او یا یې په ښکار کې مرسته کړې وي، ځکه چې د هغو حکم د ده لپاره د مردارې دي.
او د سمندر ښکار؛ د محرم لپاره د هغو ښکار حرام ندي، او نه هم د کورني څاروي لکه چرګ او غوا ذبح کول حرام دي؛ ځکه چې دا ښکار نه دی.
اووم محظور: د نکاح عقد (تړل) د خپل ځان او يا د بل چا لپاره او يا دا چې د بل چا لپاره شاهد وي.
اتم محظور: جماع. نو څوک چې د لومړي تحلل څخه مخکې جماع وکړي؛ د هغه مناسک فاسد شول، او په هغه باندې واجب دي چې خپل مناسک بشپړ کړي، او په راتلونکي کال کې یې قضا ادا کړي، او هغه باندې د اوښ ذبح کول دي. او که د لومړي تحلل څخه وروسته جماع وکړي؛ مناسک یې نه فاسدېږي، په هغه یوازې دم واجبېږي.
په دې کې ښځه د نارینه په څېر ده، که چیرې خپلې خوښې سره یې ترسره کړي.
نهم محظور: له فرج پرته مباشرت کول، نو د محرم لپاره له ښځي سره مباشرت کول روا نه دي، ځکه چي دا د حرامې جماع لپاره وسيله ده او له مباشرت څخه مراد: په شهوت سره ښځي باندې لاس وهل دي.
عمره:
الف- د عمرې رکنونه:
۱- احرام (نیت).
۲- طواف.
۳- سعې.
ب- د عمرې واجبات:
۱- د معتبر ميقات څخه احرام (نیت تړل).
۲- د سر د ویښتانو خرئیل یا کمول.
ج- د عمرې طریقه:
لومړی کار چې عمره کوونکی یې پیلوي، اووه شوطونه ( ګښت یا دوره) به پوره کوي، د حجر الاسود څخه یې پیلوي او په حجر الاسود باندې یې ختموي. د طواف په وخت کې باید پاک وي او خپل عورت له نوم څخه تر زنګون پورې پټ وساتي. او سنت دا دي چې اضطباع وکړي، هغه دا چې خپله ښۍ اوږه ښکاره کړي، او څادر یې لاندې تېر کړي، او د څادر دواړه سرونه یې په چپه اوږه واچوي. او کله چې یې اووم شوط بشپړ کړ؛ اضطباع به پرېږدي، او خپلې دواړه اوږې به په خپل څادر سره وپوښي.
او حجر الاسود ته به مخ کړي، که د ښکلولو امکان یې وي ښکل به یې کړي، او که امکان یې نه وي نو په ښي لاس دې ښکل کړي بیا دې خپل لاس ښکل کړي، او که دا ممکنه نه وي چې حجر الاسود لمس کړي، خپل ښي لاس پورته کوي او اشاره ورته کوي، او یو ځل وایي: "الله اکبر"، او خپل لاس نه ښکلوي او نه دي درېږي، بیا خپل طواف پیلوي؛ کعبه چپ طرف ته پرېږدي، او په لومړيو دريو شوطونو کې چابک چابک قدمونه اخلي، الرمل: نږدې نږدې چابک قدمونه اخیستل.
او کله چې د یماني رکن (کونج) څخه تېریږي، - چې د کعبې څلورم رکن (کونج) دی- که د لمس کولو امکان یې وي په ښي لاس باندې دې لمس کړي پرته له تکبیر او ښکلولو څخه، او که د لمس کولو امکان یې نه وي نو روان دې شي او ورته دې نه اشاره کوي او نه دې تکبیر وایي. او دوو رکنینو (کونجونو) یماني او اسود تر مینځ به ووایي: (... رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ). (ای زموږ ربه! مونږ ته په دنیا کې ښېګڼه (نیکمرغي، سلامتي، رزق) او په آخرت کې هم ښېګڼه (جنت، رحمت) راکړه، او مونږ د دوزخ له عذابه وژغوره). [البقرة: ۲۰۱].
او کله يې چې طواف ختم کړ؛ دوه رکعته لمونځ دې د مقام ابراهیم علیه السلام تر شا ادا کړي – که امکان ولري – که نه نو د مسجد حرام په هر ځای کې یې ادا کولی شي، د فاتحې نه وروسته په لومړي رکعت کې د الکافرون سورت ویل سنت دي. او په دویم رکعت کې له فاتحې نه وروسته د اخلاص سورت ویل سنت دي. بيا دې مسعا ته لاړ شي، او د صفا او مروه تر منځ دې اووه ګردشونه پوره کړي؛ تګ یې یو شوط (ګردش) او بیرته راتګ یې بل شوط (ګردش) دی.
سعې به له صفا غونډۍ څخه پیلوي، غونډۍ ته به پورته شي، او یا د هغې تر څنګ به ودرېږي، مګر صفا ته پورته کېدل غوره دي که امکان یې وي. او دلته به د الله تعالی دغه وینا تلاوت کړي چې فرمايي: ﴿إِنَّ ٱلصَّفَا وَٱلمَرۡوَةَ مِن شَعَآئِرِ ٱللَّهِ ..﴾ (یقینًا صفا او مروه د الله له نښو څخه دي ..). [البقرة: ۱۵۸].
او مستحب ده چې مخ قبلې ته کړي، د الله حمد او ثنا دې ادا کړي، او تکبیر ووايي، او داسې ووایي: «لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ، لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، يُحْيِي وَيُمِيتُ، وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ، لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ، أَنْجَزَ وَعْدَهُ، وَنَصَرَ عَبْدَهُ، وَهَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ»[۶۰]. «له الله پرته بل حق معبود نشته، او الله تر ټولو لوی دی، له الله پرته بل معبود نشته، چې یوازې دی او هېڅ شریک نه لري، پاچاهي د هغه ده او ستاینه هغه لره ده، هغه ژوند ورکوي او مرګ ورکوي، او هغه په هرڅه قادر دی، نشته بل معبود مګر یوازې یو الله، هغه خپله ژمنه پوره کړه، او د خپل بنده مرسته یې وکړه، او هغه یوازې احزابو ته ماته ورکړه». بيا دې لاسونه پورته کړي هر څومره چې امکان ولري دعا دې وکړي، او دغه ذکر او دعا به درې ځله تکراروي. بیا به راکوز شي، او مروه ته به لاړ شي، تر هغه چې لومړۍ نښې (څراغ) ته ورسیږي، بیا به نارینه په چټکۍ سره ځي تر هغه چې دویمې نښې (څراغ) ته ورسیږي، او د ښځې لپاره دا جواز نلري چې د دوو نښو (څراغونو) په منځ کې چټکي وکړي ځکه چې هغه عورت ده، بلکې د هغې لپاره په ټوله سعی کې په عادي شکل ګرځېدل دي، بيا به لاړ شي، او د مروا غونډۍ سر ته به پورته شي او يا به یې تر څنګ ودريږي، او که امکان ولري د مروې سر ته پورته کېدل غوره دي، او څه یې چې په صفا کې ويلي او کړي و هماغه دې په مروه هم ترسره کړي، پرته د آیت له تلاوتولو څخه چې هغه د الله تعالی دا وینا ده: ﴿إِنَّ ٱلصَّفَا وَٱلمَرۡوَةَ مِن شَعَآئِرِ ٱللَّهِ ..﴾ (یقینًا صفا او مروه د الله له نښو څخه دي ..). ځکه دا یوازې صفا ته د پورته کېدلو پر مهال په لومړي شوط کې وییل کیږي. بیا به راښکته شي، نو د مزل په ځای کې به مزل کوي او د تېزۍ په ځای کې به تېز ځي تر دې چې صفا ته ورسیږي. او دا کار به اوه ځلې کوي، تګ یې یو شوط او بېرته راتګ یې بل شوط حسابېږي، او مستحب دي چې د امکان تر حده په سعې کې ډیر ذکر او دعا ووایي، او د لويې او وړې بې اودسۍ څخه پاک وي، او که سعې یې پرته له طهارت څخه ادا کړه نو سعي ورته حسابیږي. همدارنګه که وروسته له طواف څخه ښځه حایضه یا نفاسه شي؛ هغه دې سعې وکړي، او سعې د هغې لپاره حسابېږي، ځکه چې په سعی کې پاکوالی شرط ندی، بلکې مستحب دی. [۶۰] مسلم په شمېره (۱۲۱۸) کې نقل کړی.
او کله چې سعې بشپړه کړي؛ د سر وېښتان به وخرئي او یا دې واړه کړي، او د نارینه و لپاره خریل غوره دي.
په دې سره عمره پای ته ورسېده.
الحج:
الف- د حج ارکان:
۱- احرام (نیت).
۲- په عرفات کې ودریدل.
۳- طواف افاضة.
۳- سعې.
ب- د حج واجبات:
۱- له ميقات څخه احرام تړل.
۲- د ذې الحجې په نهمې ورځ په عرفه کې د ورځې تر لمر لوېدو پورې ولاړېدل د هغه چا لپاره چې عرفه کې د ورځې لخوا ولاړ وي.
۳- په مزدلفه کې د ذې الحجې د لسمې شپې تر نیمې شپې پورې شپه تیرول.
۴- په منا کې د ایام تشریق شپې تېرول.
۵- د جمراتو ویشتل.
۶- خرئیل او یا واړه کول.
۷- د وداع (خدای په امانۍ) طواف.
ج- د حج طریقه:
کله چې یو مسلمان د حج په حالت کې میقات ته ورسېږي او وخت تنګ وي، نو د افراد حج نیت دې وکړي، کله چې مکې ته ورسیږي، نو طواف او سعي دې ترسره کړي او خپل احرام کې دې پاتي شي تر دې چې په نهمې ورځ د عرفات پر لور ولاړ شي، او هلته تر لمر پرېوتلو پورې پاتې شي،
بیا له عرفات نه مزدلفې ته ځی او تلبیه وايي، تر هغه چې د سهار لمونځ ادا کړي، بیا د الله په ذکر، تلبیه او دعا کې مشغول وي تر دې چې رڼا خپره شي،
کله چې رڼا خپره شي، نو له لمر ختلو مخکې دې منی په لور روان شي، هلته دې د عقبې جمره په اوو وړو تیږو وولي، بیا ویښتان خرويي او یا يې لنډوي، او خریل یې غوره دي،
بیا دې د افاضې طواف ترسره کړي، او لومړی سعي ورته بسنه کوي، په دې سره حج یې بشپړ شو، او په پوره ډول سره هغه ته تحلل حاصل شو.
او هغه باندې په یوولسمې او دوولسمې ورځو کې جمرات وېشتل پاتې کيږي که چېرته عجله کوونکی وي، نو په دې دواړو ورځو کې درې واړه جمرې په اوو تیږو پرله پسې وولي، او له هرې تیږې سره دې "الله اکبر" ووایي، لومړی دې هغه کوچنۍ جمره چې خیف جومات ته نږدې ده، بیا منځنۍ جمره، او بیا د عقبې جمره (چې وروستۍ ده) – هر جمره دې په اوو تیږو وولي. او که غواړي چې د دوولسمې ورځې وروسته هم پاتې شي، نو د دیارلسمې ورځې جمرات دې هم همدې ډول ترسره کړي، څنګه چې د یوولسمې او دوولسمې ورځو کې یې جمرات ویشتلي وو.
او جمراتو د رمي وخت: په درې واړو ورځو کې له زوال څخه وروسته دی.
که د دوولسمې ورځ له لمر لوېدو مخکې د منی څخه ولاړ شي، نو څه پروا نه کوي، خو که پاتې شي او د زوال څخه وروسته د دیارلسمې ورځې جمرات وولي، نو دا غوره ده، د الله د دې وینا پر اساس:
﴿...فَمَن تَعَجَّلَ فِي يَوۡمَيۡنِ فَلَآ إِثۡمَ عَلَيۡهِ وَمَن تَأَخَّرَ فَلَآ إِثۡمَ عَلَيۡهِۖ لِمَنِ ٱتَّقَىٰ...﴾ (... پس څوک چې په دوه ورځو كې ژر لاړ، نو پر هغه هېڅ ګناه نشته، او چا چې تاخیر وكړ، نو پر ده (هم) هېڅ ګناه نشته، د هغه چا لپاره چې تقویٰ يې غوره كړې وي...) [البقرة: ۲۰۳].
او که وغواړي سفر وکړي؛ په اوو شوطونو سره دې د وداع طواف ترسره کړي پرته له سعې څخه.
که قرباني (هدي) و نه لري: نو غوره داده چې د تمتع په نیت دې د عمرې احرام وتړي، بیا دې په اتمه ورځ د حج تلبیه ووایي، او د حج یاد شوي عملونه دې ترسره کړي. او که حج او عمرې لپاره احرام تړي، نو هم څه حرج نشته، په دې حالت کې قِران حج بلل کېږي، په دې ډول چې د حج او عمرې لپاره یو ځای احرام وتړي او یوه سعی وکړي.
دریم څپرکی:
هغه څه چې له معاملاتو سره تړاو لري
علماوو - رحمهم الله - هغه علم بیان کړی چې په عیني ډول یې زده کول واجب دي. او د هغه مقدار په اړه یې خبرې هم کړي چې په هر مسلمان باندې فرض دي چې زده یې کړي. او د هغو له جملې څخه یې دا یاد کړل: د هغو کسانو لپاره چې په تجارت کې کار کوي د پلورلو او اخیستلو احکام زده کړي. تر څو هغه په حرامو او سود کې په بې خبرۍ کې راګیر نه شي. د دې خبرې تائید د ځینو صحابه و - رضی الله عنهم- له قوله راغلی دی.
عمر بن الخطاب رضي الله عنه فرمايي: (زمونږ په بازار کې دې اخېستل خرڅول نه کوي مګر هغه څوک چې په دین کې د بیعې په اړه معلومات و نلري) [۶۱]. [۶۱] ترمذي په شمېره (۴۸۷) کې نقل کړی، او وایي چې: حدیث حسن غريب دی. او الباني هم حسن بللی.
او علي بن ابي طالب رضي الله عنه فرمايلي: «څوک چې له پوهې څخه مخكې تجارت وكړي، په سود کې به ښكېل شي، بيا به په سود كې ښكېل شي، او بيا به په سود كې ښكېل شي. يعنې: په سود به اخته شي». [۶۲] وګورئ : مغني المحتاج (۲/۲۲).
ابن عابدین د العلامي په حواله وايي: (په هر مکلف سړي او مکلفې ښځې باندې فرض دي چې د دين او هدايت له زده کړې وروسته اودس، غسل، لمونځ، روژه زده کړي، او څوک چې د نصاب مالک وي باید د زکات پوهه هم ولري، او چا باندې چې حج واجب وي د حج پوهه باید ولري، او همدارنګه د بیعې پوهه د تاجر لپاره اړینه ده، ترڅو په ټولو معاملو کې د شک او مکروهاتو څخه ډډه وکړي، او همدارنګه د مسلک او هنر خاوندان او هر هغه څوک چې په کار کې بوخت وي باید د هغه په هکله باید پوهه ولري او حکم ورته معلوم وي ترڅو په هغه کې له حرامو څخه ډډه وکړی شي). [۶۳] د ابن عابدين حاشیه (۱/ ۴۲).
نووي رحمه الله فرمايي: «او لکه خرڅلاو (بیع)، نكاح او داسې نور چې د هغه اصل واجب ندي، نو په دې اړه اقدام کول پرته له دې چې شرطونو باندې ځان پوه کړي حرام دي»[۶۴]. [۶۴] وګورئ: المجموع (۱/ ۵۰).
دا د مالي معاملاتو په اړه ځینې قواعد دي چې د اسلامي شریعت لخوا راوړل شوي دي:
۱- د هر هغه څه جواز چې په هغه کې محض او راجح مصلحت وي؛ لکه د حلالو شيانو پېرودل او خرڅول، اجاره او شفعه [۶۵]. [۶۵] دا د شریک حق دی چې د خپل شریک حصه هغه څخه واخلي چې هغه ته د مالي بدل په مقابل کې انتقال شوې وي.
۲- د هر هغه څه مشروعیت چې د خلکو حقونه تضمینوي او ساتي یي؛ لکه ګرو او شاهدي.
۳- د هر هغه څه مشروعيت چې د متعاقدینو په ګټه وي؛ لکه اقاله، اختیار او په بیعه کې شرطونه.
۴- د هر هغه څه مخه نیول چې په خلکو باندې ظلم او د هغوی د پیسو په ناحقه مصرفول په کې شامل وي؛ لکه سود، غصب او انحصار (احتکار).
۵- د هر هغه څه مشروعیت چې د خیر په کار کې همکاري پکې شامله وي؛ لکه پور، د عاریې عقد او امانت.
۶- له هر هغه کار څخه منع کول چې له کار او ګتې او ستړیا پرته د مال خوړل پکې شامل وي؛ لکه قمار او سود.
۷- د هرې هغې معاملې څخه منع کول چې هغې کې جهالت او دوکه غالبه وي؛ لکه د هغه څه خرڅول چې د هغه ملکیت نه وي او یا د نامعلوم څیز خرڅول.
۸- د هر هغه څه حرام والی چې په هغه کې چل او دوکه وي؛ لکه د عینې پلورل (بیع العینه)[۶۶]. [۶۶] بیع العِینة: دا چې یو انسان په بل چا باندې یو شی په موجل قیمت سره خرڅ کړي، او هغه ته یې تسلیم کړي، بیا مخکې له دې چې قیمت یې ترلاسه کړي په لږ قیمت سره یې په نقدو باندې له هغه څخه بېرته واخلي.
۹- د هغه څه منع کول چې د الله تعالی له اطاعت څخه یې مشغولوي؛ لکه د جمعې له دویم اذان څخه وروسته خرڅول.
۱۰- د هر هغه څه منع کول چې هغه کې ضرر وي، او یا د مسلمانانو تر منځ د دښمنۍ سبب ګرځي؛ لکه د حرامو څیزونو خرڅول، او د خپل ورور په بیع کې بیع کول.
او کله چې يو مسلمان لپاره په یوه مسله کې ستونزه او اشکال پیدا شي؛ د هغې په اړه دې له علماوو څخه پوښتنه وکړي، او د شرعي حکم له پوهېدو پرته دې کار ته نه وړاندې کیږي. څرنګه چې الله تعالی فرمایلي دي: (...فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ) (... نو تاسو د ذكر له خاوندانو (عالمانو) نه پوښتنه وكړئ كه تاسو نه پوهېږئ). [النحل: ۴۳].
د ا هغه څه وو چې مو را جمع کړل، او الله تعالی څخه غوښتنه کوو چې موږ ته ګټوره پوهه او نیک عملونه را نصیب کړي، هغه سخي او کریم ذات دی. وصلى الله وسلم على نبينا محمد وآله وصحبه وسلم تسليمًا كثيراً.
Related books
All books
هغه څه چې د مسلمانانو ماشومان ترې بايد ناخبره پاتې نه شي66 ژبېهغه څه چې د مسلمانانو ماشومان ترې بايد ناخبره پاتې نه شي
شروع کوم په نوم د الله چې ډیر او همیشه مهربان دی سریزه په مدد د نوم د الله، ټول د کمال ستاینې خاص الله لره دي، او پس له دې: * دا هغه مسایل دي چې د مسلمانان ماشومان د الله سبحانه وتعالی له دین څخه باید ناخبره پاتې نشي، مور او پلار باید خپلو ماشومانو ته دغه مسایل له کوچنيوالي څخه ورزده کړی. او دا ډېر آسان او بشپړ نصاب او منهج دی چې په عقیده، فقهې، سیرت، آدابو، تفسیر، حدیث، اخلاقو او د اذکارو په برخه کې، د ماشومانو او هر عمر لرونکو او هغو خلکو لپاره چی نوي په اسلام کی داخل شوي وي مناسب دی، دا په کورونو، وړکتونونو او معهدونو کې د حفظولو او تدريس په موخه ويشل کيږي، او ما يې (موضوعات) د فنونو پر…
د مسلمان کلا؛ د قرآن او سنت له اذکارو څخه57 ژبېد مسلمان کلا؛ د قرآن او سنت له اذکارو څخه
په دې کتاب کې له قرآن کریم او نبوي سنت څخه اذکار او دعاګانې راټولې شوي، ترڅو یې په بېلابېلو وختونو او حالاتو کې ويل اسانه شي، په دې کې د راویښېدو، اودس، لمانځه، سفر او داسې نورې دعاګانې شاملې دي چې له مسلمان سره د خپل ځان په ساتنه کې مرسته کوي ترڅو د الله تعالی په ساتنه او پاملرنه کې شي.
أنا مسلم
د مسلمان لپاره ګټور لنډیز60 ژبېد مسلمان لپاره ګټور لنډیز
دا کتاب د اسلامي دین اصول په لنډ او بشپړ ډول بيانوي، چې لوستونکو ته د صحيح عبادت بنسټونه او په الله تعالی، د هغه پر ملاېکو، کتابونو، پېغمبرانو، د آخرت پر ورځ او پر تقدیر د ايمان راوړلو معناګانې څرګندوي.