ሙስሊም ክስሕቶ ዘይግባእ ነገር

ሙስሊም ክስሕቶ ዘይግባእ ነገር

መእተዊ

ምስጋና ንናይ ዓለማት ጎይታ ኣላህ ይኹን፡ናይ ኣላህ ዉዳሰን ሰላምን ኣብ ልዕሊ እቲ ንዓለማት ምሕረት ኮይኑ ዝተላኣኸ፡ ኣብ ልዕሊ ስድርኡን ብጾቱን፡ ከምኡ'ዉን ኣብ ልዕሊ እቶም ክሳብ መዓልቲ ፍርዲ መንገዱ ዝተኸተሉን ብመሪሕነቱ ዝተመርሑን ይዉረድ። ብምቕጻል፡

እዚኣ ሓጻር መልእኽቲ እምብኣር፡ሓደ ሙስሊም ኣብ ዓቒድኡን(እምነቱ)፡ ዒባዱኡን(ኣምልኾኡ) ከምኡ'ዉን ኣብ ማሕበራዊ ኣተሓሕዝኡ ዘድልይዎ ኣገደስቲ ነጥብታት ዘጠቓለለት ኢያ። ንበጻሕቲ እተን ክልተ ቅዱሳን ቦታታት (ሓረመይን) ደቂ ተባዕትዮን ደቂ ኣንስትዮን፡ ብዛዕባ ጉዳይ ሃይማኖቶም ንጹር ፍልጠትን መረዳእታን ምእንቲ ክህልዎም ኢልና ኣዳሊናያ። ካብ'ቲ ለጋስን ወሃብን ዝኾነ ኣላህ፡ቅንዕትን ንውልቁ ጥራይ እተሰርሐትን፡ ጠቓሚት ክገብራ ንምነ።ንሱ ብሓቂ ዝበለጸ ዝሕተትን፡ ዝለዓለ ተስፋ ዝግበረሉን ኢዩ።

ኮሚቴ ሃይማኖታዊ ጉዳያት ኣብ ትሕቲ ጽላል መስጂድ ኣል ሓራምን መስጂድ ኣ'ነበዊን

ብስም ኣላህ እቲ ፍጹም ርህሩህ እቲ ኣዝዩ ራህራሂ ዝኾነ

ቀዳማይ ምዕራፍ፡

ምስ ዉሽጣዊ እምነት ዝተተሓሓዘ

ምዕራፍ 1፡ ትርጉም እስልምናን ዓንድታቱን፡

ኢስላም ማለት፦ ንኣላህ ንብሕትኡ ኢድካ ምሃብ ኮይኑ።ኣብ ትእዛዛቱ ተቐይድካ ምኻድ፡ ካብ ሽርክን ሽርኪ ዝፍጽሙን ነጻ ምዃን ማለት ኢዩ።

ዓንድታቱ ድማ ሓሙሽተ ኢዮም፦

ቀዳማይ፦ "ብዘይካ ኣላህ ብሓቂ ዝምለኽ ኣምላኽ የሎን፡ ሙሓመድ ድማ ናይ ኣላህ ልኡኽ ኢዮ"ኢልካ ምምስካር።

ካልኣይ፦ ሰላት(ስግደት) ብስርዓት ምስጋድ።

ሳልሳይ፦ምጽዋት (ዘካት) ምሃብ።

ራብዓይ፡ ጾም ረመዳን።

ሓምሻይ፡ ሓጅ በይቱላሂል ሓራም ዓቕሚ ንዘለዎ።

ኣገዳስነት ናይ ተዉሒድ፡

ኣላህ ንፍጥረታቱ ዝፈጠሮም'ኮ፡ ንዕኡ ከምልኹዎን ምስኡ ወላ ሓደ ከየሻርኹን ምዃኑ ፍለጥ። ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ከም'ዚ ይብል፡ {ንጋኒንን ሰብን ዝፈጠርክዎም እኮ ምእንቲ ንዓይ ንብሕተይ ከምልኹኒ ኢዩ 56} [ኣ'ዛሪያት:56] እዚ ኣምልኾት'ዚ ድማ ብዘይካ ብትምህርቲ እምበር ብኻልእ ክትፍለጥ ኣይከኣልን ኢዩ። ከም'ቲ ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ዝበሎ፡ {በዘይካ ኣላህ ብሓቂ ዝምለኽ ወላ ሓደ ከምዘየለ ፍለጥ።ናትካን ናይ'ቶም ዝኣመኑን ዝኣመናን ካብ ሓጢያትኩም ምሕረት ለምን። ኣላህ ድማ ምንቅስቓሳትኩምን መዕረፊኹምን ይፈልጥ ኢዩ 19} [ሙሓመድ፡ 19]፡ ቅድሚ ቃልን ተግባርን ብፍልጠት ጀሚሩ። ስለ'ዚ እቲ ዝዓበየ ሓደ ኣስላማይ ክመሃሮ ዝግባእ ነገር፡ ተዉሒድ ናይ'ቲ ልዑልን ኩቡርን ዝኾነ ኣላህ ኢዩ፡ ምኽንያቱ ንሱ ቀንዲ መሰረት ናይ ሃይማኖት ስለዝኾነ። ሃይማኖት ብዘይ ተዉሒድ ኣይቀዉምን ኢዩ፡ እዚ ድማ ኣብ ልዕሊ ሙስሊም ቀዳማይን መወዳእታን ግዴታ ስለዝኾነ ኢዩ። ተዉሒድ ድማ ካብ'ቲ ዝኾነ ሙስሊም ክፈልጠንን ብአአን ክሰርሕ ዝግበኦ ናይ እስልምና ዓንድታት እቲ ቀዳማይ ዓንዲ ኢዩ፡ ንሳ'ተን ድማ ሓሙሽተ ዓንድታት ኢየን፡ ከም'ቲ ኣብ ሓዲስ ዓብዱላህ ቢን ዑመር ረዲየላሁ ዓንሁ ዝተወርየ ይብል፡ ልኡኽ "ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም" ከም'ዚ ክብል ሰሚዐዮ፡ "እስልምና ኣብ ሓሙሽተ ኣዕኑድ ዝተሃነጸ ኢዩ፡ 'ብዘይካ ኣላህ ብሓቂ ዝምለኽ ኣምላኽ ከምዘየሎን ሙሓመድ ናይ ኣላህ ልኡኽ ከምዝኾነን' ኢልካ ምምስካር፡ ሰላት ምስጋድ፡ ዘካት ምሃብ፡ ሓጅ ምግባር፡ ረመዳን ምጻም"[1]። [1] ቡኻሪ ብቑጽሪ (8) ዝሰነዶ።

ሓደ ሙስሊም ትርጉም ተዉሒድ ክመሃር ይግባእ፡ እዚ ድማ ንኣላህ ብኣምልኾት ብሕታዊ ምግባር ኢዩ፡ ንዝቐረበ መልኣኽ ኮነ ልኡኽ ነብይ ኣብ ኣምልኾኡ(ንኣላህ) ሓደኳ ምስኡ መሻርኽቲ ከይገበርካ ምግዛእ ኢዩ።

ትርጉም ናይ ቃል ምስክርነት "ላኢላሃ ኢለላህ"፡

ሓደ ባርያ ብጽኑዕ እምነት፡ ብዘይካ ልዑልን ኩቡርን ኣላህ ብሓቂ ዝምለኽ ካልእ ከምዘየለ ምርግጋጹ ኢዩ፡ ንኣላህ ንበይኑ ክግዛእ፡ ነቲ ንጹህ ዝኾነ ኣላህ ብኹሎም ዓይነታት ኣምልኾት ብንጽል የተግብር፡ ከም ዱዓ፡ ፍርሒ፡ ተስፋ፡ ምዉካልን ካልእን።

እቲ ምስክርነት ብክልተ ዓንድታት ጥራሕ ኢዩ ዝረጋገጽ፦

ቀዳማይ፡ ካብቶ'ም ብዘይካ ኣላህ ዝኾኑ ኩሎም መወዳድርቲን፡ ኣማልኽቲን፡ ጣኦታትን፡ ኣምላኽነት ከምዝግበኦም ምንጻግ።

ካልኣይ፡ ኣምልኾትን እቲ ሓቀኛ ተገዛእነትን ንኣላህ ንበይኑ እምበር፡ ንኻልእ ከይሃብካ ምዃኑ ምርግጋጽ። ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ከም'ዚ ይብል፡ {ናብ ነፍሲ ወከፍ ህዝቢ(ኡመት)፡ ን "ኣላህ ጥራይ ተገዝኡ ካብ ጣኦት ከኣ ርሓቑ"ዝብል መልእኽተኛ ብርግጽ ልኢኽና ኢና...} [ኣ'ናሕል፡ 36]።

ቅድመ-ኩነት ናይ (ላኢላሃ ኢለላህ) እዚ ዝስዕብ ኢዩ፦

ቀዳማይ፡ ንድንቁርና ዝጻረር ፍልጠት።

ካልኣይ- ንጥርጣረ ዘወግድ ርግጸኛነት።

ሳልሳይ: ን ኢኽላስ(ንጽህና) ዝጻረር ሽርክነት።

ራብዓይ: ንሓቅነት ዝጻረር ሓሶት።

ሓምሻይ፡ ንፍትወት ዝጻረር ጽልኣት።

ሻድሻይ: ንምእዛዝ ዝጻረር ምግዳፍ።

ሻውዓይ: ንምቕባል ዝጻረር ምንጻግ።

ሻሙናይ፡ በቲ ካብ ልዑል ኣላህ ወጻኢ ዝምለኽ ምኽሓድ።

እዘን ቅድመ-ኩነት እዚኣተን ክትግበራ ናይ ግድን ኮይኑ፡ በዘን ዝስዕባ ክልተ ጥቕስታት ድማ ተጠቓሊለን ኣለዋ፦

ፍልጠት፡ ርግጽነት፡ ኢኽላስን ሓቅነትካን፡ ምስ ፍቕርን ተኣዛዝነትን ንዓኣ ምቕባልን።

ከም ሻሙናይ ድማ ተወሰኸ፡ ነቲ ብዘይካ ኣላህ ካብ ኩሉ ነገራት ከም ኣምላኽ ተገዛእነቱ ምኽሓድ ኢዩ።

ነቲ ምስክርነት ብሓቂ ምትግባር ድማ፡ ሽርክነት ዘይብሉ ንልዑል ኣላህ ንበይኑ ብንጽህና ምምላኽ ክኸዉን እንከሎ ኢዩ። ብዘይካ ንኣላህ ንኻልእ ኣይልምንን፡ ብዘይካ ኣብ ኣላህ ኣብ ካልእ ኣይዉከልን፡ ብዘይካ ንኣላህ ንኻልእ ተስፋ ኣይግበርን፡ ብዘይካ ንኣላህ ንኻልእ ኣይሰገድን፡ ከምኡ’ዉን ብዘይካ ንኣላህ ሱብሓነሁ ወተዓላ ንኻልእ ኣይሓርድን።

ገለ ሰባት ዝፍጽምዎ ኣብ ቀብሪታት ምኹላል፡ ካብ'ቶም ሰብ ቀብሪ (ምዉታት) ሓገዝ ምሕታት፡ ንኣላህ ገዲፍካ ንዓታቶም ምልማንን፡ ኣብ ኣምልኾትካ ሽርክነት ጌርካ ማለት'ዩ። ስለ'ዚ ኣብ'ዚ ከይንወድቕ ክንጥንቀቕን ካብኡ ከነጠንቅቕን ይግባእ። ምኽንያቱ እዚ ካብ'ቲ ሙሽሪክን ካብ ኣላህ ወጻኢ ንጣኦታትን ኣእማንን ኣእዋምን ብምምላኽ ዝፍጽምዎ ዓይነት ተግባር ስለዝኾነ። ንሱ እቲ ካብኡ ንምጥንቃቕን ንምኽልካልን ኢሉ መጻሕፍቲ ዝወረደሉን ልኡኻት ዝተለኣኹሉን ሺርክ ኢዩ።

ትርጉም ምስክርነት ሙሓመድ ልኡኽ ናይ ኣላህ ምዃኑ፦

ኣብ ዝኣዘዞ ምእዙዝ ምዃን፡ ዝተዛረቦ ሓቂ ምባል፡ ካብቲ ዝኸልከሎን ዝኾነኖን ምርሓቕ፡ ንኣላህ ብዘይካ በቲ ንሱ ዝሓገጎ ብኻልእ ዘይምምላኽ። ሓደ ሙስሊም ሙሓመድ ወዲ ዓብዲላህ ኣል-ቁረሺ ኣል-ሃሺሚ፡ ናብ መላእ ደቂ ሰባትን ኣጋንንትን ዝተላእኸ ናይ ልዑልን ኩቡርን ኣላህ ልኡኽ ምዃኑን ይምስክር። ከም'ቲ ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ዝበሎ፡ {( 'ኦ ሙሓመድ)፡ኣንቱም ሰባት ኣነ'ኮ ናብ ኩሉኹም ዝተላኣኽኩ ልኡኽ ናይ ኣላህ ኢየ በል ...} [ኣል ኣዕራፍ፡ 158]

ኣላህ ድማ ንሃይማኖቱ ንኸብጽሕን ንፍጥረታት ንኽመርሕን ከም ዝለኣኾ፡ ከም'ቲ ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ዝበሎ፡ {ናብ ሓፋሽ ሰባት ኣበሳርን ኣጠንቃቕን ጌርና እምበር ንኻልእ ኣይለኣኽናካን፡ ይኹን'ምበር ብዙሓት ሰባት ኣይፈልጡን ኢዮም 28} [ሰባእ፡ 28] ከምኡ'ዉን ከም'ቲ ኣላህ ኣብ ቑርኣን ዝበሎ፡ {(ኦ ሙሓመድ !)ንዓለማት ርህራሄ ክትከዉን እምበር ንኻልእ ኣይለኣኽናካን} [ኣልኣንቢያእ፡ 107]

ናይ'ዚ ምስክርነት እዚ ዝጠልቦ ነገር፡ ንልኡኽ ኣላህ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ኣብ ጐይታ መሰል ከምዘይብሉን፡ከምኡ'ዉን ናብ ፍጥረታት ቁጽጽር፡ ወይ ድማ ኣብ ኣምላኽነት መሰል ከም ዘለዎም ዘይምእማን ኢዩ። እኳ ደኣ ንሱ ዘይምለኽ ባርያን ዘይከሓድ ልኡኽን ኢዩ። ንነብሱ ይኹን ንኻልእ ሰብ ክጠቅምን ክጎድእን ዝኽእል ዝኾነ ነገር ኣይዉንንን፡ ብዘይካ ብፍቓድ ኣላህ እንተኾይኑ እምበር፡ ከም'ቲ ኣላህ ኣብ ቑርኣን ዝበሎ፡ {(ኦ ሙሓመድ! )ኣነ መዝገባት ኣላህ ምሳይ ኣሎ ኣይብለኩምን፡ ስውር ነገር'ዉን ኣይፈልጥን፡ ከምኡ'ዉን ኣነ መልኣኽ ኢየ ኣይብለኩምን ኢየ፡ እቲ ናባይ ዝወረደ መለኮታዊ ቃል(ዋሕይ) እንበር ካልእ ኣይስዕብን ኢየ በሎም... } [ኣል- ኣንዓም፡ 50]

ካልኣይ ምዕራፍ፡ ትርጉም ኢማንን ዓንድታቱን፡

ኢማን፦ብልቢ ምዉሳን፡ ብልሳን ምዝራብ፡ ብልቢን ብኣካላትን ድማ ምትግባር ኢዩ። ብምእዛዝ ይዉስኽ፡ ብሓጥያት ድማ ይጎድል።

ስለ'ዚ እምነት፡ እቲ ኣምልኾታት ቅኑዕን ቅቡልን ንክኸዉን መሰረታዊ ቅድመ-ኩነት ክህልዉ ዘለዎ ኢዩ። ከምኡ'ዉን ሽርክን ኩፍርን (ክሕደት) ንኹሉ ሰናይ ግብርታት ዘጥፍእ ኢዩ። ከም'ቲ ኣላህ ብዘይ ውዱእ ዝግበር ስግዳን ዘይቕበል፡ ከምኡ ድማ ብዘይ ምእማን ዝግበር ኣምልኾት ኣይቕበልን ኢዩ። ልዕል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ከምዚ ይብል፡ {ካብ ወዲ ተባዕታይ ወይ ጓል ኣንስተይቲ ዝኣመነ ኮይኑ ሰናይ ስራሓት ዝሰርሐ፡ ንሳቶም ገነት ክኣትው ኢዮም፡ ከምታ ኣብ ፍረ ተምሪ ዘላ ንእሽተይ ነጥቢ ዝኣክል እኳ ኣይክብደሉን እዮም።124} [ኣ'ኒሳእ፡124]

ሺርኪ መበላሸዊ ስራሕ ምዃኑ ግሉጽ ኢዩ፡ ከም'ቲ ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ዝበሎ፡ {ናባኻን ናብቶ'ም ቅድሜኻ ዝነበሩን፡ (ብኣላህ) እንተ ኣሻሪኽካ፡ ስራሕካ ከምዝበላሸዉን ካብቶ'ም ዝኸሰ ሩ'ዉን ከምእትኸዉንን ናባኻ ብርግጽ ወሪዱ ኢዩ65}። [ኣ'ዙመር፡ 65]

ዓንድታት ኢማን ሽዱሽተ ኢዮም።ብኣላህ ምእማን፡ ብመልኣኽቱ ምእማን፡ ብመጻሕፍቱ ምእማን፡ ብልኡኻቱ ምእማን፡ ብመወዳእታ መዓልቲ ምእማን፡ከምኡ'ዉን ብጽሕፍቶ(ቀደር) ጽቡቕ ይኹን ሕማቕ ምእማን።

1) ብልዑል ኣላህ ምእማን ድማ ሰለስተ ነገራት የጠቓልል፡

1) ብኣፋጣጥራኡ ምእማን፡

እዚ ማለት፡ንልዑል ኣላህ ብተግባራቱ ሓደ ምግባር ኢዩ፡ከም ፍጥረት፡ሽሻይ ሙማትን ምትንሳእን፡ ብዘይካ ኣላህ ፈጣሪ የሎን፡ ብዘይካ ኣላህ ወሃቢ ሺሻይ የሎን፡ ብዘይካ ኣላህ ህይወት ዝህብ የልን፡ ብዘይካ ኣላህ ዘምዉት የሎን፡ኩሉ ኣብ ኣድማስ(ፍጥረት) ዘሎ ዉን ብዘይክኡ ዘካይዶ የሎን፡ንሱ እቲ ንጹህ ዝኾነ ጎይታ ኢዩ።

ካብ ፍጡራት ሓደኳ ንኣፋጣጥራ ዝምልከት ንጹህ ኣላህ ምዃኑ ዝኽሕድ ኣይተፈልጠን፡ብዘይካ እቲ ንሓቂ ዝጻረርን በቲ ዝብሎ ዉን ብልቡ ዘይኣምነሉን ምስዝኸዉን ጥራሕ ኢዩ። ከም'ቲ ንፊርዖን ዘጋጠሞ ንህዝቡ ከም'ዚ ክብሎም እንከሎ፡ {...ኣነ እቲ ልዑል ጐይታኹም ኢየ} [ኣልናዚዓት፡ 24] እዚ ግን ካብ ልባዊ እምነት ዝነቐለ ኣይኮነን።ከም'ቲ ልዑል ኣላህ ብዛዕባ ነቢ ሙሳ ዓለይሂ ሰላም ዝበለ፡ {(ሙሳ )ኢሉ፡ ነዞም ተኣምራት ንጹራት መረዳእታታት ዘዉረዶም፡ ብዘይካ ፈጣሪ ሰማያትን ምድሪን ካልእ ከምዘየሎ ብርግጽ ፈሊጥካ ኢኻ። ኣነ ድማ ኦ ፊርዖን! ብርግጽ ጥፉእ ከም ዝኾንካط ኢየ ዝቖጽረካ። [ኣል ኢስራእ፡ 102] ከምኡ'ውን ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ከም'ዚ ይብል፡ {ነብሶም ርግጸኛ ከምዝኾነት እናፈለጡ፡ ብበደልን ትዕቢትን ከሓድዋ... } [ኣነምል፡14]

እዘን ፍጡራት ፈጣሪ ክህልወን ናይ ግድን ኢዩ፡ ምኽንያቱ ዝኾነ ኣካል ንነብሳ ብነብሳ ክትፈጥር ስለ ዘይትኽእል። ምኽንያቱ ሓደ ነገር ንባዕሉ ኣይፈጥርን: ብኣጋጣሚ' ዉን ክርከብ ዘይከኣል ኢዩ። ንዝኾነ ይኹን ዝርከብ ነገር ዝፈጥሮ ክህልዎ ግድን ኢዩ፡ ነዚ ኣደናቒ ዝኾነ ስርዓትን ዝሰመረ ምትእስሳርን ምህላው፡ ብኣጋጣሚ ዝተረኸበ ንኽትብል ስለዘይትኽእል ይእግድ። ነዚ ድማ ፈጣሪ ክህልዎ ግዴታ ይኸዉን፡ ንሱ ድማ ጎይታ ዓለማት ዝኾነ ኣላህ ኢዩ። ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ከምዚ ይብል፡ {ወይስ ብዘይ ሓደ ነገር ድዮም ተፈጢሮም ወይ ንሳቶም ፈጠርቲ ኢዮም(35)} {ወይሲ ንሰማያትን ምድሪን ዶ ፈጢሮም? እኳ ደኣ ንሳቶም ዘይኣምኑ ኢዮም (36)} [ኣ'ጡር፡ 35-36]

ሙሽሪኪን፡ ብዋንነት ናይ ልዑል ኣላህ እናረጋገጹ፡ ኣብ ኣምልኾት ግን ሽርኪ ይገብሩ ነበሩ። እዚ ድማ ኣብ እስልምና ኣየእተዎምን። ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ድማ ተዋጊእዎም፡ ደሞምን ገንዘቦምን ከኣ ሓላል ገይሩዎም፡ ምኽንያቱ ኣብ ኣምልኾት ሽርኪ ስለ ዝገበሩ ኢዩ። ምስኡ(ፈጣሪ) ጸምቢሮም ንኻልኦት፡ ከም ጣኦታት፡ ኣእማን፡ ኣማልኽቲን ካልኦትን ኣምሊኾም።

2- ብኣምልኾት ምእማን፡

ብኣምልኾት ምእማን ማለት፦ ንሱ(ኣላህ) በይኑ ሓቀኛ ዝምለኽ ምዃኑን፡ መሻርኽቲ ከምዘይብሉን ምእማን። (ኣል ኢላህ) ማለት (ኣልማእሉህ)ኢዩ፡ እዚ ማለት ከኣ፡ ብፍቕርን ብዕቤትን ብትሕትናን ዝምለኽ ማለት ኢዩ።

ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ከምዚ ይብል፡ {ኣምላኽኩም ሓደ ኣምላኽ ኢዩ፡ በዘይክኡ ብሓቂ ኣምልኾት ዝግበኦ ጎይታ የሎን።ንሱ እቲ ፍጹም ርህሩህ እቲ ኣዝዩ ራህራሂ ኢዩ። 163} [ኣልበቐራ፡ 163]።

ኩሉ ምስ ኣላህ ካልእ ኣሻሪኹ ዘምለኸን ካብኡ ወጻኢ ዘምልኽ ዘበለ ኩሉ፡ ኣምላኽነቱ ሓሶት(ጌጋ) ኢዩ። ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ከምዚ ይብል፡ {እዚ ክኣ፡ ኣላህ ባዕሉ ሓቂ ብምኻኑ፡ ካብኡ ወጻኢ ዝግዝእዎ ነገር ብፍጹም ሓሶት ብምዃኑን፡ ኣላህ ባዕሉ ካብ ኩሉ ዝለዓለን ዝዓበየን ብምዃኑ ኢዩ 62} [ኣልሓጅ፡ 62]

በዚ ምኽንያት እዚ፡ እቶም ካብ ኑሕ ክሳብ መሓመድ ዝነበሩ ልኡኻት ዓለይሂሙ'ሰላም ንህዝብታቶም ናብ ተዉሒድ ኣላህን ንኣላህ ንብሕቱ ብዘይ ዝኾነ መሻርኽቲ ናብ ምምላኽን ይጽዉዕዎም ነበሩ። ልዑል ኣላህ፡ ነቲ ኣሻረኽቲ ምስኡ ጌሮም ዝግዝእዎም፡ሓገዝ ዝሓትዎምን ዓወት ዝልምንዎምን ዝነበሩ ኣማልኽቲ፡ ብኽልተ ኣእምሮኣዊ መርትዖታት ገይሩ ኣፍሪስዎ ኢዩ።

ቀዳማይ፡ ኣብ'ዞም ዘምልኽዎም ኣማልኽቲ ገለ'ኳ ካብ ባህርያት ኣምላኽነት የብሎምን፡ ንሳቶም ፍጡራት እምበር ፈጠርቲ ኣይኮኑን፡ ነቶም ዘምልኽዎም ዘምጽእዎ ጥቕሚ የብሎምን።ንዝመጽእ ጉድኣት'ውን ኣይከላኸሉሎምን፡ ህይወትን ሞትን ትንሳኤን'ዉን ኣይዉንኑን ኢዮም። ከም'ቲ ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ዝበሎ፡ {ብዘይካኡ ኣማልኽቲ ገይሮም፡ ንሳቶም ሓንቲ ነገርኳ ኣይፈጥሩን ንባዕሎም ድማ ፍጡራትን፡ ንርእሶም ድማ ጉድኣት ኮነ ጥቕሚ ኣይዉንኑን፡ ሞት ኮነ ህይወት ትንሳኤ'ዉን ኣይዉንኑን ኢዮም(3)} [ኣል ፉርቓን: 3]

ካልኣይ፡እዞም ኣሻርኽቲ፡ ልዑል ኣላህ ንብሕቱ ብዘይ መሻርኽቲ ፈጣሪን ኣመሓዳሪን ምዃኑ ይኣምኑ ኔሮም። እዚ ድማ ከም'ቲ ብ ሩቡብያ ብሕታዊ ዝገበርዎ፡ ብ ኡሉሁያ’ዉን ብሕታዊ ክገብርዎ የገድዶም። ከም'ቲ ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ዝበሎ፡ { እዛ መሬትን ኣብኣ ዘሎን ናይ መን ኢዩ? ትፈልጡ እንተኾንኩም በሎም 84 ናይ ኣላህ ኢዩ ክብሉ ኢዮም፡ እምበኣርከስ ኣይትዝክሩን ዲኹም? በሎም 85 ጎይታ ናይተ'ን ሸዉዓተ ሰማያትን ናይ'ቲ ዓቢይ ዝፋንን መን'ዩ በሎም? ናይ ኣላህ ክብሉ ኢዮም። እሞ ኣይትፈርሁን'ዶ በሎም 87 መን ኢዩ ግዝኣት ኩሉ ነገር ኣብ ኢዱ ዝኾነ፡ ዘዕቁብ እምበር፡ ኣብ ልዕሊኡ ግን ዘዕቁቦ ዘየሎ ትፈልጡ እንተኾንኩም በሎም። (88) ናይ ኣላህ ክብሉ ኢዮም፡ እሞ ከመይ ጌርኩም ትታለሉ? በሎም(89)} [ኣልሙእሚኑን፡ 84–89] ብተዉሒድ ኣሩቡቢያ ምስ ተኣመኑ፡ ንዕኡ ንንጹህ ዝኾነ(ኣላህ) ኣምልኾት ንበይኑ ክገብርዎን፡ኣብ ኣምልኾቱ ኸኣ ምስኡ ንሓደ እኳ ከየሻርኹ ከምልኽዎን ግዴተኦም ኢዩ።

3- ብኣስማትን ባህሪያትን ምእማን(ናይ ኣላህ)፡

ማለት፡ ነቲ ኣላህ ባዕሉ ንባዕሉ ኣብ መጽሓፉ ዘረጋገጾ ምርግጋጽ፡ ወይ ልኡኽ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ኣብ መንገዱ(ሱና)ዘጽደቖ፡ ገለ ካብ ኣስማትን መግለጺታትን፡ በቲ ንልዑል ኣላህ ዝምጥን መገዲ፡ ከይተቐየረን፡ ከይተጠወየን፡ (ኣብ ኣእምሮ)ከይተመሳሰለን፡ ከይተቐረጸን፡ ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ከምዚ ይብል፡ {ንኣላህ ጽቡቓት ኣስማት ኣለዎ ብኡኡ ድማ ጸዉዕዎ፡ ነቶም ኣስማቱ ብጌጋ ዝገልጹ ድማ ግደፍዎም። በቲ ዝሰርሕዎ ዝነበሩ ዓስቦም ክረኽቡ ኢዮም።180} [ኣል ኣዕራፍ፡180] ከምኡ'ዉን ኣላህ ኣብ ቑርኣን ከም'ዚ ይብል፡ {...ወላ ሓደ ንዕኡ ዝመስል የሎን ንሱ ሰማዒን ረኣዪን ኢዩ።} [ኣ'ሹራ፡11]

ናይ ሺርኪ ክፋላት ሰለስተ ኢየን፡

1- ዓቢ ሺርክ።

2- ንእሽተይ ሺርክ።

3-ስዉር ሽርኪ።

1- ዓቢይ ሺርክ፡

ባህርያቱ ከኣ ፡ ኣብ'ቲ ፍሉይ ባህርያት ናይ ኣላህ ብዘይክኡ ምስ ኣላህ ማዕረ ምግባር ኢዩ። ከም'ቲ ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ዝበሎ፡ {ምስ ናይ ዓለማት ጎይታ ማዕረ ንገብረኩም ስለ ዝነበርና 98} [ኣ'ሹዓራእ፡ 98]

ንሱ(ዓቢ ሽርክ) ድማ ኣምልኾት፡ ካብ ልዑል ኣላህ ወጻኢ ንዝኾነ ኣካል ምሃብ ዘጠቓልል እዩ፡ ወይ'ዉን ገለ ካብኡ ንኣላህ ዘይኮነ ንኻልእ ኣካል፡ ከም ዱዓእ፡ ሓገዝ ፡ መብጽዓ፡ ምሕራድን ካልኦት ዓይነታት ኣምልኾት ምሃብ ኢዩ።

ወይ ድማ፡ ነቲ ልዑል ኣላህ ሓራም ዝገበሮ ፍቑድ ምግባር የጠቓልል፡ ወይ ነቲ ሓላል ዝገበሮ ሓራም ምግባር፡ ወይ ነቲ ኣላህ ግዴታ ዝገበሮ ምግዳፍ፡ ከም'ቲ ነቲ ኣብ ሃይማኖት ሓራም ምዃኑ ፍሉጥ ነገራት ፡ ማለት ከም ምዝማዉ፡ ዘስክር መስተ ምስታይ፡ንወለዲ ዘይምእዛዝ፡ ሓረጣ ወይ ነዚ ዝኣመሰለ ነገራት ሓላል ምግባር።

ወይ ነቲ ሎዑልን ኩቡርን ኣላህ ሓላል ዝገበሮ ጽፉፍ ነገራት ሓራም ምግባር። ወይ ድማ ነቲ ኣላህ ግዴታ ዝገበሮ ምትራፍ፡ ከም ን ስግዳን ግዴታ ከምዘይኮነ፡ ወይ ጾም ግዴታ ከምዘይኮነ፡ ወይ ዘካት ግዴታ ከምዘይኮነት ምእማን።

ዓቢይ ሺርኪ ድማ፦ንኹሉ ሰናይ ስራሓት ከንቱ ይገብሮ(የበላሽዎ)፡ ነቲ ኣብኡ(ሺርክ) ዝሞተ ድማ ኣብ ሓዊ ገሃነም ንዘልኣለም የስፍሮ፡ ከም'ቲ ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ዝበሎ፡ {...ንኣላህ መሻርኽቲ እንተዝገብሩ ነይሮም፡ እቲ ዝገብርዎ ዝነበሩ ስራሕ ምተበላሸዎም ነይሩ}። [ኣል ኣንዓም፡ 88]።

ኣብኡ(ኣብ ሺርክ) ዝሞተ ድማ፡ ኣላህ ኣይምሕሮን ኢዩ፡ ገነት ዉን ንዕኡ ሓራም ትኾኖ። ከም'ቲ ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ዝበሎ፡ {ብርግጽ ኣላህ ምስኡ ሽርክነት ምግባር ኣይምሕርን'ዩ። ኮይኑ ግን ካብ'ዚ ዝነኣሰ ሓጥያት ንዝገበረ፡ ንዝደለዮ ይምሕር'ዩ...} [ኣ'ኒሳእ፡ 48]፡ ከምኡ'ዉን ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ከም'ዚ ይብል፡ {እቲ ምስ ኣላህ ሺርካ ዝገብር፡ ብርግጽ ኣላህ ገነት ንዕኡ ሓራም ጌርዋ፡ መዕቆቢኡ ድማ ሓዊ ገሃነም ኢዩ...} [ኣል ማኢዳ፡ 72]

2- ንእሽተይ ሺርክ፡

እዚ በቲ መርትዖታት ሽርኪ ተባሂሉ ዝተሰመየ ኮይኑ፡ ግን ካኣ ደረጃ ዓቢ ሺርኪ ኣይበጽሐን፡ ስለ'ዚ እዚ ንእሽተይ ሺርኪ ተባሂሉ ይጽዋዕ። ከም ካብ ብልዑል ኣላህ ወጻኢ ምምሓል፡ ከም ብካዕባን፡ብነብያትን፡ ብሕድርን፡ብህይወት እከለን ኢልካ ከምኡ ዝኣመሰለን ተጠቂምካ ምምሓል፡ ከም'ቲ ነቢ ሙሓመድ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ዝበሎ፡ "ብኣላህ ገዲፉ ብኻልእ ዝመሓለ ክሒዱ ወይ ምስ ኣላህ መሻርኽቲ ጌሩ ኣሎ" [2]. [2] ኢማም ኣሕመድ ኣብ ሙስነዱ ብቑጽሪ (6072)፡ ቲርሚዚ ድማ ብቑጽሪ (1535) ሰኒደሞ ሓዲስ ሓሰን ኢዩ’ ድማ ኢሉ።

(በቲ ዝምሕሎ ዘሎ) ኣብ ልቡ ብዘሎ መሰረት ድማ ዝዓበየ ክኸዉን ይኽእል፡ ኣብ ልቢ እቲ ብነቢ ወይ ብሸኽ እከለ ኢሉ ዝምሕል ሰብ፡ ንሱ(እቲ ዝጽዉዖ ኣካል) ምስ ኣላህ ማዕረ ከም ዝኾነ፡ ወይ ብዘይካ ኣላህ ከም ዝለመነ፡ ወይ'ዉን ነዚ ኣድማስ ከም ዝቆጻጸሮ እንተሓሲቡ፡ ዝዓበየ ሽርኪ ይኸዉን፡ ኮይኑ ግን እቲ ካብ ኣላህ ወጻኢ ዝምሕል ሰብ፡ ነዚ ዕላማ እዚ ዝጠቐስናዮ ዘይብሉ እንተኾይኑ፡ የግዳስ ልምዲ ስለዝኾኖ ጥራይ ብዘይ ሓሳብ ኣብ ልሳኑ ዝመጾ እንተኾይኑ፡ ንእሽተን ሽርኪ ይኸዉን። እዚ ኣብ ገለ ከባቢታት ብብዝሒ ይፍጸም ኢዩ። ስለ'ዚ ንተዉሒድ ንምዕቃብን ንምክልኻልን፡ ነዚ ምስትብሃልን ካብኡ ምጥንቃቕን ግዴታ ኢዩ።

3- ሕቡእ ሺርክ፡

እዚ ማለት ብልቢ ሰብ ክርእየለይ ኢልካ ዝግበር ኣምልኾት ኢዩ፡ ከም (ንኣብነት) ሰብ ክርእይዎ ኢሉ ዝሰግድ ወይ ዝቐርእ፡ ወይ'ዉን ንኽዉድስዎ ኢሉ ተስቢሕ ዝገብር፡ ወይ'ዉን ንኽንእድዎ ኢሉ ዝምጽዉት፡ እዚ ድማ ነቲ ዝተራኣየሉ ስራሕ(ክረኣየሉ ዝሰርሖ) የበላሽዎ፡ ነቲ ንልዑል ኣላህ ብንጽህና ዝሰርሖ ስራሕ ግን ኣየባላሽዎን ኢዩ።

ልኡኽ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ኢሉ፡ «ሽርኪ ኣብ'ዚ ኡማ(ሕብረተሰብ) እዚ፡ ኣብ ጸልማት ለይቲ ኣብ ልዕሊ ጸሊም እምኒ ካብ ዝኸይድ ዘሎ ጸሊም ጻጸ ንላዕሊ ዝተሰወረ ኢዩ። መካሓሓሲኡ ድማ፦ "ኣላሁማ ኢኒ ኣዑዙ ቢካ ኣን ኡሹሪካ ቢካ ሸይአን ወኣና ኣዕለሙ፡ ወኣስተቕፊሩካ ሚነ'ዘንቢ'ለዚ ላኣዕለሙ" ምባል ኢዩ።»[3] [3] ኣልቡኻሪ ኣብ ኣልኣደብ ኣልሙፍረድ ብቑጽሪ (716)፡ ኣሕመድ ኣብ ኣልሙስነድ ብቑጽሪ(19606) ከምኡ'ዉን ኣድዲያእ ኣልመቕዲሲ ኣብ ኣልኣሓዲስ ኣልሙኽታራ (1/ 150) ሰኒደሞ ኣልኣልባኒ ድማ ኣብ ሰሒሕ ኣልጃሚዕ ኣ'ሰቂር ብቑጽሪ(3731) ሰሒሕ ኢልዎ።

ዓይነታት ኩፍር(ክሕደት) ከኣ፡

ቀዳማይ ዓይነት፡ ዓብይ ክሕደት፡

ንሱ ድማ እቲ ንዘልኣለም ኣብ ሓዊ ዘንብር ኮይኑ፡ ሓሙሽተ ዓይነታት ኣለውዎ፡-

1- ናይ ዘይምእማን ክሕደት፡

እዚ ማለት ንልኡኻት ኣላህ ብሓሶት ምጥቃን፡ እዚ ድማ ኣብ'ቶም ካሓድቲ ውሑድ ኢዩ፡ ምኽንያቱ ኣላህ ንልኡኻቱ ብንጹራት ጭብትታት ደጊፍዎም ስለዝኾነ። ኣላህ ንኩነታት እዞም ዝሓሰው ከም'ዚ ክብል ይገልጾ፡ {ነብሶም ርግጸኛ ከምዝኾነት እናፈለጡ፡ ብበደልን ትዕቢትን ከሓድዋ...} [ኣ'ነምል፡14]

2- ክሕደት እምቢታን ትዕቢትን፡

እዚ ድማ ከም'ቲ ናይ ኢብሊስ(ሰይጣን) ክሕደት ዝኣምሰለ ኢዩ።ንሱ(ሰይጣን) ንትእዛዝ ኣላህ ኣይካሓዶን ወይ ኣይነጸጎን፡ እንታይ ደኣ ብኩርዓትን ብነብሰ-ምዕባይን(ትዕቢትን) ኢዩ ገጢምዎ። ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ከም'ዚ ይብል፡ {ንመላእኽቲ፡ ንኣዳም ስገዱ ኣብ ዝበልናዮም እዋን፡ ብዘይካ ኢብሊስ(ሰይጣን) ኩሎም ሰገዱ። ንሱ ግን ኣበየ፡ ተዓበየ፡ ካብ'ቶም ከሓድቲ ድማ ኮነ 34} [ኣልበቐራ፡ 34]።

3- ክሕደት ኣድህቦ ምኽላእ ገጽ፡

እዚ ኸኣ ሓደ ሰብ ሓቂ ካብ ምስዓማዕን ብልቡን ክርሕቖ እንከሎ ኢዩ።ናብኡ ግልጽ ከይበልካ ሸለል ምባልን ኢዩ። ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ከምዚ ይብል፡ {ካብ'ቲ ብዓንቀጻት ጐይታኡ እንተተዘኪሩሉ፡ ድሕር'ዚ ኣድህቦ እንተኾይኑ፡ መን ኣሎ ካብ'ዚ ንላዕሊ ዝበደለ? ንሕና ካብ'ቶም ከሓድቲ ብሓቂ ፈደይቲ ሕነ ኢና። 22} [ኣ'ሰጅዳ፡ 22]።

ከፊላዊ ኣድህቦ ዘይምሃብ ካብ ስነ ምግባር ዘዉጽእ እምበር ኩፍሪ(ክሕደት) ኣይኮነን፡ እዚ ድማ ከም'ቲ ገለ ካብ ግዴታት ሃይማኖት ንምምሃር ዝህከይ፡ ንኣብነት ሕግታት ጾምን ሓጅን ከምኡ ዝኣመሰሉን ማለት'ዩ።

4- ኩፍር(ክሕደት) ናይ ጥርጣረ፡

እዚ ማለት ይጠራጠር፡ ነቲ ሓቂ ብትኽክል ኣየረጋግጋጽን፡ ካብ'ዚ ሓሊፉ ጥርጣረ የሕድር። ከም'ቲ ልዑል ኣላህ ዝበሎ፡ {ንነብሱ በዳሊ ኮይኑ ናብ ግራቱ ኣተወ። እዚኣ ፈጺማ ትጠፍእ ኣይመስለንን ድማ በለ 35} {እታ ሰዓት ትመጽእ ኢለ ኣይግምትን። ናብ ጎይታይ እንተድኣ ተመሊሰ ድማ፡ ብርግጽ ካብኣ ዝበለጸ መምለሲ ክረክብ ኢየ 36} [ኣልካህፍ፡ 35-36]

5- ናይ ኒፋቕ(ምስሉይነት) ክሕደት፡

እዚ ድማ፡ ብመልሓሱ ኣማኒ መሲሉ፡ ብልቡ ከኣ ክሕደት ይሓብእ። ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ከምዚ ይብል፡ {ካብ ሰባት'ዉን ብኣላህን ብመዓልቲ ኣኼራን ኣሚንና ዝብሉ ኣለው፡ንሳቶም ግን ኣመንቲ ኣይኮኑን።} [ኣልበቐራ፡ 8]።

እዚኣቶም ድማ ካብ እስልምና ዘዉጽኡ ናይ ዓባይ ኩፍር(ክሕደት) ዓይነታት ኢዮም።

2ይ- ንእሽተይ ኩፍር(ክሕደት)፡

እዚ ዓይነት'ዚ ኣብ ሓዊ ንዘልኣለም ምጽናሕ ኣየስዕብን ኢዩ። እዚ ድማ ኣብ ቑርኣንን ሱናን ኩፍር ተባሂሉ ዝተገለጸ ኮይኑ፡ ብ'ኣሊፍን ላምን' ዘይኮነስ ብዘይ ዉሱን መልክዕ ዝተጠቀሰ ኢዩ። ኣብነታቱ ቡዙሕ ኣሎ ገለ ካብኡ፦ ሓዲስ ኣቡሁረይራ ረዲየላሁ ዓንሁ ኢሉ፦ልኡኽ ሰላላሁ ዓለይሂ ወሰለም ኢሉ፡ «ኣብ ባህሪ ሰባትዝርከባ ክልተ ነገራት ኣለዋ፡ ንሳተን ድማ ካብ ተግባራት ኩፍሪ(ክሕደት) ኢየን፡ ኣብ ወለዶ ምጽላምን፡ ኣብ ልዕሊ ምውት ዋይዋይታ ምባልን» [4]። [4] ሙስሊምን ብቑጽሪ(121) ኣሕመድን ኣብ ኣልሙስነድ ብቑጽሪ (10434) ሰኒደሞ።

2) ብመላእኽቲ ምእማን፡

ንሶም ድማ ናይ ስውር ዝኾነ ዓለም ኢዮም፡ ልዑል ኣላህ ካብ ብርሃን ፈጢርዎም፡ ንሳቶም ድማ ነቲ ልዑል ኣላህ ዘምልኹ ኮይኖም፡ ፍሉይ ዝኾነ ካብ ናይ ጐይታነትን ኣምልኾትን ፍሉይ ባህርያት ወላ ሓደ የብሎምን። ካብ ትእዛዛት ኣላህ ወጺኦም ዘይብድሉ፡ ብዝተኣዘዝዎ ድማ ዘተግብሩ፡ ንሳቶም ቁጽሮም ብዙሕ ኮይኑ፡ ብዘይካ ልዑል ኣላህ ካልእ ዝፈልጦ የሎን።

እምነት ብመላእኽት ድማ ኣርባዕተ ነገራት የጠቓልል፡

1- ብህላዉነቶም ምእማን፡

2- ብዝተገለጸልና ኣስማት፡ከም በዓል፡ ጂብሪል፡ ሚካኢል፡ ኢስራፊልን ካልኦትን ምእማን። እቶም ኣስማቶም ዘይፈለጥናዮ ብሓፈሻ ንኣምነሉ።

3- ካብቶ'ም ኣብ ቑርኣንን ሓዲስን ዝተጠቐሱ ባህሪያቶም፡ ብዝፈለጥናዮም ምእማን፡ ከም መግለጺ ጂብሪል፡ ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም በቲ ልዑል ኣላህ ዝፈጠሮ ናይ ኣፈጣጥርኡ መልክዕ ከም ዝረኣዩዎን፡ ን ሰማይ ዝሸፈኑ ሽዱሽተ ሚእቲ ኣኽናፍ ከም ዘለዎን ሓቢሮምና።

4- ካብ ተግባራቶም ብዝፈለጥናዮ ምእማን፡ ከም ንልዑል ኣላህ ተስቢሕ ምግባሮምን ለይትን መዓልትን ብዘይ ምስልቻዉን ምድካምን ንዕኡ ምምላኾምን ከምዝኾኑ ምእማን።

ንኣብነት፡ ጂብሪል፡ ኣብ ዋሕይ(ራእይ) እሙን ዝኾነ እዩ።

ኢስራፊል ድማ፡ብምንፋሕ ጡሩምባ ዝተወከለ።

ናይ ሞት መልኣኽ፦ ኣብ እዋን ሞት ህይወት(ሩሕ)ብምዉሳድ ዝተወከለ።

ማሊክ፡ ሓላዊ ሓዊ፡ ሪድዋን ድማ፡ ሓላዊ ገነት፡ ካልኦት'ውን ኣለው።

3) ብመጻሕፍቲ ምእማን፡

"መጻሕፍቲ" ዝበሃላ፡ እተን ልዑል ኣላህ ኣብ ልዕሊ ልኡኻት ዘዉረደን ሰማያዉያን መጻሕፍቲ ኢየን። ንደቂ ሰባት መምርሒን ርህራሄን ኮይነን፡ ናብ ሓጎስ ናይ'ዛ ህይወትን ድሕሪ ሞትን ንኽበጽሑ ዝገበረን።

እምነት ብመጻሕፍቲ ኣርባዕተ ጉዳያት ይሓቁፍ፡ ንሱ ድማ፦

1- ብሓቂ ካብ ኣላህ ዝወረደ ምዃኑ ምእማን።

2- በቲ ስሙ ዘፍለጠና፡ ከም እቲ ኣብ ልዕሊ ነቢ ሙሓመድ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ዝወረደ ቑርኣን ምእማን። እቲ ናብ ነቢ ሙሳ ዓለይሂ'ሰላም ዝወረደ ተዉራትን፡ ከምኡ’ዉን እቲ ናብ ነቢ ዒሳ ዓለይሂ'ሰላም ዝወረደ ኢንጂል፡ ዘቡር ድማ፡ እቲ ንነቢ ዳውድ ዓለይሂ'ሰላም ዝተዋህቦ።

ስሙ ንዘይፈለጥናዮ ድማ፡ ብሓፈሻ ንኣምነሉ።

3- በቲ ትሕዝትኡ ሓቂ ምዃኑ፡ ከም ትሕዝቶ ሒዝዎ ዘሎ ቑርኣንን ናይቲ ካብቶ'ም ቀዳሞት መጻሕፍቲ ኢድ ሰብ ዘይኣተዎን ምርግጋጽ።

4- ዘይተሰረዘ ትእዛዛቱ ምትግባርን፡ጥበቡ ተረዲእናዮ ይኹን ኣይተረደኣናን ብዕግበት ምቕባልን ኢዩ። ኩሎም እቶም ዝሓለፉ መጻሕፍቲ በቲ ዓቢይ ቑርኣን ተተኪኦም ኢዮም። ካብ ሕግታት እቶም ቅድሚኡ ዝነበሩ መጻፍሕቲ ብዝኾነ ይኹን ሕጊ ወሲድካ ምጥቃም ኣይፍቀድን'ዩ፡ብዘይካ እቲ ካብኡ ሓቀኛ ኮይኑ፡ ኩቡር ቑርኣን ወይ ሱና ነበዊያን ዘረጋገጾ እንተዘይኮይኑ።

4) ብልኡኻት ኣላህ ምእማን ዓለይሂሙ'ሰላም፡

ልኡኻት፡ ክንብል እንከሎና ልኡኽ ናይ ዝብል ቃል ናይ ብዙሓት መጸዉዒ ኢዩ።እቲ ልኡኽ ካብ ደቂ ሰባት ኮይኑ፡ ሸሪዓ(ሕጊ) ዝወረዶን፡ ናብ ህዝቢ ከብጽሖ ዝተኣዘዘን ኢዩ። ቀዳማዮም ነቢ ኑሕ ዓለይሂ'ሰላም፡ መወዳእቶም ድማ ነቢ ሙሓመድ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ኢዮም። ንሳቶም ድማ ፍጡራት ደቂ ሰባት ኢዮም፡ ካብ ባህርያታት ሩቡብያን ኡሉሂያን ወላ ሓደ የብሎምን።

ብልኡኻት ምእማን ዘጠቓልሎም ድማ፡

1) መልእኽቶም ካብ ኣላህ ዝመጸ ሓቂ ምዃኑ ምእማን፡ ብናይ ሓዲኡ መልእኽቲ ዝኸሓደ ሰብ ብኹሎም ከም ዝከሓደ ኢዩ ዝቑጸር።

2- ነቶም ካብኦም ስሞም ዝፈለጥናዮም ብስሞም ምእማን፡ ከም በዓል፡ ሙሓመድ፡ ኢብራሂም፡ ሙሳ፡ ዒሳን፡ ኑሕን ዓለይሂሙ'ሰላት ወ'ሰላም። ንሳቶም ድማ ኡሉል-ዓዝም (ሰብ ጽኑዓት መትከል) ካብ ልኡኻት ኢዮም።

ነቶም ካብኣቶም ስሞም ዘይፈለጥናዮም ድማ፡ ብሓፈሻ ንኣምነሎም። ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ከም'ዚ ይብል፡ {ብርግጽ ቅድሜኻ ልኡኻት ልኢኽና፡ ካብኣቶም ዛንትኦም ዝተረኽናልካ ኣለው፡ካብኣቶም ድማ ዛንትኦም ዘይተረኽናልካ ኣለው...} [ቓፊር፡ 78]።

3- ብዛዕብኦም ዓለይሂሙ'ሰላም እቲ ዝተረጋገጸ ካብኦም ዝመጸና ዛንታ ሓቂ ምዃኑ ምእማን።

4- ካብኣቶም ናባና ዝተላእኸ መወዳእትኦም ዝኾነ ሙሓመድ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ብዘምጽኦ ሸሪዓ(ሕጊ) ምስራሕ።

5) ብናይ መወዳእታ መዓልቲ ምእማን፡

ንሱ ድማ መዓልቲ ትንሳኤ ኢዩ፡ ሰባት ንፍርዲን ንሽልማትን ዝትንስእሉ መዓልቲ ኢዩ። ከም'ዚ ዝተሰመየሉ ምኽንያት ድሕሪኡ መዓልቲ ስለዘየለ ኢዩ፡ናይ ገነት ሰባት ኣብ ገዛውቶም ዘዕርፉሉን፡ ሰብ ገሃነም ከኣ ኣብ መዕረፊኦም ዝሰፍርሉን ኢዩ።

እቲ ብናይ መወዳእታ መዓልቲ ምእማን፡ድማ ሰለስተ ነገራት የጠቓልል፡

ሀ- ብትንሳኤ ምእማን፡

ንሱ ድማ፡ እታ ካልኣይቲ ጥሩምባ ምስተነፍሐት፡ምትንሳእ ናይ ምዉታን ኢዩ፡ ደቂ ሰባት ድማ ኣብ ቅድሚ ጉይታ ዓለማት፡ብዘይ ጫማ ጥራሕ እግሮም፡ ክዳን ከይተኸድኑ ዕሩቓት ኮይኖም፡ ከይተኸንሸቡ ደዉ ኢሎም ይቐሙ። ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርአን ከም'ዚ ይብል፡ {ልክዕ ከም'ቲ ቀዳማይ ፍጥረት ዝጀመርናዮ ከምኡ ክንደግሞ ኢና፡እዚ ብኣና ዝተኣተወ መብጽዓ ኢዩ፡ ንሕና ድማ ብርግጽ ንፍጽሞ ኢና} [ኣልኣንቢያእ፡ 104]።

ለ- ብሕሳብን(ምጽብጻብ ስራሕ) ዓስብን ምእማን፡

እቲ ባርያ ናይ ኣላህ ብተግባሩ ዝሕሰበሉን ዓስቡ ዝረኽበሉን ኢዩ፡ ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርአን ከም'ዚ ይብል፡ {ብርግጽ ምምላሶም ናባና ኢዩ 25 ብድሕሪኡ'ዉን፡ብርግጽ ኣባና ኢዩ ፍርዶም} [ኣልቓሺያ፡ 25-26]።

መ፡ብ ገነትን ሓዊ ገሃነምን ምእማን፡

ክልቲኦም ናይ ፍጡራት ዘልኣለማዊ መዕረፊ ኢዮም፡ ገነት እታ ልዑል ኣላህ ነቶም ፍርሃት ዘለዎም ኣመንቲ ንናይ ኣላህ ልኡኽ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ዝተኣዘዙ ዘዳለወሎም ጸጋዊ ቤት ኢያ። ኣብኣ ዓይኒ ፈጺማ ዘይረኣየቶን፡ እዝኒ ፈጺማ ዘይሰምዐቶን፡ ኣብ ልቢ ሰብ ወይ ግምት መጺኡ ዘይፈልጥን ጸጋታት ኣለዋ።

ሓዊ ገሃነም ድማ፡ ንሳ መቕጻዕቲ ቤት ኢያ፡ እታ ልዑል ኣላህ ነቶም ብኣላህ ዝኻሓዱን ልኡኻቱ ዘይተኣዘዙን ከሓድቲ ዘዳለዋ ኢያ። ኣብኣ ኣብ ሓሳብ መጺኦም ዘይፈልጡ ዓይነታት መቕጻዕትን ስቓይን ኣለዋ።

6) ብጽሕፍቶ ኣላህ(ቐደር) ሰናይ ይኹን ሕሱም ምእማን፡

ጽሕፍቶ(ቐደር) ክንብል እንከሎና ትርጉሙ፦ ኣላህ ዓ'ዘ ወጀል በቲ ዝቐደመ ፍልጠቱን ሜላኡን መሰረት፡ ኣብ መጻኢ ንዝኸዉን ነገራት ዝወሰኖ ውሳነ ኢዩ።

እምነት ብቐደር ከኣ ኣርባዕተ ነገራት የጠቓልል ንሳቶም ድማ፦

1- ፍልጠት፦ እዚ ማለት ልዑል ኣላህ ነቲ ዝነበረን ብሕጂ ዝኸዉንን ከመይ ከምዝኸዉንን፡ ብሓፈሽኡን ብዝርዝሩን፡ ካብ ጥንቲ ጀሚሩ ንዘልኣለም ዝፈልጥ ምዃኑ ምእማን ኢዩ። ንሱ ድማ ንኹሉ ነገራት ዝፈልጥ (ካብ ኩሉ ጎደሎ ንጹህ ዝኾነ)፡ ነቲ ዘይነበረ ነገር እንተዝህሉ ኔሩ ከመይ ከምዝኸዉን ዝፈልጥ ኢዩ። ከም'ቲ ኣላህ ካብ ኩሉ ጎደሎ ንጹህ ዝኾነ ዝበሎ፡ {እንተዝምለሱ'ዉን ብርግጽ ናብ'ቲ ዝተኸልከልዎ ነገር ምተመለሱ ኔሮም ...} [ኣል ኣንዓም፡ 28]

2- ጽሕፈት፡ልዑል ኣላህ ናይ ኩሉ ነገር ዉሳኔታት፡ክሳብ ምጽኣተዓለም ከምዝጸሓፎ ምእማን ኢዩ። ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ከም'ዚ ይብል፡ {ኣላህ ኣብ ሰማይን ምድርን ዘሎ ኩሉ ከምዝፈልጥ ኣይፈለጥካን ዶ? ብርግጽ እዚ ኣብ መጽሓፍ ተመዝጊቡ ኣሎ፡ ብርግጽ እዚ ንኣላህ ቐሊል ኢዩ።} [ኣልሓጅ፡70]

3- ድሌት፡ ኣብ'ዚ ዓለም፡ ብዘይካ እቲ ልዑል ኣላህ ዝደለዮ ካልእ ነገር ከምዘይፍጸም ምእማን። ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ከም'ዚ ይብል፡ {ጎይታኻ ዝደለዮ ዝፈጥርን ዝመርጽን ኢዩ} [ኣልቐሰስ፡ 68] ንወዲ ሰብ ድማ ድልየት ኣለዎ፡ ካብ ድልየት ኣላህ ግን ወጻኢ ኣይኮነን። ከምኡ'ዉን ልዑል ኣላህ ከምዝበሎ፡ {ንስኻትኩም ዝደለኹሞ ብዘይካ ኣላህ ጎይታ ናይ ዓለማት እንተደልይዎ ጥራሕ ኢዩ ዝኸዉን} [ኣ'ተክዊር፡ 29]

4- ፍጥረት፡ንሱ ድማ ኣላህ ንፍጡራትን ሰናዩን እኩዩን ስራሓቶምን ተግባራቶምን ከምዝፈጠረ ምእማን ኢዩ። ልዑል ኣላህ ኣብ ቑርኣን ከም'ዚ ይብል፡ {ኣላህ ፈጣሪ ኩሉ ነገር ኢዩ፡ ንሱ ድማ ኣብ ልዕሊ ኩሉ ነገር ሓላዉን ኣማሓዳርን ኢዩ} [ኣ'ዙመር፡ 62]

እዘን ደረጃታት ድማ ኣብ'ዛ ግጥሚ ተጠቓሊለን ይርከባ፦

ፍልጠት፡ ጽሕፈት ጐይታና፡ ድልየቱን ፍጥረቱን፡ንሱ ድማ ምህላዉን ምፍጣርን ኢዩ።

ካልኣይ ምዕራፍ፦ ኣልኢሕሳን፡

ኣልኢሕሳን፦ሓደ ዓንዲ (ናይ እስልምና)ኮይኑ፡ ንሱ ድማ ንኣላህ ልክዕ ከም እትርእዮ ዘሎኻ ኮንካ ምምላኽ ማለት ኢዩ።ወላ ንስኻ እንተዘይረኣኻዮ ንሱ ይርእየካ ከምዘሎ ምእማን ማለት'ዩ።

ሓደ ሰብ ነቲ ኣላህ ዝኣዘዞ ኣምልኾት፡ ልክዕ ኣብ ቅድሚ እቲ ልዑልን ኩቡርን ዝኾነ ኣላህ ደዉ ኢሉ ከምዘሎ ጌሩ ክፍጽሞ እንከሎ ኢዩ። እዚ ድማ ፍጹም ፍርሒን ናብኡ ናብ ንጹህ ዝኾነ ምምላስን የገድድ። ኣምልኾት ክፍጽም ንዝደሊ ድማ፡ ንሱና ረሱል ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ተኸቲሉ ክፍጸም ግድነት ኢዩ።

ኣልኢሕሳን ክልተ ደረጃታት ኣለዎ፡እቶም ኣተግበርቱ ድማ ክልተ ደረጃ ኢዮም።

ቀዳማይ ደረጃ፦ ደረጃ ምዕዛብ ኮይኑ፡ ንሱ ድማ እቲ ዝለዓለ ኢዩ፡ ንሱ ድማ እቲ ባርያ ንልዑል ኣላህ ብልቡ ከም ልክዕ ዝርእዮ ዘሎ ኮይኑ ይስርሕ፡ እቲ ልቢ ብኢማን(እምነት) ፡ክሳብ እቲ ስውር ነገር ከም'ቲ ብዓይኒ ዝርአ ዝኸዉን ይበርህ።

ካልኣይ ደረጃ፡ደረጃ ኢኽላስን(ንጽህና) ሙራቀባን(ትዕዝብቲ ኣላህ) ኢዩ፡ እዚ ማለት ሓደ ባርያ(ናይ ኣላህ)፡ ኣላህ ይርእዮን ይዕዘቦን ከምዘሎ ኣብ ኣእምሮኡ ብምቕራጽ ክዓይይ ከሎ ኢዩ። እዚ ምስ ዘተግብር ንልዑል ኣላህ ብንጽህና ዘምልኽ ንጹህ ባርያ ይኸዉን።

ምዕራፍ ኣርባዕተ: ሓጺር ጽማቕ ካብ መሰረታት ኣህለሱና ወልጀማዓ፡

ቀዳማይ፦ ነቲ ኣብ ኪታብን(ቑርኣን) ሱናን ዝመጸ ብውሽጥን(ብልብን) ብግዳምን(ተግባርን) ምስዓብ፡ ከምኡ'ዉን ንቓል ሓደ ሰብ ካብ ቃል ኣላህን ቃል ረሱልን ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ዘይ ምቕዳም።

ካልኣይ፡ ድሕንነት ልቦምን መልሓሶምን(ካብ ጽልኢ ይኹን ምጽራፍ ወዘተ...) ንብጾት ልኡኽ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም(ዝነጸሀን ዝጸረየን እዩ)፡ ብድሕሪ ልኡኽ ኣላህ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም፡ እቲ ኺላፋ(ተተካኢ መራሒ) ዝኾነ፡ ኣቡበከር፡ ብድሕሪኡ ዑመር፡ ብድሕሪኡ ዑስማን፡ ድሕሪኡ ድማ ዓሊ ረዲየላሁ ዓንሁም ምዃኖም ይኣምኑ።

ሳልሳይ፡ ንስድራ ቤት ልኡኽ ኣላህ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ምፍታዎምን ምሕጋዞምን፡ብፍላይ እቶም ጻድቃን ሰድራ ቤቱ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ብፍሉይ ክንፈትዎምን ክንሕግዞምን ኣለና።

ራብዓይ፡ ዘይፍትሓዉያን መራሕቲን ሓለፍቲን ወላ እንተኾኑ ክትቃወሞምን ካብ ትእዛዞም ክትወጽእን ኣይፍቀድን ኢዩ። (ኣላህ) ከጥዕዮምን ካብ ኩሉ ሕማቕ ክሕልዎምን ድማ ዱዓ ይግበረሎም፡ ንዕንወት ዝጽዉዕ ዱዓ ኣይግበረሎምን። ንዓኣቶም ምእዛዝ ካብ ንኣላህ ኩቡርን ልዑልን ምእዛዝ ጌርካ ምቕባል ግዴታ ኢዩ፡ክሳብ ንታእዛዝ ኣላህ ክንጻባእ ዘይኣዘዙ። ኣንጻር ኣላህ ክንክተል እንተ ኣዚዞም ግን፡ ክንእዘዞም ኣይግባእን፡ እቲ ምእዛዝ ንዐኦም ኣብ'ቲ ሓጢያት ዘይኮነ ካልእ ጸጽቡቕ ጉዳያት ጥራይ ተሓጺሩ ይቕጽል።

ሓሙሻይ፡ ብተኣምራት ኣውሊያእ(ብኣላህ ዝኣመኑን ዝፈረሁን) ምእማን፡ እዚ ድማ ኣላህ ብመንገዶም ዘካይዶ ካብ ልሙድ ነገር ዝወጸ ተኣምራት ኢዩ።

ሻድሻይ፦ ንሰብ ቒብላ(ንሕብረተሰብ ሙስሊም) ብዝፍጽምዎ በደላትን ዓበይቲ ሓጢያታት ከም ክሕደት ኣይሓስቡዎን ኢዮም፡ ከም'ቲ ኸዋርጅ ዝተባሃሉ ጉጅለ ዝገብርዎ፡ እኮ ድኣ ሕዉነት ናይ እምነት ኣይቋረጽን ኢዩ ወላ ሓጢያት ተገበሩ፡ ብዛዕባ እቲ ሓጢያት ዝገብር ሰብ ድማ ከም'ዚ ይብሉ፡ ብእምነቱ ሙእሚን ኢዩ፡ በቲ ዓቢይ(ዝገብሮ) ሓጢያቱ ድማ ፋሲቅ(ካብ ትእዛዝ ኣላህ ዝወጸ) ኢዩ ይብሉ።

ካልኣይ ምዕራፍ፦ ምስ ኣምልኾ (ዒባዳት) ዝተኣሳሰሩ ጉዳያት

ቀዳማይ ኣርእስቲ፡ ንጽህና(ጠሃራ)

ንጽህና ብስነ ቋንቋዊ ትርጉሙ፦ጽሬት ካብ ኣካላዉን መንፈሳዉን ርስሓት ምጽራይ ማለት ኢዩ።

ብ ሸሪዓዊ ትርጉማ ከኣ፦ ሓደስ ምልዓል፡ ከምኡ'ውን ነጃሳ(ርኹስ) ምልቓቕ። ንጽህና (ጠሃራ)መፍትሕ ናይ ስግዳን ኢዩ። ስለ'ዚ ድማ፡ ምምሃሩ፡ ንነፍስ ወከፍ ኣስላማይ/ቲ ግዴታ ዝኾነ፡ሓደ ካብቶ'ም ዝዓበዩ ናይ ሃይማኖት ጉዳያት ኢዩ።

ቀዳማይ፦ናይ ማይ ዓይነታት፡

1- ጽሩይ(ንጹህ) ብእኡ ተጠቂምካ ከተጽርይ ዝከኣል፡ ኣብ'ቲ ዝተፈጥረሉ ባህሪ ጸኒዑ ዘሎ ይኹን፡ ከም ናይ ዝናብ ማይ፡ ወይ ማይ ኣፍላጋት፡ ወይ ባሕርታት፡ ወይ ንጹህ ነገር ተሓዊስዎ፡ ዘይዓብለሎን ሽሙ'ዉን ዘይቀየሮን ምስዝኸዉን።

2- ነጅስ(ርኹስ)፡ ምጥቃሙ ኣይፍቀድን፡ ካብ መንፈሳዊ ርስሓት ኣየወግድን (ኣየጽርይን) ኢዩ፡ ነጃሳ’ዉን ኣየልዕልን(ኣየጽርይን)፡ እዚ ማለት ነጃሳ(ርኹስ) ዝኾነ፡ እቲ ሕብሩ፡ ወይ ሽታኡ፡ ወይ ካኣ ጣዕሙ ብነጃሳ ዝተለወጠ ኢዩ።

2ይ: ነጃሳ(ርኹስ)፡

ናጃሳ፦ ፍሉይ ርስሓት ኢዩ፡ ንሰላት(ስግዳን) ከልካሊ ኮይኑ፡ ከም ሽንቲ፡ ቀልቀል፡ ደምን ካልኦትን፡ ኣብ ሰብነት፡ ቦታን ክዳንን ከጋጥም ዝኽእል ኢዩ።

መሰረታዊ መምርሒ ኣብ ነገራት ፡ፍቑድን ንጹህን(ጽሩይ) ኢዩ። ሓደ ነገር ነጃሳ ኢዩ ዝበለ ሰብ፡ ጭብጢ ከቕርብ ይግባእ። ከም ንፋጥ፡ ዓኽታ፡ ረሃጽ ሰብ፡ከምኡ'ዉን ረሃጽ ኣድጊ ካብ ነጃሳ ኣይኮኑን፡ የግዳስ ኑጹሃት እዮም፡ ወላ እኳ (ሰባ ብባህሪኡ) እንተጸየፎም። ኩሉ ነጃሳ ረሳሕ ኢዩ፡ ኩሉ ረሳሕ ግን ነጃሳ ኣይኮነን።

ናጃሳ ሰለስተ ደረጃታት ኣለዎ፡

እታ ቀዳመይቲ: ዝኸበደት(ዝዓበየት) ነጃሳ፡

ከም ነጃሳ ከልቢ ዝለኸፎ(ዝለሓሶ)፡ ኣገባብ ኣተሓጻጽባ(መስርሕ ምጽራይ) ድማ፡ ሸዉዓተ ግዜ ምሕጻብ ኮይኑ፡ኣብ ፈለማ ብሓመድ ሓዊስካ ይሕጸብ።

2ይ- ቀሊል ነጃሳ፡

ናይ ዝጠቡ ህጻን ወዲ ተባዕታይ ሽንቲ፡ ኣብ ክዳንን ከምኡ ዝኣመሰለ እንተተጸዪቑ። ኣገባብ ኣተሓጻጽብኡ ድማ፡ ሽንቲ ዝተንከፎ ቦታ ክሳብ ዝዕብልሎ ማይ ምፍሳስ ኢዩ፡ ምፍሕፋሕ ወይ ምጽማቕ ድማ ኣየድልዮን ኢዩ።

ሳልሰይቲ: ማእከላይ ነጃሳ፡

ከም ናይ ወዲ ሰብ ሽንትን ቀልቀልን፡ ከምኡ’ውን መብዛሕትኦም ነጃሳት፡ ኣብ ልዕሊ ምድሪ ወይ ክዳን ከምኡ ዝኣመሰለን እንተዳኣ ወዲቖም። ኣጸራርይኡ፦ነቲ ነጃሳ ርኡይ ኣካል እንተልይዎ ንዑኡ ብምልቃቕን፡ ነቲ ዝነበሮ ቦታ ድማ ብማይ ወይ ብኻልእ መጽረዪ ብምሕጻብ ይኸውን።

ካብቲ ነጃሳ ምዃኑ ጭብጢ ዝተረጋገጸሉ ድማ፦

1- ናይ ወዲ ሰብ ሽንትን ቀልቀልን፡

2- መዚን ወድይን [5]። [5] (መዚይ)፦ሕብሪ ዘይብሉ ቀጢን ፈሳሲ ኮይኑ፡ ኣብ ግዜ ስምዒት ወይ ጾታዊ ርክብ ምዝካር ወይ ምድላይ ወይ ምርኣይ ወይ ብኻልእ ከምኡ ዝኣመሰለ ነገራት ኣብ ዘጋጥመሉ እዋን ዝወጽእ ኢዩ። ብጥብጥብ ኢሉ መልክዕ ድማ ይወጽእ፡ ሓንሳብ ሓንሳብ ድማ ምዉጽኡ ኣይስምዓካን። (ወዲይ)፦ድማ ድሕሪ ሽንቲ ወይ ከቢድ ነገር ኣብ እትጸረሉ ግዜ ዝወጽእ ጻዕዳን ሓፊስን ፈሳሲ ኢዩ።

3- ስግኡ ናይ ዘይብላዕ እንስሳ ፋንድያ።

4- ደም ጽግያትን ኒፋስን(ኣብ ግዜ ሕርሲ ዝወጽእ ደም)።

5- ልዛይ ከልቢ።

6- ዝሞተት እንስሳ ፡ ካብኣ(ዝሞተ) ዝውጽእ ድማ፦

ኣ- ሓደ ሰብ ምስ ዝመዉት።

ለ- ዝሞተ ዓሳን ኣንበጣን።

ሐ: ናይቲ ፈሳሲ ደም ዘይብሉ ምውት፡ ከም ሃመማ ጻጸን ንህብን ዝኣመሰሉን።

ደ- ናይ ዝሞተ እንስሳ ዓጽሚ፡ ቀርኒ፡ ጽፍሪ፡ ጸጕሪን፡ ክንቲትን።

ኣገባብ ምጽራይ ነጃሳ ከኣ ከምዚ ዝስዕብ ኢዩ፦

1- ብማይ፡ ን ነጃሳታት ምጽራይ እቲ ቀንዲ መሰረት ስለዝኾነ፡ ብኻልእ ኣይትካእን ኢዩ።

2- እቲ ብሸሪዓ ዝተኣዘዘ ኣገባብ ምጽራይ ናይ'ቶም ነጃሳ ዝኾኑ ወይ ድማ ብነጃሳ ዝተበከሉ ነገራት፡

ሀ- ቆርበት ናይ ዝሞተ እንስሳ ብምልፋዕ(ዲባቅ) ይጸሪ።

ለ- ከልቢ ዝለኸፎ ኣቕሓ፡ ሸዉዓተ ግዜ ክሕጸብ ይግባእ፡ ኣብ ቀዳመይቲ ብሓመድ ብምሕዋስ ይኸዉን።

ሐ- ደም ጽግያት ዝተንከፎ ክዳን፡ ብምፍሕፋሕን፡ ድሕሪኡ ብማይ ጌርካ ብምጽማቕ፡ ቀጺሉ ድማ ብማይ ብምሕጻብ ይጸሪ። ድሕሪ እዚ ምግባርካ ዝኾነ ኣሰር እንተተሪፉ ጸገም የብሉን።

መ- ጫፍ ክዳን ሰበይቲ(ገፈፍ እናበለ ተኸይዱ) ምጽራዩ ድማ በቲ ንጹህ መሬት(ጽሩይ ሓመድ) ይጸርይ ማለት'ዩ።

ሰ- ክዳን ካብ ሽንቲ ናይ ዝጠቡ ህጻን ወዲ ተባዕትዮ ብምርብራብ ክኸዉን እንከሎ፡ሽንቲ ናይ ቖልዓ ጓል ኣንስተይቲ ድማ ብምሕጻብ ይጸርይ።

ወ- ካብ መዚ ንምጽራይ፡ ኣብ'ቲ ዝተንከፎ ቦታ ማይ ብምንጻግ ይኸዉን።

ዘ- ትሕቲ ጫማ ምጽራይ፡ ብንጹህ(ጽሩይ) መሬት ብምድራዝ ይኸዉን።

ሓ- ምድሪ ካብ ነጃሳ ምጽራይ፡ ኣብ'ቲ ቦታ ሓደ ሳንኬሎ ማይ ብምፍሳስ፡ ወይ ድማ ብጸሓይ ወይ ብንፋስ ክሳብ እትነቅጽ ብምግዳፋ ይኸዉን። ኣሰር እቲ ነጃሳ ተዝኸይድ ድማ እታ ምድሪ ንጽህቲ ትኸዉን።

ሳልሳይ፡ንሙሕዲስ(ውዱእ ዘይብሉ ሰብ) ዝኽልከሎ ነገራት፦

ውዱእ ዘይብሉን ወይ ንኽሕጽብ ግዴታ ዘለዎ ዝኾነ ሰብ ዝኽልከሉ ነገራት፡

1- ስግዳን፡ ግዴታዊ ይኹን ወይ ነፍሊ(ብወለንታዊ ዝዉሰኽ)፡ ከም'ቲ ካብ ኢብኑ ዑመር ረዲየላሁ ዓንሁማ ዝተወረየ፡ ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ኢሎም፦ « ብዘይ ንጽህና ዝተሰግደ ስግዳን ኣላህ ኣይቅበልን።» [6] [6] ሙስሊም ብቑጽሪ (224) ሰኒድዎ።

2- ቑርኣን ምሓዝ፡ ከም'ቲ ኣብ'ቲ ብልኡኽ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ንዓምሩ ቢን ሓዝም ዝተጻሕፈ ደብዳቤ ዝበሎ፡ «ንጹህ ጥራሕ ኢዩ ንቑርኣን ዝሕዞ» 7 [7] ማሊክ ኣብ ሙወጣእ ብቑጽሪ (680ን 219ን) ኣዳሪሚ ብቑጽሪ (312) ከምኡ'ውን ዓብዱረዛቅ ኣብ ሙሰነፉ ብቑጽሪ (1328) ሰኒደሞ። ኣልኣልባኒ'ዉን ኣብ ኢርዋእ ኣልቐሊል ብቑጽሪ (122) ሰሒሕ ኢልዎ።

3-ንካዕባ ሙኽላል፡ ከም'ቲ ልኡኽ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ዝበሎ፡ «ንካዕባ ሙኽላል ሰላት ኢዩ፡ ግን ኣላህ ኣብኡ ምዝራብ ፍቑድ ጌርዎ» [8]። ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ንጠዋፍ(ሙኽላል) ውዱእ ጌሮም ኢዮም። ብትኽክል ከም ዝተረጋገጸ፡ ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ንጓል ኣንስተይቲ ኣብ እዋን ጽግያት፡ ክሳብ እትጸሪ ንካዕባ ካብ ሙኽላል ከልኪሎማ ኢዮም። [8] ኣልነሳኢ ብቑጽሪ (12808)ን ኣሕመድ ብቑጽሪ (15423)ን ሰኒደሞ፡ ኣልኣልባኒ ድማ ኣብ ኢርዋእ ኣልቐሊል ብቑጽሪ (121) ትኽክለኛ ኢልዎ።

ኣልሓደስ ኣልኣክበር (ምሕጻብ ግዴታ ዝኾኖ) ንዘለዎ ሰብ ብፍሉይ ዝኽልከሎ ነገራት ድማ፦

1- ቑርኣን ምቕራእ፡ ከም'ቲ ኣብ ሓዲስ ዓሊ ረዲየላሁ ዓንሁ ዝመጸ፡ "ንነብይ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ካብ ቑርኣን ዝዓግቶም ነገር፡ ጀናባ(ስጋዊ ርክብ ምስ ዝፍጽም) እንተዘይኮይኑ ካልእ ኣይነበረን።" [9]. [9] ኢብኑ ማጃ ብቑጽሪ (594)፡ ኢብኑ ሒባንን ብቑጽሪ (799) ሰኒደሞ ። ኣልኣልባኒ ድማ ኣብ ደዒፍ ሱነን ኣልቲርሚዚ (146) ዘይበቅዕ ኢልዎ።

2- ኣብ መስጊድ ብዘይ ውዱእ ምጽናሕ፡ ከም'ቲ ልዑል ኣላህ ዝበሎ፡ {ኣንቱም ዝኣመንኩም ሰባት፡እንተ ሰኺርኩም እትብልዎ ክሳብ እትፈልጡ ንሰላት ኣይትቕረቡ፡ ጁኑብ ኮንኩም ዉን ብዘይካ ሓለፍቲ መገዲ ፡ክሳብ ትሕጸቡ ኣይትቕረቡዎ።} [ኣ'ኒሳእ፡ 43]

ንሓደ ሰብ ነብሱ ምሕጻብ ግዴታኡ ዝኾነ ውዱእ እንተጌሩ፡ ኣብ መስጊድ ኮፍ ክብል ይፍቀደሉ። ከምኡ'ዉን ነቲ ነብሱ ክሕጸብ ዘለዎ ሰብ፡ ኮፍ ከይበለ ብመስጊድ ንምሕላፍ ጥራይ ክሓልፍ ይፍቀደሉ።

ራብዓይ፡ ሽቓቕ ክትኣቱ እንከሎኻ ዝግበር ስነ-ስርዓት፡

ሽቓቕ ክትኣቱ እንከሎኻ ዝግበር ፍቱዉ ነገር፡

1- ኣብ በረኻ ቃልዕ ምስ ዝኸዉን ካብ ሰባት ምርሓቕን ምስዋርን፡

2-ክትኣቱ እንከሎኻ ዝበሃል ዝተዘከረ ዱዓእ፡ «ኣላሁማ ኢኒ ኣዑዙ ቢከ ሚነል ኹብሲ ወልኸባኢስ» [10]። [10] ቡኻሪ ብቑጽሪ (142)ሙስሊም ድማ ብቑጽሪ (122) ሰኒደሞ።

ሽቓቕ ክትኣቱ እክከሎኻ ዝግበኣካ ነገራት፦

1- ካብ ሽንቲ ምጽራይ።

2- ሕፍረት ኣካላት ምሽፋን።

ሽቓቕ ክትኣቱ እንከሎኻ ዝኽልከሉ ነገራት፦

1- ኣንፈትካ ናብ ቒብላ ምግባር ወይ ሕቖኻ ምሃብ።

2- ኣብ መንገዲ ሰባትን ህዝባዊ ቦታታትን ምሻን ምዉጋድ።

3- ኣብ ዝዓቖረ ማይ ምሻን።

ኣብ ሽቓቕ እንከሎኻ ክትገብሮም ዝጽልኡ ነገራት፦

1- ሽቓቕ ኣብ እትጥቀመሉ እዋን ንብልዕትኻ ብየማነይቲ ኢድካ ምሓዝ።

2- ኢስቲንጃእን(ማይ ምትቃም) ኢስቲጅማርን (ብማይ ዘይኮነ ምጽራይ)ምግባርን ብየማን ኢድ።

3- ኣብ እትሸነሉ እዋን ምዝራብ ይጽላእ፡ ብፍላይ ድማ ሽም ልዑል ኣላህ ምዝካር።

ሓምሻይ፡ ፍርዲ ኢስቲንጃእን ኢስቲጅማርን ምግባር፡

ኣል-ኢስቲንጃእ፦ ካብ ክልቲኡ ኣካላት መዉጽኢታት ርስሓት ዝወጸ ነገር፡ ኣሰሩ ብማይ ምልጋስ ኢዩ።

ኣልኢስቲጅማር ፦ ካብ ክልተ መዉጽኢታት ኣካላት ዝወጸ ርስሓት፡ ብዘይ ማይ፡ ከም ብእምንን መንዲልን ከተጽርዮ እንከሎኻ ኢዩ።

ቅድመ-ኩነትን ኢስቲጅማር ክትገብር እትጥቀመሎም ነገራት፡

1- ፍቑድ ክኸዉን ይግባእ።

2- ንጹህ ክኸዉን ይግባእ።

3_ ጽሩይ ክኸዉን ይግባእ።

4- ዓጽሚ ወይ ፋንድያ ክኸዉን ከምዘይብሉ።

5- ከም እቶም ሽም ልዑል ኣላህ ዝተጻሕፎም ወረቓቕቲ ዝኣመሰለ ብዝኾነ ክቡር ነገር ከይከዉን ከምዘይብሉ።

ብኢስቲጅማር ጥራይ ጌርካ ካብ ሽቓቕ ክትወጽእ ትኽእል ኢኻ ነዘን ክልተ ቅድመ-ኩነት እንተማሊእካየን፡

1- እቲ ዝወጽእ ርስሓት ካብ'ቲ ልሙድ ቦትኡ ክሓልፍ የብሉን።

2- እቲ ኢስቲጅማር ብሰለስተ ወይ ካብኡ ንላዕሊ ዘጽርዩ ኣእማን ክኸዉን ይግባእ።

ሻድሻይ፡ ሕግታት ዉዱእ፡

ዉዱእ ንሰለስተ ዒባዳታት(ዓይነት ኣምልኾ) ግዴታ ኢዩ፦

1- ስግዳን፡እቲ ግዴታዊ ይኹን ወይ ሱና።

2- ቑርኣን ምሓዝ።

3- ጠዋፍ (ዑደት ኣብ ዙርያ ካዕባ)።

ቅድመ-ኩነት ናይ ዉዱእ፡

1- እስልምና።

2- ኣእምሮ ሙሉእ ምዃን።

3-ኣተምዪዝ(ሕማቕን ጽቡቕን ክፈልይ ዝኽእል ቖልዓ)።

4- ኣ'ኒያ፡ ቦታኣ ኣብ ልቢ ኮይኑ፡ ብኣፍ ምዝራባ ድማ ቢድዓ(ሓዲሽ ምህዞ ኣብ ዲን) ኢዩ፡ ኩሉ ንውዱእ ክገብር ኢሉ ዝተበገሰ፡ ኒያ ጌሩ ማለት'ዩ፡ ንናይ ውዱእ ኣካላት ክዝሕለካ ወይ ንጽርየት ኢልካ ምስ ትሕጸብ፡ ውዱእ ኣይሕሰብን ኢዩ።

5-ሕጊ ኒያ ምቕጻል፡ ውዱእ ክሳብ ዝፍጸም፡ ነቲ ናይ ወዱእ ኒያ ምቁራጽ ክህሉ የብሉን።

6- ን ውዱእ ዘፍርስ ነገራት ደዉ ክብል ኣለዎ ክቕጽል ከምዘይብሉ(ማለት ክጸርይ ኣለዎ ቅድም)፣ ካብ'ዚ ግን እዞም ዝስዕቡ ይፍለዩ፦ ቀጻሊ ምፍሳስ ሽንቲ ዘለዎ ሰብ፡ ከምኡ'ዉን ካብ ግዜ ጽግያታ ወጻኢ ደም ዝወጻ ጓል ኣንስተይቲ።

7- ሽንቲ ወይ ቀልቀል ንዝወጾ ቅድሚኡ(ውዱእ) ኢስቲንጃእ ወይ ኢስቲጅማር ምግባር።

8- ማይ ንጹህን ሓላልን ክኸዉን።

9- ማይ ናብ ቆርበት ከይበጽሕ ዝኽልክል ነገራት ምልጋስ።

10- ወቕቲ ሰላት ምእታዉ እዚ ድማ ነቶም ቀጻሊ ውዱእ ዘፍርስ ምኽንያት ዘለዎም ይግባእ።

ናይ ውዱእ ፈርዲ(ግዴታታት)፦

1- ገጽ ምሕጻብ መድመዳን ኢስቲንሻቕን ምግባር ዉን ኣብኡ ይኣቱ።

2- ክልተ ኣእዳዉ ምስ ብርኪ ኢድ ምሕጻብ።

3- ብምልኡ ርእሲ ምድራዝ፡ ኣእዛን'ዉን ምስኡ ይኣቱ።

4- ክልተ ኣእጋር ምስ ዓንካር ዓንካሪት ምሕጻብ።

5- ኣብ መንጎ ኣካላት ናይ ውዱእ ቅደም-ሰዓብ ምሕላዉ።

6- ምክትታል: ኣብ መንጎ ኣካላት ነዊሕ ምፍልላይ ክግበር ኣይግባእን።

ኣገባብ ውዱእ፦

1- ኣ'ተስሚያህ(ቢስሚላህ ምባል)።

2- ክልተ ከብዲ ኢድ ሰለስተ ግዜ ምሕጻብ።

3- ገጽ ሰለስተ ግዜ ምሕጻብ፡ መድመዳን ኢስቲንሻቕን ምግባር ዉን ኣብኡ ይኣቱ፡

4- ክልተ ኣእዳዉካ ክሳብ ብርኪ ኢድካ ሰለስተ ግዜ ምሕጻብ፡ መጀመርታ ብየማነይቲ ቀጺልካ ድማ ብጸጋመይቲ።

5- ርእሲ ምስ እዝኒ ምድራዝ።

6- ክልተ ኣእጋር ክሳብ ዓንካር ዓንካሪትካ ሰለስተ ግዜ ምሕጻብ፡ ብየማነይቲ እግሪ ብምጅማር ብድሕሪኡ ድማ ጸጋመይቲ።

ናይ ውዱእ መፍረሲታት፦

1- ካብ ክልተ ቦታታት መዉጽኢ ርስሓት ዝወጽእ፡ ከም ሽንትን፡ ፈስን፡ ቀልቀልን፡

2- ካብ ኣካላት ነብሲ ዝወጽእ ቡዙሕ ርኹስ (ርስሓት)።

3- ዓቕሊ ምስኣን ብድቃስ(ሃለዋትካ ምስ ተጥፍእ) ወይ'ዉን ብኻልእ ነገራት።

4- ንሕፍረትካ ወይ ንመቐመጫኻ (ጨርቂ ወይ ዝኮነ ከይገበርካ) ብኢድ ምሓዝ።

5- ስጋ ግመል ምብላዕ።

6- ካብ እስልምና ምዉጻእ ኣላህ ንዓናን ንሙስሊሚንን ካብ'ዚ የድሕነና።

ሻዉዓይ: ንኹፌንን ጀዉረብን ምድራዝ ዝምልከት ሕግታት፦

1- ኹፍ፡ ካብ ቆርበት ወይ ከምኡ መሳሊ ዝተሰርሐ ኮይኑ ኣብ እግሪ ዝልበስ ኢዩ።

2- ጀዉረብ፡ ካብ ሱፍ ወይ ጡጥ ከምኡ መሳልን ዝተሰርሐ ኮይኑ ኣብ እግሪ ዝልበስ ኢዩ።

ኣብ ልዕሊ ክልተአን ናይ ምድራዝ ቅድመ-ኩነት ዝምልከት፦

1- ውዱእ ጌሩ ምስ ወደአ ክለብሰን ከምዘለዎ።

2- ክልተ ኣእጋር ምስ ዓንካር ዓንካሪት ዝሽፍን ክኸዉን።

3- ጠሃራ(ንጽህና) ዘለወን ክኾና።

4- እቲ ምድራዝ ኣብ'ቲ ተወሲኑ ዘሎ ግዜ ክኸውን ኣለዎ።

5-እቲ ምድራዝ ኣብ ውዱእ እምበር ኣብ ምሕጻብ ነብሲ ክኸውን ከምዘይብሉ።

6_ እቲ ኹፍን ከምኡ ዝመሰለን ሙባሕ(ሓላል) ክኸዉን ኣለዎ፡ ብስርቂ ዝተወሰደ ወይ ንሰብኡት ሓሪር(ሃሪ) እንተኾይኑ ኣብ ልዕሊኡ ምድራዝ ኣይፍቀድን፡ ምኽንያቱ ሓራም ብዝኾነ ነገር ሩኽሳ(ፍቑድ) ስለዘይኮነ።

ግዜ ናይ ምድራዝ፡

ንኣብ ዓዱ ዘሎ፡ ሓደ መዓልትን ሓደ ለይትን፡ ንገያሻይ ድማ፡ ሰለስተ መዓልቲ ምስ ለይተን።

ኣገባብ ኣደራርዛ:

ኢድካ ብማይ ኣተርኪስካ፡ ብላዕለዋይ ናይ'ቲ ካልሲ ወይ ኹፍ፡ ካብ ጫፍ ኣጻብዕቲ እግርኻ ክሳብ ዓንካር ዓንካሪትካ ሓደ ግዜ ትደርዝ።

ምድራዝ ዘባላሽው ነገራት፡

1- እቲ ናይ ምድራዝ ግዜ ምስ ዝዉዳእ።

2- ንክልቲአን ካልሲታት ወይ ሓንቲ ምስ ተዉጽእ።

3- እቲ ነብሲ ምሕጻብ ዘገድድ ነገር ምስ ዘጋጥም።

ኣብ ልዕሊ ኹፍ ምድራዝ እንታይ ፍርዱ፡

ካብ ዝተዋህበ ሩኽሳ(ፍቓድ)ኮይኑ፡ እቲ ዝበለጸ ኹፍ ናቱ ኣዉጺኡ ዝሓጸበ ዝገበሮ ኮይኑ(ነቢና ማለት)፡እዚ ድማ በቲ ፍቓድ ልዑልን ኩቡርን ዝኾነ ኣላህን በቲ ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ተመሪሕካ ምኽታልን ከምኡ'ዉን ነቶም ሙብተዲዓ (ኣብ ሃይማኖት ሓዲሽ መሃዝቲ) ኣንጻር ምኻድን ኢዩ።

3_ ኣብ ልዕሊ ጀባኢር፡ ዓሳኢብ፡ ሉሱቕ ምድራዝ፡

ጀባኢር፡ ካብ ጆሶ፡ ዕንጨይትን ንዕኡ ዝመስለን ኣብ ዝተሰበረ ኣካል ዝእሰር ኢዩ።

ኣልዓሳኢብ፦ ካብ ጨርቅን ከምኡ ዝኣመሰለን ኮይኑ፡ ኣብ ልዕሊ ቁስሊ፡ መጉዳእቲ ዝድረብ፡ ወይ ኣብ ዝነደደ ኣካልሓ ዝእሰር ኢዩ።

ልሱቕ:_ ንምፍዋስ ኣብ ቁስሊ ወይ ንዕኡ ዝመሰለ ዝልጠፍ ፕላስቲክ ነገር ኢዩ።

ብዛዕባ ፍርዲ ምድራዝ ኣብአን፡

ፍቑድ ኢዩ፦ ግን እቲ ፕላስተር ምልጣፍ ኣድላዪ ኣብ ዝኾነሉ ግዜን ካብ'ቲ ዘድሊ ቦታ ንላዕሊ ክሓልፍ የብሉን።

እቲ ጥቕሙ(ኣገልግሎቱ ምስ ኣብቀዐ) ምስ ተወድአ፡ ወይ ድማ ምዉጻኡ ጸገምን ጉድኣትን ዘየስዕብ እንተኾይኑ ኣብ ልዕሊኡ ምድራዝ ኣይፍቀድን ኢዩ።

ኣገባብ ኣደራርዘአን፡

ኣብ ከባቢኣ ዘሎ ምሕጻብ፡ ኣብ ልዕሊኣ ድማ ብኹሉ ሸነኻት ምድራዝ፡ እቲ ካብ ናይ ውዱእ ቦታ ዝዛየደ ኣይድረዝን ኢዩ።

ሻምናይ፡ ፍርዲ ናይ ተየሙም፡

ተየሙም፦ ንጠሃራ(ንጽህና) ኢልካ ብምሕሳብ ብፍሉይ ኣገባብን ገጽን ክልተ ኣእዳዉን ብሓመድ ምድራዝ'ዩ።

ፍርዱ፡

ማይ ዝሰኣነሉን ወይ ምጥቓሙ ኣብ ዝጽገመሉ እዋን፡ ኣብ ክንዲ ውዱእን ምሕጻብን ተየሙም ይግበር።

ንምንታይ ኢሉ ጥበብ ዝተፈቐደሉ ምኽንያት፡

ተየሙም ካብ ፍሉያት ባህርያት ኡማ(ህዝቢ) ናይ ሙሓመድ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ኢዩ። ኣብቶ'ም ዝሓለፉ ህዝብታት ፍሉጥ ኣይነበረን።ካብ ኣላህ ኣብ ልዕሊ እዚ ኡማ(ህዝቢ) ዝተገብረ ምቅላልን ፍሉይ ዕድልን ኢዩ።

ማዓስ'ዩ'ኸ ተየሙም ክትገብር ዝፍቀደካ፦

1- ኣብ ዓዱ ይኹን ኣብ መገሻ ሃሊዩ ማይ ደልዩ ምስዘይረክብ፡

2- ምስኡ ዘሎ ማይ ንምስታይ ወይ መግቢ ንምኽሻን ዘድልዮ እንተኾይኑ፡ በቲ ማይ ንንጽህና(ውዱእ) እንተተጠቒሙሉ ንርእሱ ጽምኢ ከይረኽቦ፡ ወይ ንኻልኦት ህይወቶም ክቡር ዝኾኑ ደቂ ሰባት ወይ እንስሳታት ከየጽምኦም እንተፈሪሑ።

3- ማይ ምጥቓሙ ብሰንኪ ሕማሙ ንሰብነቱ ከይጎድኦ ወይ ከኣ ምሕዋዩ ከይድንጉዮ እንተፈሪሑ።

4- ብሕማም ምኽንያት ምንቅስቓስ ስኢኑ ማይ ክጥቀም እንተዘይክኢሉ፡ ውዱእ ዘግብሮ ሰብ ድማ እንተዘይብሉ፡ ግዜ ስግዳን ከይሓልፎ ዉን እንተፈሪሑ።

5- ማይ ብምጥቃም ቁሪ እንተፈሪሑ፡ ዘሙቐሉ ነገር ድማ እንተስኢኑ፡ ተየሙም ጌሩ ይሰግድ።

ኣገባብ ኣጠቓቕማ ተየሙም፦

ኣጻብዕትኻ ብምፍንታት ብኽልተ ኣእዳዉካ ናብ ሓመድ ብምህራም፡ ድሕሪኡ ብኣጻብዕትኻ ገጽካ ትደርዝ፡ ብኸብዲ ኢድካ ድማ ንኽልተ ኣእዳዉካ ትደርዞ፡እቲ ምድራዝ ድማ ንምሉእ ገጽን ክልተ ኣእዳዉን ዘጠቓለለ ክኸዉን ኣለዎ።

ን ተየሙም ዘበላሽው(ዘፍርሱ) ነገራት፦

1- ማይ ስኢኑ ተየሙም ዝገበረ እንተኾይኑ ፡ማይ ምርካብ የበለሽወሉ። እቲ ተየሙም ብምኽንያት ክእለት ምስኣን ተየሙም ዝገብር ዝነበረ፡ ማይ ክጥቀም እንተኽኢሉ ተየሙም የበላሽዎ።

2- ብሓደ ካብ'ቶም ንውዱእ ዘበላሹዎ ነገራት ምስ ዝርከብ፡ ወይ ድማ ብሓደ ካብ'ቶም ንምሕጻብ ዘገድዱ ነገራት ከም ምስ መጻምድትኻ ስጋዊ ርክብ ምፍጻም፡ወይ ኣብ ግዜ ጽግያትን ሕርሲን ዝወጽእ ደም ንተየሙም የበላሽዎ።

ፍርዲ ናይ'ቲ ማይን ተየሙምን ምጥቓም ክእለት ዘይብሉ ሰብ፡

ሓደ ሰብ ማይን ሓመድን እንተሰኢኑ፡ ወይ ድማ ቆርበቱ ብማይ ይኹን ብሓመድ ክትንክፍ ናብ ዘይክእለሉ ኩነታት እንተበጺሑ፡ ብዘይ ውዱእን ተየሙምን ከም'ቲ ዘለዎ ኩነታት ክሰግድ ይግባእ። ምኽንያቱ ኣላህ ንነብሲ ልዕሊ ዓቕማ ኣየገድዳን ኢዩ። ድሕሪኡ ማይን ሓመድን እንተረኺቡ ወይ ድማ ክጥቀመሎም እንተኽኢሉ፡ ነቲ ዝሰግዶ ዝነበረ ኣይደግሞን ኢዩ።ምኽንያቱ ነቲ ዝተኣዘዞ ብግቡእ ፈጺምዎ ዝለዝኾነ። ከም'ቲ ልዑል ኣላህ ዝበሎ፡ {...ንኣላህ ብዝከኣልኩም መጠን ፍርሕዎ...} [ኣ'ተቓቡን፡16]፡ ከም'ቲ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ዝበሎ፡ «ሓደ ነገር ምስ ዝእዝዘኩም፡ ካብኡ ዝከኣልኩም ግበሩ» [11]። [11] ቡኻሪ ብቑጽሪ (7288) ሙስሊምን ብቑጽሪ (6066) ሰኒደሞ።

ጠቓሚ ሓበሬታ፡ሓደ ሰብ ብሰንኪ ጀናባ ተየሙም ጌሩ ዝጸንሐ፡ ደሓር ግን ማይ ምስ ረኸበ፡ ክሕጸብ ኣለዎ።

ታሽዓይ፦ፍርዲ ናይ ጽግያትን ኒፋስን፡

ቀዳማይ፦ ጽግያት፡

ካብ ዕምቆት ማህጸን ኣብ ፍሉጣት እዋናት ዝወጽእ ባህርያዉን ንቡርን ደም ኢዩ። መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ወርሒ ሽዱሽተ ወይ ሸዉዓተ መዓልታት ይመጽእ፡ክዉስኽ ወይ ክንኪ’ዉን ይኽእል ኢዩ። ወርሓዊ ዑደት ደም ኣብ ኩለን ደቂ ኣንስትዮ ይነዉሕን ይሓጽርን ኢዩ፡ እዚ ድማ በቲ ልዑል ኣላህ ዝፈጠሮ ባህርያዊ ኣቃውማ መሰረት ኢዩ።

ፍርዲ ናይ ጽግያት፦

1- ጽግያት ዘለዋ ጓል ኣንስተይቲ ኣይትሰግድን ኣይትጸዉምን ኢያ፡ከምኡ እንተጌራ ዉን ተቐባልነት የብሉን።

2- ጓል ኣንስተይቲ ካብ ጽግያታ ምስ እትጸርይ፡ ንጾም ትቐዲ(ትትክኦ)፡ ንስግዳን ግን ኣይትትክኦን ኢያ።

3- ንካዕባ ጠዋፍ(ምኹላል) ኣይፍቀደላን ኢዩ፡ ከምኡ'ዉን ቑርኣን ኣይትቐርእን፡ ኣብ መስጊድ'ዉን ኮፍ ኣይትብልን፡ 4- ንበዓል ቤታ ኸኣ፡ እቲ ናይ ጽግያት ደም ደዉ ክሳብ ዝብልን ነብሳ ክሳብ እትሕጸብን ምስኣ ስጋዊ ርክብ ክፍጽም ክልኩል ይኾኖ።

5- ንሰብኣያ ነታ ጽግያት ዘለዋ ሰበይቱ፡ ብዘይካ ስጋዊ ርክብ ምግባር፡ካልእ ከም ምስዓምን ምትንኻፍን ዝኣመሰለ ተግባራት ምስኣ ክተሓጓጎስ ይፍቀደሉ።

6- በዓል ቤታ ኣብ እዋን ሓይድ ከላ ክፈትሓ ኣይፍቀድን ኢዩ።

ምጽራይ ማለት ደም ደዉ ምባል ኢዩ። ደም ደዉ ምስ በለ ድማ፡ ጸርያ ማለት ኮይኑ፡ ናይ ጽግያት ግዜኣ'ዉን ተወዲኡ ኢዩ። በዚ ድማ ነብሳ ክትሕጸብ ግዴታ ይኾና። ብድሕር'ዚ፡ ነቲ ብምኽንያት ጽግያት ተኸልኪላቶ ዝነበረት ትቕጽሎ።

ብድሕሪ ጽርየታ፡ ደመናዊ ወይ ቢጫ ሕብሪ ዘለዎ ፈሳሲ እንተ ርእያ፡ ግምት ክትህቦ የብላን።

2ይ- ኒፋስ(ድሕሪ ምዉላድ ዝመጽእ ደም)፡

እዚ እቲ ማህጸን ኣብ ግዜ ወሊድን ድሕሪኡን ዘፍስሶ ደም ኮይኑ፡ እቲ ኣብ እዋን ጥንሲ ተዓጊቱ ዝጸንሐ ዝተረፈ ደም ኢዩ።

ኣብ ኒፋስ፡ ኣብ ዝፍቀድ ነገር ልክዕ ከም ጽግያት ኢዩ፡ ካብ ጾታዊ ርክብ ወጻኢ ምስኣ ደስታኡ ከተስተማቕር ይኽእል።

ሓራም ብዝኾነ ነገር ድማ፡ከም ስጋዊ ርክብ ምፍጻም፡ ጾም ምጻም፡ ሰላት ምስጋድ፡ ፍትሕ ምፍጻም፡ ጠዋፍ ምግባር፡ ቑርኣን ምቕራእን ኣብ መስጊድ ምጽናሕን ዝኣመሰሉ ኢዮም። ደማ ደዉ ኣብ ዝበለሉ እዋን፡ልክዕ ከም'ታ ኣብ ጽግያት ዘላ ጓል ኣንስተይቲ ምሕጻብ ግዴታኣ ኢዩ።

ጾም ክትቀዲ(ክትትክእ) ግዴታ ይኸውን፡ ንሰላት ግን ልክዕ ከም ናይ ጽግያት ዘለዋ ኣይትትክኦን ኢያ።

እቲ ዝበዝሐ ግዜ ዝጸንሓሉ ኣርባዓ መዓልቲ ኢዩ፡ ሓንቲ ሓራስ ቅድሚ ኣርባዓ መዓልቲ ደማ ምስ ዝቋረጽ፡ እቲ ናይ ድሕሪ ሕርሲ ደም ዝመጻላ ግዜ ተወዲኡ ማለት ስለዝኾነ፡ ነብሳ ተሓጺባ ክትሰግድን፡ ነቶም ብሰንኪ እቲ ደም ተኸልኪላ ዝነበረቶም ነገራት ክትጅምርን ይግባእ።

2ይ ምዕራፍ፡ ሰላት(ስግዳን)፡

ቀዳማይ፡ ፍርዲ ናይ ኣዛንን(ናይ ስግዳን ጻዊዒት) ኢቓማን፡

ኣዛን ኣብ ቀዳመይቲ ዓመተ-ሂጅራ ጸዲቑ፡ ኣዛን ዝጸደቐሉ ምኽንያት ከኣ፡ እዋናት ሰላት ምፍላጥ ምስ ከበዶም፡ ንዕኡ ዝኸዉን ምልክት ንምስራዕ ተማኸሩ፡ ንዓብዲላህ ኢብን ዘይድ ረዲየላሁ ዓንሁ እዚ ኣዛን እዚ ኣብ ሕልሚ ተራእይዎ፡ መልእኽቲ(ዋሕይ) ናይ ኣላህ ድማ ኣጽዲቕዎ።

ኣዛን ማለት፡ ናይ ሰላት ግዜ ከም ዝኣተወ ምፍላጥ ኢዩ። ኢቃማ ድማ፦ ስግደት ከምዝተጀመረ ንምፍላጥ ዝግበር መዘክር ኢዩ።

ኣዛንን ኢቃማን ን ናይ ግዴታዉያን ሰላት ዝኾና ኣብ ልዕሊ ጀማዓ(እኩባት) ደቂ ተባዕትዮ ፈርዲ ኪፋያ ኢዩ (ፈርዲ ኪፋያ ማለት ገለ ሰባት እንተፈጺመሞ ንኹሉ እኹል ይኸውን ካልኦት ኣይሕተቱሉን)፡ ንሳተን ድማ ካብ'ቲ ግሉጻት መለለይታት እስልምና ኢየን እሞ ምትራፈን ድማ ኣይፍቀድን ኢዩ።

ቅድመ-ኩነት ናይ ኣዛን፡

1- እቲ ሙኣዚን ወዲ ተባዕታይ ክኸዉን ኣለዎ።

2- እቲ ኣዛን ስርዓቱ ዝሓለወ ክኸዉን።

3- ኣዛን ተኸታታሊ ክኸዉን።

4- ኣዛን ድሕሪ ግዜ ሰላት ምእታው፡ ናይ ፈጅርን ጁምዓን ቀዳማይ ኣዛን ግን ካብ'ዚ ወጻኢ ኢዩ።

ናይ ኣዛን ሱናታት፡

1- ክልተ ኣጻብዕትኻ ኣብ ክልተ ኣእዛንካ ምሓዝ፡

2- ኣዛን ኣብ መጀመርታ ሰዓቱ ምእዛን።

3- ምስ ሓይዓለተይን ናብ የማንን ጸጋምን ሙዛር።

4- ኣዛን ዝገብር በዓል ጥዑም ድምጺ ክኸዉን።

5- ንቓላት ኣዛን ርግእ ኢልካ ፡ ብዘይ ምዉጣጥን ካብ መጠን ንላዕሊ ምንዋሕን።

6- ኣብ ነፍሲ ወከፍ ምሉእ ሓሳባት ምዕራፍ።

7- ኣብ እዋን ኣዛን ኣንፈትካ ናብ ቒብላ ምግባር።

ኣዛን፡ ከም'ቲ ቢላል ረዲየላሁ ዓንሁ ኣብ ቅድሚ ረሱል ኣላህ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ኩሉ ግዜ ዝብሎ ዝነበረ፡ ዓሰርተ ሓሙሽተ ሓሳባት ኢየን።

ቃላት ኣዛን፡

"ኣላሁ ኣክበር "ኣርባዕተ ግዜ።

"ኣሽሃዱ ኣን ላኢላሃ ኢለላህ"፡ ክልተ ግዜ።

"ኣሽሃዱ ኣና ሙሓመደን ረሱሉላህ"፡ ክልተ ግዜ።

"ሓየ ዓላ'ሰላት"፦ ክልተ ግዜ፡

(ሓየ ዓላ ኣልፈላሕ): ክልተ ግዜ ይብል።

ብድሕሪኡ ክልተ ግዜ "ኣላሁ ኣክበር" ይብል።

ድሕሪኡ ብ "ላኢላሃ ኢለሏህ"ይዛዝም፡ሓደ ግዜ።

ኣብ ፈጅሪ(ወጋሕታ) ድማ ድሕሪ ሓየ ዓለል ፈላሕ፡ "ኣሰላቱ ኸይሩን ሚነ ኖም" ክልተ ግዜ ይዉስኽ። ምኽንያቱ መብዛሕትኦም ሰባት ዝድቅሱሉ ግዜ ስለ ዝኾነ።

ኢቓማ ድማ ዓሰርተ ሓደ ሓሳባት ኮይኑ፡ ብቕልጣፈ ኢዩ ዝበሃል፡ምኽንያቱ ነቶም ንስግዳን ዝተኣከቡ ንምፍላጥ ስለ ዝኾነ፡ ምምጣጥ ኣየድልን ኢዩ።

ኣበሃህላኣ ድማ ነዚ ዝስዕብ ይመስል፦

"ኣላሁ ኣክበር" ክልተ ግዜ።

"ኣሽሃዱ ኣን ላኢላሃ ኢለላህ"ሓደ ግዜ።

"ኣሽሃዱ ኣና ሙሓመደን ረሱሉላህ" ሓደ ግዜ።

"ሓየ ዓላ'ሰላት"ሓደ ግዜ።

"ሓየ ዓላ ኣልፈላሕ"፡ ሓደ ግዜ።

"ቐድ ቓመቲ'ሰላት"ክልተ ግዜ።

"ኣላሁ ኣክበር" ክልተ ግዜ።

"ላኢላሃ ኢለላህ" ሓንቲ ግዜ።

ኣዛን ንዝሰምዐ ሰብ፡ ልክዕ ከም'ቲ ሙኣዚን ዝብሎ ክብል ፍቱዉ ኢዩ፡ ብዘይካ ኣብ (ሓየዓለ'ሰላትን)ን (ሓየዓለልፈላሕ)ን፡ (ላሓወላ ወላቑወታ ኢላ ቢላህ) ይብል። ድሕሪኡ ንነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ሰለዋት ይገብር። ብድሕሪኡ ኸኣ ከም'ዚ ይበል፡ « ኣላሁመ ረበ ሃዚሂዳዕወቲ ኣታመቲ፡ ወ'ሰላቲል ቓኢማህ፡ ኣቲ ሙሓመደን ኣልወሲለታ ወልፈዲላህ፡ ወብዓስሁ መቓመን ማሕሙደን ኣለዚ ወዓድታህ፡ ኢነከ ላ ቱኽሊፉል ሚዓድ» [12]. [12] ሰማሓት ሼኽ ዓብዱል ዓዚዝ ቢን ባዝ (ኣላህ ይርሓመሉ) ኣብ መጅሙዕ ፈታዊኡ (29/ 141) ከም'ዚ በለ:- (ኢማሙል በይሃቂ ብጽቡቕ ሰነድ ካብ ጃቢር፡ ድሕሪ እቲ ቓል «ኣለዚ ወዓድተሁ»፡ «ኢነከ ላ ቱኽሊፉል ሚዓድ» ዝብል ወሲኹ)።

ከምኡ'ውን ከም'ዚ ይብል:- «ረዲቱ ቢላሂ ረበን፡ ወቢልኢስላሚ ዲነን፡ ወቢ ሙሓመዲን ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ነቢያ» [13]። [13] ቲርሚዚ ሰኒድዎ፡ብቑጽሪ (2635)።

ድሕሪ ኣዛን ብዘይ ሸሪዓዊ ምኽንያት ወይ ናይ ምምላስ ኒያ ዘይብልካ ካብ መስጊድ ምዉጻእ ሓራም ኢዩ።

ክልተ ሰላታት ብሓደ ኣብ ዝስገደሉ እዋን፡ ሓደ ኣዛንን፡ ንነፍሲ ወከፍ ሰላት ድማ ኢቓማ ይግበር።

ካልኣይ፦ ናይ ሰላት(ስግዳን) ክብረታን ብልጸታን፦

ሰላት (ስግዳን) ድሕሪ'ተን ክልተ ሸሃዳ፡ ካብ ዓንድታት እስልምና እቲ ዝጸንዐ ዓንዲ ኢዩ። ንዓኣ'ዉን ፍሉይ ክብረት ኣለዋ፡ ኣብ'ታ ናይ ሚዕራጅ (ነቢ ናብ ሰማይ ዝዓረገሉ ተኣምራዊ ለይቲ) ለይቲ ኣብ ሰማይ ድማ፡ ኣላህ ንልኡኹ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ግዴታ ዝገበረላ ግዜ ኮይና። እዚ ድማ ነቲ ዕብየታን ክብረታን ጽኑዕ ግዴታ ምዃናን የረጋግጸልና።ኣብ ልዑል ኣላህ ዘለዋ ቦታ ድማ የመልክት።

ከምኡ'ዉን ብርግጽ ብዛዕባ ብልጸታን ኣብ ንነፍሲ ወከፍ ግዴታ ምዃናን ብዙሓት ኣሓዲስ መጽዮም ኢዮም፡ ግድን ምዃና ኣብ ሃይማኖት እስልምና ዝፍለጥን ዝኾነ ዘይስሕቶን ኢዩ።

ግዴታዊትን ኣገዳሲትን ምዃና ዘረጋግጹልና ካብ ኪታብን (ኩቡር ቑርኣን) ሱናን ብዙሓት መርትዖታት ኣለው፡ ካብኣቶም ድማ፡-

1-ልዑል ኣላህ ዝበሎ፡ {...ብርግጽ ሰላት ኣብ ልዕሊ ኣመንቲ ግዜኣ ዝሓለወት ግዴታ ዝኾነት ኢያ} [ኣ'ኒሳእ፡103] እዚ ማለት ኣብ'ቲ ልኡኽ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ዝወሰኖ ግዜታት ግዴታ ኢያ።

2- ከምኡ'ዉን ልዑል ኣላህ ከም ዝበሎ፡ {እቶም ዝኸሓዱ ድማ ንኣላህ ብንጽህና ክግዝእዎን ካብ ኩሉ ሃይማኖታት ናብ እስልምና ክዝንብሉን ሰላቶም ከቑሙን ተኣዚዞም...} [ኣል በይናህ:5]።

3- ከምኡ'ዉን ልዑል ኣላህ ከም'ዚ ይብል፡ {እንተ ድኣ ተናሲሖም፡ ሰላት'ዉን እንተኣቒሞም፡ ዘካት'ዉን እንተኣዉጺኦም፡ ብሃይማኖት ኣሕዋትኩም ኢዮም...} [ኣተዉባ፡ 11]።

4- ካብ ጃቢር ኣብ ዝተወረየ ረዲየላሁ ዓንሁማ ልኡኽ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ኢሉ፡ «ኣብ መንጎ ሓደ ሰብን፡ ሽርክን ኩፍርን ዘሎ ፍልልዮም፡ ሰላት ምግዳፍ ኢዩ» [14]። [14] ሙስሊም ብቑጽሪ (82) ሰኒድዎ።

5- ቡረይዳ ኣላህ ይፍተወሉ ይብል ልኡኽ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ኢሎም፡ «እቲ ኣብ መንጎናን ኣብ መንጎኦምን ዘሎ ቃልኪዳን (ፍልልይ) ሰላት ኢዩ፡ንዓኣ ዝገደፋ ኸኣ ከፊሩ(ክሒዱ)ኣሎ።» [15] [15] ቲርሚዚ ብቑጽሪ (265) ሰኒድዎ ደረጅኡ «ሓሰንን ሰሒሕን ቐሪብን'ዩ» ከኣ ኢሉ፣ ኣልኣልባኒ'ዉን ኣብ ሰሒሕ ኣ'ተርቒብን ኣ'ተርሂብን ሰሒሕ ምዃኑ ኣስፊርዎ።

እቶም ዑለማእ(ምሁራት እስልምና) ድማ፡ግድነት ምኻናን ንዓኣ ዝኸሓደ ሰብ ድማ እስልምና ከም ዝኸሓደ ከምዝኸዉን ተሰማሚዖም። እቲ ብትህኪትን ብሸለልትነትን ዝገድፋ ሰብ ግን፡ እቲ ዝሓሸ መርትዕኣዊ ርእይቶ ከምዘኽሓደ ኢዩ ዝሕሰብ። መርትዖኡ ድማ እቲ ቀዲሙ ዝተቐሰ ሰሒሕ ሓዲስን ናይ ሰሓባ ስምምዕን (ኢጅማዕ) ኢዩ።

ሳልሳይ፡ ናይ ሰላት ቅድመ-ኩነት፡

1- ግዜ ምእታዉ፡

ከም'ቲ ልዑል ኣላህ ዝበሎ፡ {... ብርግጽ ሰላት ኣብ ልዕሊ ኣመንቲ ግዜኣ ዝሓለወት ግዴታ ዝኾነት ኢያ} [ኣኒሳእ]። ኣብ ዝተወሰኑ ግዜታት ግዴታ ኢያ ማለት'ዩ።

ናይ'ተን ግዴታ ዝኾና ሰላት ግዜአን ከም'ዚ ዝስዕብ ይመስል፦

ሀ- ኣልፈጅር:- ካብ ብርሃን ፈጅሪ(ወጋሕታ) ምዉጻእ ክሳብ ምዉጻእ ጸሓይ ዘሎ ግዜ።

ለ- ኣዙህር(ቀትሪ)፡ ካብ ምዝንባል ጸሓይ ክሳብ ጽላሎት ነፍሲ ወከፍ ነገር ማዕረ እቲ ነብሱ ዝኸዉን።

መ፡ ኣልዓስር(ድሕሪ ቀትሪ)፡ ናይ ዙህሪ ግዜ ካብ ዝውዳእ ጀሚሩ ክሳብ ጸሓይ ብጫ እትኾነሉ እዋን። ኣብ ግዜ ኣጋጣሚታት(ሓደ ሰብ ብዑዝር ምስ ዝዱንጉይ) ድማ ክሳብ ጸሓይ ትዓርብ ኢዩ።

ሐ፡ ኣልመቕሪብ(ዕራርቦ)፡ ካብ ጸሓይ ምዕራብ ክሳብ ናይ ዓራርቦ ዘሎ ቀይሕ ሕብሪ ዝጠፍእ።

ሰ- ኣልዒሻእ(ድሕሪ ዕራርቦ ዘሎ ክፍለ-ግዜ ናይ ለይቲ)፡ ካብ ግዜ መቕሪብ ምዉጻእ ጀሚሩ ክሳብ ፍርቂ ለይቲ ዘሎ ግዜ።

2- ሕፍረትካ ምሽፋን፡

ንሱ ድማ እቲ ክሽፈን ዝግባእ፡ክርአ እንከሎ ዘጸይፍን፡ ዘሐፍርን ብሕታዊ ኣካል ኢዩ። ዓዉራ(ሕፍረት) ናይ ወዲ ተባዕታይ ካብ ሕምብርቲ ክሳብ ብርኪ ኢዩ። ንጓል ኣንስተይቲ ድማ፡ ኣብ ሰላት ብዘይካ ገጻ ኩሉ ነብሳ ዓዉራ(ሕፍረት) ኢዩ። ገጻ ኣብ ቅድሚ ክርእይዋ ዘይፍቀዶም ደቂ ተባዕትዮ እንተሃልያ ክትሽፈን ይግባእ።

3- ካብ ነጃሳ ምርሓቕ፡

ነጃሳ ማለት፡ፍሉይ ርኹስ ርስሓት ኮይኑ፡ እቲ ርስሓቱ ንሰላት ይኽልክል፡ ከም ሽንቲ፡ ቀልቀል፡ ደምን ካልእን ኣብ ነብስን ዝስግደሉ ቦታን ክዳንን ዝርከብ ኢዩ።

4- ናብ ቒብላ(ካዕባ) ኣንፈትካ ምግባር፡

ኣልቒብላ ማለት እታ ክብርቲ ካዕባ ኢያ። ቒብላ ተባሂላ እትጽዋዓሉ ምኽንያት ድማ ሰባት ኣብ ግዜ ሰላት ናብኣ ኣንፈቶም ስለዝገብሩ ኢዩ።

ናብ ቒብላ ኣንፈትካ እንተዘይጌርካ ሰላት ተቐባልነት የብሉን። ከም'ቲ ልዑል ኣላህ ዝበሎ፡ {...ኣብ ዝሃለኹም ሃለኹም ኣንፈትኩም ናብኡ ገጽኩም ግበሩ...} [ኣልበቐራ፡ 144]

5- ኣ'ኒያ፡

ብቛንቋ ሓሳብ ማለት ክኸውን ከሎ፡ ብሸሪዓ ድማ ናብ ልዑል ኣላህ ንምቕራብ ኢልካ ንኣምልኾት ዝግበር ቁርጺ ሓሳብ ኢዩ። ቦታኣ ኣብ ልቢ ኢዩ፡ ብቓል ምዉጽኣ(ምዝራብ) ድማ ኣየድልን፡ እኳ ደኣ ቢድዓ (ሓዲሽ ነገር ዘየለ ኣብ እስልምና ምፍጣር) ኢዩ።

ራብዓይ፦ ዓንድታት ናይ ሰላት፡

ንሰን ድማ ዓሰርተ ኣርባዕተ ዓንዲ ኢየን፦

ቀዳማይ ዓንዲ፦ ደዉ ኢልካ ምስጋድ(ንዝኽእል)።

ከም'ቲ ልዑል ኣላህ ዝበሎ፡ {...ንኣላህ ተኣዘዝቲ ኴንኩም ደዉ በሉ} [ኣልበቐራ፡ 238]፡ ሓዲስ ዒምራን ረዲየላሁ ዓንሁ ካብ ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ዝወሰዶ፡ «ደዉ ኢልካ ስገድ፡እንተ ዘይከኣልካ ኮፍ ኢልካ፡ እንተ ዘይከኣልካ ኸኣ ንጎኒ ኴንካ ደቂስካ ስገድ» [16]። [16] ቡኻሪ ብቑጽሪ (1117) ዝሰነዶ።

ብሰንኪ ሕማም ደዉ ምባል እንተ ዘይክኢሉ፡ ኮፍ ኢሉ ወይ ድማ ብጎኒ ደቂሱ ይስግድ። ከም ንዝሓመመ: ዝፈርሐ: ዕሩቕ: ከምኡ'ዉን ኮፍ ክብል ወይ ደዉ ክብል ኣብ ዝግደደሉ ኩነታት ከም ኣብ ሕክምና ምስዝህሉ ከምኡ ክገብር ምስ ዝሕብርዎ። ከምኡ'ዉን፡ ብድሕሪ እቲ ቀዋሚ ወትሩ ዘስግድ ኢማም ደዉ ክብል እንተዘይኪኢሉ ብድሕሪኡ ዝሰግዱ ኮፍ ኢሎም ንኢማም ተኸቲሎም ክሰግድ ዑዝር(ምኽንያት) ይኾኖም ። ናይ ነዋፍል(ብወለንታዊ ትሰግዶ) ሰላት፡ ደዉ ንምባል ክእለት እናሃለወካ'ዉን ኮፍ ኢልካ ምስጋድ ይፍቀድ ኢዩ። እንተኾነ ግን ዓስቡ፡ ከም ናይ'ቲ ደዉ ኢሉ ዝሰገደ ኣይከውንን ኢዩ።

ካልኣይ ዓንዲ፦ ኣብ መጀመርታ ተክቢረተል ኢሕራም፡

ከም'ቲ ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ዝበሎ: «ብድሕሪኡ ናብ ቒብላ ኣንፈትካ ጌርካ ፡"ኣላሁ ኣክበር በል" [17]። [17] ቡኻሪ ብቑጽሪ(6251)፡ ሙስሊም ብቑጽሪ (884) ሰኒደሞ።

ኣባሃህላኣ ድማ "ኣላሁ ኣክበር" ምባል ኮይኑ፡ ካብኣ ወጻኢ ካልእ ኣይፍቅድን ኢዩ።

ሳልሳይ ዓንዲ፡ ኣልፋቲሓ ምቕራእ፡

ከም'ቲ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ዝበሎ: "ኣልፋቲሓ ዘይቐረአ ሰላት የብሉን።" [18] [18] ቡኻሪ ብቑጽሪ(756) ሙስሊም ብቑጽሪ (872) ሰኒደሞ።

ራብዓይ ዓንዲ: ኣብ ኩሉ ረክዓ(ክፍሊ ሰላት) ሩኩዕ(ምጉምባሕ) ምፍጻም።

ከም'ቲ ልዑል ኣላህ ዝበሎ: {ኦ ኣንቱም ዝኣመንኩም፡ ርኩዕን ስጁድን (ኣብ መሬት ብገጽኩም ዉረዱ)ግበሩ...} [ኣል ሓጅ: 77]

ሓምሻይን ሻድሻይን ዓንድታት፡

ካብ ሩኩዕ ሓፍ ምባልን ከምኡ'ዉን ከም'ቲ ቅድሚኡ ዝነበረ ትኽ ኢልካ ደዉ ምባልን፡ ምኽንያቱ ረሱል ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም የዘዉትሮ ስለ ዝነበሩ ኢዩ።

ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ነቲ ኣብ ሰላቱ ዝጋገ ዝነበረ ከም'ዚ ኢልዎ፡ «ድሕሪኡ፡ ሓፍ በል ክሳብ ኣቓዉማኻ ትኽ ትብል» [19]። [19] ኣልቡኻሪ ብቑጽሪ (793)ን ሙስሊም ብቑጽሪ (398)ሰኒደሞ።

ሻዉዓይ ዓንዲ፡ ብሸዉዓተ ኣካላት ሱጁድ ምግባር፡

ንሳተን ድማ ግንባር ምስኡ'ዉን ኣፍንጫ፡ ክልተ ኣእዳዉ፡ ክልተ ኣብራኽን ኣጻብዕቲ ናይ ክልተ ኣእጋርን፡ ከም'ቲ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ዝበሎ፡ «ብሸዉዓተ ኣካላት ሱጁድ ክንገብር ተኣዚዝና፡ግንባር ብኢዱ ናብ ኣፍንጭኡ’ውን ኣመልኪቱ ክልተ ኣእዳዉን፡ ክልተ ኣብራኽን ጫፍ ናይ ክልተ ኣእጋርን» [20]። [20] ቡኻሪ ብቑጽሪ(812) ሙስሊምን ብቑጽሪ(490) ሰኒደሞ።

ሻሙናይ ዓንዲ፡ ካብ ሱጁድ ሓፍ ምባልን ኣብ ሞንጎ ክልተ ሱጁድ ኮፍ ምባልን፡

ኣብ ሓዲስ ዓኢሻ ዝመጸ ረዲየላሁ ዓንሃ፡ «ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ርእሶም ካብ ሱጁድ ሓፍ ምስ በሉ፡ ጽቡቕ ጌሮም ኮፍ ክሳብ ዝብሉ ሱጁድ ኣይወርዱን ነበሩ።» [21] [21] ሙስሊም (498) ሰኒድዎ።

ታሽዓይ ዓንዲ፦ ኣብ ኩሎም ዓንድታት ምርግጋእ ክህሉ፡

ንሱ ድማ፡ ዋላ ንእሽተይ እኳ ትኹን፡ ርግኣት ኢዩ፡ ከምቲ ነብይ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ነቲ ኣብ ሰላቱ ዘጕደለ ሰብኣይ ዝበሎ፦ «ክሳዕ እትረጋጋእ» [22]። [22] ቡኻሪ ብቑጽሪ (724) ሙስሊምን ብቑጽሪ (398) ሰኒደሞ።

እተን ክልተ ዓንድንታት፡ መበሊ ዓሰርተን መበሊ ዓሰርተ ሓደን፡

ናይ መወዳእታ ተሻሁድን ኮፍ ኣባህልኡን፡ ከም'ቲ ኣብቲ ብኢብን መስዑድ ረዲየላሁ ዓንሁ ካብ ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ተገሊጹ ዝመጸ ሓዲስ፡ «ሓደ ካባኻትኩም ክሰግድ እንከሎ፡ ከም'ዚ ይበል፡ ኣተሒያቱ ሊላሂ ወሰለዋቱ ወጠዪባቱ፡ ኣሰላሙ ዓለይካ ኣዩሃነቢዩ ወራሕመቱላሂ ወበረካቱሁ፡ ኣሰላሙ ዓለይና ወዓላ ዒባዲላሂ ሳሊሒን፡ ኣሽሃዱ ኣላኢላሃ ኢለላህ ወኣሽሃዱ ኣነ ሙሓመደን ዓብዱሁ ወረሱሉሁ» [23]። [23] ቡኻሪ ብቑጽሪ(797) ሙስሊም ብቑጽሪ(402) ሰኒደሞ።

ዓስራይ ክልተ ዓንዲ፡ ኣብ ናይ መወዳእታ ተሻሁድ ንነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ሰለዋት ምግባር፡

ከም'ዚ ብምባል፡ «ኣላሁመ ሰሊ ዓላ ሙሓመዲን»[24]፣ ካብኡ ዝዛያዳ ምዉሳኽ ሱና ኢዩ። [24] ቲርሚዚ ዝሰነዶ ፡ብቑጽሪ (839)።

መበል ዓሰርተ ሰለስተ ዓንዲ ፡ ኣብ መንጎ ዓንድታት ቅደም-ተኸተል ምሕላዉ፡

ምኽንያቱ ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለምዓወ ብተርታ ኢዮም ዝፍጽምዎ ነበሩ፡ ከምኡ'ዉን ኢሎም:- «ከም'ቲ ኣነ ክሰግድ ዝርኣኹምኒ ጌርኩም ስገዱ»[25]። ከምኡ'ዉን ነቲ ሰላቱ ዘበላሸወ ሰብኣይ፡ ብስርዓት ምሂርዎም ኢዩ። [25] ቡኻሪ ብቑጽሪ (6008) ሰኒድዎ።

መበል ዓሰርተ ኣርባዕተ ዓንዲ፡ ኣ'ተስሊም፡

ከም'ቲ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ዝበሉዎ፡ ««መዛዘሚኣ ድማ ተስሊም ኢዩ»»፡ ከም'ዚ ምባሎም ድማ፡ «ታሕሊሉሃ ድማ ተስሊም ኢዩ።» [26]. [26] ቡኻሪ ዝሰነዶ ብቑጽሪ (1110)።

ሓሙሻይ፡ ግዴታታት ናይ ሳላት፡

ሸሞንተ ኢየን፡

1- ኩለን እተን ብዘይ ናይ መእተዊ ዘለዋ ተክቢራታት፡

2- ኣብ ሩኩዕ ሓደ ግዜ «ሱብሓነ ረቢየልዓዚም» ምባል፡ ክሳብ ሰለስተ ምዉሳኽ ሱና ኢዩ፡ ንሱ ድማ ካብ'ቲ ጽቡቕ እቲ ዝወሓደ ምልኣት ኢዩ። ክሳብ ዓሰርተ፡ ንሱ ድማ ዝለዓለ ኢዩ።

3- ንኢማምን በይኑ ንዝሰግድን ካብ ሩኩዕ ክትንስእ እንከሎ "ሰሚዓላሁ ሊመን ሓሚዳህ" ምባል፡

4- ካብ ሩኩዕ ትኽ ኣብ እትብለሉ "ረበና ወለከል ሓምድ" ምባል፡

5- ኣብ ሱጁድ ሓደ ግዜ «ሱብሓነ ረበየል ኣዕላ» ምባል፡ ክሳብ ሰለስተ ምዉሳኽ ሱና ኢዩ።

6- ኣብ መንጎ ክልተ ሱጁዳት ሓደ ግዜ "ረቢ ቕፊርሊ" ምባል፡ ክሳብ ሰለስተ ምዉሳኽ ሱና ኢዩ።

7- ናይ መጀመርታ ኣተሕያቱ(ተሸሁድ)፡ ንሱ ድማ ከም'ዚ ይብል፦ «ኣተሒያቱ ሊላሂ ወሰለዋቱ ወጠዪባቱ، ኣሰላሙ ዓለይካ ኣዩሃነቢዩ ወራሕመቱላሂ ወበረካቱሁ፡ኣሰላሙ ዓለይና ወዓላ ዒባዲላሂ ሳሊሒን፡ ኣሽሃዱ ኣላኢላሃ ኢለላህ ወኣሽሃዱ ኣነ ሙሓመደን ዓብዱሁ ወረሱሉሁ»። [27] ቡኻሪ ሰኒድዎ፡ብቑጽሪ (835)።

8- ንመጀመርታ ኣተሓያቱ ኮፍ ምባል፡

ሻድሻይ፡ ናይ ሰላት ሱናታት፡

ናይ ሰላት ሱናታት ምግዳፍ ንሰላት ኣየበላሽዎን ኢዩ። ንሱ ድማ ኣብ ክልተ ምድባት ኢዩ፡ ቃላዊ ሱናን ተግባራዊ ሱናን።

1ይ– ናይ ቃል ሱናታት፡

1_ ዱዓእ ኣልኢስቲፍታሕ(ናይ መእተዊ ጸሎት)፡ ዝተፈላለየ ኣበሃህላታት ኣለዎ፡ ካብኣቶም ድማ፡ «ሱብሓነከ ላሁመ ወቢሓምዲካ፡ ወተባረከ ኢስሙካ፡ ወተዓላ ጀዱከ፣ ወላ ኢላሃ ቐይሩካ»[28]። [28] ቡኻሪ፣ ብቑጽሪ (743) ሙስሊምን ብቑጽሪ (399) ሰኒደሞ።

2- ቅድሚ ኣልፋቲሓ «ኣልኢስቲዓዛ» ምባል፡ ንሱ ድማ፦ «ኣዑዙ ቢላሂ ሚነሽሸይጧኒ'ረጂም» ምባል ኢዩ።

3- ቅድሚ ንባብ(ምቕራእ)ኣልበስመላ ምባል፡ ንሱ ድማ፡ «ቢስሚላሂ ራሕማኒረሒም ምባል ኢዩ።

4- ኣብ ናይ ሩኩዕን ሱጁድን ተስቢሕ ካብ ሓንቲ ንላዕሊ ምዉስኽ።

5- ካብ ሓደ ግዜ ንላዕሊ ምባል፡ «ረቢ ቕፊርሊ» ኣብ ሞንጎ ክልተ ሱጁድ።

6- ምባል፡ «ሚልኣ'ሰማዋቲ፡ ወሚልኣል ኣርዲ፡ ወሚልኣ ማበይነሁማ፡ ወሚልኣ ማሺእተ ሚን ሸይኢን ባዕዱ»፡ ድሕሪ ምባል፡ «ረበና ወለከል ሓምድ»[29]። [29] ቲርሚዚ ብቑጽሪ (266) ሰኒድዎ።

7- ድሕሪኡ ኣልፋቲሓ ምቕራእ፡

8-ምባል፡ «ኣላሁመ ኢኒ ኣዑዙ ቢካ ሚን ዓዛቢ ጃሃነም፡ ወሚን ዓዛቢል ቐብር, ወሚን ፊትነቲል ማሕያወልመማት፡ ወሚን ፊትነቲል መሲሒ'ደጃል»[30]። ከምኡ'ዉን ኣብ ናይ መወዳእታ ተሸሁድ ካብኡ ንላዕሊ ዱዓ ምዉሳኽ። [30] ሙስሊም ብቑጽሪ (588) ሰኒድዎ።

ካልኣይ:- ተግባራዊ ሱና፡

1- ኣብ ኣርባዕተ ቦታታት ክልተ ኣእዳዉ ማዕረ መናኩብ ወይ ኣእዛን ሓፍ ምባል፡

ሀ- ኣብ ናይ መእተዊ ተክቢራ።

ለ- ሩኩዕ ኣብ እወርደሉ እዋን።

ሐ- ካብ ሩኩዕ ሓፍ እትብለሉ እዋን።

መ- ናብ ሳልሰይቲ ረከዓ ኣብ እትትስኣሉ እዋን።

2- ቅድሚ ሩኩዕን ድሕሪኡን ኣብ ዝግበር ደዉ ምባል፡ ኢድ የማነይቲ ኢድካ ኣብ ልዕሊ ጸጋም ኢድ ብምግባር ኣብ ልዕሊ ኣፍ ልቢ ምሓዝ።

3- ናብ ናይ ሱጁድ ቦታ ምጥማት።

4-ኣብ ግዜ ሱጁድ ምግበር፡ ነቶም ክልተ ቀላጽም ካብ ጎኒ ኣፍልብኻ ምፍንታት።

5- ኣብ እዋን ሱጁድ ከብዲ ካብ ክልተ ኣስላፋት(ክልተ ሰለፍ) ምፍላይ።

6- ኣብ ኩለን ኮፍ ዝበሃለለን ሰላት ኣልኢፍቲራሽ (የማነይቲ እግርኻ ኣንጺፍካ ጸጋመይቲ እግርኻ ምትካል) ምግባር፡ ብዘይካ ኣብ'ቲ ናይ መወዳእታ ኣ'ተሻሁድ ናይ'ተን ሰለስተን ኣርባዕተን ረክዓ ዘለወን ሰላት።

7- ኣብ ናይ መወዳእታ ኣ'ተሻሁድ ናይ'ተን ሰላት በዓልቲ ሰለስተ ወይ ኣርባዕተ ረክዓ (ኣተወሩክ)ብመቐመጫኻ ኮፍ ምባል።

ሻዉዓይ፦ ኣገባብ ናይ ሰላት፡

1- ረሱል ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ናብ ሰላት ኣብ ደዉ ዝብለሉ እዋን፡ ናብ ቒብላ ኣንፈቱ ጌሩ፡ ክልተ ኣእዳው ሓፍ የብል፡ ብከብዲ ኣእዳው ናብ ቒብላ ጌሩ፡ ከም'ዚ ይብል ነበረ፡ «ኣላሁ ኣክበር»።

2- ብድሕሪኡ ንጸጋማይ ኢዱ ብየማናይ ብምሓዝ፡ ኣብ ልዕሊ ኣፍ ልቡ የቐምጦ።

3- ብድሕሪኡ ዱዓ ኢስቲፍታሕ ይብል፡ ወትሩ ድማ ኣብ ሓደ ኢስቲፍታሕ ኣይገብርን ነይሩ። ኩለን እተን ካብኡ ዝተረጋገጻ ዱዓ ኢስቲፍታሓት ይፍቀዳ ኢየን፡ ካብኣተን ድማ፦ «ሱብሓነከ ላሁመ ወቢሓምዲካ ወተባረከ ኢስሙካ ወተዓላ ጀዱከ ወላኢላሃ ቐይሩካ»።

4-ብድሕሪኡ ይብል፡ «ኣዑዙ ቢላሂ ሚነሽሸይጧኒ'ረጂም፣ ቢስሚላሂ'ራሕማኒ'ረሒም»

5- ብድሕሪኡ ኣልፋቲሓ ይቐርእ፡ ምስ ዛዘማ ድማ ኣሚን ይበል።

6- ብድሕሪኡ ካብ ቑርኣን እቲ ዝከኣሎ ይቐርእ፡ ኣብ ፈጅርን ኣብተ'ን ቀዳሞት ክልተ ናይ መቕሪብን ኣልዒሻን ዓዉ ኢሉ ይቐርእ፡ ኣብ'ቲ ካልእ(ሰላት) ድማ ብሕሹኽታ ይቐርእ። ናይ ነፍሲ ወከፍ ሰላት ቀዳመይቲ ረክዓ፡ ካብ'ታ ካልአይቲ ኣንዉሕ የብላ።

7- ብድሕሪኡ ክልተ ኣእዳው ከም'ቲ ኣብ'ቲ ናይ ኢስቲፍታሕ (መእተዊ) ዘልዓሎም ሓፍ የብል፡ ብድሕሪኡ « ኣላሁ ኣክበር» ይብል፡ ብድሕሪኡ ሩኩዕ ይገብር፡ ክልተ ኣእዳው ኣጻብዕቱ ኣፈናቲቱ ኣብ ልዕሊ ክልተ ኣብራኹ ሒዙ፡ ሑቐኡን ርእሱን ድማ ማዕረ ምግባር(ሰጥ ኣቢሉ) ንላዕሊ ሓፍ ከየበሎ ንታሕቲ ዉን ከየድነኖ ይጉምባሕ። ከምኡ'ዉን ይብል፡ «ሱብሓነ ረቢየልዓዚም» ሓደ ግዜ፡ ዝተሓተ ኣፈጻጽማ፡ ከም'ቲ ኣቐዲሙ ዝሓለፈ ሰለስተ ግዜ ኢዩ።

8- ብድሕሪኡ ከም'ዚ ብምባል ርእሱ የልዕል፡ «ሰሚዓላሁ ሊመን ሓሚደህ»፡ ከምኡ'ዉን ከም'ቲ ሩኩዕ ኣብ ዝገብረሉ እዋን ኣእዳዉ ሓፍ የብል።

9-ቀጥ ኢሉ ደዉ ምስ በለ ይብል፡ «ኣላሁመ ረበና ወለካል ሓምዱ፡ ሓምደን ከሲረን ጠዪበን ሙባረከን ፊሂ፡ ሚልኣ ሰማኢ፡ ወሚልኣል ኣርዲ፡ ወሚልኣ ማ በይነሁማ፡ ወሚልኣ ማ ሺእተ ሚን ሸይኢን ባዕዱ፡ ኣህለ ሰናኢ ወልመጅዲ፡ ኣሓቁ ማ ቓለል ዓብዱ፡ ወኩሉና ለከ ዓብዱን፡ ላ ማኒዐ ሊማ ኣዕጠይታ፡ ወላ ሙዕጢየ ሊማ መነዕታ፡ ወላ የንፈዑ ዛልጀዲ ሚንከል ጀዱ» [31]። ኣብ'ቲ ቀጥ ኢልካ ደዉ ምባል ድማ የንዉሕ ነበረ። [31] ኣቡ ዳውድ ሰኒድዎ፣ ብቑጽሪ (5168)።

10- ብድሕሪኡ ኣላሁ ኣክበር ኢሉ ሱጁድ ይወርድ፡ ኣእዳው ኣየልዕልን፣ ብግንባሩን ኣፍንጭኡን ክልተ ኣእዳውን ክልተ ኣብራኹን ጫፍ ክልተ ኣእጋሩን ሱጁድ ይወርድ፡ ኣጻብዕቲ ኣእዳውን ኣእጋሩን ኣንፈቱ ናብ ቒብላ የቕንዖ፡ ኣብ ሱጁድ ሰጥ ይብል፡ ግንባሩን ኣፍንጭኡን ኣብ ምድሪ የልግቦ(የጽንዖ)፡ ብኽልቲኤን ከብዲ ኢዱ ብምድጋፍ፡ ከምኡ'ዉን ንኽልቲኤን ኩርናዓት ኢዱ ሓፍ ብምባል ካብ መሬት የልዕሎ፡ ንቕልጽሙ ካብ ጎኒ ኣፍ ልቡ የፈንትቶ፡ ከብዱ ካብ ሰለፉ ይፍንትቶ፡ ኣስላፉ ካብ ኣእጋሩ ይፍንትቶ፡ ኣብ ሱጁድ ድማ ከም'ዚ ይብል፡ «ሱብሓነ ረበየል ኣዕላ» ሓደ ግዜ፡ ዝተሓተ ኣፈጻጽማ ከም'ቲ ኣቐዲሙ ዝሓለፈ ሰለስተ ግዜ ኢዩ፡ ከምኡ'ዉን በቲ ዝተገለጸ(ዝመጸ ካብ ነቢና) ዱዓ ይገብር።

11- ብድሕሪኡ «ኣላሁ ኣክበር» እናበለ ርእሱ ሓፍ የብል፡ ብድሕሪኡ ጸጋማይ እግሩ ኣንጺፉ ኣብ ልዕሊኣ ኮፍ ይብል።የማነይቲ እግሩ ቀጥ ብምባል ኣጻብዕቱ ይተክል፡ ብድሕሪኡ ኣእዳው ኣብ ሰለፉ ብምንባር ከም'ዚ ይብል «ኣላሁመ ቕፊር ሊ፡ ወርሓምኒ፡ ወጅቡርኒ፡ ወህዲኒ፡ ወርዙቅኒ»[32]። [32] ቲርሚዚ ብቑጽሪ (284)ሰኒድዎ።

12- ብድሕሪኡ ኣላሁ ኣክበር ኢሉ ሱጁድ ይወርድ፡ኣብ'ታ ካልአይቲ ዉን ልክዕ ከምታ ቀዳመይቲ ይገብር።

13- ብድሕሪኡ «ኣላሁ ኣክበር» እናበለ ርእሱ የልዕል፡ ኣብ ክልተ ብርኩን ክልተ ሰለፉን ተደጊፉ ድማ ብክልተ እግሩ ይትንስእ።

14- ቀጥ ኢሉ ደዉ ምስ በለ፡ ምቕራእ ይጅምር፡ ካልአይቲ ረከዓ ልክዕ ከም'ታ ቀዳመይቲ ጌሩ ይሰግድ።

15- ብድሕሪኡ ንናይ መጀመርያ ኣተሻሁድ፣ ከም'ቲ ኣብ ሞንጎ ክልተ ሱጁድ ኮፍ ኣባህላ ኢፍቲራሽ ጌሩ ኮፍ ይብል፡ የማናይ ኢድ ኣብ ልዕሊ የማናይ ሰለፍ፡ ጸጋማይ ኢድ ድማ ኣብ ልዕሊ ጸጋማይ ሰለፍ የቐምጥ። ብዓባይ ዓባይቶ የማናይ ኢዱ ኣብ ልዕሊ ማእከለይቲ ኣጻብዕቱ ብምግባር፡ ከም ቀለቤት ዝመሰለ ቅርጺ የትሕዞ፡ ብኣመልካቲት ጻብዕቱ የመልክት፡ ናብኣ ድማ ይጥምት፡ ከምኡ'ዉን ይብል:- «ኣተሒያቱ ሊላሂ ወሰለዋቱ ወጠዪባቱ፡ ኣሰላሙ ዓለይካ ኣዩሃነቢዩ ወራሕመቱላሂ ወበረካቱሁ፡ ኣሰላሙ ዓለይና ወዓላ ዒባዲላሂ'ሳሊሒን፣ ኣሽሃዱ ኣን ላኢላሃ ኢለላህ ዋሕደሁ ላሸሪካ ለሁ፡ ወኣሽሃዱ ኣ'ና ሙሓመደን ዓብዱሁ ወረሱሉሁ» ኣብዚኣ ኮፍ ምባል ሓጻር ይገብራ ነበረ።

16-ብድሕሪኡ ኣላሁ ኣክበር ኢሉ ይትንስእ፡ ሳልሰይትን ራብዐይትን ድማ ይስገድ፡ ካብተ'ን ቀዳሞት ክልተ ድማ የሕጽረን። ኣብ ክልቲአን ድማ ኣልፋቲሓ ይቐርእ።

17- ኣብ ናይ መወዳእታ ኣተሒያቱ ድማ ብመቐመጭኡ ኮፍ ይብል፡ ጸጋመይቲ እግሩ ኣብ መሬት ኣንጺፉ፡የማናይ እግሩ ይተኽላ፡ ብመቐመጭኡ ድማ ኣብ መሬት ኮፍ ይብል።

18- ብድሕሪኡ ነቲ ናይ መወዳእታ ኣ'ተሻሁድ ይብል፡ እዚ ድማ ልክዕ ከም'ቲ ናይ መጀመርታ(ኣ'ተሻሁድ)ኮይኑ፡ ነዚ ይዉስኸሉ፡ «ኣላሁመ ሰሊ ዓላ ሙሓመዲን ወዓላ ኣሊ ሙሓመዲን፡ ከማ ሰለይተ ዓላ ኣሊ ኢብራሂም፡ ኢነካ ሓሚዱን መጂድ፡ ወባሪክ ዓላ ሙሓመዲን ወዓላ ኣሊ ሙሓመዲን፡ ከማ ባረክተ ዓላ ኣሊ ኢብራሂም፡ ኢነካ ሓሚዱን መጂድ»

19- ካብ መቕጻዕቲ ገሃነም፡ ካብ መቕጻዕቲ ቀብሪ፡ ካብ ፈተና ህይወትን ሞትን፡ ከምኡ'ዉን ካብ ፈተና 'መሲሕ ኣ'ደጃል' ብኣላህ ክሕሎ ይምሕጸን። ከምኡ'ዉን በቶም ካብ ኪታብን ሱናን ዝመጹ ዱዓታት ዱዓ ይገብር።

20- ብድሕሪኡ ናብ የማኑ ብምጥዋይ ከም'ዚ ይብል፡ «ኣሰላሙ ዓለይኩም ወራሕመቱላህ» ናብ ጸጋሙ’ዉን ከምኡ፡ ናብ ቒብላ ኣንፈቱ ጌሩ ሰላምታ ይጅምር፡ ብምልእታ ሰላምታ ምስ ቕናዕ ናይ ክሳዱ ይውዳኣ።

ሻሙናይ፡ ኣብ ሰላት ክትገብሮ ጽሉእ ዝኾና ነገራት፡

1-ብዘይ ኣድላይነት ቁሊሕሊሕ ምባል።

2- ብዓይንኻ ናብ ሰማይ ምርኣይ።

3- ብዘይ ኣድላይነት ኣዒንትኻ ምዕማት።

4- ኣብ ሱጁድ ክልተ ኣእዳዉካ ኣብ መሬት በጥ ምባል።

5- ብዘይ ኣድላይነት ኣፍን ኣፍንጫን ምሽፋን።

6- ክትሸይን ወይ ደገ ክትወጽእ እናደላኻ እናረበሸካ፡ ወይ'ዉን ትብህጎ ምግቢ ተቀሪቡ እናሃለወ ምስጋድ።

7- ኣብ ግንባሩን ኣፍንጫኡን ዝለገበ ኣሰር ናይ ሱጁድ ምድራዝ፡ ነዚ ድማ ሰላት ምስ ተወደአ ምድራዝ ጸገም የብሉን።

8- ብዘይ ኣድላይነት ኣብ ደዉ ዝበሃለሉ እዋን ኣብ መንደቕን ከምኡ ዝኣመስለን ምድጋፍ።

ታሽዓይ፡ ንሰላት ዘበላሽዉ ነገራት፡

1- ምብላዕን ምስታይን።

2-ካብኣ(ካብ ኣገባብ ሰላት) ወጻኢ ምዝራብ።

3- ምስሓቕን ካዕካዕ ምባልን።

4- ብፍላጥ(ዕላማ) ሓደ ካብ ዓንድታት ወይ ግዴታታ ናይ ሰላት ምግዳፍ።

5- ብፍላጥ(ዕላማ) ሓደ ካብ ዓንድታት ወይ ረክዓ ምዉሳኽ።

6- ቅድሚ ኢማም ብፍላጥ(ዕላማ)ሰላምታ ምባል።

7- ብዘይ ኣድላይነት ምስ ሰላት ምትእስሳር ዘይብሉን ቡዙሕን ዝተኸታተለን ምንቅስቓሰ ምፍጻም።

8- ሓደ ካብ ንሰላት ዝጻረር ነገር ምፍጻም፣ ከም ውዱእ ምፍራስ፡ ብፍላጥ(ብዕላማ) ሕፍረትካ ምቅላዕ፡ ብዘይ ምኽንያት ካብ ቒብላ ኣጸቢቕካ ምዝንባል፡ ከምኡ'ዉን ኒያ ምቁራጽ።

ዓስራይ፡ ናይ ሱጁድ ኣሳህዉ፡

ኣሳህዉ ማለት፦ ምርሳዕ ኢዩ፣ ነቢ ሰለላሁዓለይሂ ወሰለም ዉን ኣብ ሰላቶም ረሲዖም ኢዩም፡ ምኽንያቱ ኣሳህዉ(ምርሳዕ) ካብ'ቲ ባህርያዊ ፍጥረት ወዲ ሰብ ስለ ዝኾነ ኢዩ። እቲ ምዝንግዖም ድማ ኣላህ ኣብ ልዕሊ ኡማ(ህዝቡ) ምሉእ ጸጋ ናይ ሃይማኖት መመላእታ ኮይኑ፡ ኣብ ግዜ ምዝንጋዕ ድማ በቲ ዝገበሩዎ መምርሒ ምእንቲ ክኽተሉ ኢዩ።

ንሱጁድ ኣሳህዉ ክህሉ ዝገብሮ ምኽንያታት፡

1- ናይ መጀመርታ ኩነታት፦

ኣብ ሰላት ምዉሳኽ፡ ንሱ ድማ ወይ ናይ ተግባራት ወሰኽ ወይ ድማ ናይ ቃላት ወሰኽ ኢዩ፡

ሀ- ኣብ ተግባራት ምዉሳኽ፡ ሓደ ሰብ ካብ ናይ ሰላት ዓይነት ዝኾነ ተግባር ረሲዑ እንተ ወሲኹ፡ ከም ኣብ ቦታ ደዉ ዝበሃለሉ ኮፍ ምባል፡ ኣብ ቦታ ኮፍ ምባል ድማ ደዉ ምባል፡ ወይ ሩኩዕ ወይ ሱጁድ ምዉሳኽ፡ እዚ ምስዘጋጥም ናብ ሱጁድ ኣሳህዉ ይሰግድ።

ለ- ቃላት ምዉሳኽ፡ ከም ኣብ ሩኩዕን ሱጁድን ምቕራእ፡ ነዚ ምስ ዝገበር፡ ሱጁድ ኣሳህዊ ክገብር ይምረጽ።

2–ካልኣይ ኩነታት፡

ብምርሳዕ ኣብ ሰላት ዝፍጠር ጉድለት፡ ብሓደ ካብ'ዞም ክልተ ነገራት ይኸዉን፡

ሀ- ሓደ ካብ ዓንድታት ምጉዳል፡ እቲ ዝተጎደለ ዓንዲ ናይ መእተዊ ተክቢራ እንተኾይኑ፡ ሰላቱ ኣይትጸድቕን፡ ሱጁድ ኣሳህዊ’ዉን ኣይትክኦን ኢዩ። እቲ ዝተረስዐ ሓደ ካብ ዓንድታት ሰላት ኮይኑ ብዘይካ ተክቢረተል ኢሕራም፡ ንኣብነት ሩኩዕ ወይ ሱጁድ፡ ናይ ካልእ ረክዓ ቑርኣን ቅድሚ ምጅማሩ እንተዘኪሩዎ፡ ግዴታ ክምለስ ኣለዎ፡ ነቲ ዝረስዖን ነቲ ድሕሪኡ ዝስዕብን ድማ ይፍጽሞ።

ካልእ ረከዓ ክቐርእ ምስ ጀመረ እንተተዘኪርዎ ድማ፡ እታ ዝገደፋ ረከዓ ትበላሾ፡ እታ ትስዕባ ድማ ኣብ ቦታኣ ትትካእ።

ለ- ግዴታዊ ነገር ምግዳፍ፡ ከም፡ ቀዳማይ ኣተሻሁድ ምርሳዕ፡ ወይ ኣብ ሩኩዕ ተስቢሕ ምግባር ምርሳዕ። ኣብ'ዚ ኩነታት እዚ፡ ሱጁድ ኣሳህዊ ይሰግድ።

3- ሳልሳይ ኩነታት፡ ጥርጣረ፡

ምሳሌ፡ ሓደ ሰብ ኣብ ሰላት ዙህሪ፡ ሰለስተ ድየን ወይ ኣርባዕተ ረክዓ ከምዝሰገደ እንተ ተጠራጢሩ፡

ሀ- ኣብ ሓዲአን(ሰለስተ ወይ ኣርባዕተ) እንድሕር ኣረጋጊጹ፡ ብኡ ይገብር ሱጁድ ኣሳህዊ ድማ ይሰግድ።

ለ- ዝኾነ ካብአን(ሰለስተ ወይ ኣርባዕተ) እንተዘይተረጋጊጽሉ፤ ኣብ ርግጸኛ ዝኾነ(ብጎደሎ ይሓስባ ማለት'ዩ) ይሙርኰስ ሱጁድ ኣሰህዉ ድማ ይሰግድ።

እቲ ጥርጣረ ድሕሪ ሰላት እንተመጺኡ፣ ወይ እቲ ሰብ ጥርጣረ ዝበዝሖ እንተኾይኑ፣ ነቲ ጥርጣረ ቁሊሕ ከይበለ ሸለል ክብሎ ይግባእ።

ጠቓሚ ነጥቢ፡ እዚ ድማ ብሰንኪ ምጉዳል እንተኾይኑ፡ ወይ'ዉን ብጥርጣረ ኮይኑ ኣብ ሓደ እንተዘይተረጋጊጽሉ ሱጁድ ኣሳህዊ ምስጋድ ቅድሚ ሰላም ምባል ይኸዉን። ብሰንኪ ምዉኻ፡ ወይ'ዉን በቲ ኣብ ግዜ ጥርጣረ ሓዲኡ ዝተረጋገጸሉ እንተኾይኑ፡ (ሱጁድ ኣሳህዉ)ድሕሪ ሰላም ዝኸውን። እዚ ነገር ድማ(ስጁድ ኣሳህዉ ቅድሚ ሰላም ወይ ድሕሪ ሰላም ክትገብር ዘጨንቕ ኣይኮነን ፍቁድ እዩ)ኢንሻኣላሁ ተዓላ።

መበል ዓሰርተ ሓደ፡ ሰላት ዝኽልከለሉ እዋናት፡

መሰረታዊ ሕጊ፡ ሰላት ኣብ ኩሎም እዋናት ዝተፈቐደ ምዃኑ ኢዩ፡ ግን ሸሪዓ ኣብ ገለ እዋናት ንሰላት ሓራም ገይሩዎ፡ንሳቶም ድማ እዞም ዝስዕቡ ኢዮም፦

1- ካብ ድሕሪ ሰላት ፈጅሪ፡ ክሳብ ጸሓይ ወጺኣ ብዓይኒ ከምዝርአ ልክዕ ክንዲ ሓደ ኲናት(ቀስተ) ካብ ምድሪ ልዕል ክትብል እንከላ።

2- (ጸሓይ)ኣብ ሰማይ ማእኸል ኣብ እትኾነሉ እዋን ክሳብ እትዘንብል፣ ንሱ ድማ ካብ'ቶም ናይ ክልኩል ግዜታት እቲ ዝሓጸረ ኢዩ።

3- ካብ(ድሕሪ) ሰላት ዓስሪ ክሳብ ጸሓይ ትዓርብ፣ ንሱ ድማ እቲ ዝነወሐ ናይ ክልኩል ግዜ ኢዩ።

ኣብ ናይ ክልኩል ግዜ ዝፍቀዳ ሰላታት፡

1- ዝሓለፉ ግዴታታት(ሰላት) ምትካእ(ምቕዳይ)።

2- ምኽንያት ዘለዎም ሰላታት፣ ከም፦ ተሕየቱል መስጂድ፡ ክልተ ረከዓ ናይ ጠዋፍ፡ ሰላት ኩሱፍ፡ ከምኡ'ዉን ሰላት ኣልጀናዛ።

3- ድሕሪ ፈጅሪ ሰላት ንሱና ፈጅሪ ምትካእ።

መበል ዓሰርተ ክልተ፡ ሰላቱል ጀማዓ(ተኣኪብካ ኣብ መስጊድ ምስጋድ)፡

እዚኣ ሓንቲ ዓባይ ስርዓት ናይ ጽባቐ ምልክት ካብ ምልክታት እስልምና ኢያ፡ ንሳ ድማ እታ ኣብ መሳጊድ እትግበር ሰላታል ጀማዓ ኢያ። ኣመንቲ ምስልምና ከም ዝተሰማምዕሉ፡ እቲ ናይ ሓሙሽተ ግዜ ሰላት ኣብ መሳጊድ ምስጋድ፡ ካብቶ'ም ዝተረጋገጸሎም ናይ ኣላህ ትእዛዛትን ዝዓበዩ ናብ ኣላህ ዘቕርበካን ኢዩ፡ እኳ ድኣ እቲ ዝዓበየ ስርዓት ምልክት ጽባቐ ናይ እስልምና ኢዩ።

1- ናይ ሰላቱል ጀማዓ ፍርዱ፡

ሰላቱል ጀማዓ ኣብ ልዕሊ ዓቕሚ ዘለዎም ደቂ ተባዕትዮ ሓሙሽተ ሰላት ኣብ መስጊድ ክሰግዱ ግድነት ኢዩ። ኣብ ዓዲ ሃሊኻ ኣብ መገሻ፡ ኣብ እዋን ጸታ ግዜ ይኹን ኣብ ግዜ ፍርሒ ናይ ነፍሲ ወከፍ ግዴታ ኢያ

ግዴታ ናይ ሰላቱል ጀማዓ፡ ብቑርኣንን ሱንናን፡ ከምኡ'ዉን ኩሉ ኣስላማይ ካብ ክፍለ-ዘመን ድሕሪ ክፍለ-ዘመን፡ ካብ ቀዳሞት ናብ ዳሕሮት እናተወራረሱ ዝመጽኡሉ ተግባር ዝተረጋገጸ ኢዩ።

ካብ ቑርኣን ድማ፡ ከም'ቲ ልዑል ኣላህ ዝበሎ፡ {ምስኦም ምስ እትህሉ(ኣብ ኲናት) ሰላት ከተስግዶም ምስ ትደሊ፡ ሓደ ጕጅለ ካብኣቶ'ም ምሳኻ ደዉ ይበሉ(ይስገዱ)...} [ኣ'ኒሳእ፡102] እዛ ኣያ(ዓንቀጽ) ሰላተል ጀማዓ ጽኑዕ ግዴታ ምዃኑ ስለ እተመልክት፡ ንኣመንቲ እስልምና ኣብ ግዜ ፍርሒ እውን ክገድፍዋ ስለዘይተፈቕደሎም፡ ግዴታ እንተዘይትኸዉን ነይራ፡ እቲ ዝቐደመ ምኽንያት ፍርሒ ንምትራፋ(ሰላት)ቀንዲ መመኽኔታ ምኾነ። ሰላት ጀመዓ ምግዳፍን ኣኽቢድካ ምርኣይን ካብ'ቲ ፍሉጥ ባህርያት መናፍቃን ኢዩ።

ካብ'ቲ ካብ ሱና ዝመጸ ብዙሓት ኣሓዲስ'ዉን፡

ኣብ ሰሒሕ ሙስሊም ዝተሰነደ ሓደ ዓይነ ስዉር ሰብኣይ፡ “ኦ መልእኽተኛ ኣላህ፡ ናብ መስጊድ ዝመርሓኒ መራሒ የብለይን” በለ። ኣብ ገዝኡ ክሰግድ ፍቓድ ክህቦ ድማ ሓተቶ። ንሱ'ዉን ፈቐደሉ። ክኸይድ ገጹ ምስ ጠወየ ግን ጸዊዑ፡ «ነቲ ጻዊዒት (ኣዛን) ትሰምዖ ዲኻ፧» በሎ። ንሱ ድማ፡ “እወ” በለ። “እምበኣር መልሲ ሃበሉ” በሎ። [33]። [33] ሙስሊም ብቑጽሪ (1484) ሰኒድዎ።

ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ድማ፡ ንሱ ዓይነ ስዉር እንከሎን ምስ'ቲ ዘጓንፎ ዝነበረ ጸገምን፡ ናብ መስገዲ ቦታ ብምምጻእ ኣብ ናይ ጀማዓ ሰላት ክሳተፍን ነቲ ጻዊዒት መልሲ ክህብን ኣዘዝዎ። እዚ ድማ ናይ ሰላተል ጀማዓ ግዴታ ምዃኑ የመልክት።

2- ጀማዓ ብኸመይ ተርክበሉ፡

ጀማዓ፡ ሓንቲ ረክዓ ካብ'ቲ ሰላት ምስ'ቲ ኢማም ብምርካብ ጀማዓ ተርክበላ፡ ከም'ቲ ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ዝበሎ፡ «ሓንቲ ረክዓ ካብ ሰላት ዘርከበ፡ ነቲ ሰላት ኣርኪብዎ ማለት ኢዩ» [34]። [34] ቡኻሪን (609) ሙስሊምን (602) ሰኒደሞ።

3- ብኸመይ ረክዓ ተርክበሉ፡

ሩኩዕ ብምርካብ ረክዓ ተርክበሉ፡ እቲ ንሰላት ደንጎዩ ዝመጸ ሰብ ንኢማሙ ኣብ ሩኩዕ ከሎ እንተረኺብዎ፡ ደዉ ኢሉ ከሎ ተክቢረተል ኢሕራም (መእተዊ ተክቢራ) ይገብር፡ ብድሕሪኡ ንሩኩዕ ዝኸዉን ካልእ ተክቢራ እናገበረ ሩኩዕ ይገብር፡ ደዉ ኢሉ እንከሎ ተክቢረተል ኢሕራም ጥራይ እንተጌሩ፡ ነታ ናይ ሩኩዕ ተክቢራ ትትክኣሉ ኢያ።

4- ካብ ጀማዓ ሰላት ንምትራፍ ዘፍቅዱ ቅቡላት ምኽንያታት፡

1- ናብ ጁሙዓን ጀማዓን ምኻድ ዘሸግር ሕማም።

2- ሽንትን ቀልቀልን ምስ እትቕርቀር፤ ምኽንያቱ፡ ነቲ ኣብ ሰላት ዝድለ ምስትዉዓልን ኣንፈትን ስለ ዘጥፍኦ፡ ከምኡ`ዉን ኣብ ኣካል ጉድኣት ስለ ዘስዕብ።

3- ጥሙይ ከብዱ እንከሎ እሞ ኸኣ መግቢ እንተተቐሪቡ ክበልዕ እናደለየ፣ እዚ ድማ ካብ ሰላት ጀማዓ ንምትራፍ ከም ልምዲ ወይ ብልሓት ከይዉሰድ።

4- ርጉጽ ዝኾነ ፍርሒ ኣብ ልዕሊ ነፍሲ፡ ገንዘብ፡ካልእን ምስዝህሉ።

መበል ዓሰርተ ሰለስተ፡ ናይ ፍርሒ ሰላት፡

ናይ ፍርሒ ሰላት ኣብ ኩሉ ፍቑድ ዝኾነ ዉግእ ይፍቀድ፣ ከም ምስ ከሓድቲ፡ ዓመጽትን ወረርትን ዝግበር ዉግእ፣ ከም'ቲ ልዑል ኣላህ ዝበሎ፡ {...እቶም ዝከሓዱ መከራ ከየዉርዱልኩም እንተፈሪሕኩም...} [ኣ'ኒሳእ፡101]፡ ከምኡ ድማ ካብቶ'ም ምዉጋኦም ዝፍቀድ በዚ ኣመሳስል።

ናይ ፍርሒ ሰላት ብኽልተ ቅድመ-ኩነት ትፍቀድ፦

1) እቲ ጸላኢ ምዉጋኡ ዝፍቀድ ክኸዉን ይግባእ።

2) ኣብ እዋን ሰላት ኣብ ልዕሊ ኣስላም መጥቃዕቲ ከይፍጸም ምስ ዝፍራህ።

ኣገባብ ናይ ፍርሒ ሰላት፡

ብዙሕ ኣገባብ ኣለዋ፡ እቲ ዝዉቱር(ፍሉጥ) ከም'ቲ ኣብ ሓዲስ ሱሄል ረዲየላሁ ዓንሁ ዝመጸ፦ ሓደ ጉጅለ ምስ ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ተሰሪዖም፡ ሓደ ጉጅለ ድማ ናብ ጸላኢ ኣንፈቶም ኮይኖም፡ ምስቶ'ም ምስኡ ዝነበሩ ሓደ ረክዓ ኣስጊዱዎም፡ ብድሕሪኡ ደዉ ኢሉ ጸኒዑ፡ ንሶም ድማ ንነብሶም (ነታ ዝተረፈቶም ረክዓ)መሊኦም ሰጊዶም፡ ብድሕሪኡ ተመሊሶም ኣንፈቶም ናብ ጸላኢ ገጾም ተሰሪዖም፡ እታ ካልኣይቲ ጉጅለ ድማ መጺኣ፡ ነታ ካብ ሰላቱ ዝተረፈት ረክዓ ድማ ምስኦም ኣሰጊድዎም፡ ብድሕሪኡ ኮፍ ኢሉ ጸኒዑ: ንሳቶም ድማ ንነብሶም (ነታ ዝተረፈቶም ረክዓ)መሊኦም፡ ብድሕሪኡ ምስኦም(ነቢና) ሰላምታ ጌሩ(ሰላት ዛዘሙ)[35]። [35] ቡኻሪ (4130) ሙስሊምን (842) ሰኒደሞ።

ካብ ናይ ፍርሒ ሰላት እንረኽቦ ጥቕሚ፡

1- ኣገዳስነት ስግዳን ኣብ እስልምናን፡ ኣገዳስነት ሰላታል ጀማዓን፡ ኣብ ከም'ዚ ዝኣመሰለ ከቢድ ኩነታት እዉን ዘይትተርፍ ምዃነን ኢዩ።

2- ነዛ ኡማ(ህዝቢ) ጸበባ ከምዝተወገደን፡ ናይ ሸሪዓ ዉን ቀሊልን ንኹሉ ግዜን ቦታን ብቑዕ ምዃኑን ንርዳእ።

3- እስላማዊ ሕጊ፡ ንኹሉ ኩነታት ዝሰማምዖ ብምስራዕ ዝተማልአ ምዃኑ።

መበል ዓሰርተ ኣርባዕተ፡ ናይ ጁምዓ ሰላት፡

ቀዳማይ፡ ፍርዳ፡

ናይ ጁምዓ ሰላት ኣብ ልዕሊ ኣስላማይ፡ ወዲ ተባዕታይ፡ ንዓቕሚ ኣዳም ዝበጽሐ፡ ዓቕሉ ሙሉእ፡ ነበራይ(ገያሻይ ዘኮነ)፡ ጸገም ዘይብሉን ዝኾነ፡ዉልቃዊ ግዴታ ኢዩ።

ልዑል ኣላህ ከም'ዚ ኢሉ፡ {ኦ ኣንቱም ኣመንቲ "ኣብ መዓልቲ ጁምዓ ንሰላት ጻዉዒት እንተ ተጌሩ ናብ ሰላት ተጓየዩ ኢኹም፡ መሸጣ'ዉን ግደፉ፡ እዚ እዩ ንዓኹም ዝበለጸ ትፈልጡ እንተዳኣ ኴንኩም" 9} [ኣልጁሙዓ፡ 9]።

ከም'ቲ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ዝበሎ፡ «ገለ ህዝብታት ካብ ጁምዓታት ምግዳፍ የቋርጹ፡ ወይ ድማ ኣላህ ኣብ ልቦም ክሓትመሎም ኢዩ፡ ሽዑ ካብ'ቶም ዝዝንጉዑ ሸለል ብሃልቲ ድማ ክኾኑ ኢዮም» [36]። [36] ሙስሊም ብቁጽሪ (865)ሰኒድዎ።

ካልኣይ፦ቅድመ-ኩነት ትኽክለኛ ናይ ጁምዓ ሰላት፡

ሀ) እዋኑ፦ ከም ናይ ዙህሪ ሰላት እዋን ኢዩ፡ ቅድሚ ግዜኣን ድሕሪ ምሕላፍ ግዜኣን ተቐባልነት የብላን።

2) ብጀማዓ ክትስገድ፣ እቲ ዝተሓተ ጀማዓ ድማ በቲ ቅኑዕ ዓቐን ሰለስተ ኢዮም። ካብ ሓደ ሰብ(ንዉልቁ) ተቐባልነት የብላን፡ ከምኡ’ዉን ካብ ክልተ።

3) እቶም ሰገድቲ፡ በቲ ልሙድ ንምህናጽ ዝውዕል ነገራት ኣብ ዝተሃንጸ ኣባይቲ ነበርቲ ክኾኑ፡ ካብ ስሚንቶ ኣርማታ ይኹን፡ ወይ ካብ እምኒ፣ ወይ ካብ ጭቃን ካልኦት ነገራት ይኹን፣ በዚ መሰረት፡ ካብቶ'ም ኣብ ሓደ ቀዋሚ ቦታ ዘይሰፍሩ፡ ንጥሪቶም ሳዕሪ ከብልዑ ፍቐዱኡ ዝንቀሳቐሱ ሰብ በረኻ ፡(ሰላተል ጁምዓ) ብቑዕ ኣይከውንን።

4) ክልተ ኹጥባታት(ናይ ሰበኻ መደረ)ቅድሚ ሰላት ምግባር፡ ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰለም ወትሩ ስለ ዝገብሩዎ ዝነበሩ።

3ይ– ዓንድታት ክልተ ኹጥባታት ጁምዓ፡