Most Searched
MAŨNDŨ MARĨA MŨITHIRAMU ATAGĨRĨIRWO NĨ KWAGA KŨMENYA
Ibuku "Marĩa Mũithiramu Atangĩtiga Kũmenya" nĩ ibuku rĩa gĩtĩo kĩnene; ciugo ciarĩo ciandĩkĩtwo na ũgĩ na ũtaarani. Rĩtukanĩtie marĩa mũithiramu atagĩrĩirwo nĩ kũmenya kuumana na mĩisingi ya wĩtĩkio, mawatho ma ũithiramu, na mĩtugo mĩega, na njĩra njega mũno. Nĩ rĩmũlikaga meciria, na ngoro ikagĩa na thayũ nĩguo; nĩ rĩhagagĩria ũtaũku na kũrũngamia ciĩko. Na nĩkĩo, kwa ma, rĩatuĩkire rũhĩngũro rwa kũhonoka, na mũtongoria wa mũthiĩ njĩra-inĩ cia wathĩki na ũgĩ.
These files are generated automatically from the book's text; their layout may differ from the printed edition.
Maũndũ Marĩa Mũithiramu Atabataire Gũkorwo Atoyĩ
Wambĩrĩria wa mwandĩki
Ngumo ciothe njega nĩ cia Ngai mwene hinya wothe, mwathani mũreri wa ciũmbe ciothe, na tha na thayũ wa Ngai cikorwo igũrũ wa ũrĩa watũmirwo arĩ tha kũrĩ ciũmbe ciothe, o hamwe na bamĩrĩ yake na arũmĩrĩri ake, na mũndũ o wothe ũrũmĩrĩire mũtugo wake na akarũmĩrĩra ũtongoria wake nginya mũthenya wa cira. Na thutha ũcio:
Ĩno nĩ ndũmĩrĩri nguhĩ, ĩna thĩiniĩ wayo maũndũ marĩa ma bata makĩria marĩa Mũithiramu abataraga wĩtĩkio-inĩ wake, na magongona-inĩ make, o na ũkuruhanio-inĩ wake na andũ. Nĩtũmĩcokanĩrĩirie nĩ ũndũ wa aceri arũme na atumia a Icigo igĩrĩ ndĩĩku, nĩgetha makorwo marĩ na ũmenyo na ũtaũku wĩgiĩ maũndũ ma dini yao. Tũkĩhooya Ngai Mũtaana Mũheani agune andũ nayo, na atũme ĩtuĩke ya wagĩrĩru, na ĩtuĩke ya gwĩkwo nĩ ũndũ wake wiki. Ti-itherũ we nĩwe mwega wa kũhooywo, na Mũtaana makĩria wa kwĩhokwo.
Kamĩtĩ ya gĩthomo ya mũtongoria wa maũndũ ma kĩdini mũthigitinĩ mũnene wa Meka na mũthigiti wa mũtũmwo Muhammad
Rĩitwa-inĩ rĩa Ngai-Mũingĩ wa tha, Mũiguanĩri tha
Ibuku rĩa mbere:
Maundu Megiĩ wĩtĩkio
Kĩbungo kĩa mbere: Ũtaaro wa Ũithiramu na itugĩ ciaguo:
Ũithiramu nĩ kũeheyana kwĩ Ngai na kũmũtambũra atĩ nowe wiki wagĩrĩire kũhoywo, na kũmwathĩkĩra, na kũregana na ũndũ wa gũthirikania Ngai na arĩa mamwĩkaga.
Na itugī ciaguo nĩ ithano:
Kĩa mbere: Kũgīa na ũira atĩ gũtirĩ wagĩrĩirwo gũthathaiyo otiga Ngai, na atĩ Muhammad nĩ mũtũmwo wa Ngai.
Gĩa kerĩ: Gũswali.
Gĩa gatatũ: Kũruta zakaa.
Gĩa kana: kwĩhinga mweri wa Ramadhani.
Gĩa gatano: Gũcerera Nyũmba Ngũrũ ya Ngai kũrĩ mũndũ ũrĩa wĩna ũhoti wa gwĩka ũguo.
Ũbati wa gũtheria Ngai kũmana na kũmũtukania na ciũmbe hĩndĩ ya kũmũhoya.
Menya atĩ Ngai mwene hinya wothe nĩombire ciũmbe nĩgetha cimūthathaiye, na itikaĩ kũmũtukania na ciũmbe iria ingĩ hakinya nĩ kũmũhoya. Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "56. Na ndiombire mĩrimũ o na Andũ, otiga nĩguo manyambarariĩ na kũhoya." [Adh-Dhariyati: 56] Na igongona rĩrĩ rĩtingĩmenyeka otiga na jĩra ya gĩthomo, Na ningĩ Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Menya atĩ gũtirĩ ngai tiga Ngai, na ũhoe mũhera nĩ ũndũ wa mwĩhia waku, o na wa etĩkia arũme na etĩkia a aka. Na Ngai nĩoĩ mĩthiĩre yanyu na kũrĩa mũikaraga." [Muhammad: 19], Nĩkio ambĩrĩirie na gĩthomo mbere ya ciugo na ciĩko. Ũndũ ũrĩa wa bata makĩria harĩ Mũithiramu kwīruta nĩ kwaga gũtukania Ngai na kĩndũ o gĩothe (tauhiid); tondũ nĩguo mũri wa dini na mũthingi wayo, na dini ndĩrũgamaga otiga na kwaga gũtukania Ngai na kĩndũ o gĩothe, na ũyũ nĩguo wĩra wa mbere harĩ Mũithiramu, na nĩguo wĩra wa mũthia. Na kwaga gũtukania Ngai na kĩndũ o gĩothe nĩkĩo gīkīngī kīa mbere harĩ īkīngī cia ũithiramu, iria mũithiramu o wothe agĩrĩirwo nĩ kũimenya na kũirũmĩrĩra, nacio ciothe nĩ ithano. Na kumana na ciugo cia mũtũmwo wa Ngai iria ciamũkĩrĩtwo nĩ Abdullahi mũrũ wa Umar, Ngai arokenio nĩo eerĩ, augire atĩrĩ: Nĩ ndaiguire Mũnabii wa Ngai Muhammad tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake akiuga ũũ: "Ũithiramu wakĩirwo igũrũ rĩa itugĩ ithano: kũruta ũira na kanua na gwĩtĩkia na ngoro atĩ gũtirĩ ngai wagĩrĩire gũthathaiyo otiga Ngai, na atĩ Muhammad nĩ Mũtũmwo wa Ngai, na kũhoya, na kũruta zakaa, na gũcerera Nyũmba ya Ngai, na kwĩhinga mweri wa Ramadhani." [1] [1] Yamũkĩrirwo nĩ al-Bukhari enamba 8.
Mũithiramu abatiĩ kwĩruta ũtaũku wa kwaga gũtukania Ngai na ciũmbe hĩndĩ ya igongona ũndũrĩa nĩatĩ Ngai abatiĩ kũhoywo owe wiki tu ategwetherwo mũrunawe. Kwoguo mũndũ ndakaĩ kũmũtukania na kĩũmbe kĩngĩ mahoya-inĩ make; o na angĩkorwo nĩ mũraika ũrĩa ũkuhĩrĩirie, kana mũnabii mũtũmwo.
Ũtaũku wa Ũira wa 'La ilaha illa Allah':
Nĩ dungata gwĩtĩkia na wĩtĩkio mũrũmu atĩ gũtirĩ ũngĩ wĩna kĩhoto gĩa kũhoywo tiga Ngai mwene hinya wothe. Kwoguo ahoyage Ngai owe wiki tu, na amũtambũre We mwene hinya wothe harĩ mĩthemba yothe ya magongona; ta mahoya, gwĩtigĩra, kũmũcokerera, kũmũĩhoka na mangĩ.
Na ũira ũcio ndũhingaga otiga na itugĩ igĩrĩ:
Kĩa mbere: Gũkararia kĩhoto kĩa ũngai na gĩa kũhoywo harĩ kĩrĩa gĩothe gĩtarĩ Ngai; kuumana na mĩhianano yothe, ngai cia maheeni, o na ciũmbe iria ihoyagwo mũgarũ.
Gia kĩrĩ: Gũtheria ũngai na magongona ma ma nĩ ma Ngai owe wiki,hatarĩ kũmũnyitithania na mũndũ kana kĩkĩndũ o gĩothe, Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Na hatarĩ nganja nĩtwatũmire thĩinĩ wa rũruka o ruothe mũtũmwo, atĩ: Hoyai Ngai na mũregane na kĩrĩa gĩothe kĩhoyagwo hadũ ha Ngai." [Surat An-Nahli: 36].
Na rĩrĩ mĩkana ya (hatire ngai wagĩrĩirwo nĩ kũhoywo tiga Ngai ũmwe mwene hinya wothe) nĩcio:
Kĩa mbere: Nĩ ũmenyo ũrĩa weheragia kwaga ũmenyo.
Gia keerĩ: Kwaga nganja kũrĩa kweheragia nganja.
Gĩa gatatũ: gwĩka maundũ ta magongona nĩũndũ wa Ngai ewiki tu hatarĩ kũmũtukania na ciũmbe.
Gĩa kana: Wĩhokeku, ũrĩa nĩ mũgarũ na maheeni.
Gĩa gatano: Wendo ũrĩa weheragia rũmena.
Gĩa gatandatũ: Mwathĩko wa kweheria gũtiga (gwthĩka).
Kia mũgwanja: Gwĩtĩkĩra kũrĩa gũkũhĩngĩca kũrega.
Gĩa kanana: Gũkaana kĩrĩa gĩothe kĩhoyagwo gĩtarĩ Ngai mwene hinya wothe.
Na mĩkana ĩno no mũhaka kũmĩrũmĩrĩra, na nĩ macokanĩrĩirio thĩinĩ wa mĩhari ĩrĩ ĩrũmĩrĩire:
Kwaga nganja,na gwĩka ciĩko nĩũndũ wa Ngai owe wiki,na ũma nĩ hamwe na wendo na gwĩtĩkĩra.
Na ũndũ wa kanana nĩ kũregana na kĩndũ o gĩothe kĩhoyagwo tiga Ngai.
Na gũkinyia ũira ũcio nĩ kũhoya Ngai mwene hinya wothe owe wiki hatarĩ kũmũtukania na kĩndũ, na gwĩka igongona nĩũndũ wa Ngai owe wiki. Nĩũndũ woguo ndakahoye ũngĩ tiga Ngai, na ndakae-ehoke ũngĩ tiga Ngai, na ndagacokerere ũngĩ tiga Ngai, na ndagathĩnjĩre ũngĩ tiga Ngai ũrĩa ũgoocetio, mwene hinya wothe.
Kwoguo-rĩ, maũndũ marĩa mekagwo nĩ andũ amwe ta kũrigiicagĩria mbĩrĩra na kũhoya arĩa marĩ thĩinĩ wacio na kũmahoya handũ ha Ngai; nĩ mũgiro thĩinĩ wa magongona. Nĩ kũbatiĩ kũheyana mũkana na gũkania andũ gwĩtheme na ũndũ ũcio; tondũ ũyũ nĩ mũthemba wa magongona ma arĩa mahoyaga indo ingĩ tiga Ngai, harĩ kũhoya kwao thanamu, na mahiga na mĩtĩ handũ ha Ngai. Na gĩkĩ nĩkĩo gĩĩko gĩa gũtukania Ngai na kĩndũ kĩngĩ hĩndĩ ya kũmũthathaiya, kĩrĩa gĩatũmire mabuku maikũrũkio na atũmwo magatũmwo nĩguo kũheana mũkaana na kũmagiria mĩtugo ĩno.
Ũtaũku wa gwĩtĩkĩra atĩ Muhammad nĩ mũtũmwo wa Ngai:
Kũmwathĩkĩra kĩrĩa athanĩte, na kũmwĩtĩkia he marĩa augĩte, na gwĩthema na kĩrĩa agirĩtie, na atĩ Ngai ndahoyagwo otiga na njĩra ĩrĩa we atarĩiriĩ. Mũithiramu nĩetĩkanagia atĩ Muhammad mũrũ wa Abdullah wa mũhĩrĩga wa kuraishi na wa Hashimu: nĩ mũtũmwo wa Ngai kũrĩ ciombe ciothe; hamwe na Majinni na Andũ, ota ũrĩa Ngai Mwene-Hinya-Wothe augĩte: "Uga atĩrĩ: 'Inyuĩ andũ! Hatarĩ nganja niĩ ndĩ mũtũmwo wa Ngai kũrĩ inyuĩ inyuothe...'" [Suratul Aaraf: 158]
Na atĩ Ngai nĩamũtũmire nĩguo akinyie ndini yake na atongorie andũ, otaũrĩa Ngai Mwene-Hinya-Wothe augĩte: "Na tũtiagũtũmire tiga nĩguo ũtuĩke mũheani wa mohoro,kwĩranĩra mawega na kũheyana mũkana kumana na iherithio cia Ngai iria aigĩire andũ oru kũrĩ andũ othe, no andũ aingĩ matimenyaga." [Surat Saba: 28] Na ningĩ Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Na tũtiagũtũmire otiga ũrĩ tha harĩ ciũmbe ciothe." [Surat Al-Anbiyaa: 107]
Na ũndũ ũrĩa ũratwarana na ũira ũyũ nĩ atĩ: ndũgetĩkie atĩ Mũtũmwo wa Ngai arĩ na kĩhoto harĩ wathani wa ũmũmbi na ũtwarithia wa ciũmbe, kana kĩhoto gĩa kũhoywo. No we nĩ ndungata tha na thayu cia Ngai cikorwo hamwe nawe ĩtabatiĩ kũhoywo, na nĩ mũtũmwo ũtabatiĩ gũkaanwo, na ndarĩ hinya wa kwĩrehera ũteithio kana maũru, o na kana kũrehera mũndũ ũngĩ, tiga kĩrĩa Ngai endete. Na ningĩ Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Uga atĩrĩ: 'Niĩ ndiramwĩra atĩ ndĩna ĩndo cia Ngai nĩguo hote kũmũhe okĩrĩa mwenda, na ndiramwĩra atĩ nĩjũĩ maũndũ ma hithoinĩ ma Ngai nĩguo hote kũmũthereria megiĩ marĩa mangiumĩra ũramatinĩ wanyu na maũndũ mangĩ marĩa mũngĩenda ndĩmwĩre, na ningĩ ndiramwĩra atĩ niĩ ndĩ mũraika nginya mũjĩre atĩ nĩkĩ gĩgũtũma ũrĩe na ũhikaniĩ. Niĩ nũmagĩrĩra omarĩa nguũrĩirio...'" [Surat Al-An'aam: 50].
Ibuku rĩa keerĩ: Ũtaũku wa wĩtĩkio na itugĩ ciagio:
Wĩtĩkio: nĩ gwĩtĩkĩra na ngoro, na kũgweta na rũrĩmĩ, na wĩra wa ngooro na wa ciĩga, wongagĩrĩrwo nĩ gwathĩka, na ũnyihagio nĩ waganu.
Wĩtĩkio nĩ ũndũ wa bata nĩguo mahoya makorwo marĩ mega na metĩkĩrwo, otaũrĩa ũtukania wa Ngai na ciũmbe harĩ magongona na ũregani cirehaga kwaga gwathĩka na jĩra ciothe. O ta ũrĩa Ngai atangĩamũkĩraga mahoya hatarĩ gwĩtheria, noguo atangĩamũkĩraga igongona hatarĩ wĩtĩkio. Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Na ũrĩa wĩkaga ciĩko njega, e mũndũrũme kana mũndũ mũka, nake nĩ mwĩtĩkia, andũ acio nĩo magatoonya ikenoine na matikanyihĩrio o na hanini." [Surat An-Nisai: 124]
Na nĩataarĩirie atĩ gũtukania Ngai na ciũmbe harĩ magongona nĩgũthũkagĩria mũndũ magongona make harĩ Ngai. Na ningĩ Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Hatarĩ nganja nĩũguũrĩirio wee Muhammad, o hamwe na arĩa maarĩ mbere yaku atĩrĩ: Watukania Ngai na kĩndũ kĩngĩ, hatarĩ nganja wĩra waku wothe nĩũgathata, na nĩũgũtuĩka ũmwe wa arĩa mathiĩte hathara." [Surat Az-Zumar: 65]
Na itugĩ cia wĩtĩkio nĩ ithathatũ: Gwĩtĩkia Ngai, na maraika ake, na mabuku make, na atũmũo ake, na mũthenya wa mũico, na gwĩtĩkia mũbango wa Ngai, atĩ mawega na maũru mothe maumanaga na Ngai tondũ nĩguo mũbango wake.
1. Gwĩtĩkia Ngai mwene hinya wothe nĩgũkoragwo na maũndũ matatũ:
1. Gwĩtĩkia wathani wake:
Naguo nĩ gwĩtĩkĩra ũrũmwe wa Ngai mwene hinya wothe ciĩkoinĩ ciake; ta kũũmba, kũheana mabataro, kũheana muoyo na gũkuithia. Gũtirĩ mũũmbi tiga Ngai, na gũtirĩ mũtugi tiga Ngai, na gũtirĩ mũheani-ũtũro tiga Ngai, na gũtirĩ mũkuithia tiga Ngai, na gũtirĩ ũtwarithagia maũndũ ma thĩ yothe tiga we Ngai mũtheru mwene gĩtĩyo gĩothe.
Na gũtiũĩkainĩ kĩmwe gia ciũmbe kĩrĩa kĩanakararia ũrũmwe wa Ngai mũtheru otiga gũkorwo mũngethanĩro notiwĩtĩkio. O ta ũrĩa gwekĩkire kũrĩ Firaũni, hĩndĩ ĩrĩa erire andũ ake atĩrĩĩ: "...Nĩ niĩ Ngai wanyu ũrĩa Mũnene Gũkĩra." [Surat An-Naziati: 24] No ũguo ti kwa wĩtĩkio, o ta ũrĩa Ngai Mwene-Hinya-Wothe aroiga igũrũ rĩa Mutha: "(Musa) akĩmwĩra atĩrĩ: Nĩũũĩ wega mũno atĩ cionereria ici gũtirĩ ũngĩaciikũrũririe tiga Mwathani wa igũrũ na thĩ, nĩguo ikuhingũre maitho. Na ma nĩ ndĩrona, wee Firauni, atĩ nĩ kwanangwo ũkwanangwo.” [Suratul Isra: 102], Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "Na magĩcikaana na njĩra ĩtarĩ ya kĩhoto na mwĩtĩĩo, ona gũtuĩka nĩmamenyete wega ngoro-inĩ ciao atĩ nĩ ma. Nĩũndũ woguo rĩ, tarora wone mũthia wa andũ aganu watariĩ-atĩa!" [Surat An-Namli: 14].
Hatarĩ nganja, cĩũmbĩ ici nonginya ikorwo na Mũũmbi, gĩtingĩhota gwĩyũmba kĩo kĩene; Tondũ kĩndũ gĩtiyũmbaga, na gũtingĩhotekana gĩkoneke hi na hi; Tondũ kĩndũ o gĩothe kĩgĩaga, no mũhaka gĩgĩe na mũkĩgĩithia, na nĩ tondũ wa gũkorwo kwarĩo na mũtaratara ũyũ mũgacĩru na mũbango mũigananĩru, nĩ gũtũmaga gũtikahoteke atĩ kweyumĩririe oũguo tu, kwoguo nĩ harĩ bata gũkorwo na Mũũmbi, na nĩwe Ngai, mũreri wa ciũmbe ciothe. Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "35. Kana mũmbĩtwo hatarĩ kĩndũ maumanĩte na kĩo, kana hihi nĩo meyũmbire. 36. Kana nĩo mũmbĩte igũrũ na thĩ, no ma nĩatĩ matire na ma na ndeto ĩno." [Surat Tuur: 35-36]
Na arĩa matukanagia Ngai na indo ingĩ nĩ metĩkĩragia wathani wa Ngai mwene hinya wothe, hamwe na kũmũtukania na ingĩ harĩ kũhoywo, na ũndũ ũcio ndũamatũmire matonye ũithiramu-inĩ. Na Mũnabii nĩamarũire tha na thayu wa Ngai cikorwo nake, na agĩtĩkĩria thakame yao na mĩthithũ yao; tondũ nĩmatukanirie Ngai harĩ mahoya. Na makĩhoya hamwe nake indo ingĩ, ta thanamu, mahiga, araika na ciũmbe ingĩ.
2- Gwĩtĩkia ũigĩrĩri wake wa kũhoywo:
Gwĩtĩkia atĩ we nowe wiki ũbatiĩ nĩkũhoywo, na hatarĩ kĩndũ gĩtukanagio nawe. Kiugo "Al-Ilah" nĩkuuga nĩwe ũbatiĩ kũhoywo "Al-Ma'bud" na njĩra ya wendo, na kũmũtĩa, na gwĩnyihia harĩ we.
Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Na Ngai wanyu nĩ Ngai ũmwe tu; gũtirĩ ngai ũngĩ tiga We tu, Mwene-tha, Mwene-wendo." [Suratul Baqara: 163]
Na mũndũ o wothe ũrĩa ũkũhoya ngai ĩngĩ hamwe na Ngai, ũngai wa ngai ĩyo nĩ mũgarũ, Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Ũguo nĩ tondũ Ngai nĩwe wa Ma, na atĩ kĩrĩa gĩothe mahoyaga matigeire We nĩ gĩa tũhũ, na atĩ Ngai nĩwe Ũrĩa Mũtugĩrĩrie, Ũrĩa Mũnene." [Suratul-Hajj: 62]
Nĩ ũndũ ũcio atũmwo, kuuma kũrĩ Nuhu nginya kũrĩ Muhammad, tha na thayu cikorwo igũrũ wao othe, maarĩĩtaga ndũrĩrĩ ciao harĩ kũhoya Ngai ũmwe tu ũrĩa ũtarĩ mũrunawe. Hatarĩ nganja Ngai mwene hinya wothe nĩagarũrire gwĩtuĩra kwa arĩa mamũtukanagia ngai, iria mamĩhoyaga hamwe na Ngai ũrĩa mũtheru, na makamĩhooya ũteithio na ũhonokio, na ũndũ ũcio nĩ na wĩira ũrĩ igĩrĩ wa meciria:
Kĩa mbere: Atĩ ngai ici iria mahoyaga itirĩ na kĩndũ o na kĩmwe kĩa ũngai, nĩ ciumbe na iticiumbaga, itingĩrehera arĩa macihoyaga ũguni, o na kana ikamegitĩra harĩ ũũru, na itirĩ na hinya wa muoyo kana gĩkuũ o na kana wa kũriũkia, na ningĩ Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Na nĩmetuĩire ngai ingĩ hadũ hake, iria itangĩhota kũmba kĩndũ o na kĩmwe na cio nĩ ciũmbĩtwo, na itirĩ wathani harĩ cio ene wa kwĩrehera thara o na kana ũguni, na itirĩ wathani wa gĩkuũ kana muoyo o na kana kũriũka." [Suratul Furqan: 3]
Gĩa keerĩ, nĩ atĩ arĩa mamũtukanagia Ngai na indo ingĩ nĩmeetĩkĩtie atĩ Ngai mwene hinya wothe nĩwe Mũũmbi na Mũtwarithia wa maũndũ arĩ we wiki, na ũndũ ũcio nĩũrabatarania mamũhoe arĩ we wiki, o ta ũrĩa mamwĩtĩkĩrĩte arĩ we Mũũmbi na Mũtwarithia wiki. Na ningĩ Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Uga: Thĩ na iria ciothe irĩ thĩiniĩ wayo nĩ ciaũ, angĩkorwo nĩ mũĩ? Makoiga nĩ cia Ngai. Uga, 'Kemũteciragia?' Uga: 'Nũ Ngai wa matu mũgwanja na mwene gĩtĩ gĩothamaki kĩnene?' Nĩmakoiga nĩ cia Ngai. Uga atĩrĩ, kaĩ mũtamwĩtigĩrĩte? Taũra atĩrĩ: 'Nũũ ũcio ũrĩ na wathani wa indo ciothe moko-inĩ make, na nĩwe ũgitagĩra, na gũtirĩ ũngĩmũgitithania, mũngĩkorwo nĩmũmenyete?' Makoiga: 'Nĩa Ngai.' Mwire: 'Mwahĩtithagio atĩa rĩ?'" (Suratul Muuminina: 84-89) Mangîtîkia atî Ngai nîwe Mwathani owe wiki; nî mekũbatara mamûhoe owe wiki tu, na matikaî kûmûtukania na kîndû kîngî o gîothe.
3- Gwĩtĩkia marĩĩtwa na Ngumo:
Gwĩtĩkĩra kĩrĩa Ngai Mwene eyedeire thĩinĩ wa ibuku rĩake, Kana Mũtũmwo wa Ngai akĩmũgacĩria na kũmwambararia mĩikarĩre-inĩ yake; Harĩ ũhoro wa marĩtwa na ngoci, na njĩra ĩrĩa yagĩrĩire Ngai mũreri, Hatarĩ kũgarũrania, kana gũtĩa hihi, Na hatirĩ kũmũtukania, o na kana kũmũhanania. Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Na Ngai nĩwe mwene marĩĩtwa marĩa mega mũno; kwoguo mũhoyagei na mo. Na tiganai na arĩa mathũkagia ũtheru wa marĩĩtwa make.Ihinda rĩtarĩ haraya nĩmakarĩhwo mũcara wa marĩa makoretwo magĩka." (Suratul Aaraf: 180), Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "......Gũtirĩ kĩndũ kĩngĩhananio nake nawe nĩaguaga na nĩonaga." (Suratul Shura: 11)
Igayanio cia ũtukanio wa Ngai na ciũmbe nĩ ithatũ:
1- Ũtukanio mũnene.
2- Ũtukanio mũnini.
3- Ũtukanio mũhũthũ
1- Ũtukanio ũrĩa mũnene:
Ũtaũri waguo nĩ kũiganania kĩrĩa gĩtarĩ Ngai na Ngai maũndũ-inĩ marĩa marĩ ma Ngai owe wiki. Na ningĩ Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Tondũ twamũiganania na Mwathani wa ciũmbe ciothe." (Suratul Ash-Shu'ara: 98)
Gwĩka magongona nĩũndũ wa ũrĩa ũtarĩ Ngai mwene hinya wothe, Kana kwerekeria imwe ciacio kũrĩ ũngĩ tiga we Ngai; ta ihoya, na gũthaitha ũteithio, na kũrũga mĩhĩtwa, na gũthĩnja, o hamwe na mĩthemba ĩngĩ ya magongona.
Kana nĩ gwĩtĩkĩria maũndũ marĩa Ngai aagiririe, Kana kũgiria marĩa metĩkĩrĩkĩte Kana gũte maathani ma Ngai mwene ũnene na hinya, Ta gwĩtĩkĩria marĩa ũũĩ nĩ mũgiro harĩ dini nĩũndũ wagũkorwo nĩũndũ ũtarĩ na njĩra ĩngĩ ũngĩkwo nayo ta gwĩtĩkĩria ũtharia,kana njohi,kana kwaga gwathĩkĩra aciari,kana gwĩtia bainda kumana na beca cia gũkobithia(interest) kana marĩa mahanaine namacio.
Kana kũgiria maũndũ mega marĩa Ngai aheete rũtha, Kana kwaga gũtĩya marĩa Ngai athanĩte; Ta gwĩtĩkia atĩ kũhoya tomũhaka, kana atĩ kwĩhinga tomũhaka, kana atĩ kũruta gĩcunje gĩa ikũmi to mũhaka.
Na ũtukanio mũnene wa Ngai na ciũmbe hĩndĩ ya mahoya ũcũngagĩrĩria gũthata gwa ciĩko njega na kũingĩra mwakinĩ kũrĩ mũndũ ũrĩa ũngĩkua ena mũtugo ũũyũ. Na ningĩ Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: ".....Na korwo matukania Ngai na kĩndũ kĩngĩ, hatarĩ nganja ciĩko ciao ciothe njega nocithate" (Suratul Al An'am: 88).
Na atĩ ũrĩa ũgakua arĩ naguo, ndakoherwo mehia nĩ Ngai, na ndakaingĩra mũciĩ wa matuinĩ, Na ningĩ Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Hatarĩ nganja Ngai ndohagĩra rĩhia rĩa kũmũtukania na ciũmbe hĩndĩ ya magongona,na nĩohagĩra maũndũ mangĩ matarĩ macio kũrĩ ũrĩa arenda..." (Suratul Nisai: 48) Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "Hatarĩ ngaja, ũrĩa ũtukanagia Ngai na ciũmbe rĩĩ, Ngai ndakamũĩtĩkĩria kũingĩra mũci-inĩ wa matuinĩ, na gĩikaro gĩake nĩ mwakinĩ." (Suratul Maida: 72)
2: Ũtukania wa Ngai na ciũmbe ũrĩa mũnini:
Nanĩ gũtukania Ngai kũrĩa kũnyitĩrĩirwo na maandĩko ma ndini, no gũtikinyĩte gĩkĩro kĩa kũmũtukania kũrĩa kũnene, nĩkĩo gwĩtagwo kũmũtukania kũrĩa kũnini; Ta kwĩhĩta na kĩndũ kĩngĩ tiga Ngai Mũnene; O ta kwĩhĩta na AlKaaba(Mũthigiti mũtheru wa meka) na anabii na wĩhokeku na maũndũ mangĩ ta macio, O ta ũrĩa Mũnabii (Muhammad) oigire (irathimo na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake): "Mũndũ o wothe ũrĩa ũkehĩta na kĩndũ kĩngĩ tiga Ngai, nĩareganĩte na Ngai kana nĩamũtukanĩtiĩ[2]." [2] Yamũkĩrĩtwo nĩ Ahmad thĩinĩ wa Musnad wake, namba (6072), na At-Tirmidhi namba (1535) na oigire: Ĩna ũigĩrĩrĩki na nĩnginyanĩru.
Na he kĩwango gĩa kĩrĩa gĩkoragwo ngoro-inĩ ya mwene guo, no gĩkorwo kĩrĩ kĩnene makĩria. Na angikorwo ngoro-inĩ ya ũrĩa wehĩtaga na Mũnabii kana Sheikh ũyũ na ũyũ atĩ we ahanaine na Ngai, kana nĩahoyagwo tiga Ngai, kana nĩwe ũtongoragia thĩ; ũndũ ũcio ũtuĩkaga nĩ gũtukanio Ngai kũrĩa kũnene. No kũngĩkorwo ũrĩa wĩhĩtaga na kĩndũ kĩngĩ tiga Ngai ndarongoreire ũguo, na nĩ ũndũ wa kũmenyera tu kwa rũrĩmĩ rwake; ũcio nĩ ũtukanio mũnini. Na ũndũ ũyũ nĩwonekete kaingĩ mĩena ĩmwe, na nĩ wagĩrĩirwo kũmenyerera ũndũ ũcio na kũheana mũkana naguo, nĩ ũndũ wa kũgitĩra ũrũmwe wa Ngai na kũũhĩmbĩria.
3- Ũtukania mũhũthũ.
Nĩ wĩonanio ũrĩa wĩikaraga ngoro-inĩ; Ta ũrĩa ũhoyaga kana agathomaga nĩgetha onwo nĩ andũ, kana agoocaga nĩgetha mamũgooce, kana arutaga sadaka nĩgetha mamũkumie. Na ũndũ ũyũ nĩũtũmaga gũthata kwa wĩra ũrĩa wekirwo na njĩra ya kwĩyonania kũrĩ andũ, tiga wĩra ũrĩa wothe ũngĩ ũrĩa wekĩirwo Ngai na ngoro theru.
Mũnabii (Muhammad) Ngai amũrathime na amũhe thayũ, oigire: "Gũtukania Ngai na kĩndũ kĩngĩ harĩ rũruka rũrũ nĩ ta nduma ya ũtukũ na nĩguo mũndũ oherwo nĩũndũ wa rĩhia rĩrĩ agĩrĩirwo nĩ kuga ta ũũ:"Ngai wakwa niĩ ndĩregitĩra nawe kumana na mũtugo wa gũgũtukania na ciũmbe hĩndĩ ya magongona ngĩmenyaga,nanĩndĩrakũhoya ũjohere nĩũndũ wa mehia marĩa ingĩka itoĩ."(3). [3] Yarutirwo nĩ Al-Bukhari thĩinĩ wa Al-Adab Al-Mufrad namba (716), na Ahmad thĩinĩ wa Al-Musnad namba (19606), na Adh-Dhiyaa' Al-Maqdisii thĩinĩ wa Al-Ahaadiith Al-Mukhtaara (1/150), na ĩgĩtuo nginyanĩru nĩ Al-Albani thĩinĩ wa Swahiih Al-Jaami' Asw-Swaghiir namba (3731).
Mĩthemba ya ũregani (Ũkabiri):
Mũthemba wa mbere: Ũkabiri ũrĩa mũnene:
Naguo ũtũmaga mũndũ kũingĩra mwakinĩ tene na tene, naguo wĩna mĩthemba ĩtano:
1- Ũregani wa kũnyarara:
Nĩ mũndũ kũgĩa na wĩtĩkio atĩ atũmwo a Ngai nĩamaheni, Na ũndũ ũyũ nĩ mũnini kũrĩ makabiri; nĩũndũ hatarĩ nganja Ngai mwene hinya wothe nĩaheire atũmwo ake hinya na ũira ũrĩa mũtheru. Na aregani aya mahana otaũrĩa Ngai eretheire: "Na makĩregana nacio nĩ ũndũ wa waganu na mwĩtĩĩo, o na gũtuĩka ngoro ciao nĩcioĩ wega atĩ nĩ ma..." (Suratul An Nahli: 14).
2- Ũremi wa kũrega na mwĩtĩo:
Na ũyũ nĩ ta mũbano wa ũregani wa caitani, tondũ we ndathĩkĩire watho wa Ngai o na kana kũũrega, no agĩire na ũremi na mwîtîîo. Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Na rĩrĩa twerire araika atĩrĩ: 'Inamĩrĩrai Adamu', nao makĩmũinamĩrĩra othe tiga caitani. Nĩaregire na agĩtĩya (akĩyona ĩmwega gũkĩra mũndũ), na agĩtuĩka ũmwe wa aregani." (Suratul Baqara: 34)
3- Ũkabiri wa kũhũgũka:
Na ũndũ ũcio nĩ kũhũgũkĩra ũhoro wa kĩhoto na matũ na ngoro, na ndangĩũcokerera, o na kana kũwũrũmbũiya. Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Na nũũ ũngĩkorwo arĩ mwaganu gũkĩra ũrĩa ũririkanagio na ndũmĩrĩri cia Mwathani wake, agacoka akaregana nacio? Hatarĩ nganja ithuĩ nĩ tũkaherithia arĩa ehia." (Suratul Sajida: 22)
Na hakĩrĩ kũnyita mbaru kwa gĩcunjĩ; ũcio nĩ ũremi na ti ũregani; ta ũrĩa ũregaga kwĩruta maũndũ marĩa nomũhaka he mamwe ma ndini; kuuma he mĩhango ya kwĩhinga kana Hajj na mangĩ ta macio.
4-Ũregani wa nganja:
Na ũguo nĩatĩ nĩĩkoragwo ĩgĩcokera, na kwaga gũkĩra ma na kinyi, no kũgĩa na ngaja ciĩgiĩ guo, o ta harĩ ciugo cia Ngai mwene hinya wothe: "Na agĩtoonya mũgũnda-inĩ wake na akĩhĩtĩria we mwene, akĩuga atĩrĩ, 'Ndiigwĩciiria atĩ mũgũnda ũyũ noũthũke rĩ kana rĩ. Na ndigwĩciria atĩ Kĩama nĩgĩgooka, na ingĩcokerio kũrĩ Mwathani wakwa, na ma nĩngũkora kũndũ kwega gwa gũcokerera gũkĩra gũkũ." (Suratul Kahfu: 35-36)
5- Ũregani wa ũhinga:
Nĩ kuonania wĩtĩkio na rũrĩmĩ rwake, na gũkĩhitha ũregani ngoroinĩ yake. Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Na thĩiniĩ wa andũ nĩ kũrĩ arĩa maugaga atĩrĩ: 'Nĩtwĩtĩkĩtie Ngai na Mũthenya wa mũthia,' no ti etĩkia. (Suratul Baqara: 8)
Neno nĩyo mĩthemba ya ũregani ũrĩa mũnene ĩrĩa ĩrutaga mũndũ thĩinĩ wa dini.
Mũthemba wa keerĩ: Ukafiri ũrĩa mũnini:
Na mũthemba ũyũ ndũngĩtũma mũndũ aingĩre mwakinĩ. Namo nĩmarĩa monekaga ibukuinĩ na mĩikarĩire-inĩ ya mũnabi wa Ngai,kũgwetwo kwa ũregani kũrĩa gũtangĩmenyithio na demwa ya alif kana lam na kũrehe mehia. Na ngerekano ciacio nĩ nyingĩ mũno, harĩ imwe ciacio nĩ: Kuuma kũrĩ Abu Huraira, Ngai arokenio nĩwe, oigĩte atĩ: Mũtũmwo wa Ngai Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake, oigĩte atĩrĩ: "Maũndũ meerĩ thĩinĩ wa andũ nĩ ma ũregani (ũkabiri): Mũndũ kũregana na mbarĩ ciao, na gũkĩĩrĩra mũkui."[4]. (4) Yamũkĩrĩtwo nĩ Muslim na namba (121), na Ahmad thĩiniĩ wa Musnad namba (10434).
2) Gwĩtĩkia maraika:
Nao nĩ ciũmbe itonagwo. Ngai mwene hinya wothe amombĩte kumana na ũtheri, Nao mahoyaga Ngai Mwene Hinya Wothe. Na matirĩ ngoci o na imwe cia Ũmwathani na cia kũhoywo. Nao matikararagia Ngai kĩrĩa amatha meke. Na nĩmekaga marĩa mathagwo. Nao nĩaingĩ mũno na gũtirĩ ũwĩ mũigana wao tiga Ngai mwene hinya wothe.
Na gwĩtĩkia Maraika nĩ kũgwatĩire maũndũ mana:
1- Gwĩtĩkia gũkorwo kuo kũrĩ-oo.
2. Gwĩtĩkia arĩa twamenyire marĩĩtwa mao; ta: Jiburili, Mikaeli, Isirafili, na arĩa angĩ. Na arĩa tũtoĩ marĩĩtwa mao tũmetĩkagia me hamwe.
3-Gwĩtĩkia kumana na marĩa tũĩ he ngumo ciao iria twamenyire kũgerera ibuku rĩa Ngai (Korani) na mĩtugo ya Mũtũmwo wa Ngai (Muhammad). Ta ngoci cia maraika Jibrili, Mũnabii wa Ngai Muhammad, nĩaheyanire ciĩmũkoniĩ akiuga atĩ nĩamuonire na mũmbĩre wake wakĩũndũire ena mathagu magana matandatũ makũhingia kĩoneki.
4. Gwĩtĩkia maũndũ marĩa tũmenyete kuuma ciĩkoinĩ ciao; ta kũmũrũmbũiya Ngai mwene hinya wothe, na kũmũhoya ũtukũ na mũthenya matarĩ na kũnogio kana gũthira hinya.
Kwa mũhiano: Jibirili: nĩwe mũikũrũkia wa ũguorio.
Nake Isirafilu: Nĩwe mũhe wĩra wa kũhuhia Karumbeta.
Na Mũraika wa Gĩkuo: Nĩwe wathĩtwo kũruta mĩoyo hĩndĩ ya gĩkuo.
Nake Malik: Nĩ mũrangĩri wa Mwaki. Nake Ridwan: Nĩ mũrangĩri wa Mĩgũnda ya Igũrũ, na angĩ.
3. Gwĩtĩkia Mabuku:
Na Mabuku marĩa maroiga nĩ Mabuku matheru marĩa Ngai aikũrũkĩirie atũmwo ake, nĩ ũtongoria kũrĩ andũ othe na nĩ tha harĩ o, nĩgetha makinyĩre ũtheru wa gũkũ thĩ na wa matuinĩ.
Gwĩtĩkia Mabuku ma Ngai nĩ kũgwatanĩra maũndũ mana:
1. Gwĩtĩkia atĩ nĩ maikũrũkirio nĩ Ngai kwa ma.
2. Gwĩtĩkia marĩa tũĩ marĩtwa mamo; ta Korani ĩrĩa yaikũrũkirio kũrĩ Muhammad, na Taurati ĩrĩa yaikũrũkirio kũrĩ Mutha, na Injiri ĩrĩa yakũrũkĩirio Issa (Jesũ) thayũ ũkorwo hamwe nake, na Zabuuri ĩrĩa yaheirwo Daawuud, thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake.
Na harĩ marĩa tũtoĩ marĩtwa mao, nĩtũmetĩkĩtie mothe hamwe.
3. Gwĩtĩkia mohoro mamo; ta mohoro ma Korani, na mohoro ma mabuku ma tene marĩa matacenjetio nĩ andũ.
4- Gũtũngata na mawatho mayo marĩa matarĩ macejio, na kũiganĩra na kwĩheyana harĩ mo, twataũkĩirwo nĩ ũũgĩ wamo kana tũtataũkĩirwo. Na Mabuku mothe ma mbere nĩ mabutirwo nĩ Korani theru. Gũtiĩtĩkĩrĩka kũrũmĩrĩra watho o wothe wa mabuku ma tene, tiga ũrĩa wonekete wĩ wa ma na wĩtĩkĩrĩtwo nĩ Korani theru kana sunna (ciugo kana ciĩko nyandĩke ikoniĩ mũtũrĩre wa mũtũmwo wa Ngai Muhammad iria nĩ ũtaũri wa Korani theru).
4. Gwĩtĩkia atũmwo a Ngai thayũ ũkorwo hamwe nao:
Atũmwo: Nĩ wĩingĩ wa Mũtũmwo; nake nĩ mũndũ kuuma harĩ andũ ũrĩa waguĩrĩirio watho na agĩathwo kũũkinyia. Na wa mbere nĩ Nuhu, thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, na wa mũthia nĩ Muhammad, thaa na thayũ wa Ngai cikorwo hamwe nake. Nao nĩ andũ mombirwo, matirĩ kĩndũ o na kĩmwe harĩ ngoci cia ũ-Mwathani o na kana cia kũhoywo.
Na gwĩtĩkia atũmwo nĩkũhinyĩtie:
1. Gwĩtĩkia atĩ ndũmĩrĩri yao nĩ ma kuuma kũrĩ Ngai. Na ũrĩa wothe ũkarega ndũmĩrĩri ya ũmwe harĩ atũmwo a Ngai, agakorwo areganĩte na atũmwo othe a Ngai.
2. Gwĩtĩkia na marĩĩtwa mao arĩa twamenyithirio, ta: Muhammad, Ibrahĩmu, Mutha, Jesũ na Nuhu, thayũ ũkorwo hamwe nao. Nao nĩo atũmwo a wĩkindĩri.
Nao arĩa tũtoĩ marĩĩtwa mao, nĩtũmĩtĩkĩtie othe hamwe. Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Na hatarĩ nganja nĩtwatũmire atũmwo mbere yaku, harĩ o nĩ harĩ arĩa tũkũganĩire, na harĩ o nĩ harĩ arĩa tũtakũganĩire...." [Ghafir: 78].
3. Gwĩtĩkia marĩa marĩ ma harĩ mohoro mao, thayũ ũkorwo hamwe nao.
4- Kũrũmĩrĩra watho wa ũrĩa watũtũmĩire kuuma harĩ o, nake nĩwe wa mũico harĩ o, Muhammad tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake.
5. Gwĩtĩkia Mũthenya wa Mũico:
Naguo nĩ mũthenya wa kũriũka, ũrĩa andũ makariũkio nĩgetha magatuĩrwo cira na marĩhwo. Na wĩtagwo ũguo nĩ tondũ gũtirĩ mũthenya ũngĩ thutha waguo, harĩa andũ a mũciĩ wa matuinĩ magatũũra mĩciĩ-inĩ yao, na andũ a mwaki o nao magatũũra mĩciĩ-inĩ yao.
Na gwĩtĩkia mũthenya wa mũico nĩ kũnyitanĩte na maũndũ matatũ:
a- Gwĩtĩkia kũriũkio:
Nĩ kũriũkia arĩa makuire rĩrĩa karumbeta gakahuhwo rita rĩa kerĩ, Andũ nĩmakarũgama mbere ya Ngai mũreri wa ciũmbe ciothe, matarĩ na iraatũ, matarĩ na nguo, na mataruĩte. Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Oũũrĩa twambĩrĩirie ũmbi wa mbere, noguo tũkaũcokia; kĩu nĩ kĩĩranĩro kĩrĩa ithuĩ, ma hatarĩ nganja ithuĩ nĩ ithuĩ twĩkaga (maũndũ)." (Suratul Anbiyaa: 104)
b- Gwĩtĩkia ciira na marĩhi:
Kũrĩa ngombo ĩkorio nĩũndũ wa ciĩko ciayo, na ĩrĩhwo nĩcio. Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "25. Harĩ Ithuĩ ti-itherū noho ūhūndūko. 26. Ningĩ rĩĩ, hatarĩ nganja ciira wao nĩigũrũ riitũ." (Suratul Ghashiyah: 25-26)
c- Gwĩtĩkia mĩgũnda ya gĩkeno (paradiso) na mwaki wa iherero:
Na atĩ cierĩ nĩcio mahũmũro ma tene na tene ma ciũmbe ciothe; Ikenero (paradiso) nĩ mũciĩ wa mawega ũrĩa Ngai Mũtheru aigĩire etĩkia arĩa mamwĩtigĩrĩte, na arĩa maathĩkĩire watho wa Ngai na wa Mũtũmwo wake mũtheru. Thĩiniĩ wayo kwĩna kĩrĩa ritho rĩtarĩ rĩona, na gũtũ gũtarĩ kwaigwa,onakana meciria gwĩciria ũndũ mũna kana kĩndũ.
Ha ũhoro wa mwaki; Nĩyo nyũmba ya ihera, ũrĩa Ngai aigĩire aregani arĩa mareganĩte na Ngai na makarema atũmwo ake. Thĩiniĩ waguo kwĩna mĩthemba ya ihera na wagagu iria meciria ma mũndũ matangĩhota gwĩciiria.
6. Gwĩtĩkia mĩbango ya Ngai, ĩrĩa mĩega na ĩrĩa mĩũru:
Na ũrĩa mĩbango ya Ngai ĩbangĩtwo: Mũbango wa Ngai wa maũndũ marĩa magekĩka kũringana na ũmenyo wake wa tene na ũrĩa ũgĩ wake watarĩirie.
Na gwĩtĩkia mĩbango ya Ngai nĩ kũgwatanĩtio na maũndũ mana:
1- Ũgĩ: Nĩ gwĩtĩkia ũgĩ wa Ngai mũtheru, na atĩ nĩoĩ maũndũ marĩa mekĩkire na marĩa magekĩka o na ũrĩa megũtuĩka, mothe hamwe na gĩcunjĩ gwa gĩcunjĩ, na ũgĩ wake ndũrĩ kĩambĩrĩria kana mũthia. Nake nĩwe Mũmenyi, ũrĩa mũtheru, wa kĩrĩa gĩtarĩ kĩahanĩka, atĩ kĩngĩahanire kĩngĩhaana atĩa. Na ningĩ Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Na korwo nĩmacokirio,hatarĩ nganja nĩmangĩacokereire marĩa magirĩtio;na hatarĩ nganja acio nĩamaheni tu." (Suratul An'am: 28)
2- Kwandĩka: Nĩ atĩ Ngai nĩandĩkĩte mĩbango ya kira kĩndũ nginya mũthenya wa ciira, Na ningĩ Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Kaĩ ũtoĩ atĩ Ngai nĩoyũi marĩa mothe marĩ igũrũ na thĩ? Maũndũ macio mothe nĩ mandĩke ibukuinĩ. Na ti-itherũ harĩ Ngai ũndũ ũcio nĩ mũhũthũ." [Suratul-Hajj: 70]
3. Wendi: Nakuo nĩ gwĩtĩkia atĩ gũtirĩ kĩndũ kĩngĩhanĩka ũũmbe-inĩ ũyũ wothe tiga kĩrĩa Ngai endete. Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Na Ngai waku ombaga kĩrĩa ekwenda na kĩria athura...." (Suratul-Qasas: 68). Na mũndũ arĩ na wendi wake, ũrĩa ũtakĩragia wendi wa Ngai, o ta ũrĩa Ngai Mwene-Hinya-Wothe aroiga ũũ: "Na mũtingĩenda ũndũ, tiga o Ngai ende, o we Ngai wa ciũmbe ciothe." (Suratul Takwiir: 29).
4- Kũũmba: Gwĩtĩkia atĩ Ngai mwene hinya wothe nĩwe wombire ciũmbe na mawĩra mao na ciĩko ciao, cia wega na cia ũru. Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Ngai nĩwe mũũmbi wa indo ciothe, na nĩwe mũramati wa indo ciothe." (Surat Zumar: 62)
Nanĩciatukanirio ikĩro ici thĩiniĩ wa nyũmba ĩno:
Ũmenyo, wandĩki wa Mwathani witũ, wendi wake, na wũmbi wake, naguo nĩ gũtũma gĩkorwo kuo na gũgĩthondeka.
Ibuku rĩa Gatatũ: Gwĩka ciĩko njega.
Gwĩka wega: Nĩ gĩtugĩ kĩmwe; nĩ kũhoya Ngai taaũramuona, no rĩrĩ, angĩkorwo ndũramuona, we nĩarakuona.
Nĩkuuga atĩrĩ, mũndũ nĩ eke maũndũ marĩa Ngai amwathĩire, o ta arĩ mũrũngarũ mbere ya Ngai. Na nĩũndũ wa ũndũ ũcio nonginya gũkorwo na wĩtigĩri mũkinyanĩru na kũmũcookerera Ngai. Na magongona ma mahoya nomũhaka marutwo kũringana na njĩra ya Mũtũmwo, thaa na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake.
Gwĩka wega nĩ kwa ikĩro igĩrĩ, na arĩa mekaga wega nao marĩ ikĩro-inĩ igĩrĩ ngũrani:
Ngathĩ ya mbere: Nayo nĩyo ya igũrũ mũno, ngathĩ ya kwĩyonera. Naguo nĩ ũndũ wa ndungata kũruta wĩra taarĩ ona Ngai Mwene Hinya na Riu na ngoro yake, na nĩkĩo gĩtũmi ngoro ĩmũrĩkagwo nĩ wĩtĩkio, nginya maũndũ ma hitho matuĩke o ta marĩa maroneka.
Ngathĩ ya kerĩ: Ngathĩ ya kwĩyamũrĩra Ngai na kũririkana ũrori wake. Nĩ ũndũ wa ndungata kwĩruta kũririkana atĩ nĩkuonwo nĩ Ngai na nĩkũmenywo nĩwe, na angĩririkana ũguo, atwĩkaga mũtheru nĩũndũ wa Ngai.
Mũthangai wa Kana: Ũhoro mũkuhĩ wa mĩthingi ya Andũ a Sunna (arũmĩrĩri a mĩtugo na mĩikarĩre ya mũtũmwo wa Ngai Muhammad) na Jamah (ũrũmwe).
Kĩa mbere: Kũrũmĩrĩra marĩa marĩ thĩiniĩ wa Ibuku na Sunnah, thĩiniĩ o na nja, na gũtiga gwĩkĩra ciugo cia mũndũ owothe mbere ya ciugo cia Ngai mwene hinya wothe na cia Mũtũmwo wake, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake.
Rĩa kerĩ: Thayũ wa ngoro ciao na ndĩmĩ ciao kũrĩ arũmĩrĩri a Mũtũmwo wa Ngai, thayũ ũkorwo hamwe nake, na nĩmonaga atĩ mũtongoria thutha wa Mũtũmwo wa Ngai, tha na thayũ cikorwo hamwe nake: Nĩ Abu Bakar, agacokwo nĩ Ũmar, agacokwo nĩ Uthman, na agacokwo nĩ Ali, Ngai arokenio nĩo othe.
Gĩa gatatũ: Nĩ kwenda andũ a bamĩrĩ ya Mũtũmwo wa Ngai, tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake, na kũmanyitĩrĩra, na andũ a bamĩrĩ yake makĩria nĩ arĩa athingu gatagatĩ-inĩ kao.
Gĩa Kana: Kwaga kweherera atongoria, na aathani, o na mangĩkĩria hinya, ningĩ nĩmahoyagĩrwo ũthingu na ũgima, na matihoyagĩrwo ũru. Na kũmaathĩkĩra nĩ watho wa Ngai mwene hinya wothe, matangĩkorwo mathanĩte gwĩka mehia. Na mangĩathana gwĩka mehia, matibatiĩ gwathĩkĩrwo. Na gũtigara wathĩki wao harĩ ciĩko njega thĩiniĩ wa maũndũ mangĩ.
Gĩa gatano: gwĩtĩkia ciama cia arata a Ngai; Nĩmo maũndũ matarĩ ma ndũire marĩa Ngai onanagia kũgerera moko-inĩ mao.
Gĩa gatandatũ: Matitwĩkaga Aithiramu atĩ nĩ aregani nĩ ũndũ o ro wa mehia na mehia manene, ota ũrĩa mekaga Akhawarij. Bata ũrũmwe wa wĩtĩkio ũrĩa ũtũũraga gũkĩra mehia, nĩmoigaga igũrũ rĩa mũremi atĩrĩ: Nĩ mwĩtĩkia na wĩtĩkio wake, na nĩ mũĩhia na wĩhia wake mũnene.
Ibuku rĩa kerĩ: Ũhoro ũkoniĩ magongona.
Ibuku rĩa mbere: Ũtheru
Ũtheru kĩrũthiomi-inĩ nĩ ũtheru na wĩthambi kuuma harĩ gĩko kĩa mwĩrĩ na kĩa ngoro.
Na kĩwatho: Nĩ kweheria thahu na kweheria najisi ĩrĩa nĩkĩndũ kĩngĩkorwo mwĩrĩinĩ, nguoinĩ kana harĩa mũndũ arahoera, mahoya make matingĩamũkĩrwo. Na ũtheru nĩ kĩhingũro kĩa mahoya, na kwoguo, kwĩruta maũndũ macio nĩrĩo rĩmwe rĩa maũndũ marĩa ma bata mũno ma dini, marĩa nĩ watho kũrĩ mũithiramũ o wothe kũmeruta na kũmarũmbũiya.
Kĩa mbere: Mĩthemba ya maĩ:
1- Gũĩtheria; nĩkwagĩrĩire gwĩtheria namo, gũkorwo matigarĩte na muumbĩre wamo wa mbere; Ta maĩ ma mbura kana ma njũũĩ kana ma iria, Kana kĩndũ gĩtheru gĩgatukana na maĩ, na gĩkaga gũcenjia maĩ gwĩtwo mai tondũ gĩtinamacenjia mũhiano rangi yamo.
2- Thahu; gũtibatiĩ gũgĩtũmĩra. Ndũngĩhota kweheria thahu, ona kana najisi(hau igũrũ nĩ ngweretheire nĩkĩĩ). Nakĩrĩa gĩgũcenjia rangi wakĩo, kana mũrukĩ wakĩo, kana mũcamo wakĩo na najisi.
Gia keerĩ: Najisi (Thaahu):
Thahu: Nĩ gĩko kĩa mwanya, nĩ ĩgiragia mahoya gwĩtĩkĩrĩka. Ta mathugumo, kĩoro kĩnene, thakame na mangĩ ta macio, ciĩ mwĩrĩ-inĩ, handũ ha kũhoera, na nguo-inĩ.
Na watho wa maũndũ nĩ wĩtĩkĩrio na ũtheru. Ũrĩa ũgeta atĩ kĩndũ kĩna nĩ gĩthahu, nĩwe wagĩrĩirũo nĩ kũrehe ũira. Na gĩtibaragwo thaahu: Ikorora, thithino ya mũndũ, na thithino ya ndigiri, no nĩ theru o na gũtuĩka nĩ ya gĩko. Na kĩndũ o gĩothe kĩrĩ najisi nĩ gĩko, no to mũhaka kũiguithia andũ ũũru.
Nayo najisi ĩgayanĩtio thabarĩ ithatũ.
Ya mbere: Thaahu mũritũ;
Ta: thaahu wa kĩndũ gĩtangĩtwo nĩ ngui. Na njĩra ya gũgĩtheria nĩ gũkĩthambia maita mũgwanja, na rita rĩmwe rĩkorwo nĩ tĩri.
Ya kerĩ: Thaahu mũhũthũ.
Mathugumo ma kahĩĩ mangĩgwatia nguo na iria ciĩhanaine nacio. Na njĩra ya gũkĩtheria: Nĩ gũgĩitĩrĩria maaĩ nginya makĩhumbĩre, na gũtirabatara gũkuna kana gũkama.
Ya gatatũ: Najisi ya gatagatĩ:
Ta mathugumo ma mũndũ na kĩoro kĩnene, na thaahu ũrĩa mũingĩ, rĩrĩa wagwa igũrũ rĩa thĩ kana nguo-inĩ na indo ingĩ iria cihanaine nacio. Na njĩra ya gũtheria: Nĩ kweheria mwĩrĩ wa thaahu angĩkorwo ĩna mwĩrĩ, na gũtheria handũ hau na maaĩ kana na indo ingĩ cia gũtheria.
Na harĩ na marĩa mena ũira wa thahu wamo:
1- Mathugumo ma mũndũ na kĩoro kĩnene gĩake.
2- Madhy na Wady [5]. [5] (Madhy): Nĩ maĩ merũ matarĩ rangi maumaga kĩga-inĩ kĩa mũndũrũme mbere ya gĩko kĩa andũ agima, kana kwĩririkania kĩrĩkanĩro kĩa wendani, kana kwĩrirĩria, kana kũrora, kana maũndũ mangĩ ta macio. Na moka marĩ matonyo-matonyo, na rĩngĩ mũndũ no ahote gũtoigua rĩrĩa moka. (Wady): Nĩ maĩ moru merũ mokaga thutha wa gũthuguma, kana hĩndĩ ya gũkuua kĩndũ kĩritũ.
3- Thahu wa nyamũ ĩrĩa ĩtarĩagwo nyama ciayo.
4- Thakame ya kahinda ka mweri na ĩrĩa yumaga thutha wa mũtumia gũciara.
5- Mata ma ngui.
6- Kĩimba, tiga o:
a- Mũndũ angĩkua.
b- Kĩimba gĩa thamaki na ngigĩ.
c- Kĩimba kĩa kĩũmbe kĩrĩa gĩtarĩ thakame ĩitĩkaga; ta ngi, thigiriri, na njuki, na ingĩ ta icio.
d- Ihĩndĩ rĩa nyamũ ĩkuĩte, rũhĩa rwayo, ndwara ciayo, njuĩrĩ yayo, o na manyoya mayo.
Na njĩra ya gũthambia thahu nĩ:
1- Na maĩ, namo nĩmo mũthingi wa gũtheria thaahu, na gũtingĩcenjio na kĩndũ kĩngĩ.
2- Marĩa watho wa gĩĩithiramu wokire namo megiĩ ngoci cia njĩra ya gũtheria kĩndũ kumana na najisi wa gũtheria indo iria ithaahĩte kana iria ithahĩtio:
a- Ngoothi ya nyamũ ya kwire nĩĩtheragio na kwanĩkwo.
b- Gũtheria kĩndũ ta thani ĩrĩa ĩcũnĩtwo nĩ ngui: Nĩ gũgĩthambia maita mũgwanja rita rĩmwe ũgĩtũmĩra tĩri.
c- Gũtheria nguo ĩngĩgwatwo nĩ thakame ya kahinda ka mweri: Kũmĩharagania, gũcooka kũmĩrinda maĩ-inĩ, na gũcooka kũmĩthambia. Na hangĩtigara kahoro thutha ũcio gũtirĩ ũuru.
d- Gũtheria mũkuru wa ngũo ya mũtumia; na thĩ theru ĩrĩa ĩkũgwatagia thutha-inĩ.
e- Gũtheria ngũo kuumana na mathugumo ma kahĩĩ: Mbere nĩ kũmĩminjaminjĩria maĩ, na nĩngĩ kũmĩthambia kuumana na mathugumo marĩa marahĩtũka.
f- Gũtheria nguo kuumana na mathi: Kũminjaminjīria maĩ handũ harĩa hahutĩtio.
g- Gũtheria nthĩ ya kĩratũ: Gũgĩthugua tĩri-inĩ mũtheru.
h- Gũtheria thĩ kuumana na thaahu: Nĩ gũitĩrĩria maĩ handũinĩ harĩa harĩ naguo, kana kũhatiga nginyagia homio nĩ rĩũa kana rũhuho, na rĩrĩa kĩmenyithia kĩa thaahu gĩathira, handũ hau nĩ hatheru.
Gĩa gatatũ: Marĩa mũndũ ũtarĩ na wudhu agirĩtio gwĩka:
Maũndũ marĩa makanĩtio mũndũ ũtarĩ na ũtheru mũnini kana mũnene:
1- Kũhoya mahoya ma watho kana ma kwĩyendera; Ta ũrĩa gũtarĩirio kuuma kũrĩ Ibn 'Umar, Ngai arokenio nio eerĩ, atĩ Mũnabii wa Ngai Muhammad tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake oigire atĩrĩĩ: "Ngai ndamũkĩraga mahoya hatarĩ wĩtherio." [6] [6] Yamũkĩrĩtwo ni Muslim namba (224).
2- Kũhutia Korani theru; Thĩiniĩ wa marũa marĩa Mũtũmwo, tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake, aandĩkĩire Amr mwana wa Hazm, nĩ kũrĩ uge wake atĩrĩ: "Gũtiĩtĩkĩrĩtio kũhutia korani otiga kũrĩ ũrĩa mũtheru." [7] [7] Yamũkĩrĩtwo nĩ Maalik thĩinĩ wa Al-Muwattwa' na namba ya (680 na 219), na Ad-Daarimiy na namba ya (312) na 'Abdur-Razzaaq thĩinĩ wa Muswannaf wake na namba ya (1328), na ĩgĩtuo nginyanĩru nĩ Al-Albaaniy thĩinĩ wa Irwaa' al-Ghaliil na namba ya (122).
3- Gũthiũrũrũka Nyũmba ĩrĩa nyene Kĩene (Al Kaaba); Nĩ ũndũ wa uuge wake Mũtũmwo wa Ngai, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake: "Gũthungũka Al kaaba nĩ mahoya, o tiga atĩ Ngai nĩetĩkĩririe mĩario thĩinĩ wayo."[8] Na hatarĩ nganja mũnabii wa Ngai Muhammad tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake nĩetheriirie nĩ ũndũ wa gũthiũrũrũka Al Kaaba. Na nĩgwĩkĩrĩtwo mũkonde kuuma kũrĩwe, Mwathani amũhe thayũ na tha, atĩ nĩagiririe mũtumia ũrĩ kahinda-inĩ gake ka mweri gũthiũrũrũka Nyũmba ĩrĩa theru nginya athere. [8] Yarutirwo nĩ An-Nasa'i na namba (12808), na Ahmad na namba (15423), na yatuirwo nginyanĩru nĩ Al-Albani thĩinĩ wa Irwa al-Ghalil na namba (121).
Na maũndũ marĩa makĩria magirĩtio kũrĩ mũndũ ũrĩa ũrĩ na thahu mũnene, nĩta:
1- Gũthoma Korani; Kũringana na hadithi ya Ali, Ngai arokenio nĩwe: "Hatirĩ kĩndũ kĩngĩthengia Mũnabii, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, na Koran, otiga Janaba [9]." [9] Yamũkĩrĩtwo nĩ Ibn Maajah namba 594, na Ibn Hibbaan namba 799, na ĩgĩtorio hinya nĩ Al-Albaani thĩinĩ wa Dha'iif Sunan at-Tirmidhi namba 146.
2- Gũikara Mũthigiti-inĩ ndũrĩ na wotheku (wudhu). Kũringana na uuge wa Ngai Mwene-Hinya-Wothe, atĩrĩĩ: "Inyuĩ arĩa mwĩtĩkĩĩtie! Mũtigakuhĩrĩrie mahoya na mũrĩirwo, nginya mũmenye kĩrĩa mũroiga, o na kana mũrĩ na thahu, otiga arĩa marĩ rũgendo-inĩ, nginya mwĩthambe..." Sura ya Atumia (Suratul Nisai: 43)
Kwoguo, rĩrĩa ũrĩa wĩna ũcucĩ mũnene angetheria, nĩkwagĩrĩire harĩ we gũikara mũthigitiinĩ. Na oũguo noguo kwagĩrĩire harĩ ũrĩa wĩna ũcucĩ mũnene kũhĩtũkĩra mũthigitiinĩ o tu, atarĩ ghuikara thĩinĩ wa mũthigitii.
Ũndũ wa Kana: Mĩtugo mĩega ya kwĩthaiya.
Nĩ kwendekete hĩndĩ ya kwĩthaiya:
1- Kwĩhereria na kwĩhitha harĩ andũ handũ hatarĩ mũndũ.
2- Kuuga ihoya rĩa kũingĩra, na nĩrĩo rĩrĩ: "We Ngai wakwa, nĩndĩrehinga nawe kumana na mashaitani ma arũme na ma atumia."[10] [10] Yamũkĩrĩtwo nĩ Al-Bukhari na namba 142, na Muslimu na namba 122.
Na nĩ watho hĩndĩ ya gwĩthitũra:
1- Kwĩgitĩra mathugumo.
2- Kũhumbĩra thoni.
Nĩ mũgiro rĩrĩa mũndũ egwĩthaiya:
1- Kũrora kũrĩ Qiblah kana gũgĩtũrĩra mûgongo.
2- Gwĩteithia njĩra-inĩ cia andũ na handũ-inĩ hao ha mũingĩ.
3- Gũkoja maĩ-inĩ marũgamĩte.
Na nĩgũthũrĩtwo hĩndĩ kwĩnyihia mĩtugo ya mwĩrĩ:
1- Gũtongia kĩũmbe kĩa mũndũrũme na guoko kwa ũrĩo hĩndĩ ya gwĩthaitia.
2- Gwĩtheria na maaĩ o hamwe na mahiga ũkĩhũthĩra guoko kwa ũrĩo.
3- Nĩ gũthahu kwaria, na makĩria ma kũririkana Ngai ũrĩa nĩ mũtheru na mwambararu hĩndĩ ya gwĩthaitia.
Kĩa gatano: Mawatho ma gwĩtheria na maaĩ na mahiga:
Gũtheria na maaĩ (Al-Istinjā’): Nĩ kuuma ithaka rĩa kĩrĩa kĩumaga na njĩra igĩrĩ cia mwĩrĩ (gũkoja na gwĩthaitia) na gũgĩtheria na maaĩ.
Nayo Istijmar nĩ kweheria gĩthithi kĩa kĩrĩa kiumĩte kuuma njĩra-inĩ igĩrĩ gũtatũmĩrĩtwo maaĩ; ta mahiga na tũtambaya.
Mĩhianĩro ya kĩrĩa kĩagĩrĩire gũtũmĩka kũitheria (Istijmār) na mahiga kana kĩndũ kĩngĩ gĩtheru:
1- Gũkorwo wĩtĩkĩrĩku.
2- Kĩĩgĩrĩire gĩtuĩke gĩtheru.
3- Nĩ nginya kĩndũ kĩu gĩhote gũtheria.
4- Nĩ nginya gĩtikorwo kĩrĩ ihua kana mũgũnda wa nyamũ.
5- Nĩ nginya gĩtikanatũmĩke kĩndũ gĩa bata na gĩa gũtĩĩka, ta marãtadhi marĩ na Rĩĩtwa rĩa Ngai Mwene-Hinya Wothe.
Na nĩgwĩtĩkĩrĩkĩte kũigania na kũitheria (Istijmār) na mahiga kana kĩndũ kĩngĩ gĩtheru na mĩhianĩro ĩĩrĩ:
1- Kĩrĩa gĩkoima gĩtigakĩre handũ ha kĩmenyeretwo.
2- Kũitheria (Istijmār) gwagĩrĩirwo gwĩkwo na mahiga matatũ kana makaĩgĩha-marîa matheragia.
Kia gatandatũ: Mawatho ma wĩtherio (Wudhuu):
Wĩtherio (Wuuthu) nĩ wa nginya mbere ya ciĩko ithatũ cia kũhooya Ngai:
1- Mahoya (moothe) marĩa ma watho na marĩa ma kwongerera.
2- Kũhũtĩa Korani theru.
3- Kũthiũrũrũka kaaba.
Motaaro ma wĩtherio:
1- Ndĩnĩ ya Ũĩthĩramu.
2- Ũgĩĩ.
3-Kũharũkania.
4- Nia: na handũ hayo nĩ ngoro, na kũmĩtamũka nĩ bid'a, Na mũndũ o wothe ũngĩenda kũitaha, nĩ agĩte na nia. Na gũthambia ciĩga cia wudhu na nia ya kwĩhoria kana kwĩtheria; ũcio ti wudhu.
5- Gũtũũria nieki yakĩo: nĩ kwaga kwĩhoka kũũtigithia, nginya arĩkie ũtheru wakwe.
6- Gũtigithia kwa gĩtũmi kĩa ũdhu, Na arĩa meyamũrĩtio harĩ ũguo nĩ: mũndũ ũrĩa wĩna mũcororo ũtatuiraga, na mũtumia ũrĩa wĩna thakame ĩtarĩ ya mweri wake.
7- Gwĩthamba na maaĩ kana gwĩtheria na mahiga mbere, kũrĩ mũndũ ũrĩa wumĩtwo nĩ mathugumo kana marĩ.
8- Ũtheru wa maĩ, na watho wamo.
9- Kũheria kĩrĩa kĩgiragia maĩ gũkinya rũa-inĩ.
10- Kwingira kwa ihinda rĩa kũhoya harĩ ũrĩa ũtũraga atarĩ mũtheru.
Motaaro ma Wudhuu:
1- Gũthambia ũthiũ, na harĩmo: gũsũkuma kanua na kũgucia maaĩ na maniũrũ na kũruta.
2- Gũthambia moko ohamwe na igokora.
3- Gũthaaha mũtwe wothe, o hamwe na matũ.
4- Kũhamba magũrũ o hamwe na ng'ondu.
5- Kũrũmĩrĩkania ciĩga cia gwĩtheria.
6- Kũrũmĩrĩrania: Nĩo atage gũtigithania gũthambia ciĩga na ihinda iraihu.
Mũtaratara wa Wudhu:
1- Kũgweta rĩtwa rĩa Ngai.
2- Gũthambia ciara maita matatũ.
3- Gũthambia ũthiũ maita matatũ, na nĩ kuo kũrĩ gũsugunya kanua na kũhũnga maĩ iniũrũ.
4- Gũthambia moko nginya igokora maita matatũ, na kwambĩrĩria na kwa ũrĩo, gacoka kwa ũmotho.
5- Gũthaaha mũtwe na matũ.
6- Gũthambia magũrũ kinya igoko-inĩ maita matatũ, na kwambĩrĩria na kũgũrũ kwa ũrĩo, na thutha kwa ũmotho.
Mabatithia ma Udhu:
1- Kĩrĩa gĩumaga njĩra-inĩ igĩrĩ, taarĩ: Mathugumo, mbuui, o na marĩ.
2- Gĩko kĩũru kĩrĩa kiumaga mwĩrĩinĩ.
3- Kũhithĩka kwa kĩrĩra nĩũndũ wa toro kana ũndũ ũngĩ.
4- Kũhutia na guoko mweke wa mbere kana wa thuutha hatarĩ kĩgiria.
5- Kuria nyama ya ngamĩĩra.
6- Kũhũngũka kuma ũithiramu-inĩ, Ngai atũgitĩre ithuĩ na Aithiramu harĩ ũndũ ũcio.
Kĩa mũgwanja: Mawatho ma gũhuura igũrũ rĩa iraatu cia ndaathĩ na sogisi:
1- Khuffu: Nĩ kĩrĩa gĩkwĩragwo magũrũinĩ kĩũmbĩtwo na rũũa na indo ingĩ ciĩhanaine naruo.
2- Al-Jawrabu: Nĩ kĩrĩa gĩkĩragwo magũrũ-inĩ kĩumĩte rĩoya-inĩ kana pamba, na indo ingĩ ta icio.
Kwĩna mawatho ma kũhaka igũrũ rĩacio:
1- Kũmihumba thutha wa ũtheru mũkinyanĩru.
2- Kũhumbĩra magũrũ meerĩ hamwe na ngage igĩrĩ.
3- Gũkorũo o eerĩ me athere.
4- Kũhuura kwagĩrĩirũo gwĩkwo ihinda-inĩ rĩrĩa rĩigĩirũo.
5- Atĩ kũhuura (mas-h) yekagwo thĩinĩ wa Wudhuu, no ti gwĩthamba kunene (ghusl).
6- Thogithi cia rũa kana kĩndũ kĩngĩ kĩhaanaine nakĩo nĩ kwagĩrĩire gũkorwo nĩ kĩrekererie. Angĩkorwo nĩ kĩrutĩtwo na hinya, kana nĩ hariri harĩ mũndũrũme; gũtirĩ rũtha rwa gũkĩhaka igũrũ, nĩũndũ kĩndũ kĩrĩa kĩgirĩtie gĩtingĩtũma rũtha rwa kũhũthahũthĩrio rwetĩkĩrĩke.
Ihinda rĩa gũkobia:
Kũrĩ Mũtũũri: mũthenya na ũtukũ, na kũrĩ mũrugendi: mĩthenya ĩtatũ na motukũ mayo.
Mũtugo wa gũkobia:
Kũhũthia guoko na maĩ, na gũcoka kũhura igũrũ rĩa thogithi kana iratũ cia rũa, kuuma ciara-inĩ cia magũrũ nginya mũhĩrigo-inĩ, rũng'endo rũmwe.
Maũndũ marĩa mabatithagia Mas-h:
1- Kũrĩka kwa ihinda rĩa kũhura.
2- Kwĩruta icokithi cierĩ kana imwe ya cio.
3- Gũgĩa na thahu ũrĩa mũnene.
Watho wa gũkuura igũrũ rĩa Ikhuffain:
Atĩ nĩ rũtha, na gwĩka ũguo nĩ kĩega gũkĩra kũruta mĩgathĩ na gũthambia magũrũ; nĩũndũ nĩ gwĩtĩkĩra rũtha rwa Ngai, na kũrũmĩrĩra kĩonereria kĩa mũtũmwo wa Ngai Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, na kũregana na arĩa maretaga ũgeni ndininĩ.
3- Kũhũra igũrũ rĩa Jabairi, Aswaibi, na Lusuku:
Ijabaira: Nĩcio indo iria ciohagwo igũrũ rĩa mĩiniko; ta jibisi kana tũmĩtĩ na iria ciĩhanaine nacio.
Nacio icohio: nĩ kĩrĩa gĩcohagwo igũrũ rĩa kĩronda, kana kĩhuhũkanio, kana kĩhĩe; ta itambaya na ingĩ ta icio.
Na rĩo Lusũq nĩ kĩrĩa kĩbamwo igũrũ rĩa ciũni kana ihũti nĩũndũ wa ũrigitani.
Watho wa gũkuuria igũrũ rĩacio:
Nĩ kwĩtĩkĩrĩka: Rĩrĩa kũrĩ na bata wa gũtigarwo, na sharti nĩ atĩ ndĩgakĩre kĩrĩkanĩro kĩa bata.
Na gũtikĩrĩkĩtie: angĩkorwo mũbato wayo nĩwathira, kana kũmĩruta gũtiri na thĩĩna.
Ũrĩa kũhahatagwo igũrũ rĩacio:
Agathambia harĩa hagithiũrũrũkĩirie, na ahurie igũrũ rĩayo kuuma nthĩĩ ciothe. Na gũtigĩrĩire gũtheria kĩrĩa gĩkĩrĩte handũ ha wudhu.
Kanyaanya: Mawatho ma Tayammum:
Tayammumu: nĩ kũhaka ũthiũ na moko meeri na tĩri mũtheru, na muoroto wa kwĩtheria, na njĩra ya mwanya.
Watho wake:
Nĩ nomũhaka gwĩka Tayamamu handũ ha Wudhuu na Guthuru rĩrĩa gũtarĩ maĩ, kana kũaga ũhoti wa kũmatũmĩra.
Ũũgĩ wa ũrũgamio wakĩo:
Tayamum nĩ ũmwe wa maũndũ marĩa ma mwanya ma kĩrĩndĩ kĩa Muhammad, Na ũndũ ũcio ndwarĩ woĩkaine nĩ mĩhĩrĩga ĩrĩa yahĩtũkire, warĩ gũciararamia na wega kuma kwa Ngai kũrĩ andũ aya.
Haria mũndũ etĩkĩrĩrio gwĩtheria na tĩri:
1- Angĩaga maĩ, arĩ gwake mũciĩ kana arĩ rũgendoinĩ, na amacarĩa na amage.
2- Angĩkorwo e na maaĩ marĩa abataire nĩ ũndũ wa kũnyua kana kũruga, na gwĩtheria namo nĩkũngĩtũma etigĩre nyota we mwene, kana nyota ya mũndũ ũngĩ kana ya nyamũ iria ciagĩrĩirwo nĩ kũgitĩrwo.
3- Angĩkorwo nĩaretigĩra kũgĩa na thĩna mwĩrĩ-inĩ wake na kũhũthĩra maaĩ, nĩũndũ wa mũrimũ wake kana gũtinda ahone.
4- Angĩkorwo aremwo nĩ kũhũthĩra maĩ nĩũndũ wa mũrimũ ũtũmaga atahote gũcanga, na gũtirĩ mũndũ wa kũmũthambia watho, na etigĩre ihinda rĩa mahoya nĩrĩgũthira.
5- Angĩtigĩra heho na gũtũmĩra maĩ, na age kĩa kũmahiũhia, nĩagĩrĩirwo nĩ gwĩtha na tĩri na ahoye.
Ũtaarĩri wa Tayammumu:
Ahũre tĩri na moko make aciambanĩtie ciara, agacoka kũhura ũthiũ wake na thĩinĩ wa ciara ciake, na ahure moko make na iganjari ciake, na ahakie kũhura gwake ũthiũ wothe na moko make merĩ.
Maũndũ marĩa mabataranagia Tayammumu:
1- Gũkorwo kuo kwa maĩ, angĩkorwo Tayammumu yekĩtwo nĩ ũndũ wa gũkorwo gũtarĩ. kana ũhoti wa kũmatũmĩra, angĩkorwo Tayammum yarĩ nĩũndũ wa kwaga ũhoti wa kũmatũmĩra.
2- Ũbatarangio nĩ kĩmwe kĩa marĩa mabataranagia Wudhuu, kana kĩmwe kĩa marĩa mabatiithagia Ghusulu, ta Janaba na Heedhi (dhakame ya mweri) na Nifasi (dhakame ya gũciara).
Watho wa ũrĩa ũremetwo gũtũmĩra maĩ na gwĩtheria na tĩri:
Mũndũ angĩaga maaĩ na tĩri, kana agakinye na mũhari ũtanga mĩhotithia kũhutia ngothi yake na maaĩ kana tĩri, nĩagĩrĩirwo nĩ kũhoya kũringana na mũhari wake, atarĩ na wudhuu kana tayammum, nĩũndũ Ngai ndarĩhithagia muoyo tiga kũringana na ũhoti waguo. Nakorwo nĩgũkoreka atĩ nĩakora maĩ na tĩri thutha ũcio, kana ahote kũmahũthĩra; ndacokagĩra kĩrĩa ahoyire; nĩũndũ nĩekire kĩrĩa aathirwo. Kũringana na uuge wa Ngai Mwene-Hinya-Wothe, atĩrĩĩ: "...Mwĩtigĩrei Ngai kũringana na ũhoti wanyu..." (Suratul Taghabun: 16), Ona nĩ ũndũ wa uuge wake Mũnabii, tha na thayu cia Ngai cikorwo iguru wake: "Ndamwathana na ũndũ-rĩ, wĩkagei kuumana naguo o ũrĩa mũngĩhota." [11] [11] Yamũkĩrĩtwo nĩ Al-Bukhaari namba 7288, na Muslim namba 6066.
Ũguni: Mũndũ angĩtayammamu nĩũndũ wa janaaba, agacoka akona maĩ, nĩ aithambiaga.
Gĩa kenda: Mohothi ma Haidh na Nifas:
Kia mbere: Haidh:
Nĩ thakame ya kĩmerera, ĩrĩa yumaga rungu rwa nda mahinda-inĩ moĩkanie. Na kaingĩ yoimaga kĩla mweri mĩthenya ĩtandatũ kana mũgwanja, na no yongerereke kana inyihie, mweri wa mũtumia nĩũraihaga na ũkuhihaga; kũringana na ũrĩa Ngai aũmbire kĩũmbe kĩaguo.
Mawatho ma Hedhi:
1- Mũtumia ũrĩ mweri-inĩ ndahoyaga na ndehigaga, na matingĩtĩkĩrwo kuma kũrĩ we.
2- Mũtumia ũrĩa ũrĩ mweri-inĩ nĩarĩhaga mĩfungo no ti mahoya, rĩrĩa athera.
3- Gũtibatiĩ arigicĩrie Nyumba (ka'aba), Na ndũthome Korani, Na ndũgaikare Mũthigiti-inĩ. 4- Na nĩ haramu kũrĩ mũrũmewe gũkomania nake nginya haidhi ĩthire na ethambe.
5- Mũrũme nĩetĩkĩrĩtio kwĩkenia na mũtumia wake ũrĩ mũhĩrĩgo-inĩ na njĩra o yothe tiga gũkomanĩra nake na njĩra ya mbere, ta kũmumunya, kũmũhutia na maũndũ mangĩ ta macio.
6- Mũrũmewe ndetĩkĩrĩtio kũmũrekania arĩ mweri-inĩ.
Na ũtheru nĩ gũtihwo kwa thakame, rĩrĩa thakame yatiga kũma; nĩ athera, na ihinda rĩa hĩdha yake nĩ rĩthirĩte, nĩkĩo abatiĩ gwĩthamba, agĩcoka kũruta maũndũ marĩa aagirĩtio nĩũndũ wa rũhayo.
Na angĩona arĩkia gwĩtheria mwarĩo wa rangi wa ndoro kana wa njano; ndakaũrũmbũiye.
Kĩa keerĩ: Nifasi:
Nĩ thakame ĩrĩa nda ĩrutaga hĩndĩ ya kũgĩa mwana na thutha waguo, nayo nĩyo thakame ĩrĩa ĩtigarĩte ĩrĩa yahingĩirwo thĩinĩ wa nda hĩndĩ yothe ya mahu.
Na watho wa mũtumia ũrĩ na thakame ya thutha wa kũiyara no ta wa ũrĩa ũrĩ mweri-inĩ harĩ maũndũ marĩa metĩkĩrĩkĩtie; ta gwĩkenia nake na maũndũ mangĩ tiga gũkomana.
Na harĩ maũndũ marĩa magirĩtie, ta gũkomania na mũndũ, na gwĩhinga, na kũhoya, na gũtana, na gũthiũrũrũka nyũmba ngũrũ ya Ngai, na gũthoma Gĩkuruanu, na gũikara thĩinĩ wa mũthigiti. Na nĩ abatiĩ gũthambia thakame yake yarĩka, o ta mũhĩrĩgo.
Na nĩabatiĩ kũrĩhia Mũhooyo na kwaga kũrĩhia Mahoya, ta mũndũ mũka ũrĩ mweri-inĩ.
Na ihinda rĩarĩo rĩingi muno nĩ mĩthenya mĩrongo ĩna. Rĩrĩa thakame ya nifasi ya mũtumia yatiga mbere ya matukũ mĩrongo ĩna, ihinda rĩake rĩa nifasi nĩrĩkoragwo rĩrĩkĩtie, nake agĩrĩirwo nĩ gwĩtheria, ahoye, na acoke gwĩka maũndũ marĩa aagirĩtio nĩ ũndũ wa nifasi.
Ibuku rĩa kerĩ: Mahoya.
Kia mbere: Mawatho ma Athani na Ikama:
Mwĩtĩ wa mahoya warũgamirio mwaka-inĩ wa mbere wa gũthama kwa Mũnabi. Na gĩtũmi kĩaguo gĩa gwĩkĩrwo nĩ atĩ: rĩrĩa kũmenya mahinda kwamatariĩ hinya, nĩmeciranirie kũiga rũũri rwa kũmamenyithia. Nake Abdullahi wa Zayd, Ngai amwĩtĩkĩrie, nĩonirio Adhaana ĩno arĩ toro-inĩ, na Ũguũrio ũkĩyĩtĩkĩria.
Na Athani: Kũmenyithia kũingĩra kwa ihinda rĩa mahoya. Na Iqama: Nĩ ũmenyithia wa kũrũngamia ihoya.
Na Adhani na Ikama nĩ watho wa mũhaka kũrĩ gĩkundi gĩa arũme nĩũndũ wa mahoya marĩa ma watho. Na nĩ imwe cia ciama cia Ũithiramu cia waja, na gũtibatiĩ kũciimima.
Mĩgĩre ya Adhana:
1- Gũkorwo mũhootani arĩ mũndũrũme.
2- Gũkorwo Adhana ĩrũmĩrĩranĩtie.
3- Adhani gũkorwo ĩrũmĩrĩraine.
4- Atĩ Adhan ĩkoragwo ĩrĩ thutha wa ihinda gũtonya. Na nĩ kũgereragwo harĩ ũguo: Adhana ya mbere ya Alfajiri na ya Jumaa.
Sunnah cia Adhan:
1- Kwĩiga ciara ciake igĩrĩ matũinĩ make.
2- Athani o ihinda-inĩ rĩa mbere.
3- Kũgarũrũra ũthiũ mwena wa ũrĩo na wa ũmotho hĩndĩ ya kuuga "Hayya ala Swalaah" na "Hayya ala Falaah".
4- Gũkorwo arĩ na mũgambo mwega.
5- Kũruta Adhani na kinyi, ũtegũkururagia ciugo kana kũciiraihia makĩria.
6- Kũrũgamĩra o kiugo kĩarĩo.
7- Mwĩrĩ kũrora Qibla hĩndĩ ya Adhan.
Na Adhani nĩ ciugo ikũmi na ithano, o ta ũrĩa Bilal, Ngai amwĩkenere, aahanaga nacio hĩndĩ ciothe arĩ mbere ya Mũtũmwo wa Ngai Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake.
Ciugo cia Athani:
"Allahu Akbar (Ngai ni mũnene muno)." maita mana.
"Nĩndĩretĩkĩra atĩ hatirĩ ngai ĩngĩ otiga Ngai ũmwe kĩhoti": maita merĩ.
"Ndĩmũira atĩ Muhammad nĩ mũtũmwo na ndungata ya Ngai": maita merĩ.
"Ũkai kũhoya": maita merĩ,
"Ũka kũrĩ ũghasheru wa maa": maita merĩ.
Agacoka akauga atĩrĩ: "Allahu Akbar (Ngai ni mũnene muno)" maita merĩ.
Agacooka arĩkĩrĩrie na "La ilaha illa Allah": rĩmwe.
Na nĩ ongeragwo he mwito-inĩ wa thara ya rũcinĩ thutha wa 'Hayya 'ala al-Falah': "Thara nĩ njega gũkĩra toro" maita merĩ; Nitondũ nĩ kahida karĩa andũ aingĩ makomaga.
Na Ikama nĩ ciugo ikũmi na ĩmwe iria ihio na ihenya; nĩkuuga, kũmĩhatĩkĩra; nĩ tondũ nĩ ya kũmenyithia arĩa marĩ ho, kwoguo gũtirĩ bata wa kũmĩhia na ũhoro.
Na uuge wayo nĩ atĩrĩ:
"Allahu Akbar": maita merĩ.
"Nĩndĩretĩkĩra atĩ hatirĩ ngai ũngĩ otiga Ngai", rĩmwe.
"Ndĩmũira atĩ Muhammad nĩ mũtũmwo na ndungata ya Ngai", rĩta rĩmwe.
"Ūkai kũhooya", rĩmwe.
"Ũkai kũrĩ ũghasheru wa maa", rĩmwe.
"Ihoya rĩrũgamĩte" maita merĩ.
"Allahu Akbar" maita merĩ.
"Hatire ngai ĩngĩ otiga Ngai", rĩita rĩmwe.
Nĩ kwendekanĩte kũrĩ ũrĩa aiguĩte Adhani auge o taũrĩa mũrani aroiga, otiga he "Hayya 'alas-salah", na "Hayya 'alal-falah", aige: "La haula wala quwwata illa billah (hatire ũgĩ kana hinya otiga kwĩ Ngai mwene hinya wothe)." Agacoka akahoya tha na thayũ wa Ngai gũkorwo igũrũ wa Mũtũmwo wa Ngai. Na thutha ũcio nĩarauga rĩngĩ atĩrĩ: "We Ngai wakwa, Mwathani wa mwito ũyũ mũkinyanĩru, na mĩhoyo ĩrĩa ĩrũgamĩte, he Muhammad gaturwa karĩa ga igũrũ mũno na ngumo, na ũmũtue kĩrũgamo-inĩ gĩa kũgoocwo kĩrĩa wamwĩrĩire. Ti-itherũ we ndũtũraga kĩrĩkanĩro." [12] [12] Shekhe wa gĩtĩĩo Abdul Aziz bin Baz, Ngai amũigue tha, nĩoigire thĩinĩ wa ibuku rĩake rĩa Majmuu Fatawihi 29/ 141: (Al-Bayhaqi nĩongereire na rũnyororo rwegu rwa ũira kuuma kũrĩ Jabir thutha wa ciugo ciake cia: "Ũrĩa weranĩire", "Atĩ ti-itherũ Wee ndũhĩtũkagia kĩĩranĩro").
Nĩarauga rĩngĩ atĩrĩl: "Nĩndĩiganĩire na Ngai ta Mwathani, na Ũithiramu ta dini, na Muhammad ta Mũnabii, thayũ na tha cia Ngai ikorwo hamwe nake" [13]. [13] Ĩrĩkĩrwo rũgano nĩ At-Tirmidhi, na namba 2635.
Nĩ kũgirĩtie kuuma mũthigiti-inĩ thutha wa athani hatarĩ gĩtũmi kana mwĩhaki wa gũcoka.
Na hĩndĩ ya kũnyitania mahoya meerĩ, nĩkwahagĩra mũthaarani ũmwe, na gwĩkwo ikama harĩ o ihoya.
Gĩa keerĩ: Gĩtĩo gĩa Thara na irathimo ciayo:
Mahoya nĩyo gĩtugĩ kĩnene kĩa Ũithiramu thutha wa ũira wa gwĩtĩkia Ngai na Mũtũmwo wake. Na nĩarĩ handũ ha mwanya, kwarĩa Ngai aakĩtuire kĩrũngĩrĩru harĩ Mũtũmwo wake, Ngai amũrathime na amũhe thayũ, ũtukũ ũrĩa wa Kũambatiruo arĩ igũrũ matuinĩ. Woguo ũndũ ũcio nĩũkũonania ũnene wayo, na wathani wayo ũrĩa mũkinyanĩru, o na gĩtĩ kĩayo kĩnene mbere ya Ngai.
Na nĩ ciumĩte hadithi nyingĩ igwetete ũnene wayo na ũbatio wayo harĩ mũndũ o mũndũ. Na nĩ watho ũrũgamĩte wega thĩinĩ wa dini ya Ũithiramu.
Na kĩonereria kĩa bata wakĩo na ũritũ waguo nĩ: mandĩko maingĩ ma kuuma thĩinĩ wa Ibuku na Sunna, na mamwe mao nĩ:
1- Ngai Ũria Wĩ Ĩgũrũ biũ, aroiga ũũ: "...Hatarĩ nganja Swala nĩĩkĩrĩtwo watho kũrĩ Amuumini wa mahinda moigĩtwo." (Suratul Nisai: 103) Kwouga atĩ: Nĩ watho kũrutwo mahinda-inĩ marĩa aataarĩririe Mũtũmwo wa Ngai Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake.
2- Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "Na matiathirwo tiga mahoe Ngai, makĩmwamũrĩra ndini yake na njĩra nyororoku, na marũgamie mahoya..." (Suratul Bayyina: 5).
3- Na Ngai ũigĩte rĩngĩ atĩrĩĩ: "Mangĩrira, na marũgamie mahoya na marute Zaka-rĩ, nĩ ariũ a Ithe wanyu thĩinĩ wa ndini..." [At-Tawbah: 11].
4- Kũrũma kũrĩ Jabir, Ngai ameitĩkĩrie, atĩ Mũtũmwo wa Ngai, tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake, oigire atĩrĩĩ: "Hatarĩ nganja, kĩrĩa kĩrĩ gatagatĩ ka mũndũrũme na gũthondekera Ngai ngwatanĩro na ũremi nĩ gũtiga Swala." [14]. [14] Yarutirwo ni Muslim na namba 82.
5- Na Buraidah, Ngai amwĩtĩkĩre, oigire atĩ Mũtũmwo wa Ngai Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake, nĩoigire atĩrĩĩ: "Kĩrĩkanĩro kĩrĩa kĩrĩ gatagatĩ-inĩ gaitũ nao nĩ mahoya, kwoguo ũrĩa ũmatigaga, ti-itherũ nĩareganaga."[15] [15] Yamũkĩrĩtwo nĩ At-Tirmidhi na namba 265, na akĩuga: Hasan Sahiih Ghariib, na nĩyakinyanĩirie nĩ Al-Albaani thĩinĩ wa Sahiih At-Targhiib wat-Tarhiib.
Na athomi nĩmetĩkanĩirie atĩ ũrĩa ũkanaga atĩ nĩ ũndũ wa mũhaka, nĩ mũkaafiri. Na ũrĩa ũkamĩtiga nĩũndũ wa ũgũtha na kunyarara, kĩhoto nĩ atĩ ũcio nake nĩ ũregani, kũringana na Hadithi ĩrĩa njũmu yahĩtũkĩte, na kwĩtĩkĩrana kwa Aṣ-Ṣaḥābah harĩ ũndũ ũcio.
Kĩa gatatũ: Mĩago ya Mahoya:
1- Kũingĩra kwa ihinda rĩakĩo:
Kũringana na uuge wa Ngai Ũrĩa Wĩ Ĩgũrũ biũ, atĩrĩĩ: "...Hatarĩ nganja Swala nĩĩkĩrĩtwo watho kũrĩ Amuumini wa mahinda moigĩtwo." [An-Nisaa: 103] Nĩ kuuga nĩ faradhi mahinda-inĩ mamenyekanie.
Na mahinda ma mahoya marĩa ma watho nĩ ta ũũ:
a- Alfajiri: Kuuma gũkĩa kwa alfajiri nginya gũthũa kwa riũa.
b- Thuhuri: Kuuma rĩrĩa riũa rĩahĩtũka gatagatĩ, nginya kĩruru kĩa kĩndũ gĩiganane na ũraihu wakĩo.
c- Alasiri: Kuuma kahida ga Adhuhuri gathira nginya riũa rĩahũngũara, na kahida ka ũbatari nĩ nginya gũthũa kwarĩo.
d- Maghrib: Nĩ kuuma rĩrĩa riũa rĩathũa, nginya rĩrĩa ũtheri ũrĩa mũtune wa hwainĩ ũthira.
e- Al-Isha: Kuuma gũthira kwa kahida ka Magharibi nginya nuthu wa ũtukũ.
2- Gũkunĩka ciĩga cia thiri:
Na nĩyo maũndũ marĩa mabatiĩ kũhumbwo, na nĩ maũndũ ma thoni kuoneka. Na gĩcunjĩ kĩa mũndũ mũrũme kĩrĩa kĩagirĩirũo nĩ kũhumbwo nĩ kuuma mũkonyo kũnyita irũ, na mũtumia mwĩrĩ wake wothe nĩ wa gũkunĩkwo arĩ mahoyainĩ, tiga o ũthiũ wake. Na nĩagĩrĩirwo nĩ kũhumbĩra ũthiũ wake angĩkorwo arĩ mbere ya arũme aceni kwake, nĩkuuga, arĩa matarĩ andũ ao a hakuhĩ.
3- Kwĩthema Najasa:
Ũcaafu: nĩ gĩko kĩa mũthemba mũna, kĩrĩa mũthemba wakĩo ũgiragia mĩhoere; ta mathgumo, mari, thakame na mangĩ, na ũkoragwo mwĩrĩ-inĩ, na handũ, o na nguo-inĩ.
4- Gwetherera Qibla:
Qibla nĩyo Kaaba ĩrĩa heete gĩtĩo, nĩyetirwo Qibla nĩũndũ wa andũ kũmĩerekea.
Na ihoya rĩtibataraga hatarĩ gwetherera qibla, kũringana na uuge wa Ngai Ũria Wĩ Ĩgũrũ biũ, atĩrĩĩ: "...Na kũrĩa guothe mwarĩ, erekeriai mothiũ manyu mwena wakĩo..." (Suratul Baqara: 144)
5- Nia:
Nayo kĩrũthiomi: nĩ muoroto, na kĩwatho: nĩ itua rĩrũmu rĩa kũruta wĩra wa ũhoi na njĩra ya gwĩkuhĩrĩria Ngai mwene hinya wothe. Handũ hayo nĩ ngoro, gũtirĩ bata wa kũmĩuga kanuaĩnĩ, no ũcio nĩ ũndũ wa kwĩthondekera.
Kĩa kana: Itugĩ cia kũhoya:
Na cio nĩ itugĩ ikũmi na inya:
Gĩtugi: Kĩa mbere: Kũrũgama ohamwe na ũhoti:
Kũringana na uuge wa Ngai Ũria Wĩ Ĩgũrũ biũ, atĩrĩĩ: "Na rũgamai harĩ Ngai mũrĩ aathĩki." (Suratul Baqara: 238) Na hadithi ya Imran, Ngai amwende, akĩmenyithania kuuma kwi Mũtũmwo: "Hoya ũrũgamĩte, na ũngĩremwo, wĩkarĩire, na ũngĩremwo, ũkomereire rũbiri" [16]. [16] Yariiriirio ni Al-Bukhari 1117.
Angĩremwo nĩ kũrũngama nĩ ũndũ wa mũrimũ; nĩarahoya kũringana na mũikarĩre wake, aikarĩte thĩ kana akomete rũbaru, Na o ta mũrwaru: nĩ ũrĩa wĩtigĩrĩire, na ũrĩa wĩ njaga, na ningĩ ũrĩa ũrabatara gũikara thĩ kana gũkoma nĩũndũ wa ũrigitani ũrabatara atarũgame. O ũguo ningĩ, nĩ kũrĩ gĩtũmi kĩa gũtiga kũrũngama harĩ ũrĩa ũrahoya arĩ thutha wa Imamu mũtwale ũrĩa ũremetwo nĩ kũrũngama. Na agĩkĩhoya aikarĩire thĩ, nao arĩa marĩ thutha wake nĩmahoyage maikarĩire thĩ makĩrũmĩrĩra Imamu wao. Nĩgwĩtĩkĩrĩke kũruta mahoya ma kwĩyonerera arĩ oikariĩ thĩ, o na angĩkorwo nĩahotete kũrũngama, no rĩrĩ, icua rĩtihaana ta rĩa ũrĩa ũhoyaga arũngiĩ.
Gĩtugi gĩa keerĩ: Kũrehe Takbira ya kũambĩrĩria:
Nĩ ũndũ wa ciugo ciake, Ngai amũhe thayũ na kĩrathimo: "Thuutha ũcio wĩrorerie Qibla, na urehe Takbir"[17]. [17] Riu ruuganitwe ni Bukhari numiri ya 6251, na Muslim numiri ya 884.
Na mũhũngĩre wayo nĩ koiga: (Allahu Akbar), na gũtirĩ kiugo kĩngĩ kĩngĩmũigania.
Gĩtugi gĩa gatatũ: Gũthoma Fatiha:
Nĩ ũndũ wa ciugo ciake, Ngai amũhe thayũ na kĩrathimo: “Gũtirĩ Thara kũrĩ ũrĩa ũtathomete Fatihatul Kitab” [18]. [18] Kĩrũgamĩrĩirwo nĩ Bukhari namba 756, na Muslim namba 872.
Gĩtugi kĩa kana: Rukuu harĩ o kĩla rakaa:
Kũringana na uuge wa Ngai Ũrĩa Wĩ Ĩgĩrĩ biũ, atĩrĩĩ: "Inyuĩ arĩa metĩkĩtie! Gonderai na mũgwĩthambĩre..." [Suratul-Hajj: 77].
Kĩtugo kĩa gatano na kĩa gatandatũ:
Kwĩyamũrũra kuma kũinamainĩ, na kũrũngara na gũcoka mũrũgamoinĩ ũrĩa aari naguo mbere, nĩũndũ mũtũmwo wa Ngai, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, nĩatũũrire agĩkeka ũguo.
Na Mũnabii, tha na thayũ wa Ngai ikorũo nake, nĩaugĩire ũrĩa wahĩtirie thalatĩinĩ yake atĩrĩĩ: "Gūcoka ūrahūke nginya ūrũngarare wīrũngiī." [19] [19] Yariitirwo ni Al-Bukhari 793, na Muslim 398.
Kĩtugo kĩa mũgwanja: Gũturumithia ciĩga mũgwanja thĩ:
Nacio nĩ ũthĩo hamwe na iniũrũ, na moko meerĩ, na marũ meerĩ, na njomo cia makinya meerĩ, nĩ ũndũ wa ciugo ciake, Ngai amũhe thayũ na kĩrathimo: "Nĩtwathirwo kũinamĩrĩra na mahĩndĩ mũgwanja: Gĩthithi, na akĩonania na guoko gwake iniũrũ, na ciara cierĩ, na maru meerĩ, na njora cia magũrũ meerĩ." [20] [20] Rĩtabarĩirwo nĩ Al-Bukhari na namba 812, na Muslim na namba 490.
Ngumo ya Inyanya: Kũarahũka kuuma Sujudu na gũikara gatagatĩ ka Sajida igĩrĩ:
Na he uuge wa Aisha, Ngai akenagīre nake: "Gakoragwo Mũtũmwo wa Ngai, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, rĩrĩa oheria mũtwe wake kuuma Sujudu-inĩ, ndaarĩ asujude nginya aikarĩre thĩ arũngarĩte." [21] [21] Yaruganirwo ni Muslim 498.
Kĩtugi gĩa kenda: Ũhoreri thĩinĩ wa ĩtugi ciothe:
Naguo nĩ ũhoreru o na kũngĩkorwo nĩ kanini, nĩũndũ wa ciugo cia Mũtũmwo wa Ngai harĩ ũrĩa wahĩtirie mahoya-inĩ make atĩrĩ: "Kinya rĩrĩa wĩtorie biũ" [22]. [22] Ĩrutĩtwo nĩ Al-Bukhari namba 724, na Muslim namba 398.
Narukuni igĩrĩ: ya ikũmi na ya ikũmi na ĩmwe:
Ũira wa Mũico na mũikarĩre waguo: Kuumana na rũgano rwa Ibn Mas'ud, Ngai amwĩkenere, rũrĩa aheanire kuuma kũrĩ Mũtũmwo: "Mũndũ wanyu angĩhoya, nĩoige atĩrĩ: ‘Ngeithi ciothe, na mahoya, na maũndũ mega nĩ ma Ngai. Thayũ nĩ ũkorwo igũrũ waku wee Mũnabii, na tha cia Ngai na irathimo ciake. Thayũ nĩ ũkorwo igũrũ witũ na igũrũ rĩa ndungata cia Ngai iria njega. Ndĩmũira atĩ gũtirĩ ngai wagĩrĩirwo nĩ kũhoywo tiga Ngai ũmũe, na ndĩmũira atĩ Muhammad nĩ ndungata na mũtũmwo wake." [23]. [23] Yamũkĩrĩtwo nĩ Al-Bukhari 797, na Muslimu 402.
Gĩtugi kĩa ikũmi na igĩrĩ: Gũhoyera Mũnabii wa Ngai Muhammad tha na thayũ thĩinĩ wa Tashahudi ya mũthia:
Na kuga atĩrĩ: "We Ngai, tiga tha ciaku na thayũ waku gũkorwo igũrũ wa Muhammad." [24] Na kĩrĩa kĩrĩ makĩria, nĩ kĩrica kĩa kwĩyendera. [24] Yarumirwo ni At-Tirmidhi, namba 839.
Itugo rĩa ikũmi na ithatũ: Kũbanga itugo:
Nĩũndũ Mũnabii tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake nĩ aciĩkaga irũmĩrĩranĩtie, nĩaraugire rĩngĩ atĩrĩĩ: "Hoyagai o ũrĩa mũnjonire ngĩhoya" [25]. Na nĩamũrutire ũrĩa wahĩtirie mĩhoere-inĩ yake irũmĩrĩire na kiugo "thumma". [25] Yariirwo ni Al-Bukhari namba 6008.
Gĩtugi kia Ikũmi na Inya: Taslimu:
Nĩ ũndũ wa ciugo ciake, Ngai amũhe thayũ na kĩrathimo: "Na kĩrĩkĩro kĩayo nĩ kũĩheyana." Na uge wake: "Na gũthirĩra kwayo nĩ Tasliim" [26]. [26] Riwaya ya Bukhari namba 1110.
Kĩa gatano: Mawatho ma mahoya:
Nacio nĩ inyaanya:
1- Takbira ciothe tiga ĩrĩa ya kwambĩrĩria mahoya.
2- Kuuga "Subhana Rabbiya l-Adhim" hĩndĩ ya Rukuu mũringo ũmwe, Na nĩ Sunna kwongerera nginya ithatũ, naguo nĩguo ũkinyanĩru wa kanini, na gūkinya ikumi, na nīkīo kīa igūrū biũ.
3- Kuuga: “Ngai nĩ aiguire ũrĩa wamũgooca” hĩndĩ ya kũrũgama kuuma kũinamia; nĩ kwa Imam na mũhoyi wa mwanya.
4- Kuga: "Rabbana walakal hamdu (Mwathani witũ na nĩ ciaku ngumo ciothe njega)", hĩndĩ ya kũrũngarama kuuma rukuu-inĩ.
5- Kuga: "Subhana Rabbiyal A'la" thĩinĩ wa Sujudu mũringo ũmwe, Na nĩ ya Sunna kuongerera kũvikia gatatũ.
6- Kuga: "Mwathani wakwa, njohere" gatagatĩ ga Sujudu igĩrĩ, rũhanya rũmwe, ma nĩ Sunna kwongerera kũhingia ithatũ.
7- Kũretĩkĩra kwa mbere; narĩo nĩ kuuga atĩrĩ: "Ngeithi ciothe nĩ cia Ngai, na mahooya, na maũndũ mothe mega. Thayũ ũkorwo nawe wee Mũnabii, na tha cia Ngai na irathimo ciake. Thayũ ũkorwo naithuĩ, na harĩ ndungata cia Ngai arĩa athingu. Ndĩmũira atĩ gũtirĩ ngai wagĩrĩirwo nĩ kũhoywo tiga Ngai, na ndĩmũira atĩ Muhammad nĩ ndungata na mũtũmwo wake." [27] [27] Yarutirwo ni Al-Bukhari, namba 835.
8- Gũikara thĩ gwa Tashahhud ya mbere.
Gatandatũ: Sunna cia mahoya:
Na ciSunnah cia mahoya itibataranagia mahoya na kũcitiga, na nĩ marũngo merĩ: mĩtugo ya uuge, na mĩtugo ya ciĩko.
Kĩa mbere: Mĩtugo ya ciugo:
1- Ihoya rĩa kũhingũra, na rĩrĩ na mĩthemba, na harĩyo nĩ: "Ũtheru nĩ waku we Ngai wakwa na ngoci njega nĩ ciaku, na rĩtwa rĩaku nĩrĩrathimwo, na ũnene waku nĩ mũtũgĩrie, na gũtirĩ ngai ũngĩ wagĩrĩirwo nĩ kũhoywo otiga we." [28] [28] Kuriportirwo ni Al-Bukhari, namba 743, na Muslim, namba 399.
2- Kũhoya ũgitĩri mbere ya Fatiha, nĩ kuugwo atĩrĩ: "A'udhu billahi minash shaitanir rajim (Nĩndetha ũgitĩri harĩ Ngai Mwene-Hinya-Wothe kuuma kũrĩ Shaitani ũrĩa mũrumu)."
3- Gũthoma Bismillahi mbere ya gũthoma, narĩo nĩ ciugo ici: "Rĩitwa-inĩ rĩa Ngai-Mũingĩ wa tha, Mũiguanĩri tha."
4- Kĩrĩa gĩkĩrĩte rita rĩmwe thĩinĩ wa tasbih ya Rukuu na Sujudu.
5- Uuge wa makĩria ma rũmwe: "We mwathani wakwa, ndĩhera." Gatagatĩ ga sajida igĩrĩ.
6- Uge: "Ũiyũru wa igũrũ, na ũiyũru wa thĩ, na ũiyũru wa iria irĩ gatagatĩ kacio, na ũiyũru wa kĩndũ kĩngĩ o gĩothe kĩrĩa wendete thutha ũcio." Thutha wa uuge: "Mwathani witũ, na ngumo ciothe njega nĩ ciaku" [29]. [29] Akiiriitwo ni Tirmidhi, namba 266.
7- Gũthoma thutha wa Al-Fatiha.
8- Uge: "We Ngai wakwa, nĩndehitha harĩ we kuumana na ihera rĩa Jahannama, na kuumana na ihera rĩa mbĩrĩra, na kuumana na magerio ma mũtũrĩre na ma gĩkuo, na kuumana na magerio ma Masihi Ad-Dajjal." [30]. Na kĩrĩa kĩongererekete kĩa mahoya thĩinĩ wa Tashahhud ya mũthia. [30] Yaumirwo nĩ Muslim, namba 588.
Keerĩ: Mĩtugo ya gwĩka:
1- Kwĩanĩra moko meerĩ kũiganania na icoka cierĩ kana matũ meerĩ mahandũ-inĩ mana, namo nĩta:
a- Hĩndĩ ya Takbiratul-ihram.
b- Hĩndĩ ya kũrukuu.
c- Kahinda urauma Rukuu-ĩni.
d- Hĩndĩ ya kũrũngamĩra Raka ya gatatũ.
2- Kũiga guoko kwa ũrĩo igũrũ rĩa kwa ũmotho gĩthũri igũrũ hĩndĩ ya kũrũngama mbere ya Rukuu na thutha wayo.
3- Kũrora handũ ha gũturumithia.
4- Gũtaramia ciande na mbīrīrī hĩndĩ ya Sujud.
5- Kũtigania nda na ciĩro hĩndĩ ya sajida igĩrĩ.
6- Gũikara thĩ igũrũ rĩa kũgũrũ gwa ũmotho mĩikaro-inĩ yothe ya ihoya, tiga o harĩ gĩikaro gĩa Tashahhud ya mũico ya mahoya ma rakaa ithatũ na ma rakaa inya.
7- Gũikara Tawarruk thĩinĩ wa Tashahhud ya mũico ya thwara ya rakaa ithatũ kana inya.
Ka mũgwanja: Mũthemba wa swala (ihoya):
1- Mũtũmwo wa Ngai, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, rĩrĩa arũngamĩire kũhoya, nĩerekeragia gĩbira, akamũkĩra moko make, na akerekia njara ciake gĩbira, akiuga: "Allah Akbar (Ngai nĩ mũnene makĩria)."
2- Agacoka akanyita guoko gwake kwa umotho na kwa ũrĩo, na aciige gĩthũri-inĩ gĩake.
3. Agacoka agahoya du'a ya kĩambĩrĩria, na ndaarũmagĩrĩra ya mũthemba ũmwe. Mahoyia mothe ma gwitambũrũkia ihoya marĩa maritũgĩrĩirwo kuuma kwake nĩ kwagĩrĩire kũhũthĩrwo, na harĩ mamwe ma macio nĩ: "Ũtheru nĩ waku we Ngai, na ngoci njega nĩ ciaku, na rĩĩtwa rĩaku nĩrĩrathimwo, na ũnene waku nĩ mũtũgĩrĩru, na gũtirĩ ngai ũngĩ wagĩrĩirwo nĩ kũhoywo tiga wee."
4- Agacooka arauga rĩngĩ atĩrĩ: "Nĩnjĩgitaga na Ngai kuumana na caitani ũrĩa mũrumu, Rĩitwa-inĩ rĩa Ngai-Mũingĩ wa tha, Mũiguanĩri tha."
5- Agacoka agathoma Al-fatiha, akĩmĩrĩkia: akoiga: "Amin."
6- Agĩcoka agathoma kĩrĩa kĩmũhũthĩrĩire kuuma Korani-inĩ theru, na nĩ athomaga na igũrũ mahoyainĩ ma Fajr, na rak'ah-inĩ igĩrĩ cia mbere cia Maghrib na cia Isha. Na agathomaga na kĩnua maũndũ-inĩ marĩa mangĩ. Na nĩaraihagia rakati ya mbere ya ihoya rĩothe gũkĩra ya kerĩ.
7- Agacoka oye moko make o ta ũrĩa aamoyire kĩambĩrĩria-inĩ kĩa ihoya, agacoka akauga atĩrĩ: "Allahu Akbar", Na nĩegwĩaga thĩ ainamĩte, na aige moko make maru-inĩ make atariirie ciara, na amanyite wega, na agororie mũgongo wake, na aringithanie mũtwe wake naguo; ndaũinagie igũrũ kana kũũinamia. Nĩarauga rĩngĩ atĩrĩ: "Ũtheru nĩ wake Ngai wakwa ũrĩa mũnene." rĩmwe. Na ũnyiinyi wa ũkinyanĩru nĩ maita matatũ, o ta ũrĩa gwahĩtũkire.
8- Agacoka akoya mũtwe wake Ĩgũrũ akĩoiga atĩrĩĩ: "Ngai nĩaiguaga ngochi cia ũrĩa ũmũgoocaga." Na nĩambaragia moko make o ta ũrĩa ambaragia arĩ Rukuu-inĩ.
9- Na rĩrĩa arũngarama, aroiga atĩrĩĩ: "We Ngai witũ, na ngoci njega nĩciaku, ngoci nyingi njega na irathimwo, ciaiyũra igũrũ, na ciaiyũra thĩ, na ciaiyũra kĩrĩa gĩothe kĩrĩ gatagatĩ kao, na ciaiyũra kĩndũ o gĩothe kĩngĩ wendete thutha ũcio. We mwene wagĩrĩirwo nĩ kũgoocwo na gũtĩĩo, nĩkuo kiugo kĩa ma mũno kĩrĩa ndungata ingiuga, na ithuothe tũrĩ andungata aku. Gũtirĩ ũngĩgiria kĩrĩa ũheanĩte, na gũtirĩ ũngĩheana kĩrĩa ũgirĩtie. Na ũnene wa mwene ũnene ndũngĩmũguna harĩ we." [31] Na nĩararĩ agĩtaragia mũhagararĩre ũyũ. [31] Yamũkĩrĩtwo nĩ Abu Daawuud, na namba 5168.
10- Agacoka akere Takibira, na agĩkũrũka gũthuthuma, na ndaoheria moko make, na ainamĩrĩra na githithi gĩake na iniũrũ rĩake, moko make, maru make, na njora cia magũrũ make. Na erekeragia Qibla na ciara cia moko make na cia magũrũ make. na arũngarĩke kũinamĩrĩra-inĩ gwake, na agateithia githiithi gĩake na iniũrũ rĩake thĩ, na egwĩigĩrĩraga na hĩ ciake, na akoeragia igokora ciake, na ayamũranie moko make na mbĩrĩra ciake, na nĩambaragia nda yake kuma harĩ ciero ciake, na ciĩro ciake kũraya na mĩkonyo yake. Nĩarauga rĩngĩ e sujudu-inĩ atĩrĩ: "Nĩ mũtheru Mwathani wakwa, ũrĩa wĩ igũrũ mũno." Maita rĩmwe. Na gĩtĩyo kĩrĩa kĩnini kĩa ũkinyanĩru nĩ maũndũ matatũ, o ta ũrĩa gũkĩrĩte. Nĩahoyaga na mahoya marĩa marutĩtwo.
11- Hanyuma nĩakooya mũtwe wake ĩgũrũ akĩoiga "Allahu Akbar", Agacoka akware kũgũrũ gwake kwa ũmotho agĩikarĩre, na arũngĩke kĩrĩa gĩa ũrĩo. Na aige moko make igũrũ rĩa ciero ciake, agacoka akoiga atĩrĩ: "We Ngai wakwa, ndehehera, na ũnjiguĩre tha, na ũndũnge, na ũndongorie, na ũtanahere." [32] [32] Yariirwo nî Tirmidhi, namba 284.
12- Agĩcoka akareha Takabira na ainamĩrĩre, na arute ya keerĩ o ta ũrĩa arutire ya mbere.
13- Agĩcoka oeria mũtwe wake akiuga Allahu akbar, na ainũke igũrũ rĩa mĩtwe ya magũrũ make, akĩĩteterete na maru make na ciiga ciake.
14- Na rĩrĩa atuĩka mũrũngarũ, nĩambagĩrĩria gũthoma, Na nĩahoyaga Rakaa ya keerĩ o ta ya mbere.
15- Agacoka agaikara Tashahhud ya mbere o ta ũrĩa aikaraga gatagatĩ ka Sajida igĩrĩ. Na aige guoko gwake kwa ũrĩo igũrũ rĩa kĩero gĩake kĩa ũrĩo, na guoko gwake kwa ũmotho igũrũ rĩa kĩero gĩake kĩa ũmotho. Na akoiga gĩkũngũ gĩa guoko gwake kwa ũrĩo igũrũ rĩa kaara gake ga gatagatĩ na njĩra ya gũthondeka mũhianĩre wa gĩthiũrũrũ. Na nĩorota na kara gake ka mũrori, na nĩakakarora. Nĩarauga rĩngĩ atĩrĩĩ: "Ngeithi ciothe njega nĩcia Ngai, na mahoya mothe, na maũndũ mothe mega. Thayũ nĩũkorwo hamwe nawe wee Mũnabii, na tha cia Ngai na ndathimo ciake. Thayũ nĩũkorwo hamwe naithuĩ na igũrũ rĩa ndungata cia Ngai iria njega. Ndĩmũira atĩ gũtirĩ ngai wagĩrĩirwo nĩ kũhoywo tiga Ngai ũmũe mwene hinya wothe, ũrĩa ũtarĩ na mũrunawe, na ndĩmũira atĩ Muhammad nĩ ndungata na mũtũmwo wake." Nake nĩahũthahũthagĩraga gĩkaro gĩkĩ.
16-Agacoka akarũgama akiuga Allahu akbar, akahoya ya gatatũ na ya kana, na acihuthie gũkĩra irĩa igĩrĩ cia mbere. Na thĩiniĩ wacio igĩrĩ agathoma Kĩambĩrĩria kĩa Ibuku.
17- Agacoka agĩikara thĩ Tashahhud-inĩ ya mũico arĩ magũrũ mahetũkanĩtĩ Na Tawarruk nĩ kũraria kũgũrũ kwa umotho na gũkũruta kuuma mwena wa ũrĩo, na kũrũgamia kũrĩa kwa ũrĩo, na gũikia matũ thĩ.
18- Na thutha ũcio nĩagweta Tashahhud ĩrĩa ya mũico, nayo nĩ o ta ĩrĩa ya mbere, na nĩongeragĩrĩra rĩngĩ atĩrĩ: "We Ngai wakwa, gooca Muhammad na andũ anyũmba ya Muhammad, o ta ũrĩa wagoocire andũ anyũmba ya Ibrahim, ti-itherũ we nĩwe wagĩrĩirwo nĩ kũgoocwo na ũrĩ mwene riiri mũnene. Na rathima Muhammad, na andũ anyũmba ya Muhammad, o ta ũrĩa warathimire andũ anyũmba ya Ibrahim, ti-itherũ we nĩwe wagĩrĩirwo nĩ kũgoocwo na ũrĩ mwene riiri mũnene."
19- Na amwĩhithage harĩ Ngai kuumana na ihera rĩa jahanamu, na ihera rĩa mbĩrĩrainĩ, na kĩgererio gĩa muoyo na gĩkuũ, na kĩgererio gĩa Masihu Ndanjari. Na ahoyage na mahoya marĩa moigĩtwo thĩinĩ wa Korani theru na mĩerekere ya Mũtũmwo.
20- Agacoka aruta salamu mwena-inĩ wake wa ũrĩo, akauga atĩrĩ: "Thayũ ũkorwo na inyuĩ, na tha cia Ngai." Na ningĩ mwena-inĩ wake wa umotho; Akambĩrĩria salaam arorete qibla, na akawĩrĩkia hĩndĩ ĩrĩa arĩkia biũ gũcokia mũtwe.
Gĩa kanaana: Maũndũ mataragwenda ma mahoya:
1 - Gũceũka gũtarĩ na kĩguni.
2- Kũeremia maitho igũrũ matuinĩ.
3- Kwĩhumbĩra maitho hatarĩ na bata.
4- Kwaramia moko Sujudu-inĩ.
5- Kwĩhumbĩra kanua na iniũrũ hatarĩ bata.
6- Kũhoya hĩndĩ ya kwĩgirĩrĩria mathugumo kana marĩ, kana harĩ na irĩo arerekeria.
7- Kũhũra kana kũnyita gĩthithi na iniũrũ rĩake niũndũ wa sujudu na kĩrĩa kĩnyitĩrĩire, na gũtirĩ ũũru kwĩka ũguo thutha wa kũrĩkia Swala.
8- Kwĩigirĩra rũthingo na iria ciĩhanaine naruo hĩndĩ ya kũrũgama hatarĩ bata.
Kenda: Mathũkia ma Mahoya:
1- Kũrĩa na kũnyua.
2- Njaruani iria yumĩte nja wayo.
3- Gũtheka na gũthekania.
4- Gũtiga kwa ũndũ ngumo ĩmwe yayo kana watho wayo.
5- Kwongerera na mũbango mũthingi kana rakaha.
6- Gũthoma thayũ na mũgambo mbere ya Imamu.
7- Kũinaina kũingĩ kũrũmanĩrĩire kũtarĩ kwa mũthemba wa Thwala hatarĩ bata.
8- Gwĩka ũndũ ũrĩa ũrathiĩ mũgarũ na kĩmwe gĩa mĩgo ya mahoya; ta gũthararia wudhu, na kũguũria wara na mũmbũko, na gũthiĩ mũgarũ mũno na mwĩrĩ kuuma mwena wa qibla hatarĩ bata, na gũtinangia nia.
Kĩgai kĩa ikumi: Sujud ya Sahw:
Assahwu: nĩ kũriganĩrwo, na Mũnabii (Ngai amwĩkĩre tha na thayũ) nĩarariganirwo arĩ thwarainĩ; nĩũndũ kũriganĩrwo nĩ ũmwe wa mĩthiĩre ya kĩmũndũ. Na kũriganĩrwo gwake kwarĩ gĩcunjĩ kĩa gũkinyanĩra kwa wega wa Ngai harĩ rũrĩrĩ rwake na kũmakinyanĩria dini yao, nĩgetha mamwĩgerekanie harĩ kĩrĩa amekagĩra watho hĩndĩ ya gũkuhĩrwo.
Itũmi iria itũmaga gwĩkwo Sujudu as-Sahw:
1- Gĩtĩ kĩa mbere:
Kũongerera mahoyainĩ, nayo nĩ kũongerera gwa ciĩko kana kũongerera gwa ciugo:
a- Kuongerera ciĩko: Rĩrĩa mũndũ ongereire gĩĩko kĩa mĩthemba ya ihoya: ta kũrũgama handũ ha gũikara thĩ, na gũikara thĩ handũ ha kũrũgama, kana akongerera rukuu kana sujudu, angĩka ũguo nĩkũndũ wa nĩagĩrĩirwo; nĩarabatara kurehe sujud as-sahwi.
b- Kũongerera ciugo: ta gũthoma Rukuu-inĩ na Sujud-inĩ. Nĩũndũ woguo rĩĩ, angĩkorwo nĩekĩte ũguo; nĩ kĩagĩrĩire kwake gwĩka thujudia ya kũriva.
2- Kĩrũngo gĩa keerĩ:
Kwaga gũkinyanĩria mahoya nĩkũndũ wa kũriganĩrwo, na gũkoragwo na kĩmwe kĩa maũndũ merĩ:
a- Gũtiga gĩtina: Angĩkorwo gĩtina gĩkĩ nĩ Takbiratul Ihram, ihoya rĩake rĩtirĩ ho, na Sujudul Sahw ndĩngĩkĩrĩha. Na angĩkorwo nĩ kĩhingo kĩngĩ gĩtarĩ Takbira ya kwarama, ta kũinamĩrĩra kana gũturumithia, na aririkana atanambĩrĩria gũthoma raka ĩngĩ; nĩkũmwagĩrĩire acoke, ekage gĩĩko kĩu o hamwe na iria igĩkĩrũmĩrĩire.
Na angĩciririkana thutha wa kwambĩrĩria gũthoma rak'a ĩngĩ, rak'a ĩrĩa atigĩte ũndũ thĩinĩ wayo nĩĩtuĩkaga ya tũhũ, na ĩrĩa ĩmĩrũmĩrĩire nĩyo ĩrũgamaga handũ hayo.
b- Gũtiga watho: Taarĩ kũriganĩra Tashahhud ya mbere, kana Tasbih hĩndĩ ya Rukuu. Hali-inĩ ta ĩyo: nĩagĩthaga Sajida ya kũriva.
3- Haala ya gatatũ: Nganja:
Kwa mũhiano: Mũndũ angĩkorwo na nganja kana nĩathurire rak'ah ithatũ kana inya ihoya-inĩ ya Adhuhuri, thĩinĩ wa hali ĩno:
a- Angĩkorwo kũrĩ ũndũ wamũrigitĩra, eke kũringana naguo, na asujude nĩ ũndũ wa kũriva.
b- Atĩ gũtirĩ kĩmũrigarũgĩire; nĩarũmagĩrĩre ũtaũku ũrĩa arĩ naguo, na ainike ithe nĩ ũndũ wa kũriganĩrwo.
Nganwo ĩngĩgĩa thutha wa mahoya, kana mũndũ angĩkorwo arĩ wa nganwo nyingĩ; ndarũmbũiye nganwo ĩyo.
Ũguni: Sujudu ya kũriva yekagwo mbere ya kũruta Salaam: angĩkorwo nĩũndũ wa ũbithu, kana nĩũndũ wa nganja na gũtirĩ ũndũ ũmwe wonekire harĩ we wĩna hinya gũkĩra ũngĩ. Na ĩkagwo thutha wa salaam: angĩkorwo nĩ ũndũ wa kũng'ethera, kana nĩ ũndũ wa nganja ĩrĩa gwĩkĩtwo kũringana na ũrĩa gũkĩrĩte hinya, Na ũhoro ũcio nĩ mwari, Ngai mũnene akĩenda.
Kĩa ikũmi na kĩmwe: Mahinda ma kũgiria mahoya:
Mũthingi nĩ kwĩtĩkĩrĩka gwa kũhoya mahinda mothe. No dini nĩĩgirĩtie kũhoya mahinda-inĩ mamwe, na nĩcio ici:
1- Kuuma thutha wa mahoya ma gũkĩa, nginya rĩrĩa riũa rĩaratha na rĩambata igũrũ kuuma thĩ ũraihu ta wa itimũ ũrĩa rĩonekaga na maitho.
2- Rĩrĩa rĩgakorwo gatagatĩ igũrũ kinya rĩehere, na rĩu nĩrĩo ihinda rĩrĩa ikuhĩ mũno rĩa ũgirio.
3- Kuma ihoya rĩa Alasiri nginya rĩrĩa riũa rĩathũa, narĩo nĩrĩo ihinda rĩa mũgiro rĩrĩa iraĩhu makĩria.
Mahoya marĩa metĩkĩrĩkĩte kũhoywo mahinda-inĩ marĩa magirĩtie:
1- Kũrĩha mawatho marĩa mahĩtũkĩte.
2- Mahoya ma mĩhango mĩna, ta: Ihoya rĩa kũgeithia mũthigiti, na raka igĩrĩ cia gũthiũrũrũka nyũmba theru, na ihoya rĩa hĩndĩ ya riũa rĩagwatwo, na ihoya rĩa mathiko.
3- Kũrĩha mahoya ma kĩonereria ma Fajr thuutha wa ihoya rĩa Fajr.
Kĩa ikũmi na igĩrĩ: Thwara ya Jamaa
Nĩ gĩtugĩ kĩnene harĩ itugĩ cia ũithiramu, na nĩmo mahoya ma kĩama thĩinĩ wa mĩthigiti. Aithĩramu nĩmetĩkanĩirie atĩ kũhoya maita matano mĩthigiti-inĩ nĩ rĩmwe rĩa magongona maria ma bata na manene mũno ma gwathĩkĩra Ngai, na ti ũguo tu, no nĩrwo rũũri rũrĩa rũnene rwa Uithiramu.
1- Watho wa kũhoya na kĩama:
Na nomũhaka harĩ arũme arĩa marĩ na ũhoti kũhoya maita macio matano na gĩkundi msikiti-inĩ. Ũtũũro-inĩ na rũgendo-inĩ, hĩndĩ-inĩ ya thayu na hĩndĩ-inĩ ya wagagu nĩ ũndũ wa nomũhaka harĩ o mũndũ.
Na ũira wa watho wa kũhoya mahoya ma kĩama nĩ: Korani theru na mĩerekere ya Mũtũmwo, na ciĩko cia Aithĩramu rũciaro thutha wa rũngĩ, arĩa a thutha makĩrũmĩrĩra arĩa a mbere.
Harĩ ũira kuuma Ibukuinĩ nĩ ciugo cia Ngai Mwene-Hinya-Wothe: "Na rĩrĩa ũgũkorwo wĩ hamwe nao ũkĩmarũngamirira mahoi-inĩ, nĩ gĩkundi kĩmwe kuuma harĩ o kĩrũngame hamwe naku..." (Suratul Nisaa: 102) Tondũ mĩhari ĩyo nĩĩrutaga ũritũ wa watho wa kũhoya na kĩrindi, kũrĩa Aithiramu matiaheetwo rũtha rwa gũcitiga hĩndĩ ya guoya. Kwoguo korwo gũtingĩarĩ ũndũ wa mũhaka, gĩtũmi kĩrĩa kĩagĩrĩire makĩria gĩa kũrekererio kĩngĩarĩ wĩtigĩri. Na gũtiga ihoya rĩa mũingĩ na kũrĩonera ũritũ nĩ ĩmwe ya ngumo nene cia anyaririku.
Na harĩ Sunna nĩ ndeto nyingĩ, imwe ciacio nĩta:
Ũrĩa kwamũkĩrirwo thĩinĩ wa Sahih Muslim atĩ mũndũ ũmwe warĩ gĩtũmumu nĩeerire Mũtũmwo wa Ngai atĩrĩ, “Wee Mũtũmwo wa Ngai, niĩ ndirĩ na mũndũ wa kũndongoria nginya mũthikĩtĩ-inĩ,” agĩcoka akĩmũũria amwĩtĩkĩrie ahoyagĩre arĩ gwake mũciĩ. Nake akĩmwĩtĩkĩria. No rĩrĩa aahũndũkire nĩguo athiĩ, akĩmwĩta na akĩmũũria atĩrĩ: "Hihi nĩũiguaga mwito wa kũhoya?" Nake akĩmwĩra: “Ĩĩ.” Mũtũmwo akĩmwĩra: "Ũguo-rĩ, wĩtĩkagĩre mwito ũcio."[33] [33] Yariitirwo ni Muslim: 1484
Kwoguo Mũtũmwo wa Ngai, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, nĩamwathire gũkora mũthigiti-inĩ nĩũndũ wa mahoya ma kĩama na gũitĩkĩra mwĩtĩ, o na arĩ mũtumumu na ona thĩna ũrĩa aahũraganaga naguo. Na ũndũ ũcio nĩguo wonanagia atĩ kũhoya kwa kĩũngano nĩ watho.
2- Kĩrĩa gĩkoraga jamaa:
Kĩama gĩgwatagwo na kũgwata raka ĩmwe ya mahoya hamwe na Imamu, Nĩ ũndũ wa ciugo ciake, Ngai amũhe thayũ na kĩrathimo: "Ũrĩa ũkinyanĩra rakaha ĩmwe ya Mahoya, nĩakinyanĩire Mahoya." [34] [34] Yaruguririo ni Al-Bukhari namba 609, na Muslim namba 602.
3- Kĩrĩa gĩkinyagĩrwo Rakaha nakĩo:
Rakaa ĩkinyagĩrwo na gũkinyĩra Rukuu. Angĩkorwo mũkuhĩrĩirwo akora imamu wake arukuii: nĩ mũhaka oige Takbira ya Ihramu arũngiĩ, na thutha ũcio aruhue agĩeta takbira rĩngĩ ya kũrukua. Na angĩkĩigana na Takbira ya kwambĩrĩria ihoya arĩ mũrũngarũ, nĩkũmũigania handũ ha Takbira ya kũinamĩrĩra.
4- Maritũmi maria metĩkĩragia mũndũ gũtiga mahoya ma kĩama:
1- Mũrimũ angĩkorwo nĩũritũhagia gũthiĩ mahoya ma Ijumaa na ma kĩama.
2- Kwĩgirĩrĩria mathugumo kana kioro; nĩũndũ wa kwehera kwa ũhoreri tharainĩ, na nĩũndũ wa mũthiro ũrĩa ũkoragwo kuo harĩ mwĩrĩ.
3- Gũkorwo irio ciĩ ho na mũndũ arĩ mũhũtu, kana ngoro yake ĩkĩrirĩria irio; na gũtibatiĩ ũndũ ũcio gũtuo mũtugo kana mawara ma gũtiga kũhoya na kĩama.
4- Wagagu wa ma harĩ muoyo, kana mũthithũ, kana maũndũ mangĩ.
Gĩa ikũmi na ithatũ: Swala ya Guoya:
Ihoya rĩa wĩtigĩri nĩ rĩamũrĩtwo nĩ watho mbara-inĩ ciothe cietĩkĩrĩtio, ta kũrũa na arĩa mareganĩte (na Ngai), na aremũri, o na anyuanjĩri, kũringana na ũrĩa Ngai aroiga atĩrĩ: "...mũngĩgĩa na guoya atĩ nĩmakamũreherera thĩna arĩa mareganĩte..." (Suratul Nisai: 101) Na ũgerekanie na ũguo arĩa angĩ gwĩtĩkĩrĩke kũrũa nao.
Na mahoya ma wĩtigĩri mehokeire mĩago ĩrĩ:
1) Gũkorwo thũ ĩtĩkĩrĩkĩte kũrũo nayo kĩwatho.
2) Gwĩtigĩra atĩ no atharĩkĩre Aithiramu hĩndĩ ya mahoya.
Mũtaratara: Ihoya rĩa Wĩtigĩri.
Nĩ ĩrĩ ngumo ngũrani ngũrani, na iria ciũĩkaine mũno nĩ o ta ũrĩa gũgwetetwo thĩinĩ wa hadithi ya Sahl, Ngai akenere nake: Atĩ gĩkundi kĩmwe gĩkĩbanga mũhari hamwe na Mũnabii, thayu na kĩrathimo kĩa Ngai gĩkoragwo hamwe nake, na kĩngĩ kĩererete thũ. Nĩ ũndũ ũcio agĩhoya na kĩrĩa kĩarĩ hamwe nake rak'a ĩmwe, agĩcoka agĩtigara arũngiĩ, nao makĩĩrĩkĩria o ene, magĩcoka magĩthiĩ makĩbanga mũhari merorete thũ. Gĩkundi kĩrĩa kĩngĩ gĩgĩũka, nake agĩhoya nao rak'a ĩrĩa yatigarĩte ya mahoya make, agĩcoka agĩtigara aikariire thĩ, nao makĩĩrĩkĩria o ene, agĩcoka agĩruta salamu hamwe nao.[35] [35] Yarutiirwo ni Al-Bukhari namba 4130, na Muslim namba 842.
Na kwĩna ũguni kuumaga kũrĩ thara ya wĩtigĩri:
1- Bata wa kũhoya thĩinĩ wa ũithiramu, na wa kũhoya kwa gĩkundi, nĩũndũ gũtirateirwo o na gũkĩrĩ mahinda-inĩ maritũ.
2- Kweherio kwa ũritũ harĩ kĩrĩndĩ gĩkĩ, na woro wa Sharia na wagĩrĩru wayo harĩ mahinda mothe na handũ hothe.
3- Ũkinyanĩru wa Watho wa Ũithiramu, na nĩyamũrĩte kĩrĩ ika rĩothe kĩrĩa kĩagĩrĩire.
Kĩa ikumi na inya: Thwara ya Jumaa:
Kĩa mbere: Watho wakĩo:
Ihooya rĩa Njumaa nĩ watho wa mũhaka harĩ o Mũithiramu wothe mũndũrũme, mũgima, wĩna meciria makinyanĩru, mũikari na ũtarĩ na gĩtũmi.
Kũringana na uuge wa Ngai Mwene-Hinya-Wothe, atĩrĩĩ: "Inyuĩ arĩa mwĩtĩkĩĩtie, hĩndĩ ĩrĩa gũgetwo mahoya mũthenya wa Ijumaa, ihũthai mũthiĩ kũririkana Ngai na mũtige wĩendia. Ũguo nĩ kwega mũno harĩ inyuĩ mũngĩkorwo nĩ mũĩ." (Suratul Jumu'ah: 9).
Ona nĩ ũndũ wa uuge wake Mũnabii: "Andũ amwe nĩmatige gũtica thara cia Jumaa, kana Ngai nĩakahũũra mĩhũũri ngoro-inĩ ciao, na nĩmagacooka gũtuĩka arĩa matarũmbũirie." [36] [36] Ĩrũngũririo nĩ Muslim, namba 865.
Ũndũ wa kerĩ: Mĩhango ya mahoya ma Njumaa:
1) Hĩndĩ: na hĩndĩ yayo nĩ ta hĩndĩ ya Thara ya Adhuhuri. Ndĩtĩkĩrĩkaga gwĩkwo ihinda rĩayo rĩtanakinya, o na kana thutha wa rĩo gũthira.
2) Nĩ atĩ gĩkundi gĩgĩkuhĩrĩrie, na mũigana ũrĩa mũnini wa gĩkundi nĩ andũ atatũ, kũringana na uuge ũrĩa wa ma, Gĩtirĩ kĩhooto kuuma kũrĩ mũndũ omwe, o na kana kuuma kũrĩ andũ erĩ.
3) Gũkorwo arĩa marahoya matũũrĩte mĩciĩ-inĩ ĩyakĩtwo na mũtugo ũrĩa ũhũthĩkagĩrwo gwaka handũ hau, gũtuĩke nĩ thimiti ĩnyiitĩrĩirwo na cuma, kana nĩ mahiga, kana nĩ rĩũmba na maũndũ mangĩ o ta macio. Na kwoguo ndĩtĩkĩrĩkanaga kuuma kũrĩ andũ a werũ-inĩ, arĩa me hema na nyũmba cia guoya, na matikoragwo na gĩikaro kĩrũmu, no nĩmathamaga makĩrũmĩrĩra nyeki ya mahiũ mao.
4) Gũtangĩrĩrwo nĩ khutuba igĩrĩ, nĩũndũ wa Mũnabii, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, kũmathikagĩrĩra.
Kĩa gatatũ: Itugĩ cia Khutuba igĩrĩ cia Njumaa:
1- Kũruta ngumo kũrĩ Ngai na maira merĩ ma wĩtĩkio.
2-Gũhoyera Mũnabii tha na thayũ.
3-Watho wa gwĩtigĩra Ngai.
4-Gũthoma gĩcigo kĩa Korani.
5-Kĩrĩra.
Ka-ina: Cĩĩko cia kwendeka Khutbah igĩrĩ cia Jumaa:
1- Gũruta Khutuba igũrũ rĩa minbari.
2- Kũamũrania gatagatĩ ka Khutuba icio igĩrĩ na gĩikaro kĩhianju. 3- Gũkĩhoyereragwo Aislamu na atongoria a maũndũ mao.
4- Kũrutaruta kwao.
5- Mũhunjia kwendera andũ thayũ rĩrĩa akĩambata minbar.
Kĩa gatano: Ciĩko cia kwendeka mũthenya wa Njumaa:
1- Kũhũthĩra mũswaki.
2- Gwĩthera marashi mangĩoneka.
3- Gũthiĩ na rũcinĩ mahoya-inĩ ma Jumaa.
4- Gũthiĩ msigiti na magũrũ na kwaga gũhaanda.
5-Gũkuhĩrĩria Imam.
6- Mahoya.
7- Gũthoma Suratul Kahfu.
8- Kũhoyera Mũnabii, thayũ na tha cia Ngai ikorwo hamwe nake.
Kĩa gatandatũ: Maũndũ marĩa magirĩtio harĩ ũrĩa ũkoretwo ihoya-inĩ rĩa Jumaa:
1- Nĩ mũgiro kwaria rĩrĩa Imamu agĩhutuba mũthenya wa Njumaa, nĩũndũ wa ciugo cia Mũnabii wa Ngai Muhammad tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake: "Wamwĩra mũrata waku mũthenya wa Jumaa atĩrĩ: Kira, na Imamu agĩtara khutuba, nĩwĩhĩtie." [37] Nĩkuuga atĩrĩĩ: Mwarario wa tũhũ nĩwanyihire, na mwarario wa tũhũ nĩ wĩhia. [37] Yumĩtio nĩ Al-Bukhari namba 934, na Muslim namba 851.
2- Nĩ gĩthũrĩku gũtirimania ngingo cia andũ, otiga angĩkorwo e imamu, kana gũtirimania kũerekea mwanya ũrĩa atangĩkinya tiga na njĩra ĩyo.
Ibuku: Gũkinyĩra tharara ya Ijumaa:
Ũrĩa ũkinyagĩra Rukuu hamwe na Imamu thĩinĩ wa Raka ya keerĩ ya ihoya rĩa Jumaa; ũcio nĩakinyanĩirie ihoya rĩa Jumaa, na nĩigũrũ rĩake arĩkie na Raka igĩrĩ. Na angĩaga gũkinyanĩra rukuu ya raka ya keerĩ, nĩatigirwo nĩ ihoya rĩa Juma, na arĩkĩrĩrie ta dhuhuri raka'a inya. Na o ũguo, ũrĩa ũtehetwo nĩ ihoya rĩa Ijumaa nĩũndũ wa toro kana gĩtũmi kĩngĩ; nĩahoyaga Adhuhuri.
Kĩa ikũmi na ithano: Mahoya ma andu a marũgano:
Wa mbere: Ihoya rĩa Mũrwaru:
Kĩa mbere: Mũrwaru agĩrĩirwo nĩ gũhoya kũringana na ũhoti wake, na ndaheo rũtha rwa gũkĩcereria, hĩndĩ yothe ĩrĩa meciria make marĩ ho.
Ya keerĩ: Mũrwaru abatie kũhoya atĩa?
1- Nomũhaka harĩ mũrwaru kũhoya arũngiĩ angĩkorwo kũrũngama nĩ ũhotho harĩ we atarĩ na mũtino, na ainamie mũgongo wake na aturumithie gĩthithi gĩake thĩ.
2- Na angĩkorwo nĩ arathĩnĩka nĩ Rukuu kana Sujudu na no ahote kũrũngarama; nĩakĩonanie Rukuu arũngiĩ, na Sujudu akĩonanie aikariire thĩ.
3- Na angĩremwo nĩ kũhoya arũgamĩte; ahoyage aikarĩire. Na Sunna nĩ aikare ataranĩte magũrũ handũ ha kũrũngama, na onanie kũinainia na mũtwe, na aikarire thĩ na ndu angĩkorwo nĩ ũhotho. Na angĩremwo, onanie gũikara thĩ na ndu na mũtwe, na kũinamia gũkwo gũkorwo gũikũrũkĩte gũkĩra kwa kũinainia.
4- Na angĩremwo nĩ kũhoya aikarĩte thĩ; ahoyage akomete rũbiri rwake, ũthiũ wake werekeretio Qibla. Na ruhande rwa ũrĩo nĩguo kwega makĩria angĩkorwo nĩkũhotekete, na ainamagie nĩũndũ wa kũinamĩrĩra na gũturumithia.
5- Na angĩaga kũhota kũhoya arĩ rũbaju rwake; ahoye akomete na mũgongo, na magũrũ make marorete kũrĩa nyũmba ya Ngai ĩrĩ Meka, na aimathe kũinamia na gũtindimana.
6- Angĩkorwo nĩaramenya kũinamia mwĩrĩ wake harĩ thĩna, ekanainie na mũtwe wake. Na angĩkorwo gwĩka ũguo nĩ kũritũ harĩ we, ndarabatario kũinamia mũtwe, na arute ciĩko cia mahoya na ngoro yake, akerongereria ciĩko ta kũinamĩrĩra, na gũikara thĩ arĩ o ũrĩa arĩ, na oige maririkania ma mahoya.
7-Mũrwaru nĩekaga magĩrĩrwo ma mahoya kũringana na ũhoti wake, ta: kũrora mwena wa qibla, na gwĩtheria na maaĩ, kana gwĩtheria na mũthanga hĩndĩ ya kũremwo, na kwĩtheria thaahu. Na angĩremwo nĩ gwĩka ũndũ o wothe harĩ macio, nĩehereragĩrwo, na ahoyage kũringana na mũikarĩre wake, na ndakerererie mahoya ihinda rĩayo.
8- Sunna nĩ mũrwaru gũikara thĩ akũnjĩti magũrũ handũ ha Kũrũngama na Rukuu, na gũikara atambũrukĩtie magũrũ iharĩro-inĩ iria ingĩ ciothe.
Gĩa keerĩ: Mihoya ya mũthii wa rũgendo:
1- Na amwe a arĩa marĩ na itũmi njega nĩ: mũthabiri, na nĩetĩkĩrĩtio kũhuhia mahoya marĩa marĩ na rakaa inya, kuuma inya gũtuĩka rakaa igĩrĩ. Kũringana na uuge wa Ngai Mwene-Hinya-Wothe, atĩrĩĩ: "Na rĩrĩa mwaragarama thĩinĩ wa thĩ, gũtirĩ wĩhia harĩ inyuĩ wa kũkũhia mahoya..." [Suratul Nisai: 101]
Na kuuma kũrĩ Anas bin Malik, Ngai amwakenere, oigire atĩrĩ: "Twaumire hamwe na Mũnabii (Ngai amũhe thayu na wega) kuuma Madina gũthiĩ Makka, na aahoyaga raka igĩrĩ igĩrĩ, nginya rĩrĩa twacookire Madina." [38] [38] Yukiritwe ni Bukhari namba 1081, na Muslim namba 693.
Na gũkũhia mahoya kwambĩrĩria rĩrĩa mũkũndi oima gĩcagi-inĩ gĩake; tondũ Ngai nĩetĩkĩririe ũrĩa ũthiaga rũgendo akuhiage mahoya. Na mbere ya kuuma bũrũri-inĩ wake, ndatuĩkaga mũthii wa rũgendo, na nĩũndũ mũtũmwo wa Ngai, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, aakuhagia o tiga rĩrĩa aumagĩra rũgendo-inĩ.
2- Ũraihu ũrĩa wĩtĩkĩriria mũthabirĩ kũnyihia mahoya nĩ ta kiromita mĩrongo ĩnana.
3- Mũthabiri nĩetĩkĩrĩtio kũnyiihia mahoya arĩ njĩra ya gũcoka, nginya atonyere bũrũri wake ũrĩa oimĩte.
4- Mũthabiri angĩkinya bũrũri na ende gũtũũra kuo, nĩarĩ na mĩikarĩre ĩtatũ:
a) Angĩkorwo na mwĩrirĩrio wa gũikara makĩria ma mĩthenya ĩna; nĩ nomũhaka ahingie mahoya kuuma mũthenya wa mbere ũrĩa arĩtuire, na ndetĩkĩrĩtio kũhũthĩra mawĩhuthia ma rũgendo.
b) Kũrũmbũiya gũikara mĩthenya ĩna kana mĩnini; nĩ kwagĩrĩire harĩ we gũkuuhia mahoya na gũtũmĩra wetereri wa ũsafiri.
c) Atage na muoroto wa gũtũũra ihinda rĩna mũhaka, no ahote gũikara mũthenya ũmwe kana mĩthenya ikũmi kũringana na ũrĩa handũ hau harĩmwagĩrĩire, kana akorwo arĩ na bata wa kũrigitwo kana wa gũcoka kũrorwo; na rĩrĩa bata wake warĩka, acoke bũrũri wake. Ũyũ nĩetĩkĩrĩtio kũkuhia na gwĩhokeria rũgendo-inĩ nginya acoke, o na angĩkorwo ihinda rĩa gũtũra gwake rĩngĩkĩra mĩthenya ĩna.
5- Mũthabiri angĩhoya arĩ thutha wa imamu ũrĩa mũikari; nomũhaka harĩ we gũkinyanĩria mahoya, o na angĩkorwo ndamũkinyĩire tiga harĩ gĩikaro kĩa mũico.
6- Mũtũri angĩhoya thutha wa mũgendi ũrĩa ũkuhĩhagia mahoya, nomũhaka arĩkĩe mahoya make thutha wa mwaramũ wa Imam.
Kĩcunjĩ gĩa ikũmi na ithathatũ: Mahoya ma Idi igĩrĩ:
Thigũkũ cia Aithĩramu nĩ thigũkũ cia Ngai, nĩ Ngai ũcianjĩrĩirie, na ti o ene menjĩrĩirie. Na marĩ o na ciathĩ igĩrĩ tu, nacio nĩ: Iidi ya Fitori, na Iidi ya Adhuha. Kũrĩ mũgarũ na mathako ma aregani kana marĩa mang'athirĩirio, marĩa Ngai Mũthamaki ateigire watho waguo na ndanathana, no nĩ me o ene meĩgĩire watho ũcio.
Watho wa mahoya ma ihaaro igĩrĩ:
Nĩ watho wa gĩkundi, ũrĩa Mũtũmwo wa Ngai, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, aamenyerire, o hamwe na Atongoria arĩa marũngarũ, Ngai amakenere othe. Na nĩ imwe ya irũũri na mĩhango ya dini ya waja.
Ihinda rĩa ihoya rĩa iĩdĩ: Rĩambagĩrĩria rĩrĩa riũa rĩambata kĩrĩngĩrĩro gĩa itimũ, na nĩkuuga, thutha wa ta ndagĩka ikũmi na ithano kuuma rĩrĩa riũa rĩaratha, na ihinda rĩarĩo rĩgathira rĩrĩa riũa rĩateng'era kuuma gatagatĩ wa igũrũ.
Mũtaratara wa mahoya ma Iidi igĩrĩ:
1- Rak'ah-inĩ ya mbere nĩarehe takibira ya kwambĩrĩria mahoya, agacoka agathoma mahoya ma kwambĩrĩria, agacoka arehe takibira ithathatũ, akooya moko make igũrũ na o takibira ĩrĩa arehe, na agocage Ngai na amũkumie, na ahoyere mũnabii thayũ na wega wa Ngai ũkorwo hamwe nake gatagatĩ-inĩ ka takibira icio, thutha ũcio ehithe harĩ Ngai na agwete bismillahi, na ambĩrĩrie gũthoma.
2- Na thĩinĩ wa raka ya keerĩ, arehe takbira ithano thutha wa takbira ya kũgarũrũka, agacooka kwĩgitia na Ngai na oige Bismillahi, na ambĩrĩrie gũthoma. Nĩ kĩrũngĩrĩru athome Sura Al-A'la thĩinĩ wa raka ya mbere thutha wa Al-Fatiha, na Sura Al-Ghashiyah thĩinĩ wa ya keerĩ.
3- Rĩrĩa Imamu aheana salam, nĩambataga mimbarinĩ, agahunjia mahunjio merĩ, na agaikara thĩ gatagatĩ-inĩ ka mo kahinda kanini, o ta ũrĩa gwĩkagwo ũhunjio-inĩ wa Ijumaa.
Sunnah cia Iidi:
a- Gũthambia.
b- Kũĩtheria na kũĩhaka manungi.
c- Kũrĩa mbere ya kuuma nja hĩndĩ ya Īdi ya Fitri, na thutha wa kũhoya hĩndĩ ya Īdi ya Adh'ha kuuma igongona-inĩ rĩake angĩkorwo nĩ arĩ na igongona.
d- Kũuma na magũrũ.
e- Gũthiĩ na njĩra imwe, na gũcoka na njĩra ĩngĩ.
f-Gũthiĩ tene handũ ha gũhoyera nĩ kwa mũrũmĩrĩri, no ti kwa mũtongoria.
Kũnenehia Ngai:
Nĩ kĩrĩra kũnenehia Ngai ũtukũ wa Itharara cierĩ, na matukũ ikũmi ma mweri wa Thul-Hijjah, na matukũ ma Tashrik, na nĩ kwa mĩthemba ĩrĩ:
Mũthemba wa mbere: Takbira ĩtahĩngirwo: nayo nĩ ĩrĩa ĩtoĩhĩirwo na ihinda rĩa mwanya.
1- Harĩ Fītīrī: Kuuma gũthũa kwa riũa ũtukũ wa Īdī, nginya kwambĩrĩria kwa mahoya ma Īdī.
2- Wĩra-inĩ wa Ũdhũhiya: Kuuma kũthũa kwa riũa ũtukũ-inĩ wa mũthenya wa mbere wa mweri wa Dhul-Hijjah, nginya kũthũa kwa riũa mũthenya-inĩ wa mũico wa mĩthenya ya At-Tashreeq.
Mũthemba wa Kerĩ: Takbira ĩrĩa ĩohanĩtio: nayo nĩyo ĩrekagwo thutha wa Mithigitho ĩrĩa ya kĩwatho.
1- Mũndũ ũrĩa ũtarĩ thabarĩ-inĩ ya Hijja: kuuma rũcinĩ tene wa mũthenya wa Arafah nginya hwainĩ wa mũthenya wa kũrigĩrĩria wa Tashriq.
2- Mũhirimu: Kuuma ihoya rĩa dhuhuri mũthenya wa Idi nginya Alasiri ya mũthenya wa mũico wa matukũ ma Tashriq.
Gĩa Ikũmi na Mũgwanja: Thwara ya Kusufu:
Njugĩrĩrio ya Khusuf na Kusuf:
Khusufu: Nĩ gũthira kwa ũtheri wa mweri kana gĩcunjĩ kĩaguo hĩndĩ ya ũtukũ.
Na Kusufu: Nĩ kũhithika kwa ũtheri wa riũa kana gĩcunjĩ kĩagũo mũthenya.
Watho wa Swala ya Kusuf:
Nĩ njĩra ĩrekirwo hinya, na kĩrĩa kĩonanagia ũguo nĩ gĩĩko kĩa Mũtũmwo thayũ ũkorwo hamwe nake, tĩri nĩahoyire rĩrĩa riũa rĩahithirirwo mahinda-inĩ make. O ta ũrĩa watho wake ũronania, na athomi othe nĩmetĩkanĩirie watho waguo.
Ihinda rĩayo:
Kuuma kwambĩrĩria kwa kũgwatwo kwa riũa kana kwa mweri nginya gũthera, narĩo nĩ gũthira kwa kũgwatwo kwa mweri kana kwa riũa.
Mũhianĩre wayo:
Mũigana wa rakaat ciayo nĩ igĩrĩ, gũthomagirwo na mũgambo, na mũtaratara wayo nĩ ũrũmĩrĩire:
a- Akīra takbira ya kwingīra ihoya-inī, na ahoye ihoya rĩa kwambīrīria, na asharie ũgitīri harī Ngai, na oige Bismillahi, na athome Fatiha, agacoka agathoma ũthomi mũraihu.
b- Agacoka akainamia mũinamĩre mũraihu.
c- Agacoka nĩeramagiria kuuma Ruku'u-inĩ, na akoiga: (Sami'a Allahu liman hamidah), Ngai nĩaiguĩte ũrĩa ũmũkumia, agacoka agathoma Al-Fatiha, agacoka agathoma gĩthomo kĩraihu kĩrĩa kĩkuhi gũkĩra kĩa mbere.
d- Agacoka agakũngũĩra rũkũngũĩro rũraaya, no nĩrũkuhi gũkĩra rũrĩa rwa mbere.
e- Agacoka akarahũka kuuma Rukuu, na akoiga: "Ngai nĩamũiguaga mũndũ wothe ũrĩa ũmũgoocete."
f- Na agacoka akaruta sajida igĩrĩ ndaihu.
g- Agacoka akoinũkĩra Rak'a ya kerĩ, nayo ĩhaana ta ĩrĩa ya mbere, ĩndĩ nĩ nguhĩ kũmĩkĩra.
Sunna ciayo:
a) Kũmĩĩtanĩra na uugo wa: "Thwarah nĩ ya kĩũngano."
b) Kũhoywo na kĩama.
c) Kũraihia mahoya harĩ kũrũngama, na kũinamia, na kũsujudu.
d) Rakaa ya kerĩ gũtuĩka nguhĩ gũkĩra ya mbere.
e) Mũhunjio thutha wacio, na gũkĩrĩrĩria gwĩka ciĩko cia wathĩki na gũtiga marĩa magirie.
f) Ũingĩ wa kũhoya, na kũmũthaitha, na kũhoya ũrekereirwo, na kũruta sadaka.
Gĩa ikũmi na inyanya: Thara ya kũhoya mbura:
1) Kũhoya Mbura: Nĩ kũhoya Ngai akũrũithie mbura rĩrĩa gũkoragwo na thararũki.
Hinda ya gũthaitwo kwa mahoya ma gwĩthaitha mbura:
Ihoya rĩa gũcoyia mbura nĩrĩamũrĩtwo rĩrĩa thĩ yauma, na mbura ĩkarega kũura, na gũkoneka thĩna nĩũndũ wa gũtigana gwakĩo, nĩkĩo matigagĩrwo nĩ ũndũ ũngĩ tiga kũthaitha Mwathani wao na mamũhoye mbura, na mamũhoye ũteithio na mĩthemba mĩingĩ ya kũmũthaitha.
a- Hĩndĩ ĩmwe nĩ kũhoya marĩ kĩũngano, kana mũndũ arĩ wiki.
b- Na rĩngĩ nĩ ihoya rĩa khutubainĩ ya Jumaa, rĩrĩa Khatibu ahoyaga, nao Aisilaamu maketĩkĩra 'Amini' harĩ ihoya rĩake.
c- Na hingo ingĩ nĩ kũhoya ihinda o rĩothe, hatarĩ thara o na kana khutuba.
Watho wa thara ya Istisqaa:
Nĩ mwerekere mwetereri rĩrĩa gĩtũmi gĩakĩo gĩoneka, nĩ ũndũ wa gĩko kĩa mũnabii wa Ngai Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake, o ta ũrĩa kũrĩ ciugoinĩ cia Abdullaah mwana wa Zayd, Ngai amwĩtĩkĩrire, oigire atĩrĩ: "Mũtũmwo wa Ngai Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, nĩumire agĩthiĩ handũ ha gũhoya, agĩhoya mbura, akĩrora mwena wa Qibla, akĩgarũra nguo yake ya igũrũ, na agĩhoya raka igĩrĩ." [39] [39] Yariitwo ni Bukhari na namba 1012, na Muslim na namba 894.
Mũhunjio wa Swala ya kũhoera mbura:
Mũhango wa ihoya rĩa gũita mbura kũrĩa rĩhoyagĩrwo nĩ ta wa ihoya rĩa thigũkũ. Nĩ wega kũmĩhoya kĩwanja-inĩ gĩa mahoya ota ihoya rĩa idi, na mĩtaratara yayo nĩ ta mĩtaratara ya ihoya rĩa idi; harĩ mũigana wa rakaiti, na gũthoma na mũgambo mũnene, na harĩ ũndũ wa gũkorwo ĩgĩhoywo mbere ya khutuba, na harĩ takibira cia wongereri thĩinĩ wa rakaiti ya mbere na ya kerĩ mbere ya gũthoma, o ta ũrĩa gũtarĩirio mbere tharainĩ cia Idi igĩrĩ. Na arutaga ihunjio rĩmwe.
Kĩa ikũmi na kenda: Mawatho ma Majanaza:
Kĩa mbere: Kũrĩ ũrĩa ũtĩrĩire mũndũ ũrĩa ũrĩ mahumo-inĩ:
1. Nĩ sunna kũrĩ ũrĩa wĩ ho harĩ ũrĩa ũkuhĩrĩirie gũkua, kũmũcokeria oige: "La ilaha illa Allah."
2- Na nĩ kĩagĩrĩru aerekerio mwena wa Qibla.
3- Na gũtendekithagio kũhumbĩra maitho make.
4- Nĩ wĩhia mwega gũkunĩka mũkui na nguo thutha wa gĩkuo.
5- Kũhanyũkĩra kũmũthondeka.
6- Na nĩ watho kũhĩahĩana kũrĩha mathiirĩ make.
7- Gũthambia mũkũu na kũmũhumba sanda nĩ watho wa gĩkundi.
Rĩa keerĩ: Mawatho ma kũhoyera mũkuũ:
Hukumu yakio: Fardhu Kifayah.
Masharti mayo:
1) Kũerekeera Kiburah.
2) Gũhumbĩra njaga.
3) Kwĩthema thaahu.
4) Ũtheru wa mũhoyi na wa ũrĩa ũrahoyererwo.
5) Ũithiramu wa ũrĩa ũrahoya na ũrĩa ũrahoyerwo.
6) Kũmenyereira Janaza angĩkorwo mũgeni arĩ bũrũri-inĩ.
7) Gũkorwo ahetwo wĩra.
Ĩtugĩ ciayo:
1) Kũrũngama thĩinĩ waguo.
2) Takbirat inya.
3) Gũthoma Fatiha.
4) Kũmũhoyera Mũnabii tha na thayũ.
5) Kũhoyera mũkũũ.
6) Kũbanga maũndũ.
7) Wĩheani.
Sunna ciayo:
1) Kwoheria moko merĩ na o Takibira.
2) Kwĩhitha.
3) Kwĩhoya na kũhoyera Aithiramu.
4) Gũthoma na hitho.
5) Kũrũgama hanini thutha wa Takbiira ya kana na mbere ya Tasliim.
6) Kũiga guoko kwa ũrĩo igũrũ rĩa kwa umotho gĩthũri-inĩ.
7) Kũrũmbũiya mwena wa ũrĩo hĩndĩ ya Taslim.
Mũhianĩre wayo:
Imamu na ũrĩa ũrahoya arĩ wiki arũgame mbere ya gĩthũri kĩa mũrũme na gatagatĩ ka mwĩrĩ wa mũndũ mũka, na arehe takbira ya kwambĩrĩria ihoya, na ehithe harĩ Ngai, na ndaambĩrĩrie na duwa ya kwambĩrĩria, oige Bismillahi na athome Fatiha.
Agĩcoka agĩkũria Ngai, na thutha ũcio agacokeria Mũtũmwo wa Ngai Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, tha, agĩcoka agĩkũria Ngai rĩngĩ, na agahoyera mũkui kũringana na ũrĩa kũgwetetwo; Kwa ngero nĩ ciugo ciake tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake: "We Ngai wakwa, herera arĩa a muoyo aitũ na arĩa akuũ aitũ, na anini aitũ na anene aitũ, na arũme aitũ na atumia aitũ, na arĩa marĩ hamwe naithuĩ na arĩa matarĩ hamwe naithuĩ. We Ngai wakwa, ũrĩa wothe ũgaatũũria arĩ muoyo kuma harĩ ithuĩ, mũtũũrie arĩ thĩinĩ wa wĩtĩkio, na ũrĩa wothe ũgaatũma akue kuma harĩ ithuĩ, mũtũme akue arĩ thĩinĩ wa Ũithiramu. We Ngai wakwa, ndũgatũime icoya rĩake, na ndũgatũreke tũũre thutha wake."[40] [40] Yamũkĩrĩtwo nĩ Abu Daawuud na namba ya 3201, na Tirimithi na namba ya 1024, na akauga: Nĩ Hadith njega nginyanĩru.
Na uge wake: "We Ngai wakwa, mũhere na ũmwiguĩre thaa, na ũmũgitĩre na ũmũrekere, na ũtĩe gĩikaro gĩake, na ũanĩrĩrie kũrĩa aingĩrĩire, na ũmũthambe na maĩ, na thanda na mbura ya heho, na ũmũtherie kuumana na mehia o ta ũrĩa ũtheragia nguo njerũ kuuma gĩko-inĩ, na ũmũcokerie nyũmba njega gũkĩra yake, na andũ ao mega gũkĩra andũ ao, na mũtumia mwega gũkĩra mũtumia wake, na ũmũingĩrie Irimainĩ, na ũmũgitĩre kuumana na kĩnyarirĩko gĩa kaburi, na kuumana na kĩnyarirĩko gĩa mwaki." [41] Agacoka kũria, na arũgame thutha ũcio hanini, na acoke kũrutia tharama ĩmwe mwena-inĩ wake wa ũrĩo. [41] Yataaririrwo ni Muslim na namba 962.
Gĩcunjĩ kĩa gatatũ: Zaka:
1- Ũtaũri wa zakaa na bata wakĩo:
Zaka na rũthiomi nĩ: Gũkũra na wongerereku.
Zaka kũringana na watho: Nĩ haki ya watho thĩinĩ wa mũthithũ mũnyamũre kũrĩ gĩkundi kĩnyamũre.
Na nĩkĩo gĩtugĩ gĩa gatatũ harĩ itugĩ cia ũithiramu. Nayo ĩcokanĩrĩirio na mahoya thĩinĩ wa Kurani handũ mĩrongo ĩnana na kerĩ, kĩrĩa kĩonanagia ũnene wa bata wayo.
Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Na mũhoe, na mũrute gĩcunje gĩa ikũmi..." [Suratul Baqara: 43]
Nake oigire, thayũ na kĩrathimo kĩa Ngai ikorũo nake: "Ũithiramu wakirwo igũrũ rĩa itugĩ itano: kumbũra na kanua na gwĩtĩkia na ngoro atĩ gũtirĩ ngai wagĩrĩire kũhoywo tiga Ngai ũmwe, na atĩ Muhammad nĩ Mũtũmwo wa Ngai, na kũhoya maita matano, na kũruta gĩcunje gĩa ikũmi, na gũcerera Nyũmba ngũrũ ya Ngai, na kwĩhinga mweri wa Ramathani." [42] [42] Yaruguririo nī Al-Bukhari namba 8, na Muslim namba 111.
Na Aithiramu othe nĩmaiguithanĩirie atĩ nĩ watho, na harĩ ũremi wa ũrĩa ũkaanania mũhaka waguo, na kũrũithia arĩa maganaga kũmĩrũta.
2- Mĩgiko ya kũrũmĩrĩrwo kwa gĩcunje gĩa ikũmi:
a) Wĩyathi: Ti wajibu harĩ ngombo; tondũ ndarĩ na ũtonga, na kĩrĩa gĩothe arĩ nakĩo nĩ gĩa mwathi wake, nĩ ũndũ ũcio Zaka yake ĩtuĩkaga wajibu wa mwathi wake.
b) Ũithiramu: Ti watho kũrĩ mũkahiri; tondũ nĩ wathani na nĩ wathĩki, na mũkahiri ti wa andũ a wathani na wathĩki.
c) Kũgĩa na Nisab: Gũtirĩ watho wa kũruta harĩ ũtonga ũrĩa ũtarĩ mũkinyu Nisab, nayo nĩ mũigana mũmenyeku wa ũtonga.
d) Ũkinyanĩru wa wene: Nĩ atĩ indo ciagĩrĩirwo gũkorwo irĩ cia mũndũ kĩwene kĩkinyanĩru biũ; nĩ ũndũ ũcio, gũtirĩ gĩcunje gĩa ikũmi kĩrurutagwo harĩ indo iria wene wacio ũtarathikama, ta thirĩ wa ngombo ĩrĩa yĩgũraga wĩyathi wayo.
e) Mũthithũ kũigara mwaka: Na he hadithinĩ ya Aisha, Ngai amwakenere, kuuma kwi Mũnabii wa Ngai, tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake: "Marĩ matirutagĩrwo Zaka nginya makinyie mwaka."[43] [43] Nĩrĩandĩkĩtwo nĩ Ibn Majah namba 1792, na Tirmidhi namba 63 na 631.
3- Indo iria ciagirĩirwo nĩ kũrutwo Zaka:
Kambere: Bahimatul an'aam, Nacio nĩcio ngamĩĩra, ng'ombe na mbũri kana ng'ondũ, na Zaka nĩ kĩrĩahĩrĩrio harĩ cio na mĩgacwa ĩrĩ:
1- Kũrĩithĩrio nĩũndũ wa iria na rũciaro, noti nĩũndũ wa wĩra.
2- Gũkorwo nĩ ya kũrĩa werũ-inĩ (nĩkuuga: ĩrĩithagio), Zaka ndĩrutagwo igũrũ rĩa nyamũ iria iheagwo irio cia kũgũra, kana irio iria icookanĩrĩirio kuuma werũ-inĩ kana kundu kũngĩ. Na hatirĩ Zaka ĩrutagwo harĩ mahiũ marĩa marĩithagio gĩcunjĩ gĩa mwaka, na ti mwaka wothe kana gĩcunjĩ kĩnene kĩaguo.
4- Nisabu cia mahiũ:
1- Zaka ya ngamĩĩra:
Korwo masharti mothe makinyanĩire; harĩ ngamĩira o itano nĩ harĩ wajibũ wa mbũri ĩmwe, na harĩ ikũmi mbũri igĩrĩ, na harĩ ikũmi na itano mbũri ithatũ, na harĩ mĩrongo ĩĩrĩ mbũri inya, Na ningĩ Sunnah na Ijma' nĩ cionanĩtie ũguo. Na ingĩkinyia mĩrongo ĩrĩ na ithano, nĩgũtukanagio bint makhadh, nayo nĩ ĩrĩa ĩhĩtĩtie mwaka ũmwe na ĩtonya mwaka wa kerĩ, na angĩkorwo ndĩonekanire nĩ gũtukanagio ibn labun handũ hayo.
Na angĩkorwo ngamĩra ikinyĩte mĩrongo ĩtatũ na ithathatũ, gũtuĩkaga nĩ wajĩbũ gũtoanwo bint labun, nayo nĩ: ĩrĩa ĩkinyĩtie mĩaka ĩĩrĩ.
Na ikinya mĩrongo ĩna na ithathatũ, nĩ ibatiĩ kũrutwo hikkah, nayo nĩ ĩrĩa ĩhĩtĩtie mĩaka ĩtatũ.
Na rĩrĩa ngamĩĩra ikihinga mĩrongo ĩtandatũ na ĩmwe; gũkabatara kũrutwo Jadha'ah, nayo nĩyo ĩrĩa yahingia mĩaka ĩna.
Mũigana wa ngamĩĩra wakinya mĩrongo mũgwanja na ithathatũ; nĩ gĩthayo kũrutwo bint labuni igĩrĩ.
Na rĩrĩa ngamĩra ikinya mĩrongo kenda na ĩmwe; nĩ wajibũ harĩ cio hiqqah igĩrĩ.
Na mũigana wa ngamĩra wongerereka gũkĩra igana na mĩrongo ĩĩrĩ na ĩmwe, nĩkũrutagwo ngamĩra ithatũ cia mũgoma cia mĩaka ĩĩrĩ, gũcoka o kũrĩ mĩrongo ĩna nĩkũrutagwo ĩmwe ya mĩaka ĩĩrĩ, na o kũrĩ mĩrongo ĩtano nĩkũrutagwo ĩmwe ya mĩaka ĩtatũ.
2- Zakaat ya Ng'ombe:
Gũtuĩkaga nĩ mũhaka harĩ yo maritwa mangĩkinyanĩra, ingĩkinya mĩrongo ĩtatũ: nĩ Tabii kana Tabiia; nayo nĩ ĩrĩa yahingia mwaka ũmwe na yingĩra wa kerĩ.
Na rungu rwa mĩrongo ĩtatũ gũtirĩ kĩndũ.
Hingo ĩrĩa cikinyia arobaini; nĩwatho gũrutwo ng'ombe nkũrũ, nayo nĩ: ĩrĩa yakinyia mĩaka ĩĩrĩ.
Angĩkorwo mũigana wa ng'ombe nĩwikĩra mĩrongo ĩna; nĩ wagibu harĩ o mĩrongo ĩtatu yacio kũrutwo ndama ya mwaka ũmwe ya njamba kana ya nga, na harĩ o mĩrongo ĩna kũrutwo mori ya mĩaka ĩĩrĩ.
3- Zaka ya mbũri kana ng'ondu:
Mũigana wa mbũri kana ng'ondu wakinya mĩrongo ĩna, nĩ harutagwo mbũri ĩmwe, nayo nĩ gatũrũme ka ng'ondu, kana harika.
Gũtirĩ Zakatu ya mbũri korwo mũtaratara wacio ndũkinyĩte mĩrongo ĩna. Na rĩrĩa mũigana wa mbũri wakinyia igana na mĩrongo ĩĩrĩ na ĩmwe, nĩ gũtuĩka wajibu kũrutwo mbũri igĩrĩ. Na rĩrĩa igakinya magana merĩ na ĩmwe; ng'ondu ithatũ nĩciagĩrĩire kũrutwo.
Hĩndĩ ĩo Faradhi ĩgatuĩka ya kĩmathi thutha wa mũigana ũcio, gũgatuĩka nĩ Faradhi harĩ o mbũri igana kũrutwo mbũri ĩmwe, na harĩ magana mana nĩ inya, na ũguo o gũthiĩ.
Gĩa kerĩ: Zaka ya kĩrĩa kiumaga thĩ:
Kĩrĩa kiumaga thĩĩ nĩ mĩthemba yerĩ:
1) Mũhĩa na Matunda.
2) Mithithimo.
Mũthemba wa mbere: Mbeũ na matunda:
Gĩcunje gĩa ikũmi nĩ mũhaka harĩ ngethe; ta: Ngano, mũbarĩ, na mũcere. Na he matunda-inĩ; ta: tende na thabibũ, na ndĩrutanagwo harĩ mĩthemba ĩrĩa ĩngĩ ya mĩmera; ta thoroko na mboga.
Mĩgîre ya kũruta Zaka ya mbeũ na matunda:
1) Gũkorwo kĩrĩ kĩndũ kĩigikaga: Zaka ndĩrutagwo kuma he kĩrĩa gĩtigikaga ta matunda na mboga.
2) Gũtuĩka nĩ kĩndũ gĩthimagwo na gĩthimi: Gũtirĩ zakat harĩ kĩrĩa kĩendagio na gũtara kana na ũritũ; ta mabatishi, na itũngũrũ, na makomamanga, na ingĩ.
3) Gũkinyanĩra kĩwango gĩake kĩa kũrutĩrwo: narĩo nĩ awsuq itano, na gũtirĩ gĩcunje gĩa ikũmi kĩrutagwo harĩ kĩrĩa gĩtakinyĩte kĩwango kĩu.
4) Atĩ Nisabu ĩkorwo ĩrĩ ya mũndũ hĩndĩ ĩrĩa kũruta gĩcunje gĩa ikũmi gũtuĩkaga nĩ watho.
Kwoguo ũrĩa wagĩtuĩka mwene wakĩo ihinda rĩa kũruta Zaka rĩathira, ndagĩrĩirũo nĩ kũruta Zaka, o ta angĩkĩgũra kana akĩheo kĩagethwo.
Ihinda rĩa watho wa kũruta gĩcunje gĩa ikũmi:
Nĩnomũhaka Zaka ĩrutwo kuuma harĩ mũmero na matunda rĩrĩa ciambĩrĩria gũkomania, na kĩmenyithia gĩa kũmata kwa ũthingu nĩ ta ũũ:
a- Harĩ mbeũ: Rĩrĩa cioma na cianyita na gũtuĩka nyũmũ.
b- Harĩ matunda ma mitende: nĩ rĩrĩa merũha kana magacanjama.
c- Harĩ Thabibũ: gũkorwo ciororote na ciĩ na mũrĩo.
Nisabu yakĩo:
Nisabu ya ngeta na matunda: awsuq itano, na Wasq ũmwe wiganaine na saa mĩrongo ĩtanda. Nisabu rĩu nĩ Saa magana matatũ ma Mũnabii, na nĩ kwĩanana na: 900 kg kũgererania.
Mũigana wa Zaka ũrĩa wagĩrĩire ho:
Nĩ wagĩrĩru kũrutwo gĩcunjĩ gĩa ikũmi harĩ kĩrĩa gĩatitĩrĩirio hatarĩ mũthithũ o na kana ũritũ; ta kĩrĩa gĩtirĩirwo nĩ maaĩ ma mbura na ma ithima.
Na nĩ wagibu kũruta nuthu ya gĩcunjĩ gĩa ikũmi he maũndũ marĩa meheretio na kĩyo na mũthithũ; ta kĩrĩa kĩeheragio na maaĩ marĩa mathukuumagio kuuma ithima-inĩ na njũĩ-inĩ kũhũthĩra nyamũ kana macini cia mahinda maya.
Mũthemba wa kerĩ: Mabati:
Harĩ mĩhĩrĩga ya kĩrĩa kiumaga thĩ: nĩ ithaga, nĩ kĩrĩa kĩrutagwo kuuma thĩ na gĩtiganĩte nakĩo mũthemba; ta thahabu, na betha, na kĩgera, na mahiga ma goro.
Ihinda rĩrĩa nĩ watho kũruta gĩcunje gĩa ikũmi kwayo:
Angĩkĩgwatĩra na agĩtuĩka mwene wakĩo, nĩabatiĩ kũruta zakat yakĩo o hĩndĩ ĩyo, nĩũndũ tiguo kĩrabatio mwaka kũhĩtũka. Na kĩgero gĩakĩo nĩ o kĩgero kĩa thahabu na betha, na nĩkũrutagwo kuuma harĩ kĩo robo ya gĩcunjĩ gĩa ikũmi ya thogora wakĩo.
Gĩa gatatũ: Zaka ya Thahabu na Betha:
Indo iria ihũthagĩrwo ta mbeca nĩcio: Thahabu, betha, na noti cia mbeca, na nĩ watho kũruta gĩcunje kĩao gĩa ikũmi. Na ũira nĩ ciugo cia Ngai Mwene-Hinya-Wothe: “Na arĩa marũmbũiyaga thahabu na betha na matikamĩrute njĩra-inĩ ya Ngai-rĩ, mahe ũhoro wa ihera irĩ na ruo rũnene.” [At-Tawbah: 34].
Na he Hadithi ya Mũnabii: "Hatirĩ mwene thahabu o na kana betha ũtaruta haki yayo; otiga atĩ rĩrĩa gũgooka mũthenya wa ciira, nĩigacohorerwo ituĩke ibaati cia mwaki." [44] [44] Kũrutwo nĩ Bukhari namba 1402, na Muslim namba 2287.
Na kũrĩ na mwĩtĩkanĩrio kuuma kũrĩ athomi a dini atĩ nĩ harĩ wabatiri wa kũruta gĩcunje gĩa ikũmi harĩ thahabu na betha, na mbeca cia karatathi ciĩna watho ta wa thahabu na betha, nĩũndũ nĩcio ciokire ithenya rĩacio harĩ kũrutanĩra mbeca.
Kĩgero gĩa Zaka harĩ mbeeca, na mũigana ũrĩa wagĩrĩire kũrutwo:
Nĩyo nisabu ya thahabu kana betha; nĩũndũ nĩcio ciacookire handũ hamo gũtuĩka gĩthimi gĩa thogora. Na ingĩkinya nisabu ya kĩmwe kĩamo, nĩwagiibu kũrutwo Zaka harĩcio. Na kaingĩ gũthima nisabu ya noti matukũinĩ maya gwĩkaga na betha; nĩũndũ nĩyo rahũthũ gũkĩra thahabu, na gũgĩtũma ĩkinye nisabu yayo mbere ya thahabu. Mũithiramu angĩgĩa na kĩrĩa kĩiganaine na goro wa 595 giramu cia betha, na kĩhĩtũkĩrwo nĩ mwaka mũgima, nomũhaka arute gĩcunje gĩa ikũmi. Na thogora wa ngiramu ya betha nĩgarũragarũkaga kuuma ihinda rĩmwe nginya rĩngĩ. Kwaguo ũrĩa wĩna mbĩa nini na atamenyete kana nĩkinyĩte Nisabu kana aaca, nĩakũrie athegi a betha thogora wa ngiramu ĩmwe ya betha, agacoka akagĩthondania na 595, na mũigana ũrĩa ũkuoneka nĩguo Nisabu.
Ũguni: Angĩenda kũruta Zaka ya mũthithũ wake; nĩagayanie Nisabu na mĩrongo ĩna, na kĩrĩa gĩkoima kuo nĩkĩo kĩigana kĩrĩa kĩagĩrĩire kũrutwo.
Gĩa kana: gĩcunje gĩa ikũmi gĩa ũbiacara:
Nĩ marĩa maaharĩirwo kwendia na kũgũra nĩũndũ wa gũcaria umagari, na mĩthithũ ya wonjoria nĩ mĩthemba yothe ya ũtonga ĩtarĩ mbeca; ta ngari, nguo, maratathi, cuma, mbaũ na ingĩ ciothe iria iharĩirio nĩũndũ wa kwendia na kũgũra.
Mĩgîre ya wajibu wa Zaka ya indĩ cia ũbiacara:
1- Kũmĩgĩa na ciĩko ciake; ta kwedia, na kwandĩkana wĩra, na njĩra ingĩ cia woni.
2- Gũkĩgĩa nayo na itanya rĩa ũguucania; nĩkuuga gũkĩgĩa na itanya rĩa kwĩgitunia nayo, nĩtondũ ciĩko ithimĩrwo nĩ matanya, na ũguucania nĩ kĩĩko, nĩkĩo kwabatirwo itanya rĩgwatanie nakĩo o ta ciĩko iria ingĩ ciothe.
3- Atĩ gathani gakĩo gakinye nisabu ya thahabu kana ya betha.
4- Kũhingia kwayo mwaka mũgima, na nĩkuo gũthira kwa mwaka.
Ũrĩa kũrutagwo Zaka ya indo cia wendia:
Atĩ indo cia wonjoria ithimwo goro wacio mwaka wakinia na kĩmwe kĩa mbeca icio igĩrĩ, nĩcio thahabu kana betha. Na rĩrĩa ĩgathimwo thogora na ĩkinyanĩra mũigana ũrĩa wamũrĩtwo kũringana na thahabu kana betha, arute kimwe gĩa kana kĩa gĩcunjĩ gĩa ikũmi kuuma thogora wakĩo.
Gĩa gatano: Mũhothi wa kũhingũra:
Nĩyo ndĩgo ya watho mũthia-inĩ wa mweri wa ramadhani, Na nĩ kĩagereirwo mwaka-inĩ wa keerĩ wa Hijrah.
Watho wakĩo:
Gĩcunje gĩa ĩdi nĩ watho harĩ Mũithĩramu o wothe ũrĩa wĩna, mũthenya wa ĩdi na ũtukũ waguo, irio ikĩrĩte iria imũiganĩire na andũ a mũciĩ wake. Nomũhaka harĩ Mũithiramu owothe; arĩ mũndũrũme kana mũndũmũka, arĩ mwanyinyi kana mũnene, arĩ wĩyathi kana ngombo, na kũringana na Hadith: "Mũtũmwo wa Ngai nĩ aathire watho wa Zaka ya Fitiri kũrĩ ngombo na mũndũ mwĩyathi, na mũndũrũme na mũndũmũka, na mwana mũnini na mũndũ mũkũrũ, harĩ Aithĩramu." [45] Na Faradhi nĩ kuuga: gũkĩrĩrĩria na gwathana. [45] Yarugũririo nĩ Bukhari namba 1432, na Muslim namba 984.
Ũgĩ wa gwathwo gwakĩo:
Ibn Abbas, Ngai arokena nao eerĩ, aroiga ũũ: "Mũtũmwo wa Ngai Muhammad tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake nĩ aathire Zaka ya Fitri; ĩtuĩke gĩtherio kũrĩ mũhĩngi kuuma ndeto cia tũhũ na cia thoni, na ĩtuĩke kĩrĩo kũrĩ athĩni." [46] [46] Yamũrutĩtwo nĩ Abu Daawuud na namba 1609, na Ibn Maajah na namba 1827, na nĩyatũirwo nginyanĩru nĩ Al-Albaanii thĩinĩ wa Sahih Abi Daawuud na namba 1609.
Hinda ya wajibu wayo na ya kurutwo kwayo:
Nomũhaka kũrutwo gĩcunje gĩa ikũmi gĩa kũhingũra, riũa rĩathũa ũtukũ-inĩ wa Idi. Na nĩ kwendekete kũmĩruta mũthenya wa Idi mbere ya gũthiĩ kũhoya ihoya rĩa Idi. Na gũtibatiĩ gũcererwo thutha wa mahoya ma Iidi. Na angĩmĩikaria nginya thutha wa mahoya ma Iidi; nĩkũmũbatie kũmĩruta ta kũrĩha, na nĩakagĩa na wĩhia nĩũndũ wa gũkĩria hĩndĩ yakĩo ĩrĩa yagereirwo.
Nĩgwĩtĩkĩrĩkĩte kũmĩruta mũthenya ũmwe kana mĩthenya ĩĩrĩ mbere ya Iidi.
Kĩigana kĩayo na harĩa kĩrutagwo:
Swa' ĩmwe ya irio iria ciũmenyereirwo nĩ andũ a bũrũri; ta mũcere, tende na ngano kana ingĩ. Na githimi kĩa Swā'i nĩ: kilogramu ithatũ ta. Na gũtibatiĩ kũruta mbeca handũ hakĩo; tondũ nĩ mũgarũ na watho wa Mũtũmwo tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake.
Kũruta zakaa na ũrĩa gĩkũgayanwo:
Ihinda rĩa kũmĩruta:
Nomũhaka kũruta zakaa naihenya hĩndĩ ĩrĩa ihinda rĩayo rĩa kũmũhaka rĩakinya. Na gũtiagĩrĩire gũcererwo tiga harĩ ũndũ wa bata, ta rĩrĩa ũtonga wake ũkoragwo bũrũri-inĩ wa haraihu na gũtirĩ mũndũ wa kũmũrũgamĩrĩra.
Harĩa ĩrũtagĩrũo:
Ũndũ ũrĩa mwega makĩria nĩ gũruta zakaa bũrũri-inĩ ũrĩa mũthithũ ũkoragwo kuo, na nĩ gwĩtĩkĩrĩke gũtumũo kwa marĩ kuuma bũrũri-inĩ kũrĩa marĩ, magatwarwo kũngĩ harĩ mĩikarĩre ĩmwe:
a- Angĩkorwo rũgongo-inĩ gũtekũrĩ mũbatari wa Zakaa.
b- Na angĩkorwo mũndũ wa hakuhĩ mũbatari agikorwo bũrũri-inĩ ũrĩa ũngĩ.
c- Kũgĩkorwo kũrĩ na gĩtũmi kĩa watho gĩtũmaga ĩthamio, ta kũmĩtwara kũrĩa Aithiramu arĩa matanyĩirwo nĩ ng'aragu na mĩiyũro matũũra.
Zakaa nĩ ya mũhaka thĩinĩ wa mũthithũ wa mwana na mũgũrũki, kũringana na watho ũrĩa ũgwatanĩtie andũ othe, na ũrutagwo nĩ mũmenyereri wao wa mũthithũ. Na gũtigĩtĩkĩrĩkaga kũruta Zakaa otiga na nia. Nĩ ũndũ wa ciugo ciake, Ngai amũhe thayũ na kĩrathimo: "Ciĩko itaragio kũringana na niya." [47] [47] Yandikitwo ni Al-Bukhari na namba 1, na Muslim na namba 1907.
Arĩa maagĩrĩirwo kũheo Zakaa:
Irũngo cia arĩa maheagwo Zaka nĩ inanya:
Gĩkundi kĩa mbere: Fukaraa:
Nao nĩo arĩa matakoraga maikaro, irĩo, na nguo cia kũmaigania. Na mũigana wa zakaa ĩrĩa maheagwo nĩ ĩrĩa ĩmaigana na ĩkaigana arĩa mamarũmbũiyie kwa mwaka mũgima.
Kĩrũngo kĩa kerĩ: Masaakin:
Nao nĩo arĩa monaga maingi ma kũmaigana, no matikinyanagĩrwo biũ. Taarĩ ũrĩa wĩna mũcara, no ndũmũiganaga mwaka mũgima.
Kĩigana kĩrĩa maheagwo nĩ Zaka nĩ gĩa kũmaigania biũ o ene na andũ arĩa marĩ rũngũ rwao kwa mwaka mũgima.
Gĩkundi kĩa gatatũ: Arĩa mamũrĩtwo igũrũ rĩayo:
Nao nĩo arĩa maamũragĩrwo nĩ mũtongoria wĩra wa gũcokanĩrĩria zakaa, kana kũrũgamĩrĩra kũmĩiga wega, kana kũmĩkinyia kũrĩ arĩa mabatari.
Mũigana wa zakaa ĩrĩa maheagwo nĩ ũiganaine na marĩhi mao ma wĩra wao, matakorwo marĩ na marĩhi kana mũcara kuma kũrĩ thirikari.
Kĩgai gĩa kana: Arĩa mendagio ngoro ciao:
Nao nĩ othe arĩa kũheo kwao kũrehaga mwĩhoko wa: ũithiramu wao, kana hinya wa wĩtĩkio wao, kana kũgiria ũũru wao harĩ aithiramu.
Kĩgero kĩa Zaka ĩrĩa maheagwo: Nĩ kũringana na ũrĩa gũkũhotithia ngoro ciao kũmenyera.
Kĩrungu kĩa Gatano: Ngombo:
Na harĩa harorete nĩ: kũhe wĩyathi ngombo na arĩa marĩ na marĩkanĩro ma kwĩgũra.
Nake Mũkaatabu nĩwe ngombo ĩrĩa yĩgũrĩte kuma kũrĩ mwene wayo, na nĩgũingĩraga kuo kũiguũra anyuuani a Aithiramu mĩitainĩ ya mbaara.
Mũthemba wa gatandatũ: Al-Ghaarimun, nao nĩ mĩthemba yerĩ:
Kĩa mbere: Nĩ ũrĩa ũrĩ na thirĩ nĩũndũ wa mabataro make mwene, na ndarona kĩrĩa angĩũrĩha nakĩo. Na nĩakaheo kĩrĩa kĩiganu harĩ maũndũ make ma kĩdini.
Kĩa kerĩ: ũrĩa ũrĩ na thiirĩ nĩũndũ wa kũiguithania andũ, Na nĩahagwo kĩrĩa kĩngĩigania kũrĩha thirĩ wake, o na angĩkorwo nĩ mũtongu.
Gĩkundi kĩa mũgwanja: Njĩra-inĩ ya Ngai:
Nao nĩo arĩa marũĩrĩragia njĩra ya Ngai.
Kĩigana kĩrĩa maheagwo kuma harĩ zakaa: nĩ kĩrĩa kĩmaiganagĩria kwa mbaara ya kũrũĩra njĩra ya Ngai; ta gĩkũiro, matharaita, irio na indo ingĩ ta icio.
Gĩcunjĩ kĩa Inyanya: Ibnu Sabili:
Nĩwe ũrĩa mbeca ciake ithirĩte rugendoinĩ, kana akaiyĩrwo, na agĩtiga atarĩ na mbeca cia kũmũkinyia bũrũri wake.
Kĩigana kĩrĩa maheagwo kĩa zakaa: nĩ kĩrĩa kĩiganu kũmũkinyia bũrũri-inĩ wake, o na angĩkorwo arĩ mũtongu kuo.
Ibuku kĩa kana: Kwihinga.
Kwĩhinga nĩ:
Nĩ kũhoya Ngai na njĩra ya kũigeria na irio kana maa kũnyua kana maũndũ marĩa mathũkagia mũhingo, kuuma gũkĩa kwa rũcinĩ nginya riũa rĩgathũa.
Nĩ gĩtugĩ kĩmwe harĩ itugĩ cia dini ya Ũithiramu. Na nĩ watho ũmwe wa maathani ma Ngai Ũrea ĩĩ Ĩgũru biu, nĩ ũndũ wa bata kũmenyeka thĩinĩ wa dini. Na ũira wa watho waguo nĩ Korani theru, na Sunna, o na mwĩtĩkanĩrio wa Aithiramu.
Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Mweri wa Ramadhani nĩguo Qur'an yaikũrũkirio, ĩrĩ rũtongoria kũrĩ andũ, na ũira wonanagia wega wa rũtongoria na wa gũtaũranĩa ma na maheeni. Kwoguo mũndũ o wothe harĩ inyuĩ ũngĩkinyĩrwo nĩ mweri ũcio-rĩ, nĩawĩhĩnge..." [Suratul Baqara: 185]
Ciathĩ cia watho wa kwĩhinga kwa Ramadhani:
1- Ũithiramu, na gĩtikĩrĩkaga kuuma kũrĩ mũkahiri.
2- Ũgimaru, to mũhaka harĩ mwana. Na gĩthumo nĩgĩtĩkĩrĩkaga kuuma kũrĩ mwana mũnini ũrĩa ũkũranaga maũndũ, na harĩ we gĩgakoragwo nĩ kĩĩko gĩa kwongerera.
3- Meciria, ti watho kũhĩiga harĩ mũndũ ũtarĩ na meciria makinyanĩru, na kũhĩiga gwake gũtingĩĩtĩkĩrĩka; nĩ tondũ wa kwaga muoroto.
4- Kũgĩa na ũhoti, Kwa ũguo, mũrwaru ũrĩa ũremwo ndarumirĩtwo, na harĩ mũrugendo. Na nĩmarĩhaga hĩndĩ ya kwehera kwa kĩhooto: Mũrimũ na rũgendo. Na harĩ mũtumia, itemi rĩake nĩ kũrigika kwa thakame ya mwerinĩ na Nifasi.
Kũingĩra kwa mweri wa Ramadhani gũthibitithagio na njĩra igĩrĩ, nacio nĩ:
a- Kuona mweri wa Ramadhani, nĩ ũndũ wa ciugo ciake, Ngai amũhe thayũ na kĩrathimo: "Mwihinge nĩ ũndũ wa kũmwona, na mũtigĩre iyũrũko nĩ ũndũ wa kũmwona." [48] [48] Kirutirwo ni Bukhari namba 1810, na Muslim namba 1086.
b- Kũhingia mweri wa Shaban matukũ mĩrongo ĩtatũ, na ũndũ ũcio wĩkĩkaga angĩkorwo mweri mwerũ wa Ramadhani ndwoneka, kana kwagĩa na kĩgiria gĩa kũwona ta matu, rũkũngũ kana maũndũ mangĩ ta macio, kũringana na ciugo cia mũnabii wa Ngai Muhammad tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake: "Na hangĩkorwo nĩmũhithĩirwo mweri-rĩ; hĩngiai mũigana wa mweri wa Shabani mĩthenya mĩrongo ĩtatũ." [49] [49] Kũrũgamĩtio nĩ Al-Bukhari na namba 1909.
Nia ya kũĩhinga:
Mũhingo, o ta mahooya marĩa mangĩ, ndũrĩtĩkĩrĩkaga otiga na muoroto. Nayo hĩndĩ ya watho wa gwĩtanya harĩ kwĩhinga kũrĩa kwa watho nĩ ngũrani na kũrĩa gũtarĩ kwa watho, na gũtarĩrio gwaguo nĩ ta ũũ:
Kĩa mbere: Kwĩhinga kũrĩa kwĩ watho; ta kwĩhinga kwa mweri wa Ramadhani, kana kwa kũrĩha, kana kwa mwĩhĩtwa, nĩ nomũhaka gwĩka muoroto waguo ũtukũ mbere ya gũkĩa. Nĩ ũndũ wa ciugo ciake, Ngai amũhe thayũ na kĩrathimo: "Mũndũ ũrĩa ũtanyirire kũhunga gũtanakĩa, ndarĩ mfungo."[50] [50] Yamũkĩrĩtwo nĩ Ahmad na namba ya 26457, na Abu Daawuud na namba ya 2454, na An-Nasaai na namba ya 2331 na ũyũ nĩguo mũario wake.
Kĩa kerĩ: Kwĩhinga gwa kwĩyendera, na nĩwĩtĩkĩrĩke mũndũ agĩkwĩnyonere kuuma mũthenya. Mũthithũ nĩ atĩ akorwo atarĩ ahũthĩra kĩndũ gĩthũkangia mũfungo thutha wa gũkĩa.
Maũndũ marĩa mathũkagia kwĩhinga:
Kĩa mbere nĩ gũkomania: Rĩrĩa mũndũ ekĩte ũguo, mwĩhingo wake nĩũtuîkaga wa tũhũ, na nĩ watho kũrĩ we kũrĩha mũthenya ũcio ekĩte ũguo. Na nĩabatiĩ kũruta kĩrĩhio hamwe na kũrĩha, nakĩo nĩ: kũhe ngombo wĩyathi. Na angĩkorwo ndarona, nĩmũhaka ahihe mĩeri ĩĩrĩ ĩrũmĩrĩraine. Na angĩremwo kũhota nĩkũndũ wa gĩtũmi kĩa kĩndini, nĩabatiĩ kũrĩithia athĩni mĩrongo ĩtanda, akĩhe o mũthĩni nuthu ya saa' ya irio cia bũrũri ũcio.
Gĩa keerĩ: Mũndũ kũruta manii kuumana na kũmumunya, kana kũhutia, kana kwĩrutithia manii, kana gũcokerera kũrora, nĩabatiĩ kũrĩha tu atena Kaffara; tondũ Kaffara nĩ ya ngomanio tu. Ha ũhoro wa ũrĩa ũkomete, angĩomora mani; gũtirĩ ihia rĩmũkoragĩra; nĩũndũ ũndũ ũcio wĩkĩkaga atarĩ wa wendi wake, nĩagĩrĩirwo nĩ gwĩthamba janaba.
Gĩa gatatũ: Kũrĩa na kũnyua na mwĩyendo: Kũringana na uuge wa Ngai Mwene-Hinya-Wothe, atĩrĩĩ: "Rĩai na mũnyue kinya rĩrĩa rũgaatabarĩka kũrĩ inyuĩ rũrigi rwerũ rwa rũcinĩ kuuma kũrĩ rũrigi rũirũ; na thuutha ũcio rĩkĩrĩriai mũfungo kinya ũtukũ..." [Suratul Baqara: 187]
Nayo ũrĩa warĩa kana akanyua ariganĩirwo; ndarĩ na ũndũ; Na kũringana na Hadith: "Ũrĩa ũkariganĩrwo arĩ kĩhio-inĩ, agacoka akaria kana akanyua, nĩarĩkĩrĩrie kĩhio gĩake, nĩũndũ nĩ Ngai wamũrĩithia na akamũnyithia." [51] [51] Yaruguririo ni Al-Bukhari namba 6669, na Muslim namba 2709.
Gĩa kana: Nĩ kwĩruta matahiko na kwĩyenda, no rĩrĩ, ũrĩa ũhootagwo nĩ matapiko atekũenda; gũtithũkagia kĩhio gĩake, nĩ ũndũ wa ciugo ciake, Ngai amũhe thayũ na kĩrathimo: "Ũrĩa ugatahîkio, ndagĩrĩirwo nĩ kũrĩha, na ũrĩa wĩtahîkia na kwenda gwake, nĩagĩrĩirwo nĩ kũrĩha." [52] [52] Yamũkĩrĩtwo nĩ Abu Daawuud na namba 2380, na Tirimidhi na namba 719, na Ibn Maajah na namba 676.
Gĩa gatano: Nĩ kũruta thakame kuuma mwĩrĩ-inĩ; na njĩra ya gũkũma, kana kũimbũra mũtasi, kana kũguucia thakame nĩ getha ĩheanwo gũteithia mũrwaru; na maũndũ macio mothe nĩmathũkagia mwĩhingo. Na kũruta thakame nini ĩrĩa ĩrutagwo nĩguo ĩthimwo, ũndũ ũcio ndũthũkagia mũfungo. Na noguo kuma kwa thakame hatarĩ wendi wa mũndũ; ta kũitika rua, kana kũgĩa na nguraro o na kana gũkũrwo igego; maũndũ macio matithũkagia mũfungo.
Arĩa metĩkĩrĩtio gũtihinga mweri wa ramadhani:
Gĩcunjĩ gĩa mbere: Arĩa metĩkĩrĩtio kũhingũra, na nĩ mabatiĩ kũrĩha, nao nĩ:
Kĩa mbere: Mũrwaru wa mũrimũ ũrĩa kwĩhokeirwo nĩagahona, na ũrĩa gũchiaha kũngĩmũthĩnia kana kũmũritũhĩra.
Kerĩ: Mũthii; o na akorwo arĩ na ũritũ rũgendoinĩ kana ndarĩ naguo.
Na ũira wa cio cierĩ nĩ ciugo cia Ngai mwene hinya wothe: "...Na ũrĩa ũkoro arĩ mũrũaru kana arĩ rũgendo-inĩ, nĩarĩhe matukũ-ĩnĩ mangĩ..." [Suratul Baqara: 185]
Kĩa gatatũ: Mũtumia mũhitu kana ũrĩa ũronkia, mũfungo ũngĩkorwo ũkĩmaritũhĩra, kana ũkĩmathũkia o acio kana ciana ciao, na makoragwo na watho wa mũrwaru, nĩ metĩkĩrĩtio gũteithũra, no nĩ nomũhaka o eerĩ marĩhe mũfungo hĩndĩ ĩngĩ.
Gĩa kana: Mũtumia ũrĩ heidhi na ũrĩa ũrĩ nifasi, nĩ mabatiĩ arie na anyue, kĩhũngo kĩao eerĩ gũtigwĩtĩkĩrĩka, na nĩ mabatiĩ gũkĩrĩha mĩthenya ĩngĩ.
Igayanio rĩa kerĩ: Nĩ arĩa metĩkĩrĩtio gũtiga mũfungo, na nĩmaragĩrĩirwo kũruta Kaffara hatarĩ kũrĩha, nao nĩ:
Wa mbere: Mũrwaru wa mũrimũ ũtarĩ na mwĩhoko wa kũhona.
Kĩa kerĩ: Mũndũ mũkũrũ ũrĩa ũremagwo gũhinga.
Nao acio nĩmatĩhagia mũhingo, na makarĩhia mũthĩni kwa o mũthenya wa mweri wa Ramadhani. Naake mũkũrũ angĩkinya gĩkengero gĩa gũtarũka, wĩigirĩrĩko nĩũmeheragĩrio; nĩetĩkĩrĩtio gũtiga kũhĩa na gũtirĩ ũndũ ũmwagĩrĩire.
Hĩndĩ ya Kũrĩha na watho wa gũgũcereria:
Nomũhaka kũrĩha mĩhingo ya ramadhani gatagatĩ ka ramadhani ĩmwe na ĩrĩa ĩkũmĩrũmĩrĩra. Kwĩhanyĩrĩra kũrĩha, na kũrĩha gũtirĩtĩkĩrĩke gũcerio kũhĩtũkĩra Ramadhan ĩrĩa ĩngĩ. Na Aisha, Ngai arokena nake, augĩte atĩrĩĩ: "Nĩngĩakoragwo na thiirĩ wa mwĩhingo kuuma mweri-inĩ wa Ramadhani, na ndingĩhota kũrĩha tiga o mweri-inĩ wa Shabani, nĩũndũ wa wĩra wakwa harĩ Mũtũmwo wa Ngai, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake." [53] [53] Nĩrĩrũngũririo nĩ Al-Bukhari na namba 1849, na Muslim na namba 1846.
Nake ũrĩa ũkaceereria kũrĩha thuutha wa Ramadhani ĩrĩa ĩrũmĩrĩire, nĩ arĩ na mawĩra merĩ:
1- Gũceererwo nĩ ũndũ wa gĩtũmi kĩĩtĩkĩrĩku kĩa watho, ta: mũndũ gũtũũra arĩ mũrwaru nginya Ramadhani ĩrĩa ĩngĩ, ũyũ nomũhaka arĩhe wiki.
2- Kũgĩkaria atarĩ na gĩtumi kĩagĩrĩru kĩa kĩwatho, ũcio wĩkĩte ũguo nĩahĩtagia, na nĩkĩmũbatĩĩ kwĩrira, na kũrĩha, na kũhe mũthĩni irio nĩũndũ wa o mũthenya.
Kwĩhinga kwa wendi mwene kũrĩ ũrĩa wĩna thirĩ ya mĩhingo ya kũrĩha:
Mũndũ ũrĩa wĩna kũrĩha kĩndũ gĩa mweri wa Ramadhani; nĩ wega makĩria kũambĩrĩria gwĩka ũguo mbere ya kwĩhinga kwa kwĩyendera. No rĩrĩ, angĩkorwo mũfungo wa kwĩyendera nĩ ũrĩa ũhĩtũkagirwo nĩ mahinda maguo -ta mũfungo wa Arafa na Ashura-; nĩ amĩfunge mbere ya kũrĩha; nĩũndũ kũrĩha kũrĩ na mweanya mũnene, na ĩndĩ Arafa na Ashura nĩ ihĩtũkaga. Ĩndĩ hatirĩ mũndũ wĩhingaga mĩthenya ĩtandatũ ya mweri wa Shawal otiga arĩkia kũrĩha mĩthenya ĩrĩa aatigire.
Maundũ marĩa magiragia kũhunga:
1- Kwĩhinga mũthenya wa Idi ya Fitri, na mũthenya wa Idi ya Adhuha; nĩũndũ nĩ mũgiro.
2- Kwĩhinga matukũ ma Tashreeq ma mweri wa Thul-hijjah, otiga tu harĩ Mũtamattii kana Qarin arĩ Hajj-inĩ, angĩaga Hadiyu. Na mĩthenya ya Tashreeq nĩyo: Mũthenya wa ikũmi na ũmwe, na wa ikũmi na ĩrĩ, na wa ikũmi na ithatũ wa mweri wa Thul-Hijjah.
3. Mũthenya wa nganja nĩ ũndũ wa nganja, naguo nĩ mũthenya wa mĩrongo ĩtatũ wa mweri wa Shaaban. Angĩkorwo nĩ ũtukũ wa matu kana rũkũngũ rũrĩa rũgiragia mweri kuoneka.
Maũndũ marĩa matiendeketee mũfungo:
a- Kũamũra mweri wa Rajabu kwa kwĩhinga. b- Kwĩhinga mũthenya wa Ijumaa wiki, nĩ tondũ wa ũgirio ũcio. Angĩhinga mũthenya ũmwe mbere yaguo kana thutha waguo, waganwo ũcio nĩweheraga.
Mĩhĩnga ĩrĩa yendekithanĩtio:
a- Mĩthenya itandatũ ya mweri wa Shawwal. b- Kwĩhinga mĩthenya kenda ya mweri wa Thil-Hijja, na ũrĩa wa bata makĩria nĩ mũthenya wa Arafa, tiga harĩ mũhaji; we gũtibatiĩ ehĩnge, na kwĩhinga mũthenya ũcio nĩkuoheragĩra mehia ma mĩaka ĩĩrĩ. c- Kwĩhinga mĩthenya ĩtatũ ya o mweri, na ũrĩa kwagĩrĩire makĩria nĩ gũciĩka mĩthenya-inĩ ĩrĩa mĩerũ, nayo nĩ: wa ikũmi na ĩtatũ, na wa ikũmi na inya, na wa ikũmi na ithano. d- Kwĩhinga mũthenya wa mbere na wa kana wa kĩla kĩumwa, nĩũndũ Mũtũmwo tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake aĩhingaga mĩthenya ĩyo; nĩũndũ ciĩko cia ndungata nĩcionanagio mĩthenya-inĩ ĩyo.
Kwĩhinga kwa kwĩyendera:
a- Kwĩhinga kwa Daawuud (Ngai amũhe thayu), nĩahingaga mũthenya na agahũgũka mũthenya.
b- Kwĩhinga mweri wa Ngai wa Muharram, na nĩguo mweri ũrĩa mwega makĩria gwĩhingwo, na ũndũ wa bata makĩria harĩ guo: nĩ kwĩhinga mũthenya wa Ashura, ũrĩa nĩguo mũthenya wa ikũmi wa mweri wa Muharram, na gwĩhingwo mũthenya wa kenda hamwe naguo; nĩũndũ wa ũrĩa oigire Mũtũmwo wa Ngai, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake: “Ndatũra nginya mwaka ũroka, ti-itherũ nĩngũrĩa saumu ya mũthenya wa kenda.” [54] Na nĩ kũoherithagia mehia ma mwaka ũrĩa mũhĩtũku. [54] Yariirwo ni Muslim na namba 1134.
Ibuku rĩa Gatano: Kuoha Thabarĩ na Gũcerera kũrĩ Meka.
Hajj na rũthiomi: Muoroto. Na kĩdini: Nĩ kũrora gũthiĩ Nyũmba ya Ngai ĩrĩa Theru na kũndũ kũrĩa gũtheru hĩndĩ ĩrĩa njamũre nĩguo kũruta mĩhango mĩamũre.
Na 'Umrah: Kĩrũthiomi nĩ gũceera.
Na kĩwatho-inĩ gĩa dini: Nĩ gũcerera Nyũmba ya Ngai ĩrĩa theru hĩndĩ o yothe nĩ ũndũ wa kũruta ciĩko imwe ciaganu.
Na gũcerera nyũmba ya Ngai nĩ kĩmwe gĩa itugĩ cia Ũithiramu na mĩthingi yayo ĩrĩa mĩnene. Na nĩgwathirwo mwaka-inĩ wa kenda wa Hijira, Na Mũnabii ahijjire Hajj ĩmwe tu; nayo nĩ (Hajjatul-Wadaa).
Na nĩ watho gũthiĩ gũcerera nyũmba ya Ngai o rita rĩmwe harĩ muoyo wa mũndũ, kũrĩ ũrĩa wĩna ũhoti. Na kĩrĩa gĩkĩrĩte nĩ mũhothi. Na ha ũhoro wa Umura, nĩ ũndũ wa mũhaka kũringana na uuge wa athomi aingi, na ũira nĩ ciugo ciake tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake rĩrĩa aũririo: Kaĩ atumia nĩ marĩ na Jihadi? Akiuga: "Ĩĩ, nĩ mũgĩrĩire Jihadi itarĩ na mbaara thĩinĩ wayo: Hajj na Umrah." [55] [55] Yamũkĩrĩtwo nĩ Ahmad na namba 25198, na An-Nasaai na namba 2627, na Ibn Maajah na namba 2901.
Mawatho ma gũtũma Hajj na Umra ikorwo irĩ cia mũhaka:
1- Ndini ya Ũithiramu
2- Ũgĩĩ
3- Kugimara
4- Wĩyathi
5- Ũhoti
Na ningĩ harĩ mũtumia nĩ kũrĩ kĩrĩra kĩa gatandatũ, nakĩo nĩ gũkorwo na Mahram ũrĩa mathiaga nake kũkĩruta. Nĩũndũ ndetĩkĩrĩtio gũthiĩ rũgendo rwa Hija kana rũngĩ o rũothe, ate na mũharamu, nĩ ũndũ wa ciugo ciake, Ngai amũhe thayũ na kĩrathimo: "Mũtumia ndakaĩ gũthii rũgendo no tiga arĩ na mũndũrũme wa mũciĩ, na gũtirĩ mũndũrũme ũngĩtonya kũrĩ we no tiga arĩ na mũndũrũme wa mũciĩ."[56] [56] Yandikitwo ni Al-Bukhari namba ya 1862, na Muslim namba ya 1341.
Na mahram wa mũtumia nĩwe: mũrũmewe, kana ũrĩa wakamĩtio kũmũhika kwa tene na tene; Kwa njiarwa; ta mũrũ wa nyina na ithewe, na tatawe na mũrũ wa mũrũ wa nyina, na mũrũ wa nyina wa maitũwe, kana nĩũndũ wa kũnyonka; ta mũrũ wa nyina wa iria, kana nĩũndũ wa ũhiki; ta mũrũme wa nyina na mũrũ wa mũrũmewe.
Nayo ũhoti: nĩ kũgĩa na hinya wa kĩ-mbeca na wa mwĩrĩ, na kũhota gũkũira na gũkirĩrĩria rũgendo, na kũgĩa na mbeca iria imũiganu ya gũthiĩ na gũcoka, ningĩ nĩakoraga kĩrĩa gĩkũmaigana ciana ciake na arĩa abatariĩ kũmarũmbũiya, nginya rĩrĩa agacoka kũrĩ o.
Na njĩra ya Haji ĩgakorwo ĩrĩ ya ũgitĩri harĩ we mwene na mũthithũ wake.
Na ũrĩa wĩna ũhoti wa mbeca no mwĩrĩ wake ndũrĩ na hinya, angĩkorwo nĩ mũkũrũ mũno wa mĩaka kana nĩ mũrwaru na mũrimũ ũtahonaga; nĩkwamũgĩrĩire kũruta mũndũ ũkũmũthahĩra Hija na Umra.
Kwĩna mawatho merĩ kwendekana harĩ mũndũ ũrĩa ũkũrũgamĩrĩra ũngĩ thabarĩ-inĩ ya Haici na Umura:
1- Gũkorwo arĩ mũndũ ũrĩa wagĩrĩire kũruta watho wa gũthiĩ gũcerera nyũmba ya Ngai, narĩ we nĩ Mũithiramu, mũndũ mũgima na wĩna kĩrĩmbũ.
2- Gũkorwo arĩkĩtie gwĩikĩra Hija ya Ũithiramu.
Handũ ha kwĩoha:
Mawaqit: Nĩ wingi wa kiugo Miqat, na nĩguo mũhaka kĩrũthiomi; na kĩwatho-inĩ, nĩ handũ kana ihinda rĩa ũthathaiya.
Ihaji nĩĩrĩ mĩhaka ya mahinda na ya handũ:
a- Mĩhaka ya mahinda: Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "Hajj nĩ mieri moĩkaine; Kwoguo ũrĩa ũkewoha gwĩka Hajj thĩinĩ wa mieri ĩyo..." [Suratul Baqara: 197]
Na mĩeri ĩno nĩ: Shawwal, Thul-Qa'ida, na mĩthenya ikũmi kuuma mweri-inĩ wa Thul-Hijjah.
b- Mĩhaka ĩrĩa yorĩtio ya kũndũ: Nĩyo mĩhaka ĩrĩa mũhaji atabatĩĩ kũringa akĩerekeire Meka atanaingĩra wathoinĩ wa kwĩyamũra. Na nĩ atĩrĩ:
1- Dhul Hulaifa: Miqat ya Andũ a Madina.
2- Al-Juhfa: nĩyo miqat ya andu a Sham, Misri na Maghrib.
3- Qarnul Manazil: na rĩu nĩĩyũĩkaine ta As-Sail; nĩyo Miqat ya andũ a Najd.
4- Dhaat Irq: Miqat ya andũ a Iraq.
5- Yalamlam: Mũhaka wa andũ a Yemen.
Na ũrĩa mũciĩ wake wĩ mbere ya Mawaqit ĩno, nĩekwĩkĩra Ihramu nĩũndũ wa Hajj na Umrah kuuma mũciĩ gwake. Na arĩa makoragwo marĩ aikari a Makkah, nĩmambĩrĩriagia Ihram yao kuuma o Makkah, na matibatagĩrwo nĩ gũthiĩ mĩqat nĩ ũndũ wa kwambĩrĩria. Na kĩwango gia wĩgiĩ Umrah; nĩmoomaga makambata handũ harĩa hakuhĩ hatarĩ thahu, na makahĩrima. Na ũrĩa wothe wendete gũthiĩ Hajj kana Umrah, nomũhaka aingĩre wathoinĩ wa Ihiramu yacio kuuma handũ harĩa haathirwo nĩ Mũtũmwo, nacio nĩcio Mawaqit, nĩkuuga, mĩhaka ya kwambĩrĩria ĩrĩa ĩgwetetwo na mbere. gũtibatiĩ harĩ ũrĩa wenda gũthiĩ Haji kana Umra gũkira mĩhaka ĩyo atarĩ na Ihramu.
- Mũndũ o wothe ũkagerera hĩndĩ icio igwetwo cia Ihiramu, o na atarĩ wa mĩena ĩo, nĩagĩrĩirwo nĩgwĩkĩra Ihiramu kuuma o hau.
- Mũndũ ũrĩa arĩ njĩrainĩ ya gũthiĩ Meka, na ndahĩtũkĩre Miqat o na ĩmwe ya icio ciagwetwo arĩ gũkũ thĩ, iria-inĩ, kana rĩera-inĩ; no mũhaka ohe Ihram yake rĩrĩa akinya hũngũrũrũ na Miqat ĩrĩa ĩrĩ hakuhĩ nake makĩria, na he ciugo cia Umar mwan wa Khattab, Ngai akenere nake: "Rorai mwena wakĩo kuuma njĩra-inĩ yanyu." [57] [57] Yariirwo ni Al-Bukhari na namba 1531.
- Mũndũ ũrĩa ũrathiĩ na rũgendo rwa Hajj kana Umra na njĩra ya ndeke, nĩ nomũhaka harĩ we kwingĩra Ihram-inĩ rĩrĩa ndeke ĩkinya hathara-inĩ ha Mīqat ũrĩa ũrĩ njĩra-inĩ yayo, na ndamũgĩrĩire gũcererithia Ihiramu nginya ndeki ĩikũrũke kĩwanja-inĩ kĩa ndeki.
Mũtugo wa Ihiramu:
Nĩ kũiga nia ya kũingĩra wathaninĩ; Harĩ Hija, nĩ: nia ya kũingĩra Hija, na harĩ Umrah, nĩ kwĩyamũrĩra kwingĩra thĩinĩ wa Umrah. Na ndatũĩkaga mwĩgirĩrie otiga ehĩte ngoro gũtoonya ciĩko-inĩ icio cia ũthathaiya. Na o gwĩhumba nguo cia Ihiramu hatarĩ nia, gũtitaragwo atĩ nĩ Ihiramu.
Ciĩko njega cia Ihram:
1- Kwĩtheria mwĩrĩ wothe mbere ya kwĩingĩria wathoinĩ wa Hija.
2- Mũndũrũme gwĩhaka manugi mwĩrĩ-inĩ wake, no ti nguo-inĩ ciake cia Ihiramu.
3- Kũingĩra gwake Ihram nĩ na Izar na Rida njerũ na iriatũ.
4- Kwĩhira ihiramu arĩ mũtwarie na arorete Qibla.
Mĩthemba ya Mĩhango:
Mũhaji nĩathuurithagio o ũmwe wa mĩhango ĩtatũ ya wĩtungati kũringana na wendi wake, nayo nĩ:
1- At-Tamattu'; Nĩ gwĩka Ihiramu ya Umrah thĩinĩ wa mĩeri ya Hajj, na kũmĩrĩkia, na gũcoka gwĩka Ihiramu ya Hajj mwaka-inĩ o ũcio.
2- Ifraad; Nako nĩ gwĩyamũrĩra kũruta Hajj ĩrĩ wiki kuuma Miyqati, na agaikara arĩ wĩyamũre nginya arute ciĩko cia Hajj.
3- Al-Qiran; Ũguo nĩ gwĩgita nia ya Hajj na Umra hamwe, kana kwĩgita nia ya Umra, agacoka akagacania na Hajj mbere ya kwambĩrĩria twawafu yayo. Kwoguo egita nia ya Umra na Hajj kuuma Miqat, kana mbere ya kwambĩrĩria twawafu ya Umra, na eke twawafu na sa'i nĩ ũndũ wa cio cierĩ.
Na arĩa mekaga Hajj ya Mũtamatiũ na ya Kĩrani nĩ marutaga igongona, angĩkorwo matirĩ a gĩcigo kĩa Mũthikĩtĩ wa Haramu.
Na mĩhumbĩre ĩrĩa njega makĩria harĩ ĩno ĩtatũ nĩ: Tamatui; nĩũndũ mũtũmwo wa Ngai Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, nĩguo aathire arata ake[58]. Thuutha ũcio nĩ Kirani; nĩũndũ nĩ gũcerera nyũmba ya Ngai na umura, na mũthia nĩ Ifuradi. [58] Yarutirwo nĩ Muslim na namba ya 1211.
c) Na rĩrĩa ehaka Ihram na ũmwe wa mĩthemba ĩno; nĩareka Talbiyah o rĩo, akiugaga atĩrĩ: "Ndagwĩtĩka We Ngai wakwa, ndagwĩtĩka, ndagwĩtĩka wee ũrĩa ũtarĩ na mũrunawe, ndagwĩtĩka, ti-itherũ ngoci ciothe njega na ũtugi nĩ ciaku o na ũthamaki, ndũrĩ na mũrunawe." [59] [59] Yaruguririo ni al-Bukhari, namba 1549.
Nĩ kĩrĩra, na nĩkwendekete gũkĩka mũno, mũndũrũme akakĩgweta na mũgambo, nao atumia makakĩhuhuuta.
Ihinda rĩakuo: Rĩambagĩrĩria thutha wa Ihramu, na ihinda rĩarĩo rĩa mũico nĩ ta ũrĩa kũrũmĩrĩire:
Kĩa mbere: Mũhingia Umra nĩeĩtigithagia mbere ya kwambĩrĩria Tawaf.
Gĩa keerĩ: Mũhaji nĩamĩtigithagia rĩrĩa ambĩrĩria kũikia Jamrat al-Aqaba mũthenya wa Idi.
Mĩgiro ya Ihramu:
Mũgiro wa mbere: Kwenja njuĩrĩ, kũmĩreta kana kũmĩcuna kuuma gĩcigo o gĩothe kĩa mwĩrĩ wake.
Mũgiro wa kerĩ: Gũtemanga njũa kana gũcitema kuuma guoko kana kũgũrũ hatarĩ gĩtũmi, no rũngĩinĩka rũũa na arweherie, gũtirĩ ihaki igũrũ rĩake.
Mũgiro wa gatatũ: nĩ gũkunĩka mũtwe wa mũndũrũme na kĩndũ kĩmũgumatĩire, ta: ngobia na Ghutra.
Mũgiro wa kana: Mũthuuri kwĩhumba nguo cia gũtuma mwĩrĩ-inĩ wake kana gĩcunjĩ kĩa-guo; ta icati, kana gĩtambaya gĩa kĩongo, kana mũthuarĩ. Na ngũo cia gũtuma: nĩ iria ciakĩtwo kũringana na ciĩga cia mwĩrĩ, ta macokithi ma rũa, na glovesi, na macokithi. Na hekoniĩ mũtumia nĩehumbaga nguo iria erirĩria rĩrĩa arĩ ihiramu-inĩ kumana na bata wake wa kwĩhumba, otiga atĩ ndehumbaga bũrũka, na nĩahumbaga ũthiũ wake na kĩhemba kana njiribabũ rĩrĩa ahĩtũkĩrwo nĩ arũme matarĩ andũ ao, na ndagekĩre ihumbĩ moko-inĩ make.
Kĩgirio gĩa gatano: Nĩ kũhũthĩra mauta manungi wega; tondũ mũndũ ũrĩa ũrĩ ihiramu-inĩ nĩabatiĩ gwĩthemba mũtũrĩre wa mwago na mĩrembo ya thĩ na gĩkeno gĩayo, na eyerekere harĩ mũtũrĩre wa kĩrĩko.
Kĩgirio kĩa gatandatũ: Kũraga nyamũ ya gĩthaka kana kũmĩiga, mũndũ ũrĩa wĩ ihiramu ndage nyamũ ya gĩthaka, na ndateithagĩrĩrie kũmĩiga, onakana kũmĩthĩnja.
Nĩ mũgiro harĩ mũndũ ũrĩa wĩ ihiramu-inĩ kũrĩa nyamũ ĩrĩa we mwene ateire, kana ĩrĩa yateirwo nĩ ũndũ wake, kana ĩrĩa ateithĩrĩirie kũmĩtea; nĩgũkorwo harĩ we ĩtariĩ o ta kĩng'ang'i.
Na harĩ nyamũ itegagwo iria-inĩ; ti mũgiro kũrĩ mũndũ ũrĩ Ihiramu kũjitega. Na ti mũgiro harĩ we gũthĩnja nyamũ cia mũgũnda ta ngűkű na mahiũ; nĩũndũ ticio nyamũ cia gĩthaka.
Kĩgirio kĩa mũgwanja: Kwĩhikania we mwene, kana kũhikanĩria mũndũ ũngĩ, kana gũtuĩka mũira.
Kĩgirio kĩa kanana: Gũkomania; Na mũndũ ũrĩa ũgũkomania mbere ya kwĩyohora kwa mbere; Hajj yake nĩĩthũkĩte, na nĩkũmũbatie gũthiĩ na mbere na kũrĩkia ciĩko ciake, na acoke agĩke rĩngĩ mwaka ũrĩa ũkũrũmĩrĩra, na no mũhaka athĩnje ngamĩra kana ng'ombe. Na kũngĩkorwo nĩ thutha wa kwĩyohora ihiram rĩa mbere; hija yake ndĩthũkangagio, na nĩ harĩ we kũruta igongona.
Nake mũndũ mũka he ũndũ ũcio nĩ ta mũndũrũme angĩkorwo nĩ mwathĩki.
Kĩgirio gĩa kenda: Gũkorana mĩĩrĩ na mũndũ-mũka, gũtikĩrĩkĩrĩtio kũrĩ mũndũ ũrĩa wĩhĩrĩmĩtie gũkorana mĩĩrĩ na mũndũ-mũka, tondũ nĩyo njĩra ĩkinyanagia ngomanio-inĩ iria ya mũgiro. Na gĩtaũro kĩa gũkorana mĩĩrĩ nĩ: gũhutia mũndũ-muka na mararano.
Umra:
a- Itugĩ cia Umrah:
1- Ihramu.
2- Kũthiũrũrũka Kaaba.
3- As-sai'.
b- Mawatho ma Umrah:
1- Kwĩoha watho kuuma gĩtũuoinĩ kĩrĩa kĩamũrĩtwo.
2- Kwenja kana gũkuhia njwĩrĩ.
c- Mũtaratara wa Umrah:
Kĩndũ kĩa mbere kĩrĩa mũcerere aambagĩrĩria nakĩo, nĩ gũthiũrũrũka maita mũgwanja, akambĩrĩria kuuma kũrĩ ihiga rĩrĩa irũ na arĩkĩrĩrie harĩo, na thĩinĩ wa ṭawāf yake nĩabatiĩ gũkorwo etheire, na ahumbĩrĩte `awrah` yake kuuma mũkonyo nginya irũ. Na nĩ ũndũ ũkwendekana harĩ we hĩndĩ ya Tawafu yothe atĩ nĩaguũrie gĩtara gĩake kĩa ũrĩo, na eke nguo ya igũrũ rungu rwaguo, na eke mĩthia yayo ĩĩrĩ igũrũ rĩa gĩtara gĩake kĩa ũmotho. Na rĩrĩa arĩkia mũthiũrũrũko wa mũgwanja; nĩatigaga mũtugo ũcio wa kwĩhumbũra, na agahumbĩra ciande ciake cierĩ na nguo yake ya igũrũ.
Na nĩarũngamirire Ihiga rĩrĩa Iirũ, angĩahoteka kũrĩmumunya nĩarĩmumunye, na angĩremwo, nĩarĩhutie na guoko gwake kwa ũrĩo angĩahoteka na amunye guoko gwake. Na gũtamũhotekera kũhutia Ihiga rĩu, nĩ ekũrũmbũiya guoko gwake kwa ũrĩo akĩonania kwarĩrĩo, akĩugaga: “Allahu Akbar” rĩmwe tu, na ndakamumunye guoko gwake, na ndakarũgame. Na thutha ũcio agathiĩ na mbere na ũthiũrũrũki wake; ekĩrĩte nyũmba ĩo ngũrũ ya Ngai mwena wake wa ũmotho, na nĩ kĩrĩra kĩega kũhanyũka mĩthiũrũrũkoinĩ ĩtatũ ya mbere. Nayo Raml nĩ: Gũthiĩ na ihenya ũgĩkuhagĩria makinya.
Na akĩhĩtũkĩra Gakonye-inĩ ka Yemeni - narĩo nĩko gakonye ga kana ga Kaaba - angĩahota nĩamĩhutaga na guoko gwake kwa ũrĩo, atarĩ akoiga Takbir o na kana kũmĩnyungia. No angĩremwo nĩ kũmĩhutia, nĩathiiaga na mbere atarĩ akũmĩonia na ciara na ndoigaga Takbir. Nĩarauga rĩngĩ arĩ gatagatĩ ka Kona ya Yemeni na ĩrĩa Njirũ, atĩrĩl: "We Mwathani witũ, tũhe mawega gũkũ thĩ, na mawega kũu igũrũ, na ũtũgitĩre kĩherithio kĩa mwaki." [Suratul Baqara: 201]
Na akĩrĩkia Tawafu yake; ahoye rakati igĩrĩ thutha wa Makamu ya Ibrahĩmu thayũ ũkorwo hamwe nake, angĩkorwo gwĩka ũguo nĩ kũhoteke, no angĩremwo, ahoyere handũ o hothe thĩinĩ wa Mũthigiti ũcio mũtheru. Na nĩ Sunna gũthoma Suratul (Kafirun) Raka-inĩ ya mbere thutha wa Fatiha, na rak'a-inĩ ya keerĩ thutha wa Fatiha gũthoma Suratul Ikhlaswi, agacoka akerekeire Mas'a, na akĩrutanĩria gatagatĩ ka Safa na Marwa maita mũgwanja; kũmũthii gwake nĩ mũita, na kũmũcooka gwake nĩ mũita.
Kwĩrutanĩria kwambagĩria na Safa, ndungata ĩkĩmĩhaice, kana ĩkarũngama harĩ kĩo, na kũmĩhaica nĩkuo kwega makĩria kũngĩhoteka. Na gũgacoka gũgathomeka ciugo cia Ngai mwene hinya wothe: "Hatarĩ nganja Swafaa na Marwa nĩ imwe cia ciama cia Ngai..." [Suratul Baqara: 158]
Nĩ kanyarari kwerekeira Qibla, acooke agooce Ngai, na amũkũrie, na aroiga atĩrĩĩ: "Gũtirĩ ngai ũngĩ tiga Ngai, na Ngai nĩwe mũnene makĩria, gũtirĩ ngai ũngĩ tiga Ngai ũmwe, ũrĩa ũtarĩ na mũrunawe, ũthamaki nĩ wake na ngumo ciothe njega nĩ ciake, nĩwe ũheyanaga muoyo na agatoria, na nĩwe mũhoti wa maũndũ mothe, gũtirĩ ngai ũngĩ tiga Ngai we wiki, nĩahingirie wĩranĩro wake, na agahotithia ndungata yake, na akahoita mĩhĩrĩga arĩ wiki." [60] Agacoka agahoya kũringana na ũrĩa angĩhota akĩoyaga moko make, na agacokera rũririkano rũrũ na ihoya maita matatũ, agacoka agaikũrũka, na athiĩ na magũrũ akerekeire Marwah, nginya akinye rũũri-inĩ rũa mbere, nao mũndũrũme agacoka agathii na ihenya nginya akinye rũũri-inĩ rũa keerĩ. Nake mũtumia ndathĩirwo kũhanyũka gatagatĩ ka imenyithia icio igĩrĩ, nĩũndũ mwĩrĩ wake nĩ wa kũgitĩrwo, no kĩrĩa athĩirwo nĩ gũthiĩ thĩinĩ wa Sa'i yothe. Agacooka agathiĩ, akambata Marwa kana akirũgama hakuhĩ nayo, na gũkĩambata nĩkuo kwega makĩria angĩkorwo nĩ kũrahũthũ, akoiga na agwĩka ari Marwa o ta ũrĩa oigire na akĩĩka ari Safa, tiga gũthoma mũhari, nĩcio ciugo cia Ngai Mwene-Hinya-Wothe rĩrĩa aroiga ũũ: "Hatarĩ nganja Swafaa na Marwa nĩ imwe cia ciama cia Ngai..." Na ũndũ ũyũ nĩ watho gwĩkwo tu hĩndĩ ya kwambata Swafa rũgendo-inĩ rwa mbere, Agacoka aikũrũke, athiĩe na magũrũ harĩa hagereirwo gwĩthiĩra, na ehanyũkie harĩa hagereirwo gwĩhanyũkia, nginya akinyie Safa, nĩekaga ũguo maita mũgwanja, gũthiĩ gwake nĩ rũgendo, na gũcoka gwake nĩ rũgendo. Na nĩ kwendekana aingĩhie wĩrutanĩriinĩ wake kũririkana Ngai na mahoya na ũrĩa gwahũthanga, na nĩagĩrĩirwo gũkorwo arĩ mũtheru kuuma harĩ thahu munene na mũnini, na ona angĩathii rũgendo rũu atarĩ na ũtheru, ũndũ ũcio nĩũngĩamũigania. Na noguo mũtumia angĩgĩa na rũnyaga rwa mweri kana rwa thutha wa gwĩcoka arĩkia Tawaf; nĩekaga Sa'i, na ũndũ ũcio nĩũmũigana; nĩũndũ wa atĩ ũtheru ti kĩrĩa kĩbataire harĩ gwĩka Sa'i, no nĩ kwendekete harĩ guo. [60] Ciugo ciamũkĩrĩtwo nĩ Muslim, namba 1218.
Rĩrĩa ahĩngia wĩra wa Sa'i, nĩ enjaga mũtwe wake kana akawĩkuhĩhia, na harĩ mũndũrũme kwenja nĩkuo kwega makĩria.
Na ũguo nĩekomĩte kũhingia wathani wa Umrah.
Al-hajj:
a- Itugĩ cia Hajj:
1- Ihramu.
2- Kũrũngama Arafa.
3- Twawafu ya Ifadhwa.
4-As-Sa'i.
b- Mawatho ma Hajj:
1- Kũingĩra mũhĩrano-inĩ kuuma mĩhaka-inĩ mĩamũre.
2- Kũrũngama Arafa mũthenya wa kenda wa mweri wa Dhul-Hijja nginya rĩrĩa riũa rĩgathũa, harĩ ũrĩa ũrũngamĩte ho mũthenya.
3- Kũrara Muzdalifah ũtukũ wa ikũmi wa mweri wa Thul-Hijjah nginya nuthu ya ũtukũ.
4- Gũkoma Mina ndukũ cia Tashriq.
5- Ramyi ya Jamarati.
6- Kwenja mũtwe kana gũkuhia njuĩrĩ.
7- Tawaf ya mwũisho.
c. Mũtaratara wa Hajj:
Mũithiramu anyite ihinda rĩa gwĩka Hijja ĩrĩ wiki angĩkinya Miiqati, makĩria ihinda rĩngĩkorwo rĩrĩ inyinyi, na angĩkinya Meka athiũrũrũke na ateng'ere, na aikare arĩ thĩinĩ wa Ihramu yake nginya erekeire Arafat mũthenya-inĩ wa Arafah, ũrĩa nĩguo mũthenya wa kenda, na aikare kuo nginya riũa rĩthũe.
Thutha ũcio nĩahumukaga kuuma kũu akĩhoyaga Talbiyah akĩerekera Muzdalifah, na agaikara kuo nginya ahoye ihoya rĩa Alfajiri, agacoka agaikara o ho akĩririkanaga Ngai na akĩhoyaga Talbiyah na mahoya nginya gũgathie.
Na gũgĩkia agathiĩ kũrĩa Mina riũa rĩtanathũa, agĩkie Jamarat ya Aqaba tũhiga twa mũgwanja, agacoka akĩenja kana agakuhia, na kwenja nĩkuo kwega makĩria.
Thuutha ũcio nĩathiũrũrũkaga gũthiũrũrũka kũrĩa kwa watho kwa ifadha, na gũthianga kũrĩa kwa mbere nĩkũmũiganaga, na gwĩka ũguo Hajj yake ĩgakoragwo ĩrĩkĩrĩire, na agĩe na kũrekererio biũ.
Agacoka agatigara na gũikia tuhiga mũthenya wa ikũmi na ũmwe na wa ikũmi na ĩrĩ, angĩkorwo nĩ wa kwĩhanyĩrĩria; akarumia ithũri iria ithatũ, o gĩthũri kĩmwe na tũhiga tũmũgwanja, agakabira na o kahiga. Akambĩrĩria na kĩrĩa kĩnini kĩrĩa kĩrĩ hakuhĩ na mũthigiti wa Al-Khaif, agacoka kĩa gatagatĩ, agacoka kĩa Jamratul-Aqaba nakĩo nĩkĩo kĩa mũthia, o gĩthũri kĩmwe akĩrũmiaga na tũhiga tũmũgwanja. Na angĩenda gũtigwo thutha wa mũthenya wa ikũmi na igĩrĩ, nĩaikie mahiga mũthenya wa ikũmi na ĩtatũ o ta ũrĩa aikaga mũthenya wa ikũmi na igĩrĩ o hamwe na wa ikũmi na ũmwe.
Na ihinda rĩa Ramy: nĩ thutha wa Zawal mĩthenya-inĩ ĩrĩa ĩtatũ.
Na angĩumagara mũthenya wa ikũmi na ĩĩrĩ rĩũa rĩtanathũa gũtirĩ ũru, na angĩikara nginya ate mahiga mũthenya wa ikũmi na ithatũ thuutha wa mĩarĩ, ũguo nĩguo kwega makĩria, nĩũndũ Ngai augĩte ta ũũ:
"...Na ũrĩa ũngĩhanyũra thikũ-inĩ igĩrĩ, ndarĩ wĩhia, na ũrĩa ũngĩtinda o nake ndarĩ wĩhia, harĩ ũrĩa wĩtigĩrĩte Ngai..." [Suratul Baqara: 203]
Na angĩenda gũthiĩ rũgendo, nĩarigiirĩrie mĩrĩngo mũgwanja ya kuoyana wega, atarĩ na Sa'i.
Na ũndũ ũrĩa mwega makĩria angĩkorwo mũndũ ndarĩ na nyamũ ya kũruta igongona: nĩ kwambĩrĩria na kwĩyamũrĩra gũthiĩ gũcerera Nyũmba ya Ngai, acoke oyĩyamũrĩre kuoha thabarĩ ĩrĩa nene ya Hija mũthenya wa kanana, na eke maũndũ marĩa marũmĩrĩire ma thabarĩ ĩyo. Na angĩyamũrĩra thabarĩ ya Hija na ya gũcerera nyũmba ĩyo hamwe, gũtirĩ ũũru, na njĩra ĩyo ĩtagwo Qiran, narĩo nĩ rĩrĩa mũndũ ekwĩyamũrĩra gũthiĩ Hija na gũcerera nyũmba ya Ngai hamwe, na gũthiũrũrũka Nyũmba ĩyo na gũteng'era o rita rĩmwe tu.
Mũrango wa Gatatũ:
Ciĩgiĩ kwĩiguithania na andũ
Athomi, Ngai amaiguĩre tha, nĩ mataarĩirie gĩthomo kĩrĩa nomũhaka o mũndũ kwĩruta, na nĩ maranĩrĩire kĩgero kĩrĩa kĩrĩ watho wa mũhaka harĩ Mũithiramu o wothe kwĩruta, na nĩ magwetire harĩ mo, kwĩruta mawatho ma kwendia na kũgũra kũrĩ ũrĩa ũrutaga biashara, nĩgetha ndakagwe wĩko-inĩ mũgiranie kana Riba atari woĩ. Na nĩ kwamũkĩrĩtwo kuuma kũrĩ amwe a arata a Mũnabii, Ngai akenere nĩo, kĩrĩa kĩrutaga ũira wa ũguo.
Umar bin Khattab, Ngai akenio nĩwe, aroiga ũũ: "Ndakagĩe mũndũ wendia thokoinĩ witũ tiga ũrĩa ũtaũkĩirwo nĩ ndini."[61] [61] Yamũkĩrĩtwo nĩ At-Tirmidhii na namba ya 487, na akauga: Hasan Gharib. Na nĩ yaagĩririo nĩ Al-Albaanii.
Na Ali mwana wa Abu Talib, Ngai amũkenere, nĩoigire atĩrĩĩ: "Mũndũ ũrĩa wĩingĩria ũrigitani atanagĩa na ũmenyo wa mawatho ma dini makonainie naguo; nĩatobete thĩinĩ wa Riba, agĩcoka agĩtoba, agĩcoka agĩtoba. Nĩkuuga atĩrĩ: nĩagwĩte thĩinĩ wa Riba." [62] [62] Rora: Mughni al-Muhtaj 2/22.
Na augĩte Ibn Abidin agĩkuurĩra Al-Alami atĩrĩĩ: Na nĩwatho harĩ mũndũ mũrũme na mũndũ mũka wothe ũrĩa mũkũrũ, thutha wa kwĩruta ũmenyo wa dini na ũtongoria, kwĩruta ũmenyo wa gwĩthamba, na gũthambia mwĩrĩ wothe, na kũhoya, na kwĩhinga, na ũmenyo wĩgiĩ kũruta gĩcunje gĩa ikũmi kũrĩ ũrĩa ũkinyĩire kĩgero gĩa kũruta, na ũhoro wa thabarĩ ya gũthiĩ Meka kũrĩ ũrĩa wathĩirwo gwĩka ũguo, na maũndũ ma ũrigitani nĩ kũrĩ arigitani, nĩgetha mehare maũndũ marĩa marĩ na nganja na marĩa matarĩ mega harĩ kũrigitana gwothe, o ũguo kũrĩ andũ a mawĩra, na mũndũ wothe ũrĩa wĩrutithagia wĩra o wothe nĩwatho harĩ we kwĩruta ũmenyo waguo na watho waguo, nĩgetha eyemagĩre maũndũ marĩa magirĩtie thĩinĩ waguo [63]. [63] Hashiyat Ibn Abidin: 1/42.
Na Annawawiy, Ngai Mwene-Hinya-Wothe amũiguĩre tha, oigĩte atĩrĩ: Nayo maũndũ ta wendia na kũhika o na mangĩ mahanaine namo, marĩa gĩtina kĩamo gĩtarĩ wajibu, nĩ haramu kũmaingĩra tiga thutha wa kũmenya marũmbũiyo mamo.[64] [64] Rora: Al-Majmu' 1/50.
Na ino nĩ mĩthingi imwe ĩkoniĩ mĩikarania ya indo, ĩrĩa ĩrutanĩtwo nĩ watho wa Gĩithiramu:
1- Gwĩtĩkĩria kĩndũ o gĩothe kĩrĩa kĩna umithio mũtheru biũ kana umithio wĩkĩrĩte; ta kwendia indo iria itĩkĩritio na kũigura, na mĩpangithanie, na Shuf-a [65]. [65] Shuf'a: Nĩyo haki ya mũnyiti itemi kwĩrutĩra gĩcunjĩ kĩa mũnyiti itemi wake kuuma kũrĩ ũrĩa wamũkĩrire na marĩhi ma mbeca.
2- Gwĩtĩkĩrĩka kwa kĩrĩa gĩothe kĩritaga na kĩgitagĩra kĩhoto kĩa andũ; ta mũraho na ũira.
3- Gũkirĩka kwa kĩrĩa gĩothe kĩrĩ na ũguni kũrĩ aiguithania, ta gũtharia maiguithanio, kĩhoto gĩa gũthuura, na mĩgeko harĩ wendia.
4- Gũgiria maũndũ mothe marĩa marĩ na ũhahami harĩ andũ, na kũrĩa indo ciao na njĩra ĩtarĩ ya kĩhooto; ta Riba, ũtunyani wa hinya, na kwĩhithĩra indo nĩguo goro wambate.
5- Watho wa gũteithania harĩ wega; ta thĩĩre, na kũazimana indo, na kũiga amana.
6- Kũgiria kũrĩa indo hatarĩ wĩra kana kĩguni kana kĩrũmi; ta gũthaka kamarĩ na Riba.
7- Kũgiria maiguithanio mothe marĩa marĩ na ũgoma na ũheeni, ta mũndũ kwendia kĩrĩa atarĩ mwene na kwendia kĩndũ gĩtamenyekaine.
8- Kũgiria njĩra ciothe cia hila cia gũkinyia kĩrĩa kĩaramu; ta Bay' al-'Inah [66]. [66] Bai'ul-'Inah: Nĩ mũndũ kwendia ũngĩ kĩndũ na thogora wa kũrĩhwo thuutha-inĩ, na amũneane, agacoka kũkĩgũra kuuma harĩ we atanamba gwĩtia thogora, na gĩthimo kĩnini gũkĩra kĩa mbere na arĩhe taslimu.
9- Kũgiria kĩrĩa gĩhĩngithagia mũndũ gwathĩkĩra Ngai, ta ũguũrani thutha wa mwito wa ijumaa wa kerĩ.
10- Kũgiria kĩndũ o gĩothe kĩrĩ na thĩna, kana gĩgatũma gũkorwo na thũ gatagatĩ ka Aithiramu, ta kwendia indo iria nĩ ngiro, na mũndũ kwendia igũrũ rĩa wendia wa mũrũ wa nyina.
Na rĩrĩa Mũithiramu ang’ararwo nĩ watho wa ũndũ mũna; nĩ aagĩrĩirwo nĩ kũũria athondeki, na ndekage ũndũ ũcio nginya amenye wega watho wa Gĩithiramu wĩgiĩ ũndũ ũcio, na ningĩ Ngai Mwene-Hinya-Wothe, aroiga ũũ: "...mũũriei andũ a ũmenyo, angĩkorwo mũtoĩ." [Suratul An Nahli: 43]
Maya nĩmo maahũthahirio gũcokanĩrĩrio, na nĩ Ngai tũhoyaga atũhe ũgĩ ũrĩa wa kũguna na wĩra mwega; nĩkũkorwo nĩwe mũtaana na mũheani. Na tha na thayũ wa Ngai cikorwo igũrũ wa mũnabii witũ Muhammad, bamĩrĩ yake na arutwo ake, o hamwe na thayũ mwingĩ mũno.
Related books
All books
Niĩ ndĩ Mũithiramu31 languagesNiĩ ndĩ Mũithiramu
Tabarĩra ĩno ĩratarĩria ũtaũkwo wa ũithiramu, Mũithiramu nũ, na jĩra ya gũtuĩka mũithiramu wa ma. Ningĩ nĩyũnganĩtie wega wa ũithiramu, imwe cia mĩtugo mĩega na ũkinyanĩru wa igũrũ biũ, gĩtĩyo gĩa atumia, na kĩhoto kĩa andũ megiĩ mũndũ, majirani, na kĩrĩndĩ. Na ĩratarĩria atĩ ũithiramu wathanĩte na kũhũranĩra mĩthemba yothe ya mĩtugo mĩega na ngumo, na kũregana na mĩtugo yothe mĩũru.
Ũhoro Mũkuhĩ Wĩgiĩ Wĩtĩkio wa Ũithiramu75 languagesŨhoro Mũkuhĩ Wĩgiĩ Wĩtĩkio wa Ũithiramu
Ibuku rĩĩ nĩ rĩrataarĩria Mĩthingi ya Wĩtĩkio ĩrĩa nĩ gwĩtĩkia Ngai, na Maraika ake, na Mabuku make, na Atũmũo ake, na Mũthenya wa Mũico, na gwĩtĩkia Mũbango wa Ngai. Na ibuku rĩĩ nĩ rĩronania maũndũ ma mũthingi marĩa Mũithiramu agĩrĩirwo nĩ gwĩtĩkia na gweka ciĩko kũringana namo, rĩgĩtĩtĩrithia bata wa gwĩkĩra hinya ũkuruhanu na Ngai kũgerera gũtaũkĩrwo nĩ Wĩtĩkio wa Ũithiramu na njĩra ndiku.
Ndini ya Ũithiramu89 languagesNdini ya Ũithiramu
Rĩitwa-inĩ rĩa Ngai-Mũingĩ wa tha, Mũiguanĩri tha. Hihi nĩ ũrĩ weyũria ciũria ta ici: Nũ wombire igũrũ na thĩ? na indo ciothe iria irĩ thĩiniĩ waciũ? Na nu wathondekire mutaratara uyu wa magegania?
Mutaratara wa Swala (Kamũrori ka Swala gacunjĩ gakuhĩ)86 languagesMutaratara wa Swala (Kamũrori ka Swala gacunjĩ gakuhĩ)
Wonia mũkuhi wa gĩĩko kĩa ũrĩa ihoya rĩrutagwo, nĩguo tũthathaiye Ngai na ũmenyo, na ihoya ritũ rĩkorwo rĩkinyanĩru itugĩ-inĩ na mawatho-inĩ. Mutaratara wa Swala Tũngĩenda kũhoya, no nginya twĩtherie kuuma thaahu nini na thaahu nene. Na tũhoye na nguo theru ciahumbīte mwĩrĩ witū. Na mwiri witu na handu hitu ha kũhoyu hagiriire gukorwo hatheru hatari thahu Twerekeire Kibla Na nĩ ũndũ mwega tũhoye twerekeire kĩndũ gĩa mbere iitũ gĩtũheeaga mũhaka (Sutra).