Fo be Silaamin ga ma xawa sanma a yi
Ke kitaabe (Fo be silaamin ga ma xawa sanma a yi) ni kitaabe daren ya ni, a xottun safe ti tuwaaxun do banganden daawajin ya, a da fo kafume ya, silaamin ga nta xawa sanma t'a yi gelli: tafundinfon tontun(lasilinu) ŋa, do silaamaaxun sariyanun, do jikkunun fasanŋunton ŋa, ti moxo gemunte ya, a ga sondoranwallun kumini ti a yi, a wa sondonmun ga tenkunu a danŋa, a ga faamiyen berebetunu, na gollen teleŋondi, a xusa ɲa kisiyen xaranlenmen ŋa tonŋu yaaxe maxa, do teraanan kandandaanan ŋa batiyen do tuwaaxun killun di.
These files are generated automatically from the book's text; their layout may differ from the printed edition.
Fo be silaamin ga ma xawa sanma a yi
Roraqe
Tiigayen wa Alla da tagefoonun kama, neeman do kisiyen wa faaren kanma, A ken be ga xeyi finneye ya tagefoonun danŋa , d'A dunkoonun d'A kappanlenmo, a do sere be ga bati do A sunnan ŋa, nan kande do A kandeyen ŋa,ma katta tuganden koota, Ken dangi falle:
Ke ni bataaxi deppe ya, a ga da fon fo baraxaten kafume ya, ke be silaamin ga lafin'a yi a tafundifon, do do a batiyun do a golliɲanlenmaaxun di, o da i kafume ya ka horomanton filli juurandaanon danŋa, katta kuudo i na ɲaŋi tuwaaxun do sondonwallen kanma i diinan fiinun di, o wa mundunu Tunka Daronta Fonnansiren maxa, A n'i nafa t'a yi, n'a ɲa fo sire ya, do fo xalasinte ya A baane yeeson mundunden danŋa, Aken ya ni ɲaagefon fo siren ŋa, do Jikken fo daronten ŋa.
Tuwaaxun sappa (kafo) be ga diinan fiinun yinmankaran maxa Alla ka horomanten do Annabi misiiden di
Ti Alla Toxon ŋa (o d'a joppa) Neemandaana Hinnaana
Fatanfansindi fana:
Fo be ga jongini tafundifon ŋa
Masalankitti fana: silaamaaxun wure, do a gonbonŋu
Silaamaaxu ni: na duraxaaya Alla danŋa ti baanaaxunden (tawuhiidu) ŋa, do nan duŋe A da ti batiyen ŋa, do nan xura bakka fillankappen do a dunkon ŋa.
A gonbonŋun ni karago ya:
Fana: nan sede nan ti batikamaane nta tonŋun kanma a ganta alla ga fe do nan ti muhanmadu ni allah faaren ya.
Fillandi: na sallen sigindi.
Sikkandi: na jakkan kini.
Naxatandi: na sunxason suumu.
Karagandi: na Alla ka horomanten hiiju, sere be ga na kati killen kitta katt'a yi.
Alla baanaaxunden sigira:
A tu, nan ti Alla ya- A n Dera do An kallanka- A tagefoonun taga, kuudo i n'I batu ya, i nan maxa fo wo fo kafu I ya. Alla kallanken daali: {In ma jinna do hadamarenmen taga ganta ti i na In batu ya 56} [Sanqindaanon soora: 56], Ke batiye xa ra nta tuyini ganta ti tuwaaxun ya, Xo moxon be, Alla kallanken ga daali: {An na tu nan ti Batikamaane su nta Alla ga fe, an nan xafarigeesi an junuubun da, a do muumininun yugun do i yaxarun danŋa, Alla wa xa girinanqenuranun tu(duna di), a do xa lagariranu(laaxara di) } [Muhanmadu 19]، A da joppa tuwaxun ya yi, sefen do gollen kaane. Kenkuŋa fon fo xoore be tuyen ga waajibini silaamin kanma ,(ken ni) Alla baanaaxunden (tawuhiidu) ya yi; baawo a ya ni diinan lasilin do a taaxaadon ŋa, Diina ra nta sikki, ganta ti Alla baanaaxunden ya, ken ya ni waajibun fanan ŋa Silaamin kanma, a ya yi waajibin lagaren xa yi. Tawuhiidu ke ya ni gonbon fanan ŋa gelli Silaamaaxun gonbonŋu ku beenu tuyen do i gollen ga waajibini Silaamin kanma, gonbonŋu karagi ya ni, Xo moxon be, a ga ri, Umaru renme Abdullaahi hadiisen -Alla duŋe bakk'i filli maxa- a ti: In da mugu Alla Faaren ŋa(neemen do kisiyen g'a kanma), a ga jaabi: «Silaamaaxun sigi (gondomanu) karago ya kanma: nan seede nan ti Batikamaane nta Alla ga fe, do nan ti Muhanmadu ni Alla Faaren ya yi, do na sallen sigindi, do na jakkan kini, do na Kan hiiji, do na sunxason suumu»[1]. [1] Buxaari d'a bagandi, jaaturen(8).
A wa waajibi Silaamanin kanma, a na Tawuhiidun wure (maana) xara; a ken ga ni: na Alla baanaaxundi ti batiyen ŋa, A nta fo wo fo su kappa A yi A batiyen di, Malikiya tinte fe, Annabiyin xeyinte xa fe.
«Nan seede nan ti Batikamaane nta, Alla ga fe» a wure:
Ken ya ni, komen nan xeere t'a yi, tafundi danqanaaxunte kanma, nan ti Batikamaane nta Alla ga fe(A n Dera A n kallanka), A na Alla baane batu, a n'A xerexere ga da batiyun noonun danmon ŋa (Senonta); gelli duwanŋe do kanne do jigiye do tuugeye do ken tana.
Seedeye ke nta sabatini ganta ti gonbonŋu filli ya:
Fana: Batikamanaaxun do batuyen xantande bakka Alla tana su ya; gelli tayinnun kuttun ŋa, do kamaanun ŋa, do xenperandangifonun ŋa.
Fillandi: Batikamanaaxun do batiyen tonŋun sabatinde Alla baane da, A tana su ga fe. Alla kallanken daali: {Abaatu, O da Faare xeyi kiyinjama su ya, nan ti xa da Alla baane batu, xa na dutanga munonun(batiyen) ŋa...} [Tulle: 36].
Yo xa, fo be ga ni [laa-ilaaha illa-llaah] sartinun ŋa, i ya ni:
Fana: tuwaxu be ga ni samuntaaxun sooxaaden ŋa.
Fillandi: danqanaaxu be ga ni sikkan sooxaaden ŋa
Sikkandi: xalasiye be ga ni fillankappen sooxaaden ŋa.
Naxatandi: tonŋu be ga ni gaaren sooxaaden ŋa.
Karagandi: Xanuye be ga ni xonnaaxun sooxaaden ŋa.
Tunmundi: duraxaayaye be ga ni toqen sooxaaden ŋa.
ɲeerundi: ragande be ga ni saaganden sooxaaden ŋa.
Seegundi: nan kaafiraaxu ti fo wo fo ya ga batini nan dangi Alla Kallanken ŋa.
Ku saratinu kundu, gollen ɲanŋen wa wajabini t'i ya, i d'i su kafume yi suuginlenkacci rinto ku filli di:
Tuwaaxu do xalasiye, a do an tonŋuntaaxu kafini *** Xanuye do raxaayande, a do na i raga.
I da i seegu kaf'i ya, a ya ni; an nan kaafiraaxu ti fo be ya ga ni *** Alla tanan ŋa, i ga da ken batikamaanaaxu tagefoonun di
Seedeyen sabatiyen wa ɲaana ti Alla Kallanken baane ya batiyen ŋa, kappanlenma nt'a yi, a do na batiyen xalasi Alla baane danŋa, Kenkuŋa tawuhiidunke nta fo wo fo su xilli ganta ti Alla, a nta tuugene ti fo wo fo ya ganta ti Alla, a nta fo wo fo jikki ganta ti Alla, a nta sallini fo wo fo da ganta ti Alla, a nta xurusindini fo wo fo da ganta ti Alla (A n Senonta A n Kallanka).
Soron yogonu ga fo be ɲaana gelli furunkunmun(xaburu) rawaganden ŋa, do na deemeyen muuru (xaburun) dunkon ŋa, do n'i xiri nan dangi Alla di; ku su ni fillankappen ya batiyen di, A wa waajabini, silaamin na dukorosi ken xa yi, a nan gongondi bakk'a yi, baawo ku(fiinu) kappa fo be fillankappaanon ga a ɲaana, gelli munonun do gidun do yittun batiyen ŋa, nan dangi Alla Kallanken di, A ya ni fillankappen ŋa, ke be kitaabun ga yanqa, Xeyifaarun ga xeyi; kuudo nan gongondi do nan kabandi bakk'a yi.
Nan seede nan ti Mahanmadu ni Alla Faaren ya yi, a wure:
Na a batu fon di a ga ɲaamarini t'a yi, do na a toŋondi fon di a ga xibaarindi t'a yi, do nan laato bakka fo be a ga kabandi bakk'a yi, a do a a do i nta Alla batta ti fo wo fo su ya ganta ti a da fo be sariyandi, Silaamin wa xeerene t'a yi nan ti Muhanmadu ya, Abudullaahi renme, Quraysiganke, Haashimiganke: Alla(A n Dera A n kallanka) A Xeyifaaren ya ni katta tagefoonun danmon ŋa; gelli jinna do Haadama ya, Xo moxo be Alla kallanken ga daali: {An na ti: (Ee haadarenmu! nke ni Alla Faaren ya katt'axa ya, xa danmon su...} [Ginginsiŋa: 158].
Do nan ti Alla d'a xeyi ya, A diinan do tagefoonun kandanden ya xannemaxa, Xo moxon be, Alla kallanken ga daali: {O m'an xeyi ganta ti (faare ya) soron su ya danŋa, nimisiwaasana ya, gongondaana ya, xa soron fo gaben ŋa, i nta a tu 28} [Sabayi: 28]. A do xo moxon be Alla kallanken ga daali: {O m'an xeyi fo wo fo ya, ganta ti neema ya dunadunkon danŋa 107} [Annabinyinmu: 107].
Ke sedeye muurifon ya ni: an nan maxa sondorantafu nan ti Alla Faaren ŋa(neeman do kisiyen g'a kanma) taqe w'a danŋa Batikamanaaxun di, do yillankuppeye taganden di, ma haqe batiyen di, Ayi ken fe, Aken ŋa(neeman do kisiyen g'a kanma) kome ya ni soro nta xaw'a batta, Faare ya ni i nta a gaarandini. A nta nafa do toora fo wo fo marana du danŋa, do tanan danŋa, ganta Alla ga duŋe ti fo be yi. Xo moxo be Alla kallanken ga daali: {An na ti: in nta tiini xa danŋa, nan ti Alla bannankonpon wa in maxa, in nta fi manariganken tu, in nta tiini xa danŋa, nan ti inke ni malayikannen ya, in nta fo wo fo batta, ganta fo ke be ya, i ga a xeyini katt'in ŋa...} [Kaarafonmuumu: 50].
Maslankitti fillandi: toŋondiyen wure, do a gonbonŋu:
Toŋondiyen ni: xeereyen ya ti sondonmen ŋa, do konŋe ti neenen ŋa, do golle ti sondonmen do suufunun ŋa, a wa jiidini(fo wa kapp'a yi) ti batiyen ŋa, a wa naxasini(fo wa bakk'a yi) ti kutanden ŋa.
Toŋondiyen ŋa, sarati ya ni batiyun siroyen do i raganden danŋa. Xo moxon be, fillankappen do kaafiraaxun ga ni batiyun danmon bonondindaanan ŋa, Alla ga nta salle ragana moxon be salliji ga nta d'a yi, A nta batiye xa ragana kundun ya yi toŋondiyen ga nt'a yi, Alla kallanken daale: {Sere be ga na golli bakka fiisirun ŋa, yigo ga ni ma yaxare, toŋondaana ga ni a kaman ŋa, kun kamaanun wa roono neemaran noxon di, i nta i toorono ti tamarixotten fallanɲiime ya 124} [Yaxaru: 124].
A da bangandi nan ti fillankappen ni gollen bonondindaanan ya, Xo moxon be Alla kallanken ga daali: {Abaatu, i xeyindi katt'an ŋa, nan xeyindi katta soro beenu ga dangi an kaane ya, nan ti gelli an ga na fillandi kafu Alla ya su, an gollun su wa bonno, an na ɲa gelli tanqibononton xa ya 65} [Laaxara jamo: 65].
Toŋondiyen gonbonŋun ni tunmu ya: nan tonŋondi ti Alla, do A Malikiyanu, do A kitaabu, do A xeyifaaru, do koota lagare, do rakuto a fo siren do a bure.
1) Toŋondiye ti Alla ya(A n kallanka), a wa fiinu sikki wuttu:
1- Nan tongondi ti A Tagekamaanaaxun ŋa:
Ken ni na Alla Kallanken baanaaxundi ti A gollun ŋa; xo tagande, do warijaxande, do ŋalinde, do karinde, Tagandaana nta Alla ya ga fe, warijaxandaana nta Alla ya ga fe, Ŋalindaana nta Alla ya ga fe, karindaana nta Alla ya ga fe, fo wo fo su nta yillankuppene duna rankuye ke di ganta ti Alla ya(A n Senonta A n kallanka).
A ma tuyi tagefoonun di fina, nan ti sere da Alla Tagekamaanaaxun gaarandi(A n Senonta) , ganta sere be ya ga na ɲa dundere ya, a danqanaaxunte ga feti ti fo be a koono, Xo moxon be, ken ga da firawuna kita, bire be a ga t'i soron da: {...Inke ya ni xa kaman kallanken ŋa} [Boosindaano: 24], Xa ken ma ɲaŋi sondontafuye kanma, xo moxon be Alla(A n Kallanka) A ga daale Muusa batten di (kisiyen w'a kanma): {A ti: an yinme wa a tu nan ti sere su ma ku(kaawafiinu) yanqandi kanfaton do ŋuɲanfaton tagandaanan ya ga fe, (kuudo i na ɲa) sondonyaaxo wuɲindaano ya, inke xa da an sinma firaawuna, halakaanan ya 102} [Wurudun terende: 102]، A daali An kallanka: {I (neenun) nakkarindi ti o kaawaafiinu ku ya -tooɲande do dunderaaxu kanma...} [Xingiɲu: 14].
Ken ŋa, kaariye nta ma Tagandaana ya nan ɲa ku tagefoonu danŋa, Baawo a ra nta ɲaana moxo su di, i yinmenu na dukitandi; Baawo fon ra nta du tagana, a ra nta kitene kundun xa yi xa; Na tugu ti, tagefo su su ga di, ma taganda ya nan ɲi a yi, Na tugu ti xadi, (tagefoonu ku) kiteyen ŋa ke tagandikitti moxo gemunta ɲekkonte kanma, a wa kabene i nan kite kundun ŋa, Ken ya ni, a ga wajabi Tagandaana nan ɲaŋ'i danŋa, a ya ga ni Alla, tagefoonun Kama. Alla kallanken daali: { (I tirindi) gell'i ga d'i tage bakka xafun ya? Ma xa, i ya ni Tagandaanan ŋa ba? 35} {Ma, i yan da kanfaton do ŋuɲanfato ku taga ba? A fe mene, i nta danqanaaxunu (ti Alla baanaaxun) ya 36} [Sīnā gide: 35-36].
Abaatu fillankappaanon ɲi xeerene ti Alla Tagekamaanaaxun ŋa (A n Kallanka), na fillandikafu A yi Batikamaanaaxun di, ken ma i rondi silaamaaxun di, Annabiyinme(neemen do kisiyen g'a kanma) A d'i gaja, na i forun do i naaburun dagandi; baawo i fillankafi batiyen di, Fillankappaano ku da Alla tanan ya batu kafin'a yi; xo munonu do gidu do malayikannu, do i tana.
2- Nan toŋondi ti A Batikamanaaxun ŋa:
Nan toŋondi ti A Batikamanaaxun ŋa, a wure ya ni: nan ti A baane ya ni Batikamaanen tonŋun ŋa, kappanlenma nta A yi (Al-ilaahu) ke wure ya ni(Al-Ma’luuhu), a xa wure ya ni (Batifo) xanuye do doronde do dumaxayanqaye kanma.
Alla kallanken daali: {Xa Batikamaanen ŋa, Batikaman baanen ya ni; Batikamaane su nta di A ga fe, A ya ni duna Neemandan ŋa, komo sirun Rahinnaanan ŋa 163} [Nayaxare: 163].
Sere su ya ga da batifo tana tigi kappa Alla yi, a g'a batta nan dangi Alla ya, a Batikamanaaxun ni fo bononte ya, Alla kallanken daali: {Ken sababu do nan ti Alla ya, A ya ni abada biranten ŋa, a do nan ti, soro ku ga fo wo fo tana xilli nan dangi A ya, ken ya ni fi xafun ŋa, nan ti xadi, Alla ya ni Tunka Kallanken ŋa, Tunka xoore ga ni 62} [Kanjuurande: 62].
Ken ya sigi, Xeyifaaru(neeman do kisiyen g'i kanma), gelli Nuuhu katta Muhanmadu ya ﷺ i ga ɲ'i soron xilli katta Alla baanaaxunden ŋa, A baane kotti a ga feti ti A tana su ya. Abaatu Alla kallanken da bonondi, fillankappaanon na batifoonu tigi, i ga kun batta kafini Alla ya(A n Senonta A n kallanka), i ga deemanden mundun'i ya, i ga faabanden mundun'i ya, ken ɲa ti haqilin daaliilu filli ya:
Fana: ken ni ya, nan ti i ga da batifonu ku beenu tigi, batikamaanaaxun xerexrefi su nta i ya, tagefoonu ya ni ta, i ra nta tagandini, i ra nta nafa ligindini katta i battaanon ŋa, i ra nta toora ɲontono bakk'i ya, bireye do kalle do wulliye nta i maxa, Xo moxo be A ga daali An kallanka: {I da batikamaanu tananu tigi nan dangi Alla yi, i ra ga nta fo wo fo tagana, i na i yenmenu tagana ya, i yinmenu nta toora do nafa mara du danŋa(sakka tanan da), kalle do bireye marante nta i maxa, wulliye xa nta i maxa 3} [Fatanda: 3]
Fillandi: ken ni ya, nan ti ku fillankappaano ɲi, i ga xeerene t'a yi, nan Alla ya -A n kallanka- A baane ya ni Taganda firanyillandan ŋa, A tana su fe, ken xa wa mundunu, i na A baanaaxundi ti batikamaanaaxun xa ya, xo moxon be i ga da A baanaaxundi ti Tagekamaanaaxun ŋa, Xo moxo be Alla kallanken ga daali: {An na ti: ko xa fo ŋuɲe ke do fo be su g'a kanma, Gelli xa na ɲi xa g'a tu 84} {Ma i ga ti: Alla ya fo ni. An na ti: yaala xa nta sinmene ya kuŋa ba? 85} An na ti: Ko xa ni kanfato ku ɲeri do laarasi xoore ke kaman ŋa? 86} Ma i ga ti: Alla ya fon ni. An na ti: yaala xa nta dukoroosini(kanna) ya ba? 87} {An na ti: fon su maretunkaaxun na ko xa kitten ŋa, A ya ga kanunte xalifana(I du ya), sere ra ga nta A xatandifo xalifana du ya? 88} {Ma i ga ti: Alla ya ni. An na ti : Kenkuŋa, i katu na xa haqilun raga kanmoxo xa ya? 89} [Muumininu: 84-89] Kenkuŋa gell'i ga na xeere ti batikamaanaaxun baanaaxunden ŋa; a laajami i na A baane -A n Senonta- xerexere ti batiyen ŋa, i nan maxa hari baane kafu A yi, A batiyen di.
3- Nan tongondi ti toxonun do maxankuton ŋa:
A wure ni: na fon sabatindi ke be, Alla ga d'a sabatindi du danŋa, A kitaaben di, Ma Alla Faare ﷺ ga d'a sabatindi A da, i sunnan di; Gelli Toxonun do Maxankutonun ŋa, moxo kanma ke be do Alla Kallanken gan xawa, A ga feti ti yillande ya, do gurujande(xatande) ya, Do ɲanmoxogankaaxu ya, do xawansande ya, Alla daali An kallanken : {Toxonun su fo sirun na Alla ya danŋa, xa d'A xiri ti i ya, xa na yenmun toxo non ŋa, ku beenu ga xandunxotaaxunu Alla toxonun di, ma i ga ri i tuga ti fon muson ŋa, i ga ɲi ke be dabarini.} [Ginginsiŋa: 180]، A daali An kallanka: {Fo wo fo nta xo Alla moxon ŋa, A ya ni Mugaanan ŋa, Ŋallaana ga ni} [Mefinkoyinde: 11].
Fillankappen taxandu, sikko ya ni:
1- fillankappi xoore.
2- fillankappi tugunne
3- fillkappi muxunte.
1- fillankappi xoore:
A gadan ni: na Alla tanan do Alla ɲekkoyinlenmaaxu, Alla xerexerefiinun yogo di, Xo moxo be Alla kallanken ga daali: {Biren be ya, o ga ɲi xa do tagefoonun kaman ɲorondini 98} [Suugaano: 98].
A wure ya ni: na batiyen yilla Alla tanan da(A n Kallanka), Ma xa, na (batiye ke) yogo yilla A tanan da -A n kallanka- ; xo Allan-ɲaageye do deemeyi muuruye, do teguye do xurusinde, do ku tanan ŋa gelli batiyen noonun ŋa.
Ma xa, a ya ni: na fo dagandi, ke be Alla ga d'a haraamu -A n Dera A n kallanka- , Ma na fo haraamu ke be, A ga d'a dagandi, Walla na fo xenundi ke be, Alla ga d'a wajabindi -A n Dera A n kallanka- , Xo na fo dagandi ke be haraamiyen ga tuyi diinan di ti moxo xote ya; xo na sangen (jeenye) dagandi, ma xonji ma xatantaaxu ma riiba, ma ken me xawara.
Ma na fo haraamu ke be ,Alla ga d'a dagandi (A n Dera A n kallanka) gelli fo sennun ŋa, Ma na fo xenundi ke be ,Alla ga d'a wajabindi; Xo na jigi nan ti sallen nta wajabini, ma suume, ma nan ti jakkan wajabinte feti.
fillkappi xooren ŋa, a wa gollen bonnen ya wajabini, do laamaye yinben di, yenme da ke be ga kara a kanma, Xo moxo be Alla ga daali An kallanka: {I gan da fillandikafu Alla yi, gansinŋa, i ga da golle be su dabari(a baraajen) na bono i maxa} [Kaarafonmuumu: 88].
Nan ti sere be xa ga na kara kanma; Alla nta yanpana a maxa, arijanna xa na kabe a yi, Xo moxo be Alla kallanken ga daali: {Alla nta yanpana seren na fillandikafu A ya, A wa fo tana yanpana a ga feti ken ŋa, seren danŋa, A ga liŋo A da...} [Yaxaru: 48], A daali An kallanka: {Finsaanen ŋa de, Sere be ga na fillandikafu Alla ya, Alla da neemangooren haraamu a kaman maxa, a daaxaran na ɲa yinben ŋa...} [Yigeyokke: 72].
2- fillankappi tugunne:
Ken ni fo be ga sabati ti sariyan xottun ŋa, a nan xiri fillankappe, xa a ma kiɲe fillankappi xooren sigiran ŋa, ke ya n xilli fillankappi tugunne; Xo nan kuna ti Alla tanan ŋa(A n Kallanka); Xo nan kuna ti Alikaaba ya, do Annabinyinmu, do dunteŋaaxu, do kaati biraye, do ken me, Xo moxon be, A ga jaabi(kisiyen do neemen g'a kanma): «Sere be ga kuna ti Alla tanan ŋa, a kaman kaafiraaxu ma a fillankafi»[2]. [2] Ahamadu d'a bagandi a musunadin di (6072), do Tirmiji (1535) a ti: hadiisi siren ya ni.
(Kunande ke) ra wa ɲaana (fillankappi) xooren ŋa, a ga a kaman sondonmen maxa moxo be, Sere ke be ga kuna ti Annabiyinmen ŋa, ma ti xirisen ŋa, gelli a ga ɲi a sondonmen di, nan ti (kunefo ke) ni Alla xawansan ya, ma xa nan ti i ra w'a xilli nan dangi Alla ya, ma nan ti a ra wa yillankuppene tagayen di; an na tu ken wa ɲaana fillankappen fo xooren ŋa, Yo xa, gelli kunaana ken da ɲi, a ga ma ke ŋanniye ŋanni, a wuru a neenen ya kanma ta, a ga feti ti ke ŋanniye ya, baaw a d'a demi; ken biren ŋa, a wa ɲaana fillankappen fo tugunnen ŋa, Ke wa kitene noqu gabe ya moxosiri, fo be ga waajibini (ken ni soron) rawullinden ya a fin di, do na n'i gongo bakk'a yi, Tawuhiidun tangande do a korosinde da.
3- Fillankappi muxunte:
Aken ya ni: fo be ɲaana ti sondonmun ŋa, gelli dukoyiyen ŋa; Xo sere be ga sallini ma a ga xaranŋa; kuudo na dukoyi soron ŋa, ma a ga sennaaxun do tiiganden sefon konŋo, ma a ga sadaxindini ; kuudo i n'a jakki, Ke na gollen su bonondini ya, ke be a ga da dukoyi a noxon di, ganta ti golle ke be a ga d'a xalasi Alla da(A n Kallanka).
Annabi (kisiyen do neemen g'a kanma) A jaabi: «Fillankappen ŋa, ke unmato di, a nan muxunta dengeɲi binnen terebatten ŋa, gidi binnen kanma, wuron bitan binnen di, a buruxandaadon ni, a nan ti: "Ee sunon do ɲaxalin Kama, inke wa tangeyen mundunu t'an ŋa, in nan maxa fo wo fo A an ŋa, na ɲi in g'a tu, in w'an yanpayimundunu bakka yango be, in ga nt'a tu»[3]. [3] Buxaari d'a bagandi Adabu Al-Mufaradi di(716), do Ahamadu Musinadin di (19606), do Addiyaa'u Al-Maqdisii Al-Ahaadiisi Al-Muxtaaran di (150/1), Al-Albaani d'a sahandi a Sahiihi Al-Jaami'i As-Saghiiri di (3731).
Kaafiraaxun noonu:
Nooni fana: kafiraxun fo xoore
Aken ya ni laameyen wajabindaanan ŋa yinben di, a xa ni noonu karagi ya:
1- Gaaradinden kafiraaxu:
A ya ni: na faarun gaarandin sondonrantafu, Ke nan roxa kaafirinun di; na tugu ti Alla ya -A n Dera A n kallanka- A fa I Xeyifaarun yida ti daliilu xullun ya yi, Ku gaarandindaano kun ɲamoxon na xo Alla ga da i maxankutu moxo be ya: {I (neenun) nakkarindi ti o kaawafiinu ku ya , (xa) i yonkinun danqanaaxu ti i ya, tooɲande do dunderaaxu kanma...} [Xingiɲu: 14].
2- Ballen do dunderaaxun kaafiraaxu :
Ke misaalen ni Ibliisa kaafiraaxun ya, baawo a ken ma Alla ɲaamariyen gaarandi, a m'a nakkari xa, a d'a genmanlenmaaxu ti ballen do dunderaaxun ya yi, Alla daali An kallanken: {Biren ŋa, o ga ti Malikiyanun da: xa sujuudi Haadama danŋa, i su sujuudi ganta ti Ibuliisa, a bara, a daro, nan ɲa gelli kaafirinun ŋa 34} [Nayaxaren: 34].
3- Fallakoyiyen(balluye) kaafiraaxu:
Ken ya ni: a na i toron do i sondonmen ballu bakka tonŋun batunden maxa, a nta fallafaayini katt'a yi, a hanmi xa nt'a maxa, Alla kallanken daali : {Ko xan tooɲanŋunta sere ya, ke be i ga d'a sinmandi ti a Kaman kaawafiinun ŋa, saage a ga kaaraxiti bakka i maxa, oku ya, tanbuburi ragandaano ni o ya, gelli yangoburi ɲanŋaanon ŋa 22} [Teŋetaaxe: 22].
Yo xa fo be ga ni fallakoyiye dunŋiganken(kutten) ŋa; ken ni faasixaaxun ya xa kaafiraaxu feti; xo sere ke be ga ballunu bakka diinan waajibinun yogonu xaranŋen maxa; gelli suume ma hiijun kiitun ŋa do ken me.
4- Sikkan kaafiraaxu:
Ken ya ni: a nan geeregeere, a ga nta fanqene ti tonŋun ŋa, ken fe, asikkana a di yinme, xo moxo be a ga ri Alla Kallanken daalen di: {A ro i faran noxon di, tooɲaŋundaana ga ni i du da, a ti: in nt'a sinmana abada, nan ti ke naabure su wa riini bono (bakka n maxa) 35} In nta laxiyaamansan xa sinmana sikkaana ya, gelli hari ga n'inke yillandi katta in Kaman ŋa, ma in da saagera ɲi du kaane non ŋa, a gan fasu in duna xalle ke ya 36} [Gidin kunme: 35-36]
5- Naafaxaaxun kaafiraaxu:
A ken ya ni: na toŋondiyen bangandi ti neenen ŋa, na gaarandinden gusu ti sondonmen ŋa, A daali An kallanka: {Sere wa soron di, ke be ga tiini: o toŋondi ti Alla do koota lagaren ŋa, ikun xa feti toŋondaano ya 8} [Nayaxare: 8].
Ku ya ni kaafiraaxu xoore noonun ŋa, ke be ga seren bagandini diinan di.
Nooni fillandi: kafiraxun fo tugunne:
Ke noone nta laameyen wajabindini yinben di, A ya ni fo be ga xiri Kitaaben do Sunnan di kaafiraaxu ya, (alifu) do (laamu) ga ma tokki a yi, ganta a koŋi fo tuyintanbali ya yi, A xawansanun(misaalu) nan gaba, i yogonu ya ni: Abi Hurayirata (Alla duŋanten w'a maxa) a ti: Alla Faare ﷺ A jaabi: (Jikkunu filli wa soron di, i filli ni i kiɲandini kaafiraaxu(tugunnen) ya yi: nan sufandi danbun di, do nan wuyangallu(xaaru) furen kanma) [4]. [4] Musilimu d'a bagandi jaatirenme(121), do Ahamadu i Musunadun di jaatirenme(10434).
2) Na toŋondi ti Malikiyanun ŋa:
I kun ni tagefo manariganko ya yi, Alla Kallanken da i taga bakka nooron ya di, Alla kallanken battaano ya n'i ya, Tagekamaanaaxun do Batikaamaanaaxun xerexerefiinun fo wo fo su nta i danŋa, I nta Alla ɲaamarixannen kutana, I na fon ya dabarini, ke be A ga da i ɲaamari ti a yi, I jaaten nan gaba, Alla Kallanken ga fe, fo wo fo ra nta i yirigana.
Nan toŋondi Malikiyanun ŋa, a wa fiinu naxati wuttu:
1- Na toŋondi ti i kiteyen ŋa
2- Nan toŋondi ti o ga da ke be toxon tu i di; xo: Jibriilu, do Miikaayiilu, do Israafiilu, do i tana. A do o ga ke be toxo tu, o wa toŋondini ti i su kafumanton ŋa.
3- Nan tongondi ti o ga da i maxankutu beenu tu, kun beenu ga ri kitaaben do sunnan di; Xo Jibiriilu maxankuto, abaatu Annabi ﷺ a xibaarindi, nan ti i d'a maxankuto kanma, ke be Alla ga d'a tag'a kanma, kamo tunmi kanpe ya n'a yi, a ga da xaagon sutu.
4- Nan toŋondi ti o ga da i gullu beenu tu; xo Alla sennaaxunden sefen konŋe(A n Kallanka), do na A batu wuron do kiye, a ga feti fatadunkalle do lanpuye ya.
Xawansan ŋa: Jibiriilu: A ya ni gundonfaarijeyen (Wahayun) duntenŋen ŋa.
Do Isirafiilu: ken be siginten ga ti buutun fuutenden ŋa.
Do Kallen malakiya: ken be siginten ga ti yonkinun raganden ŋa, kallen biren ŋa.
Do Maaliki: yinben tangandaana ga ni. Do Riduwaani: arijanna tangandaana ga ni, do i tana.
3) Nan toŋondi ti kitaabun ŋa:
Kitaabu ku ramuuruyen ya ni: kanmudun kitaabu beenu, Alla ga d'i yanqandi A Faarun kanma, Kandeye do hinneye ya soron danŋa, kuudo i na kaanun filli wulaliŋintaaxun ŋa.
Nan toŋondi ti kitaabun ŋa, a wa fiinu naxati wuttu:
1- Nan toŋondi, nan ti yanqafoonu ya ni nan giri Alla yi, tonŋun di.
2- Nan toŋondi ti o ga da fo be toxon tu i di; xo Xuraana, ken be ga yanqa Muhanmadu ﷺ kanma, Do Tawureeta, ken be ga yanqa Muusa kanma kisiyen g'a kanma, do Linjiila, ken be ga yanqa Isa kanma, kisiyen g'a kanma, Do Jabuura, ken be Alla ga d'a kini Dawuda (kisiyen g'a kanma).
Yo xa, o ga ma fo be toxon tu; o wa toŋondiini t'a yi, i su danma.
3- Na i xibaarun tonŋundi; xo Xuraanan xibaaru, do xibaaru beenu ga ma faraxi kitaabi saamanton di.
4- Nan golli ti kiitu beenu ga ma giri i di, do nan doŋe ti i ya, a sun baana o da i fintuwaaxu wo ma o ga ma a tu xa. Kitaabi danginto ku su kafumanton ŋa, i kiitun girinton ya ni ti Xuraana daren ŋa, A nta genme gollen nan ɲaŋi ti fo wo fo ya, kitaabi danginto ku kiitun di, ganta ti fo be ga kende i din ŋa, Xuraana daren do Annabinyinmen sunnan ga xeere t'a yi.
4) Na toŋondi ti Faarun ŋa(kisiyen g'i kanma):
Xeyifaaru: faare gaboyen ya ni; aken ya ni sere be, i ga da gundonfaarijeyen(wahayu) xeyi katt'a yi, i ga d'a ɲaamari ti a kiɲandinden xa ya, I fanan ya ni Nuuhu ya(kisiyen g'a kanma), I lagaren ya ni Muhanmadu ya ﷺ I kun ŋa, Tagefo fataraganko ya ni, Tagekamaanaaxun do Batikaamaanaaxun xerexerefiinun fo wo fo su nta i danŋa.
Nan toŋondi ti Xeyifaarun ŋa, a wa ku fiinu wuttu:
1- na toŋondi nan ti i faarannaaxu ke ni tonŋun ya nana Alla banŋe, Iben da kaafiraaxu ti baane faarannaaxun ŋa i di, a kaman kaafiraaxu ti i su kafumanton ŋa.
2- Nan toŋondi ti o ga da sere be toxon tu i di ti a toxon ŋa, xo: Muhanmadu, do Ibiraahima, do Muusa, do Isa, do Nuuha, neeman do kisiyen g'i kanma. Ikun ya ni fanqeye dunkon ŋa Xeyifaarun di.
Yo xa, o ga ma ke be toxon tu i din ŋa; o toŋondini ti a su danman ŋa ya, Alla kallanken daali: {Abaatu o da Faaru xeyi An kaane, o da i yogonu xiisan ko an da, xa yogonu xa w'i di, o ma i xiisan xara an maxa...} [Yanpaana: 78].
3- Na xibaarun tonŋundi, ku beenu ga kende bakk'i maxa (kisiyen g'i kanma).
4- Nan golli ti sere sariyan ŋa, ke be ga xeyi katt'o ya i di, a ya ga n'i tinmandaana Muhanmadu ya ﷺ.
5) Nan toŋondi ti koota lagaren ŋa:
A ya ni sikken kootan ŋa, ke be i ga soron wullini a di; korosinden do tuganden xannemaxa, I d'a xiri ken toxo ya, baawo koota nt'a falle, ken biren ya ni Arijanna dunkon ga daaxana i konpon di, do yinbe dunko i konpon di.
Nan toŋondi ti koota lagaren ŋa, fiinu sikki w'a roono a noxon di:
a- Nan toŋondi ti wulliyen ŋa:
A ya ni furun ŋalinden ŋa, bire be i ga na fuutendita fillandin fuute buutun di, Soron ga sikki Tagefoonun Kaman da, i taduuru, i booranto, i sallintan balinu(i taaxunto ga feti mexe wure), Alla kallanken daali: {Xo o ga jope moxo be ya taganden fananŋun ŋa, o yillene a ya kundun ya? ɲiina raganten ya ni, a ga o kanma, oku ni a dabarindaano ya 104} [Annabinyinmu: 104].
b- Nan toŋondi ti korosinden do tuganden ŋa:
Ken biren ŋa, i ga komen koroosini a gollen kanma, i g'a tugana a kanma, Alla kallanken daali: {I yilleran na katta o ku ya yi 25 {Saage, i korosinden xa na o ku ya kanma} [Xufaarinde: 25-26]
j- Nan toŋondi ti Arijanna do yinben ŋa:
Do nan ti i filli ya ni tagefoonun saageran kudayin ŋa; Arijanna ni neeman ka be, Alla kallanken ga da a moxonsirondi toŋodiyenmun da Allan kannaano ga ni, do ku beenu ga sigi ti Alla do A faare ﷺ batiyen ŋa, Fo w'a noxon di, yaaxe ga ma demu n'a wari, toro ga m'a mugu, a ga ma yanqa sere kiile di.
Fo be ga ni yinben ŋa; Aken ni yanganxatan kan ya yi, Ke be, Alla kallanken ga da a moxonsirondi kaafirinun da, ku beenu ga kaafiraaxu ti Alla ya, n'A Faarun kuta. Yanganqatan noonu w'a noxon di, ku beenu ga nta yanqana kiile di.
6) Nan toŋondi ti rakuton ŋa, a jomun do a bone:
Muurifo be ga rakuton ŋa ya ni: Alla -A n Dera A n kallanka- na fi rakutu ke be ga riini ɲaŋi, nan gemu moxo ya, A tuwaaxun ga saame t'a yi, A fintuwaaxun xa ga kiiti t'a yi.
Nan toŋondi ti rakuton ŋa, fiinu naxati wa roono a di:
1- Tuwaxu: A ya ni nan toŋondi ti Alla tuwaaxun ŋa(A n kallanka), nan ti tuwaanan ya ni ti fo be ga ɲaŋi, do fo be ga ɲaŋini, a do a ga ɲaŋini moxon be, muuma do fatanfansinde maxa, nan xaso do kudayi maxa. Aken ŋa -A n Senonta- A ya ni fon tuwaanan ŋa, ke be ga ma ɲaŋi fina, hari a gan ɲa nan ti kan moxo ni a ga ɲaana, Xo moxo be A ga daali A n Senonta: {Hari i ga n'i yillandi, i yillene katta fo ke, i ga d'i kaba a yi...} [Kaarafonmuumu: 28].
2- Safande: a ya ni nan ti Alla-A n kallanka- A da fon su rakutonun safa, katta ma sikken koota, Xo moxo be Alla kallanken ga daali: {Yaala an ma tu ya ba nan ti Alla ya, A wa fon tu, a ga kanmu ke do ŋuɲe ke noxon di, ken su(sahanten na) kitaabe ya di, ken(tuwaaxun) ni fo neye ya yi Alla maxa.} [Kanjuurande: 70].
3- Sago: A ya ni nan toŋondi, nan ti fo wo fo nta kitene ke duna di, ganta ti fo be ya ga da Alla saga(A n Dera A n kallanka), Alla kallanken daali: {An kaman wa fon ya tagana a ga liŋo A danŋa, A na fon sugandi(a ga liŋo A danŋa...} [Xiisa: 68]. Seren ŋa, sago w'a da, ke be ga nta bakka Alla sagon di, xo A ga daale A n kallanka: {Xa ra nta hari fo wo fo su xanna, ganta a ga na Alla ya saga, tagefoonun su kama} [Nooron bonoye: 29].
4- Tagande: a ya ni nan toŋondi nan ti Alla ya -A n Dera A n kallanka- A yan da tagefoonun taga, na i gollun taga, gelli jomu do bone ya, Alla daali An kallanken: {Alla ya ni fo wo fo su Tagandaanan ŋa, Aken ŋa xadi, A ya ni fo wo fo su fiinun sikkaanan ŋa} [Laaxara Jamo: 62].
I da ku sigiranu kafume yi ke bayitanka di:
O kaman Tuwaaxu, A safande, do A sago# A tagande, a ya ni kitandinde do ɲaŋindinde(dabarinde)
Masalankitti sikkandi: sirontaaxu (gollun gemundinde)
Sirontaaxun ni: gonbon baane ya; (a wure ya ni) an na Alla batu xo an yaaxen ga A yi, gelli an yaaxen ga nta A yi, Aken yaaxen w'an ŋa.
A wure ya ni: seren ga Alla batta ti fo be ya, a na ken dabari xo a siginten ya ga Alla jonme naxaane (A n Dera A n kallanka), Ken xa ga fo mundunu ya ni; Allan-kannen tinmanten ya, do na durasaaga katta Alla yi (sennaaxun g'a da). A do na batiyen kini ti moxo be do Faare ﷺ terekillen ga genme.
Sirontaaxun ni sigiranu(darajanu) filli ya, sirondindaanon xa ni sigiranu filli ya sirontaaxun di:
Sigira fana: a ya ni fo kallanke, ken ga ni ŋariden sigiran ŋa; Ken ya ni; komen nan golli xo a ga kanma na Alla ŋari ti a sondonmen ŋa, a sondonmen na xusa nooro ti toŋondiyen ŋa, ma fi manariganken ga lagari ɲaana xo yaaxaranŋalle.
Sigira fillandi: xalasiye do Alla koroosinde, A ya ni; komen nan golli, nan saage Alla ŋarinden do A yingiyen sinma do du ya, a ga na ke sinma ta, a ɲa xalaasana ya Alla da (A n Kallanka).
Masalankitti naxatandi: digandeppe terekillen(sunna) do jama dunkon taaxaadonun kanma:
Fana: na fon batu ke be ga ri kitaaben do sunnan di, fo bangante do fo gundante, Do nan maxa sere su sefen kanda Alla sefen kaane ﷻ do A faaren sefen kaane ﷺ.
Fillandi: i sondonmun do i neenun kisintaaxu Alla Faare ﷺ kappanlenmon da, I wa walla, nan Alla Faare ﷺ a fallamaxasooxaanon ni: Abu Bakkari, a falle Umaru, a falle Wusumaana, a falle Ali, Alla ga na duŋe bakk'i kafumanton maxa.
Sikkandi: Alla Faare ﷺ kadunkon xanuye, do i biisanlenmaaxu, xerexerentaaxu a kadunkon fo siru.
Naxatandi: nan maxa bogu kaanankon ɲaamarixannen wure, do fungumu(fiinun biisaano) ,har'i ga na ɲenge ya, Do na Alla ɲaaga i da ti alihaalan siroyen ŋa, do laxahiyan ŋa, Do nan maxa i langa. I batunden na gelli Alla batunden yaﷻ faralan ya ni, na toxo i ga ma ɲaaamarindi ti Allan kutande ya, Xa gelli i ga na ɲaamarindi ti kutande ya; an na tu ikun ŋa, i nta i batta ken di, Fo be ga toqo, ken ni ya: na i batu Alla kutanden tanan di, ti fi siren ŋa.
Karagandi: na Alla komo sirun dorontaaxunun tonŋunndi; Kun ni ya: Alla ga fo be dangindini i kittun kanma, gelli demifiinun xosondaanon ŋa(laadanun girindindaano).
Tunmundi: i nta jonkoyira(Xibla) dunkon kaafiraaxundini, ti Allan kutanden do yangoxooron kafumanton ŋa, Xo Xawaarijinun ga ɲi a ɲaana moxo be, Kundun fe, toŋondiye ke waaxaaxun wa toqo kafini Alla kutandu yi ya, I wa tiini kutandaanan fin di: toŋondaana ya ni ti a toŋondiyen ŋa, faasiqi ya ni ti a yangoxooren ŋa.
Fatanfansindi fillandi: fo be ga jongini batiyun ŋa
Masalankitti fana: sennaaxu:
Sennaxu wure xannen di: nan seno do nan xura bakka mexon fo banganton do fo muxunton ŋa.
A wure sariyan di: na xoson do mexen girindi Sennaaxun ya ni sallen xarilenmen ŋa, Ken danŋa, a xaranŋen (ɲa) gelli diinan fiinun saaxamanun fo xooron ŋa, ku beenu a wajabinten ga silaami su kanma, a na i xara ,a nan xata i ya(hanmintaaxu t'a yi).
Fana: Sennaaxun taxandu
1- Ji senne; a wa sahana sennaxu nan ɲaŋi t'a yi, A sun baana, a ɲa fo toxonte ya a tagemoxon kanma; Xo kantexe jiinu ma lanbu(xoolo) ma fanŋu, Ma fo senne yogo birise(ɲaxami) a di, xa a m'a niyi, a m'a toxon xa boosi a yi.
2- Ji sobente; a gollinde nta dagana, A nta xoson girindi, A nta soben xa girindini, Aken ya ni: ji be yaaxe m'a time m'a daxanmen ga ma yille, ti soben ya.
Fillindi: sobe(mexe):
Mexe: mexe xerexerente ya ni, A mexen danben ga sallen kabana; Xo tanji do dogunne do fore do ken me, a wa ɲaŋini faten do dingiran do yiraamen ŋa.
Joŋaadu(lasili)be ga fiinun ŋa, ken ni: dagantaaxun do sennaaxun ya, Ken ŋa, sere ben da fo yogo sobentaaxun sinma, a nan ri ti daliilen ŋa. Soben yogo feti: mulan ŋa, do seren jabare, do faren jabare, ayi ken fe, fo sennon ya ni(i kiiten di), hari i ga na ɲa fo ɲexunto ya. Sobe su ni ɲeqe ya, xa sooxaaden (lankisin) fe.
Sobun ni sigiranu sikki ya:
Fana: sobe kasappe;
Xo: sobe be wullen ga lexundi a di, A senondindi moxo: ken ni ya yokke ke nan yanqi, taanu ɲeeri, i fanan nan ɲa ti dooren ŋa.
Fillandi: sobe muxunte:
Xo leminan sugaanan buusi, a ga na yiraamen kita ma ken me. A senondindi moxo: ken ni ya i na jin cuccuhu a yi, m'a gan d'a kiɲa, a nta lahini hetehetende ya ma bollinde.
Sikkante: mexe naxaduganke:
Xo: haadamarenmen tanji do dogunne(xuro), do sobo jonginto ku bangabe, a ga na yere ŋuɲen di ma yiraamen kanma, do i filli meenen ŋa. A senondindi moxo: ken wa ɲaana ti, na mexe ke funsen ya girindi, funse ga na kite a da, do n'a dingira ke yanqi ti jin ŋa, ma a tana, gelli senondinden killun ŋa.
Daliilunun ga sigi fo be sobentaaxun kanma, kun yogo ya ni:
1- Seren tanji(buusi) do a dogunne(xuro).
2- Majiyu do Wadiyu [5]. [5] Majiyun ni: ji neye ya, noone nt'a yi, a wa bakka sanganlenmaaxun biren ya yi, ma saqanlenmaaxun sinmaye, m'a ramuuruye, ma faayinde ma ken tana, a wa bakka ti tollitolliye ya, a me wa di, a kama nta sobini t'a bakken ŋa. Wadiyun ni: ji xulle ya, ke be ga bakka tanjin batten di, ma fo xote ganandi biren ŋa.
3- Fon sobe, ke be ciyen ga nta yigene.
4- Yilisu do xaraxa fore.
5- Wullen raxanji.
6- Jiiba, i wa ku Baxanqallindini bakk'a di:
Sere, gelli a ga na kara.
b- ɲexen do buuren jiiba.
j- Fon jiiba, ke be foro wurunte ga nt'a yi; xo siyanŋe do xingiɲe do tulle do ken me.
d- Jiiban xotte, do a bette do a kooɲe do a yinte.
Soben senondinden ɲanmoxon wa ɲaana:
1- Ti jin ya, a ya ni lasilin ŋa sobun senondinden di, n'aken toxo no ɲengeye nta ɲaana katt'a tanan ŋa.
2- Sariyan ga ri ti fo be ya, fo sobinton senondinden maxankuton di:
A- Jiiban faten wa senono ti moosinden ya.
B- Yokken senondinde gelli wullen ga na lexundi a di; ti yanqindi taanu ɲeeri ya; i fano ti dooren ŋa.
C- Na yiraamen senondi, bire be yilisun foren ga n'a kita; ti a koosinden ŋa, saage n'a fetefete ti jin ŋa, saage n'a sabi, gelli batte ga na tox'a yi ken falle, ke nta toorene.
d- Yaxaren yiran kanpen senondinde; ti fo be ga malini do falle ya gelli ŋuɲa sennen ŋa.
E- Yiraamen senondinde bakka muruntanni sugaanan buusin ŋa; ti cuccuhunden ŋa, a do a senondinde bakka xusunnen buusin ŋa ti yanqinden ŋa.
W- Yiraamen senondinde bakka majin ŋa; ti jin cuccuhunde a dingiran kanma.
z- Tohun wuredun senondinde, ti a suusande ŋuɲa sennen ŋa.
H- Ŋuɲen laabandinde bakka soben ŋa; ti jin gaayida joxunde a dingira ke kanma, ma xa, n'a wara m'a gan kaawa ti kiyen do fanken ŋa, sobe ke batten ga na daga ta, a seno.
3- Sikkandi: fo be gollen kabanten ga xosontayenmen maxa:
Fiinu beenu ga kabene xosontayenmen maxa, (a ɲa) xoso tugunne ma fo xoore:
1- Salle, farala ma baraajinmulle (nafila); Na saabu, fo be fille bakka Umaru renmen maxa (Alla ga duŋe bakk'i filli maxa), nan ti Annabiyinmen ŋa ﷺ A jaabi: 《Alla nta salle ragana, senoyen ya ga fe》[6]. [6] Musilimu d'a bagandi jaatirenme (224) di.
2- Xuraana gappen meemende؛ Fon danŋa, ke be ga ri bataaxen di, Faare ﷺ ga da ke be xeyi katta Hajimu renme Amuru ya, a jaabi a noxon di: 《Sere su nta Xuraanan meemene, ganta senonte》[7]. [7] Maaliki d'a bagandi a Muwatta'an di (680 do 219), do Daarimi (312) do Abudurrajaaqi a musannafen di (1328), Albaani xa d'a sahandi Iriwaa'ul Galiili di (122).
3- Alla Kan rawagande; A Annabi jaabin danŋa ﷺ: «Alla kan rawanganden ni sallen ya, xa ganta Alla da digaamuyen dagandi a noxon di》[8]. Annabi ﷺ a sallijirage rawanganden da, A saha bakk'a maxa ﷺ nan A da yilisunten kaba Alla kan rawaganden ŋa, m'a gan seno. [8] Nasaa'i d'a bagandi (12808), do Ahamadu (15423), do Albaani d'a sahandi Irwaa'u l-galiilin di (121).
Yo xa, fiinu beenu ga kabene xosontayenmen maxa, xoso xoore xerexereye maxa, i ya ni:
1- Xuraanan xaranŋe; Ali hadiisen danŋa(Alla ga na duŋe bakk'a maxa): Annabinye ya ﷺ fo wo fo nta kabana Xuraana yi, ganta ti janaaban ya) [9]. [9] Ibunu Maaja d'a bagandi (594) do Ibunu Hibbaani (799) do Albaani d'a lanpundi sunani tirimuuji di (146).
2- Nan wuccu sallikan(Misiiden) di, a ga feti ti salliji ya; Alla daali An kallanka: {Ee yenmu ku beenu ga toŋondi, xa maxa tinto sallen ŋa, xa kun ŋa sukuraano ga ni xa ya, ma xa gan d'a tu biren be xa ga fo be koono, xa do janaaban xa nan maxa(tinto misiidun ŋa), ma ganta xa na ɲa killindangaano ya, ma xa ga na yanqi...} [Yaxaru: 43].
Gelli seren ga na sallijirage, ke be xoso xooren g'a yi; a dag'a danŋa a nan wuccu sallikan di, ken moxo ya, a wa dagana xoso xoore dunken da, a nan dangi ti sallikan ŋa, dangiye baane da, a ga feti ti nan taaxu a noxon di.
Naxatandi: haaju tuganden jikkunu:
Haaju tuganden biren ŋa, a wa xanini:
1- Nan laato do na dusuuturi bakka soron ŋa selatereyen (dogunnen) di.
2- Na duwanŋen ko royen biren ŋa, a ya ni: «ɲaxalin do sunon kama, in wa tagayen mundunu An maxa bakka jinnaseetaani yugun do jinnaseetaani yaxarun ŋa » [10]. [10] Buxaari d'a bagandi(142), do Musilimu(122).
Haaju tuganden biren ŋa, a wa wajabini:
1- Na dusenondi bakka tanjin ŋa.
2- Lawuran muxundinde(suturaye).
O wa kabene haaju tuganden biren ŋa:
1- Nan jonkoyi teŋeran(kinbakka) ŋa, ma nan fallakoyi a yi.
2- Nan haajutuge soron killun di, do i jaman noqunun ŋa.
3- Nan tanji ji taaxunten di.
I w'a xonno haaju tuganden biren ŋa:
1- Na yugaaxun meeme ti kitti tayen ŋa haaju tuganden biren ŋa.
2- Na dusenondi do na dusaara ti kitti tayen ŋa.
3- I wa digaamen xonno, a su nta xo na Alla finko - A n dera A n kallanka - haaju tuganden biren ŋa.
Karagandi: dusenondinden do dusuuranden kiitu:
Dusenondinde: ken ni na killun filli bakkaanan batten girindi ti jin ŋa.
Kaawarantereye: ken ni na killun fillin bakkaanan batten girindi ti jin tanan ŋa; xo gidu do yirandunŋu (lenbetalanu).
Kaawaranterefon saratinu:
1- A nan ɲa fo dagante ya.
2- A nan ɲa fo senne ya.
3- A nan ɲa fo senondaana ya.
4- A nan maxa ɲa xotte ya, ma daaba sobe.
5- A nan maxa ɲa ti fo doronte ya; xo kayiti deru beenu, Alla toxon ga i di(A n Dera A n kallanka).
Waseyen nan ɲaŋi ti Kaawarantereyen ŋa, ken wa genme ti saratinu filli ya:
1- (Sobe) bogunte ke nan maxa dangi laadan dingiran di.
2- Kaawarantereyen nan ɲa ti gidu senno sikki ya, segene.
Tunmundi: sallijiragen kiitu
Sallijirageyen wa wajabini batiyu sikki ya danŋa:
1- Salle, an baana, a ɲa farala ya ma baraajimulle.
2- Xuraana gappen meemende.
3- Rawagande
sallijirageyen saratinu:
1- Silaamaaxu.
2- Kiile.
3- Fatanfansinde(teyen do noogen bogumande).
4- Ŋanniye: a dingiran ni sondonmen ya, a konŋen ni joppefi ya(batiyen di), Sere su ya ga da sallijirageyen ramuuru, abaatu a da ŋanniyen tafu, Yo xa, fo be ga ni na sallijirageyen suufunun yanqi, ti dumolonde ma ti dusenonden ŋanniyen ŋa; ken feti ti sallijirageye ya.
5- Na (sennaaxun) kiiten kapanlenmaaxu: a ya ga ni, a nan maxa a kutiyen ŋanni, m'a senoyen gan tinme.
6- Sallijirageyen wajabintafin kutiye, I da sere Baxanqallindi bakka ken di: ke be tanji kuttu duumanten ga a yi, do watteforen dunke.
7- Jiransenoye ma Kaawaransenoye (sallijirageye ke) kaane, sere da tanji ma dogunne ga bogu a yi.
8- Jin sennaaxu, do a dagantaaxu.
9- Fon girindinde ke be ga jin kiɲeyen kabana katta faten ŋa.
10- Sallen waxatin kiɲeye, sere haqen di ke be xoson duumante ga ni.
Sallijirageyen faralanu:
1- Yeeson yanqinde, a wa kafin'a yi: na raqen xuujuxuuju do na nuxunnen semexusemexu.
2- Kittun filli yanqinde kafini sogoɲantonbon filli ya.
3- Yinkollan kafumanten suusande, torun filli wa kafin'a yi.
4- Taanun filli yanqinde kafini selilinyenllun(alikaaban xottun) filli ya.
5- Nan tarabandi sallijin suufunun naxa.
6- Sukkandinlenmaaxu: a nan maxa fatandi suufunun naxa fatandi gille ya.
Sallijirageyen maxankuto:
1- Bisimillaahin konŋe.
2- Kittin janbun filli yanqinde ta sikki.
3- Yeeson yanqinde ta sikko, a wa gelli a yi: na raqen xuujuxuuju do nuxunnen semexusemexu.
4- Na kittun xarun filli yaqi katta sogoɲantonbon filli ya ta sikko, a do nan joppe ti kitti tayen ŋa a falle nooge.
5- Na yinkollan suusa kafini torun filli ya.
6- Na taanun filli yanqi katta selinyellun filli ya, ta sikko, do nan joppe ti ta teyen ŋa saage ta nooge.
Sallijirageyen gurujandifiinu:
1- Fo be ga bakka ti killun filli ya, xo: tanji do fankanjanbiye, do dogunne.
2- Fo buri sobente be ga bakka faten ŋa.
3- Kiilen gille, ti xenqo ya ma ken tana.
4- Nan jon meeme ti kitten ŋa, kaane banŋe ma falle banŋe, a ga feti ti barataado ya. .
5- Na ɲogoomen ciyen yiga.
6- Nan yeretedi(muruti) bakka silaamaaxun di, Alla ga na ga n'o do silaaminun tanga ken ŋa.
ɲeerundi: Xufunun filli do siisetinun filli suusanden kiitu:
1- Xufun ni: fo be i g'a rondini taanun filli ya gelli faten ŋa, do ken me.
2- Siisetin ni: fo be i g'a rondini taanun filli ya gelli tanmisa yinten ŋa ma kotollen ŋa do i filli meenen ŋa.
Suusanden saratinu i filli kanma:
1- A n'i filli rondi sennaaxun tinmantaaxun falle.
2- I filli na taanun filli suturi katta selinyellun filli ya.
3- I filli nan ɲi fo sennu ya.
4- Suusanden nan ɲa (sariyan) wucci rakutunten noxon di.
5- Suusanden nan ɲa sallijirageyen ya di, janaaban yaqiyen fe.
6- Xufu ke do a tanan nan ɲa fo dagante ya, gelli a ga na ɲa (wandi) fo xudante ya ma hariiren yiraame ya yigon maxa; suusanden ma daga ken kanma, na tugu ti fo haraamunten ŋa, a nta dagana newontaaxun nan ɲaŋi ti a yi.
Suusanden wucce:
Koota do wuro ya na taaxaanan da, bito sikki d'i wurun ya na teraanan da.
Suusanden ɲanmoxo:
Na kitten xawondi ti jin ŋa, a na Siisetinun filli ma xufunun filli kanma suusa, n'a watu tandoronmun ŋa katta karankaran ŋa, ta baane.
Suusanden gurujandifiinu (bonofiinu):
1- Suusanden wuccen ɲameye.
2- Siisetinun filli bagandinde ma i filli baananbe.
3- Xoso xooren kiteye.
Xufunun filli suusanden kiite:
(Ken ni ya) nan ti (sariyan) newondinde ya ni, a ɲanŋen ya n fasanŋunta diina xufunun filli do taanun fiillin yanqinden ŋa; Alla newondinden ragande danŋa ﷻ, do yaaxaye do Annabiyinmen ŋa ﷺ, do fijoppandaanon sooxindin- lenmaaxu ya.
3- Nan suusandi leesonun do falamefoonun do malun kanma:
Leesonun ni: fo be i ga yette xoseyun ŋa; gelli sumon ŋa ma sollu do ken me.
Falamefon(bandin) ni: fo be i g'a falamana joogiyen ŋa, ma biyen ŋa, gelli yiraame do ken me ya.
Jaarandi malen ni: fo be i g'a malindini joogiyun ŋa jaaranden danŋa.
I suusanden kiite:
A wa dagana, hataajiyen biren ŋa katta i toqen ŋa, xa i nan maxa dangi lafiyen dingiran di.
A nta dagana: gelli hataajiyen ga na ɲame katta i ya, ma xotoye walla toora ga nta do i bagandinden ŋa.
I suusanden ɲanmoxo:
I w'i tattun ya yanqini, i wa i suusana ti banŋun su ya, I nta noqu suusana, ke be ga jiidi sallijirage dingiran kanma.
Seegundi: tanmaamiyen kiitu:
tanmaamiye: a ya ni yeeson do kittin janbun filli suusanden ŋa ti seyen ŋa, ti sennaaxun xerexerende ya, moxo xerexerente kanma.
A kiite:
Tanmaamiyen wa wajabini, nan ɲa faraxaado ya sallijin do janaaban yanqayen batten di, jin konto biren ŋa, ma seyen balaaxu a gollinden kanma.
Fintuwaaxu be g'a sariyannaaxun ŋa:
Tanmaamiyen na gelli, Muhanmadu ﷺ unmaton xerexerefiinun ya, Fo tuyinte ma ɲi unmato danginton maxa, Alla yiriwande ya ni ke unmato kanma, do A sirontaaxu katta a yi.
Tanmaamiyen ga dagana lahaalanu beenu di:
1- Gelli jin ga na taŋaaxu, a sun baana a taŋaaxu hadariyen di ma terenden di, a ga d'a mundu a ga m'a kita.
2- Gelli ji ga na ɲi a maxa, a ga lafini a yi minne ma soronden da, a ga na ti wa dusenondini bakk'a di su a haaju ke na bono, a xa xa wa kanna daqun ŋa a yinme da, ma daqun ŋa tanan da, gelli haadamarenme ya ma daaba, ku beenu doronto ga ni.
3- Gelli a ga na kanu fatadun toora ya ti ji ke gollinden ŋa, ti a watten saabu ya ma..
4- Gelli a ga na konto jin gollini watte da, a ra ga nta yonkene do a yi, sere xa nt'a maxa a g'a sallijiragandini, a kanu waxatin xa dangiyen ŋa.
5- Gelli a ga na kanu mulle ya ti jin gollinden ŋa, a ma fo xa kita a g'a tewondini t'a yi, a nan tanmaami nan salli.
tanmaamiyen maxankuto:
A na ŋuɲen katu ti a kittun filli ya, doronmun naxan jaganto ga ni, a falle a na a yeeson suusa ti a kittun noxon ŋa, a na kittin xannu ku filli suusa ti i filli noxon ŋa, a na yeeson do kittin xannun filli loogo ti suusanden ŋa.
Tanmaamiyen gurujandifiinu (bonofiinu):
1- Jin kiteye, gelli tanmaamiyen ga na ɲa a taŋaaxun ya danŋa, Ma raniye (jin) gollinden kanma, gelli tanmaamiyen ga na ɲa do raniyin balaaxun ya a gollinden kanma.
A wa gurujene ti sallijin gurujandifiinun baananbe ya, ma ti janaabayanqiyen gurujandifiinun baananbe ya, gelli janaaban mexe do yilisu(laada) do xaraxa fore.
Sere kiite ke be ga ɲa kontonte ya jin do tanmaamiyen gollinden ŋa:
Sere be ga ma jin do ŋuɲen kita, ma a kiɲe moxo ya, a ra ga nta faten katindini ji ma ŋuɲe ya ken moxo di; Kenkuŋa a wa sallini a moxon jaaten ya maxa, a ga feti ti sallijirageye do tanmaamiye ya; baawo Alla nta yonkin likkindini ti fo ya ganta ti a katudanŋen ya. Hari an da jin do dooren kita ken falle, m'a da raniye kita i filli gollinden maxa; ake ntaxa saagene a salle ke ya keeta; na tugu ti a da fon dabari i ga d'a ɲaamari t'a yi, A daalen da An kallanken: {..Xa da xa dutanga Alla ya, xa katudanŋen lanɲeran ŋa..} [Mexenunde: 16]، A jaabi ﷺ: «In ga da xa ɲaamari ti fo ya, xa da fon riiti a di, ke be xa ga kati a da» [11]. [11] Buxaari d'a bagandi(7288) do Musilimu (6066).
Nafa: gelli a ga na tanmaami bakka janaaba ya, a falle a da jin kita; a wa janaaban yanqini.
Kaabundi: yilusun(laadan fore) do xaraxa foren kiitu:
Fana: Yilisu(laadan fore):
Aken ni tagemoxo do tagedooren fore ya, a ga bakka lenkan gufan di, biru tuyinto di. A bangabe di, a wa bakka xaso su bito tunmi di ma ɲeeru, a ra wa fuŋunu ken ŋa m'a na roxo, Yaxaren xason wa giilono, a wa defono; tagemoxo maxa Alla ga d'a taga ken kanma.
Yilisun kiitu:
1- Yilisunte nta sallini, a nta suumunu a yilisun biren ŋa, (hari a ga n'a ɲa) a nta ragene a maxa.
2- Yilisunten wa suumen(tanbon) tugana bire be an da xura bakk'i yilisun ŋa, a ga feti ti sallen ŋa.
3- Alla kan rawangande nta dagana a danŋa, A nta Xuraana xaranŋa, A nta taaxunu sallikan di. 4- A wa haraamini a kiina maxa, a n'a saqanlenmaaxu, ma yilisun foren gan kuti , a ga yanqi.
5- A wa dagana yilisunten kiina da, a na dudaxanlemu ti a yi, a ga feti ti saqanlenmaaxun ŋa, xo sunbunde do meemende do ken me.
6- A nta dagana a kiina da, a n'a yaxunkutu, n'a toxo yilisunte ya.
Sennaxun ni foren kutiyen ya, gelli foren ga na kuti ta; a xura, a yilisun wuccen xa ɲame, ken biren ŋa, janaaban yanqiyen wa wajabini a maxa, Saage, a na fon dabari, ke be a ga kabe a yi, ti yilisun saabu ya.
Gelli an da forobudante ŋari senoyen falle ma forosawansawante; a n maxa fallafaayi katt'a yi.
Fillandi: xaraxa fore:
A ken ni fore ya, lenkan g'a yanqandini saareyen biren ŋa do a falle, aken ni foren kutte be ga rage nuxuntaaxun wuccen di.
Xaraxa foren wa xo yilisun moxon ŋa fi daganten di; xo na dudaxanlemu ti a yi, ti noqu be ga feti kaane banŋe.
A wa (xo yilisun moxo) fi haraamunten xa di; xo saqanlenmaaxu, do suumen kabeye, do salle, do yaxukutte, do rawangande, do Xuraana xaranŋe, do wuccuye sallikan di, A do janaaba yanqiyen wajabiyen di, a foren kuti biren ŋa, a na xo yilisunten ya.
A wajabi a maxa, a na suumen tanbon tuga, a ga feti ti sallen ŋa, a nta ken tugana, a wa xo yilisunten moxo.
A wuccen fo gaben ni tannaxate bito, Gelli xaraxanten foren ga na kuti tannaxaten kaane, a xaraxantaaxun ɲame, ken biren ŋa, a wa yanqini, a na salli, a na fon ɲa ke be ga kabe a maxa ti xaraxantaaxun saabun ŋa.
Masalankitti fillandi: salle:
Fana: salli-xillen do sallisiginden kiitu:
salli-xillen sariyannaaxu annabi feregoyen siina fanan ya, A sariannaaxun sababun ni: nan ti bire be salli birun tuyen ga xot'i maxa, i da me kiilifaraaxu taagumanse ke yogo tontonden di, Jeyedu Abudullaahi(Alla ga na duŋe bakk'a maxa) xusa kuyi ke salli-xirinde ya xenqon di, gundonfaarijeyen xa xeere t'a yi.
Salli-xillen ŋa: a ya ni nan tuyindindi ti sallen biren kiɲeyen ŋa. Sallisiginden ŋa: a ya ni nan tuyindindi ti sallen sikken ŋa.
Salli-xillen do sallisiginden ni waseyen faralan ya yugun jaman kanma faralan sallun di, I filli na gelli silaamin taagumansu banganton ya, ken ŋa, i filli gurujande nta genme .
salli-xillen saratinu:
1- Salli-xillaan nan ɲa yugo ya.
2- Salli-xillen nan ɲa fo merabatinte ya.
3- Salli-xillen nan ɲa sukkefo ya.
4- Salli-xillen nan ɲa biren (waxatin) kiɲe falle, I wa baxanllindini bakka ken di: na sallen xirindi ta fanan xiri fajirin do juuman ŋa.
Salli-xillen sunnanu:
1- A n'i doronmun filli ro i torun filli di.
2- Na sallen xiri waxatin fanan ŋa.
3- Nan tiirinbe do hayalanun filli ya, tayen do noogen di.
4- A nan ɲa xansire dunke ya.
5- A na mullimulli do salli xillen digaamun ŋa, a ga feti ti fuutunde do fuutundi buraaxu ya.
6- A nan sigi diganta su kanma.
7- A nan jonkoyi teŋeran ŋa salli-xiri biren ŋa.
Salli-xillen ni digantaanu karagi ya, xo Bilaali(Alla duŋe bakk'a maxa) a ga ɲi xirindini ti i ya moxon be bire su, Alla faaren birantaaxun di ﷺ .ɲi
Salli-xillen digaamu:
(Alla ya n xoora[Allaahu akbar]): ta naxato.
(Inke wa seedene nan ti Batikamane nta, Alla ga fe[ashadu allaa ilaaha illa-llaah): ta fillo.
(In wa seedene nan ti Muhamadu ni Alla faaren ya[ashadu anna Muhanmadan rasuulu-llaah): ta fillo.
(Xari katta sallen ŋa[hayya ala-s solaah]): ta fillo,
(Xari katta taqiderikiteyen ŋa[hayya ala-l falaah]): ta fillo.
ken falle A na ti: (Alla ya n xoora[Allaahu akbar]) ta fillo.
A na raxatexendi ti (Batikamane nta Alla ga fe) [Laa ilaaha illa-llaah]): ta baane.
Fajirin ŋa [hayya alal falaahi] konŋen falle, a wa [assolaatu xayirun minan nawumi] saq'a kanma,ta fillo; Na tugu ti ken ni bire ya, soron ga xenqen'a di nan gaba.
Sallisiginden ni digantaanu tanmi do baane ya, a w'i konŋen jewondini, a wure ni: a wa jewon'i di; baawo ken ɲaana do tewaanon tuyindinden ya yi, Ken ŋa, a mulondinden jaranŋe nta.
A konimoxon faayi:
(Alla ya n xoora[Allaahu akbar]): ta fillo.
(In wa seedene nan ti Batikamane nta Alla ga fe[ashadu allaa ilaaha illa-llaah): ta baane.
(In wa seedene nan ti Mahanmadu ni Alla Xeyifaaren ya[ashadu anna Muhanmadan rasuulu-llaah] ): ta baane.
(Xa ri katta sallen ŋa[hayya alassolaat] ): ta baane.
(Xa ri katta taqiderikiteyen ŋa[hayya alal falaah] ): ta baane.
(sallen sigi[qad qaamati-s solaatu]): ta fillo.
(Alla ya n xoora[Allaahu akbar]): ta fillo.
(Batikamaane nta Alla ga fe[laa ilaaha illa-llaah]): ta baane.
A wa xanini sallixillen mukkaanan da, a na sallixillaan konŋen me ko, ganta [Hayya ala as-Salaah]), do [Hayya 'ala al-Falaah]) dingiron filli, non ŋa a wa tiini ya: [laa-hawula wa laa-quwwata illa bi-llaah]), A falle a na maxasalli Annabiyinmen maxa ﷺ. Ken falle a na ti: «ɲaxalin do sunon kama, ke xirindi tinmante do ke salli siginte kama, kakallanken do fasanŋuntaaxun kini Muhanmadu ya, a n'a wulli sigira tiigante be An ga d'a xannun rag'a da, Anken ŋa, A nta layidun sooxini[Allaahunma rabba haajihid d'awatit taanma, wassolaatul qaa'ima, aati Muhanmadun alwasiilata wal fadiila, wabasuhu maqaaman mahmuuda, allaji w'attahu, innaka laa tuxliful mii'ad]» [12]. [12] Xiri xoore Abudu-l-Ajiiji ken ga ni Baaji renme, Alla ga n'a neema, a ti i jaabindonun fo kafumanten di (29/ 141): (Bayihaqiyu jiidindi ti fillandisurumi sire ya nan bogu Jaabiru maxa: «Allaji wa'ad-tahu»: konŋen falle, a na ti «İnnaka, laatu-x liful mii'aad»).
A na ti xadi: «In duŋe ti Alla ya Kamaane ya, do ti Silaamaaxu ya diina ya, do ti Muxammadu ya ﷺ Annabiyinme ya» [13]. [13] Tirimiji d'a bagandi(2635).
Sallixillen falle, bakken wa haraamini sallikan di, a ga feti ti lenjuru ya, ma saageyen ŋanniye ya.
Sallun filli kafumanden biren ŋa, a wa wasene ti xirindi ta baane ya, do sigindindi ta baane salle su da.
Fillandi: sallen sigira do a fasanŋuntaaxu:
Sallen ya ni silaamaaxun gonbonŋun fo xoten ŋa, seedesefon filli falle, Sigira xerexerente xa w'a danŋa, Baawo Alla d'a faralandi A Xeyifaaren kanma ﷺ bitamawaareyen wuron ya kanmun di, Ken ga da fo koyi ni a dorontaaxun ya, do a wajabiyen do a sigiran xotoyen ya Alla banŋe ﷻ
Abaatu hadiisu gabo ri a fasanŋuntaaxun di, do a wajabiye soron yinmenu kanma, A faralaaxun ni fo tuyinte ya silaamaaxun diinan di ti xatameyen ŋa.
Fo be g'a wajabiyen do a xotoyen koyini ken ni: sariyan xottu gabo ya yi Xuraanan do Hadiisen di, i yogo ya ni:
1- A daali A n kallanka: {Sallen ŋa, a ɲa muumininun maxa faralan ya waxatiganke ga ni} [Yaxaru: 103]. A wure ya ni: a ɲa fo faralante ya waxatinun di, ku beenu Alla Faaren ga d'i bangandi ﷺ
2- Do A daali A n kallanka: {I ma i ɲaamari ti fo wo fo ya ganta ti i na Alla baane ya batu, diinan xalasindaano ga n'i ya, killibaana battaano ga ni, i na sallen sigindi...} [Daliili bangante: 5].
3- A daale A n kallanka: {Gelli i ga na tuubi, i ga na sallen sigindi, na jakkan kini, xa waaxinun ya ni diinan di...} [Tuubu: 11].
4- Nan bogu Jaabiru maxa (Alla ga na duŋe bakk'i filli maxa), nan ti Alla faaren ŋa ﷺ A jaabi: «Fo be ga seren do fillankappen do kaafiraaxun naxa, ken ni sallen toqen ya.» [14]. [14] Musilimu d'a bagandi (82).
5- Nan bogu Burayida maxa (Alla duŋe bakk'a maxa), a ti: Alla Faare ﷺ A jaabi: «Layidu be ga o do i naxa ken ni sallen ya yi, sere ben d'a toxono, a kaafiraaxu.» [15]. [15] Tirimiji d'a bagandi (265), a ti: hadiisi sire ya ni kendente tuŋaranke, Albaani d'a sahandi xanundinden do kanundinden sahiihun di.
Tuwaanon maxagemu sere kaafiraaxun kanma, ke be ga d'a a wajabiyen nakkari. Yo xa, sere be ga d'a toxono, kiisikaasaye do lanpuye ya maxa, fo be gan kendenta ken ni a kaafiraaxun ya xadi, na saxu hadiisi sahanta danginte ke kanma, do sayibanun maxagenmen da ken kanma.
Sikkandi: sallen saratinu
1- A waxatin kiɲeye:
A daale An kallanka: {Sallen ŋa, a ɲa muumininun maxa faralan ya waxatiganke ga ni} [Yaxaru: 103]. A wure ya ni: a ɲa fo faralante ya waxati rakutunto noxon di.
Sallun faralanton waxatinun faayi:
a- Lafajiri(suxuban salle): na wutu fajirin yingiyen ŋa n'a wara kiyen yingiyen ŋa.
b- Sallifana: n'a wutu kiyen giriyen ŋa n'a wara ma fo wo fo su sirahun gan d'a sigen baga giiloyen di.
c- Laxasara: n'a wutu sallifanan biren ɲameyen ŋa, n'a wara kiyen dunbuyen ŋa, a waxati lagaren w'a walla kiyen xennen ŋa.
d- Futturo: n'a wutu kiyen xennen ŋa, n'a wara yaxarin dunbun kiyen sankuyen ŋa.
E- Soxufo: n'a wutu futturon biren ɲameyen ŋa, n'a wara wuron taxanden ŋa.
2- Lawuran suturuye:
(Lawuran ni) fo be tegenden ga wajabini, a bangeyen ga ŋariɲaŋono, i ga yaagun'a yi, Yigon Lawuran n'a wuttu sunpon ya, katta xurungun ŋa, Yaxaren ken su ni lawura ya yi sallen di, ganta ti a yeeso, A wa i yeeson teqe, bire be a ga na ɲi wandi yugun jon di, a wure ni: ku beenu yaxun ga ma kabe a maxa.
3- Xoson laatoye:
Xoson ŋa: mexe xerexerente ya ni, a fon danben ga sallen kabana; xo tanji do dogunne a do fore do ku tana, a wa roono faten do ŋuɲen ŋa, do yiraamen xa yi.
4- Nan jonkoyi teŋeran ŋa:
Teŋeran ni Alikaaba kallanke ke ya, i d'a xiri Teŋera; baawo soron yan jonkoyini a yi.
Kenkuŋa, salle nta ragene, teŋeran jonkoyiyen falle, An daali A n kallanka: {...Xa ga ɲi noqu su ya (silaaminu) xa da xa jonkoyi a tatten ŋa...} [Nayaxare: 144].
5- Ŋanniye:
Xannen di, a wure ni: xerexerende, sariyan di, a wure ni: nan sondonfanqe batiyen ɲanŋen kanma; dutintonde ya katta Alla yi A gan Kallanka. A dingiran ni sondonmen ya, a lafinte nta nan digaamu t'a yi, ken du ni joŋefi ya(batiyen di).
Naxatandi: sallen gonbonŋu
I kun ni gonbonŋu tanmi do naxato ya:
Gonbon fana: nan sigi kafini raniyin ŋa:
A daali A n kallanka: {..Xa nan sigi Alla da dumaxayanqanto ya} [Nayaxare: 238]، Do Imuraana hadiisen ŋa(Alla duŋe bakk'a maxa) a wuruginte ga ni katta Faaren ŋa: «Salli an siginte, gelli an ga kati (salli) an taaxunte, gelli an ga ma kati (salli) an tatten kanma» [16]. [16] Buxaari d'a bagandi (1117).
Gelli a ga ma kati sikken da watte saabun danŋa; a na salli a ɲanmoxon maxa, a taaxunte ma a tatten kanma, Kanunten do boorante xa wa xo watunten moxo, a do sere be ga wa lafini taaxen ŋa ma nan saxu jaarande danŋa ken sikken balaaxun ya mundunu. Kundun ya ni, sere xa wa lenjuruntaaxunu ti sikken toqen ŋa, ke be ga sallini Alimaami duumanten ya falle, gelli a ga na taaxuntan salli, ku beenu g'a falle xa wa taaxuntan sallini do a batten ŋa. A wa dagana, a taaxunten na baraajimullun sallun kini, hari a ga ɲa raniyaana ya sikken da, yo xa, baraaje ke nta ɲaana xo sikkaanan baraajen moxo.
Gonbon fillandi: sallen royen kibaaruye a joŋaadun ŋa:
Annabi jaabi ﷺ «Saage an na jonkoyi teŋeran ŋa, an na kitaaru koŋi » [17]. [17] Buxaari d'a bagandi(6251) do Musilimu (884) .
A koninimoxon ŋa, ken ni a nan ti: : (Alla ya n xoora[Allaahu akbar]), a tana su nta wasandini bakk'a.
Gonbon sikkandi: faatiha xaranŋe:
A jaabi ﷺ: Salle nta sere da, ke be ga ma kitaaben ŋuɲindaanan xara[18]. [18] Buxaari d'a bagandi(756) do Musilimu (872) .
Gonbon naxatandi: nan xurungurage sikke su di:
Alla kallanken daalen da: {Ee yenmu ku beenu ga toŋondi, xa d'a xa xurungunraga, xa n'axa sujuudi teŋon tukka...} [Kan juurande: 77].
Gonbon karagandin do tunmundi:
Nan wurugi bakka xurungurageyen di, do nan sigintan teleŋo, xo a ga ɲi moxo be a kaane, baawo Annabi ﷺ a toxo ken ɲanŋen kanma.
Annabi jaabi ﷺ salli burusallaanan da: «Saage an na wurugi, ma an siginten gan teleŋo» [19]. [19] Buxaari d'a bagandi (793), do Musilimu (398).
Gonbon ɲeerundi: nan teŋetukke(nan sujuudi) suufunun ɲeeri kanma:
I ya ni: teŋe nuxunnen wa kafin'a yi, do kittun filli, do xurungun filli, a do tandoron soomo, A jaabi ﷺ: I da o ɲaamari, o nan sujuudi xottu ɲeeri kanma: teŋe, a da i kitten ɲoomi i nuxunnen ŋa, do kittinjanbun filli, do xurungun kabon filli, a do tanqannun filli [20]. [20] Buxaari d'a bagandi(812) do Musilimu (490).
Gonbon seegundi: nan wurugi bakka teŋetukkayen (sujuudiyen) di, do nan taaxu teŋetukke taanun filli naxa:
Ayisata hadisen da (Alla ga na duŋe bakk'a maxa): «Annabiyinme ﷺ a ɲi, gelli a ga na i yinmen wurugi bakka teŋetukkeyen di, a nta sujuudini, m'a gan ɲekko taaxunte ya» [21]. [21] Musilimu d'a bagandi (498).
Gonbon kaabundi: nan tenku(kiilitaaxi) gonbonŋu ku kafumanton di:
A ya ni tenkuyen ŋa, hari an da roxo ya, baawo A jaabiﷺ salliburu sallaanan da: «Ma an gan tenku bire be» [22]. [22] Buxaari d'a bagandi (724) do Musilimu (398).
Gonbonŋun filli: tanmundin do tanmu do baanandi:
Tahiya lagare do a taaxe: Masuudi renmen hadiisen da(Alla ga na duŋe bakk'a maxa) wurugifo katta faaren ŋa: «Gelli xa baananben da ɲi sallini, a nan ti: attahiyyaatu li-llaahi, was solawaatu wat toyyibaatu, assalaamu alyika, ayyuhan nabiyyu wa rahamatul laahi wa barakaatuhu, assalaamu alayina, wa ala ibaadil Laahis soolihiina, asihadu allaa ilaaha illal Laah, wa asihadu anna Muhanmadan abduhu wa rasuuluhu. [kuuɲindun wa Alla da, do neemanun do fi siru, kisiyen w'an kanma Ee Annabiyinme, do Alla hinneyen d'a bariku, kisiyen w'o kanma, do Alla komo sirun kanma, in wa seedene nan ti Batikamaane su nta ganta ti Alla, do in wa seedene nan ti Mahanmadu n'a komen d'a Xeyifaaren ya yi].» [23] Buxaari d'a bagandi(797), do Musilimu (402).
Gonbon tanmu do fillandi: nan maxasalli Annabiyinme maxa ﷺ tahiya lagaren di:
A na ti: «Allahunma solli ala Mahanmadin»[24], Fo be ga na kafi a yi, ken ni sunna (baraajimullin golle) ya yi [24] Tirmiji d'a bagandi, (839).
Gonbon tanmu sikkandi: na gonbonŋun naxa merabatundi:
Na tugu ti Annabiye ya ﷺ a ɲi a g'i merabatinton ya dabarini, A jaabi: «Xa salli, xo xa d'in wari sallini moxon be »[25]. Abaatu a da gonbonŋu ku xaranŋundi salliburu sallaana ke ya, i merabatinto, ti (summa: saage) sefeta ke ya yi. [25] Buxaari d'a bagandi (6008).
Gonbon tanmu do naxatandi: salaamu walle:
A Annabi jaabi ﷺ: «a ɲamaadon ni salaamu wallen ya», A do a ga jaabi: «a (noxon kabefin) dagandifon ni salaamun wallen ya» [26]. [26] Buxaari d'a bagandi (1110).
Karagandi: sallen wajabintafiinu
I kun ni seegu ya:
1- Kibaaru konŋu ku su, a ga feti ti royen kibaaruyen ŋa.
2- Nan ti «Subuhaana Rabbiyal Ajiim» xurungurageyen di, ta baane, A wa dagana, na fo kaf'a yi katta ta sikko, ken ya ni tinmeyen fo wureranken ŋa, Dagana katta tanmu ya, ken ya ni fo kanmuranken ŋa.
3- Nan ti: «sami Allaahu liman hamidah» wurugiyen falle bakka xurungurageyen di; alimaamin do baanansallaan da.
4- Nan ti: «rabbana wa lakal hamdu» ɲekkoyen falle bakka xurungurageyen di.
5- Nan ti: «subuhaana rabbiyal a'ala» teŋetukkeyen di, ta baane, A wa dagana fon kaf'a yi, katta ta sikko.
6- Nan ti: «rabbi-g fir li» teŋetukkeyun filli naxa, ta baane, A wa dagana fon kaf'a yi, katta ta sikko.
7- Tahiya fana; a ya ni: attahiyyaatu li-llaahi, was solawaatu wat toyyibaatu, assalaamu alayika, ayyuhan nabiyyu wa rahamatul laahi wa barakaatuhu, assalaamu alayina, wa ala ibaadil Laahis soolihiina, asihadu allaa ilaaha illal Laah, wa asihadu anna Muhanmadan abduhu wa rasuuluhu. [27] Buxaari d'a bagandi (835).
8- Nan taaxu tahiya fanan danŋa.
Tunmundi: sallen sunnanu
sallen sunnanun ŋa, salle nta bonno ti i toqen ŋa, Taxandu filli ya ni: konŋen sunnanu, do ɲanŋen sunnanu.
Fana: konŋen sunnanu:
1- Raxaŋuɲinden duwanŋe, konimoxonu w'a yi, i yogo ya ni: «Subuhaanakal laahunma, wa hamdika, wa tabaarakas muka, wa ta'ala jadduka, wa laa ilaaha gayiruka»[28] . [28] Buxaari d'a bagandi, (743), do Musilimu, (399).
2- Na Alla tangayi muuru faatiha xaranŋen kaane, A ya ni nan ti: (a'uuju billaahi mina-s sayitaani-r rajiim).
3- Bisimillaahin konŋe xaranŋen kaane, A ya ni nan ti: (bismillaahi-r rahmaani-r rahiim).
4- Fo be ga saxu xurungurageyen do teŋetukkeyen ta baanen kanma.
5- Fo be ga kafu ke konŋe ta baanen ŋa: 《Rabbi-g fir li》 Teŋetukkeyun filli naxa.
6- Nan ti: «kanfaton do ŋuɲanfaton fakkan (me tiiganden) wa Alla da, do i filli naxandon fakkan me, a do fallefon be ga da An saga fakkan me. [Mal-as samaawaati, wa mal-al ardi, wa mal-a maa baynahuma, wa mal-a maa si'ita min say'in ba'adu] », Ke konŋen falle: «Rabbana wa lakal hamdu»[29]. [29] Tirimiji d'a bagandi (266).
7- Nan Xara Faatiha falle.
8- Nan ti: «ɲaxalin do sunon kama, in wa tangayen mundunu An maxa bakka Jahannama yangaxatan ŋa, do bakka xaburan yanganqatan ŋa, a do bakka bireyen do kallen fitinan ŋa, do bakka masiihid dajjaali fitinan ŋa. [Allaahunma inni a'uujubika min ajaabi jahannama, wa min ajaabil qabri, wa min fitnatil mahaya wal mamaati, wa min fitnatil masiihid dajjaali] »[30]. A do duwanŋe be ga saxu tahiya lagaren kanma. [30] Musilimu d'a bagandi (588).
Fillandi: ɲanŋen sunnanu:
1- Na kittun filli wurugi katta kunkun filli ma katta torun filli jeleŋan ŋa, dingiro naxati di:
a- Royen kabariyen biren ŋa.
b- Do xurungurageyen biren ŋa.
j- Do wurugiyen bire bakka xurungurageyen di.
d- Do gillen bire katta sikki sikkandin ŋa.
2- Na kitti tayen ro noogen kanma gijinmen kanma sigi biren ŋa, xurungurageyen kaane do a falle.
3- Nan faayindi katta teŋetukkeran ŋa.
4- Na xulinun filli laatondi bakka kaaron filli ya, teŋetukkeyen biren ŋa.
5- Na noxon laatondi bakka togon filli ya, teŋetukkeyen biren ŋa.
6- Na duboyi sallen taaxun kafumanton di, ganta ti salli sikkoganken do naxatoganken tahiya lagare di.
7- Nan fengeɲin taaxu, salli sikkoganken do naxatoganken tahiya lagaren di.
ɲeerundi: sallen maxankuto:
1- Alla Faaren ɲi ﷺ gelli a ga na giri katta sallen ŋa, a na jonkoyi katta teŋeran ŋa, a n'i kittun filli wurugi, a n'i doronmun noxonun jonkoyi teŋeran ŋa, a na ti: «Allahu akbar».
2- Saage(ken falle) a n'i noogen raga t'i tayen ŋa, a n'i filli ro i gijinmen kanma.
3- Saage a na raxaŋuɲindi, a ma ɲi a ga duumene raxaŋuɲindi moxo baane kanma, Raxaŋuɲindu beenu su ga sabati bakk'a maxa, a wa dagana raxaŋuɲinden nan ɲaŋi t'i ya, i yogo ya ni: «Subhaanakal laahunma, wa bihamdika, wa tabaarakas muka, wa ta'alaa jadduka, wa laa ilaaha gayiruka»
4- Ken falle a na ti: 《A'uuju billaahi Minas sayitaanir rajiim, bismillaahir rahmaanir rahiim》.
5- Ken falle a na Faatiha xara, a ga na dugut'a yi, a na ti: «Aamiina».
6- Saage a na fo xara Xuraana di, ke be ga newo a maxa, A na xaranŋen bangandi fajirin di, do futuron do soxufon sikkun filli di, A na xaranŋen gunda ken tanan di. A na salle su sikki fanan giilondi diina sikki fillandi.
7- Saage a n'i filli wurugi, xo a ga d'i filli wuri moxo be raxaŋuɲinden di, Saage a na ti «Allaahu akbar» A na yanqa xurunguragaana yi, A n'i kittun filli ro i xurungun filli kanma, a doronmun naxanjaganto ga ni, a n'i filli maxafogundi, a n'i fallankiren fuutu, a n'i dellen war'a jeleŋan ŋa; a nt'a wurugini a nt'a yanqandini xa, A na ti: 《Subhaana Rabbiyal ajiim》ta baane, Tinmantaaxun fo yanqanten ŋa, ken ni: ta sikko, xo a ga dangi moxo be.
8- Ken falle a n'i dellen wurugi, a na ti: (Sami Allahu liman hamidah) A n'i kittun filli wurugi, xo moxo be a ga d'i filli wurugi xurungurageyen biren ŋa.
9- Gilli a siginten ga na teleŋo, a na ti: 《Allaahunma Rabbana wa lakal hamdu, hamdan kasiiran, toyyiban mubaarakan fiihi, mal-as samaa'i, wa mal-al ardi, wa mal-a maa bayinahuma, wa mal-a ma si'ita min sayi'in ba'adu, ahlas sanaa'i wal majidi, ahaqu ma qaalal abdu, wa kulluna laka abdun, laa maani'a limaa a'atoyita, wa laa mu'utiya lima mana'ata, wa laa yanfa'u jal jaddi, minkal jaddu》 [31] . A ɲi ke teleŋoye giilondini. [31] Abu Duwuda d'a bagandi (5168).
10- Saage a na kibaaru koŋi, a na yanqa teŋetukkaana yi, A nta i kittun filli wurugini, A na sujuudi a teŋen kanma, do a nuxunne do a kittun filli do a xurungun filli, a do a tandoron soomo, A na i kittin doronmun do i tan doronmun jonkoyi teŋeran ŋa, A na teleŋo i teŋetukkeye ke di, A na i teŋen do i nuxunnen maxafagundi ŋuɲen di, A na tuuge i kittun filli kanma, a n'i sogoɲantonbon filli wurugi, A na i xulinun filli laatondi bakka i kaaron filli ya, A n'i noxon wurugi bakk'i togon filli ya, A do a togon filli bakk'a karankaron filli ya, A na ti a teŋetukkeye ke di: «Subhaana Rabbiyal a'ala» Ta baane, Tinmeyen fo wureranken ni ta sikko ya, xo ken ga dangi moxo be, A na Alla ɲaage ti fo be ga koŋi.
11- Saage a n'i yinmen wurugi, nan ti «Allaahu akbar», Saage a n'i ta noogen boyi, nan taaxu a kanma, a na ta tayen tonto, A n'i kittun filli ro i togon filli kanma, a falle a na ti 《Allaahunma igfir li, w'arhamni, w'ajburni, w'ahdini, w'arjuquni》[32]. [32] Tirmiji d'a bagandi(284).
12- Saage a na kibaaru koŋi nan teŋetukke, a na fon me dabari fillandin di, a ga da ke be dabari fanan di.
13- Saage a n'i yinmen wurugi kibaaru konŋaana yi, a na garabasu i tandoronmun kanma, tuugaana ga ni i xurungun filli do i togon filli kanma.
14- Gelli a ga na maxafagi sikkaana ya; a na xaranŋen joppa, A na sikki fillandin salli xo fana ke moxo.
15- Saage a na taaxu tahiya fanan da duboyaana ga ni, xo a ga taaxunu teŋetukkeyun filli naxa moxo be. A n'i kitti teyen saxundi togo teyen kanma, do a kitti nooge togo noogen kanma, A n'i teyen doron yigon saxundi doron naxaduganken kanma xo xaɲankaccen moxo, A n'i doron saagen ɲoomi, a na faayindi katt'a yi, A na ti: «Attahiyyaatuli-llaahi, was solawaatu wat toyyibaatu, assalaamu alyika ayyuhan nabiyyu wa rahamatul laahi wa barakaatuhu, assalaamu alayina wa alaa ibaadil Laahis soolihiina, asihadu allaa ilaaha illal Laahu wahadahu laa sariika lahu, wa asihadu anna Muhanmadan abduhu wa rasuuluhu». A ɲi ke taaxe neyondi.
16- Saage a na garabasu kibaaru konŋaana yi, a na sikkandin do naxatandin salli, a n'i filli neyondi diina fillo fana ke yi, A na kitaaben ŋuɲindaanan xara i filli di.
17- Saage a na taaxu tahiya lagaren di fengeɲintaaxaana ya, Fengeɲintaaxen ni: sallaanan n'i ta noogen boyi n'a bagandi do kaara teyen banŋen ŋa, a na teyen tonto, a n'i fallankanben taaxu ŋuɲen ŋa.
18- Saage a na tahiya lagaren ko, ken xa na xo tahiya fana ke moxon ya, A na Annabi maxasallen kaf'a yi: «Allaahunma solli alã Muhanmadin, wa alã ãli Muhanmadin, kamã sollayita alã Ibiraahima wa ãli Ibiraahima, innaka Hamiidun Majiidun, wa baarik alã Muhanmadin wa ãli Muhanmadin, kamã baarakta alã Ibiraahima, wa alã ãli Ibiraahima, innaka Hamiidun Majiidun»
19- A na tangayen mundu Alla yi bakka yinbingeden yaganxatan ŋa, do bakka xaburan yanganqatan ŋa, a do bakka bireyen do kallen fitinan ŋa, do bakka masiihid dajjaali fitinan ŋa. A na duwa ti Allan ɲaagayu beenu ga koŋi kitaaben do sunnan di.
20- A falle a na slaamun wara ti a teyen banŋe, a na ti: «Assalaamu alayikum wa rahmatul laahi» A do ti a noogen banŋen ŋa ken moxo di; A wa salaamun walla na jonkoyinten ya toxo katta teŋeran ŋa, a n'a ɲama do xeereyen tinmanden ŋa.
Seegundi: sallen xonifiinu:
1- Nan hallaxeere(hallafaayi), a ga feti ti lafi (haaju) ya.
2- Nan faayindi katta kanmun ŋa.
3- Na yaaxon filli texe, a ga feti ti lafi ya.
4- Na sogoɲon filli boyi teŋetukkeyen di.
5- Na raqen do nuxunnen kanma xufaari, a ga feti ti lafi ya.
Nan salli tanji ma dogunnen duqurinden biren ŋa, ma liŋun yigande ri biren ŋa.
7- A na fon suusa bakk'a tiŋe ma a nuxunnen ŋa, ke be ga jonj'i filli ya gelli teŋetukkeyen batten ŋa, xa baasi nta ken suusanden ŋa sallen duguta falle.
8- Nan senbe tagaye ya, don ken me, giri biren ŋa, a ga feti lafi ya.
Kaabundi: sallen bonondifiinu
1- Yigeyen do minne
2- Digaame be ga nta sallen noxon di
3- Soyen do katakatte.
4- Na dutewo n'a gondomanu ma n'a waajibintafiinun baananbe toxo non ŋa.
5- Na duwo na gondoma ma na sikke kafu a yi
6- Na dutewo na salaamun wara imaamun kaane.
7- Duyonkondi gaba sukkante be ga feti sallen yogo, lafi kanma ga fe.
8- Nan ri ti fo ya, ke be ga Sallen saratinun baananbe sooxini; xo sallijin gurujande, do lawuran boorande dutawoye kanma, do faten yillandi gabe bakka teŋeran ŋa lenjuru kanma ga fe, do ŋanniyen kutunde.
Tanmundi: munguyen sujudiye:
Sahawu ni: munguyen ya, abaatu Annabi ﷺ mungu sallen di; baawo munguyen ni haadamarenmen tagemoxon muurifon yogo ya yi, A munguye ke ɲa gelli Alla neemen tinmaado ya yi a unmaton danŋa do i diinan tinmantaaxun danŋa, kuudo i na yaaxa d'a yi fi di a ga da ke be sariyannaaxu i da munguyen biren ŋa.
Munguyen sujuudiyen sababunu:
1- Moxo fana:
Nan fo kafu Sallen ŋa, a ken ya ni na fo kafu gollun ŋa, ma na fo kafu konŋun ŋa:
A- Na fo kafu gollun ŋa: (ken ni ya) bire be kappamaxe ken da ɲa gelli sallen ɲanŋun yogo ya: xo nan sigi taaxen dingiran ŋa, do nan taaxu sikken dingiran ŋa, ma a da xurungurageye kaf'a yi walla teŋetukkeye, kenkuŋa gell'a ga na ken ɲa munguye maxa; a wa munguyen teŋetukkeyen dabarini.
b- Na fo kafu konŋun ŋa: xo nan xara xurungurayen do teŋetukkeyen di. Gelli a ga na ken ɲa; a wa xanini a na munguyen teŋetukkeyen dabari.
2- Moxo fillandi:
Na Sallen kontondi munguye maxa, ken wa ɲaana ti fiinu filli baananbe ya:
A- Na gonbonŋe toxo no: gelli ke gonbonŋe ga na ɲa raxaŋuɲinden kabariyen ya, a salle ke ma tafi, munguyen teŋetukkeyen nt'a wasana xa. Gelli a ga ɲa gonbonŋe ya, ke be ga feti raxaŋuɲinden kabariyen ŋa, xo xurungurageye ma teŋetukkeye, a xuse sinme saado a ga roono sikke tana xaranŋen di, a wa saagene waajibi maxa, na ri gonbonŋe ke ya a do ke be g'a falle.
Gelli a ga na sinm'a yi a royen falle ya sikke tana xaranŋen di, sikken bono a ga d'a toxo ke be di, sikke ke be g'a batta na sigi a batten di.
b- Na waajabi toxo no: xawansa: nan mungu tahiya fanan ŋa, ma senonden sefen ŋa xurungurageyen di. Ke moxo di: a wa munguyen teŋetukkeyen dabarini.
3- Moxo sikkandi: Sikka:
Xawansa: sallaanan ga na sikka, yaala i da sikko ya salli ba ma naxato sallifanan di, ke moxo kundu di:
a- Gelli fo ga jiitandi a maxa; a na golli t'a yi, a na munguyen teŋetukkeyen dabarini.
B- Nan ti fo ma jiitandi a maxa; Kenkuŋa a wa tagandini danqanaaxun kanma, a na munguyen teŋetukkeyen dabarini.
Gelli sikkan ga na ɲaŋi sallen falle ya, ma xa a sikkan yan gaba; a nta i fallafaayini ken sikka yi.
Nafa: Munguyen teŋetukkeyen wa ɲaana salaamun wallen ya kaane: gelli a ga na ɲa ti naxasinden ya, ma ti sikkan ya yi, fo ga ma jiitandi a maxa. A wa ɲaana salaamun wallen falle: gelli a ga na ɲa ti kafumaxanden ya, ma ti sikkan ya, a ga golli ti fo jiitanten ŋa sikka be di, Fin yuruwanten ya ni ken di, ti Alla Kallankenduŋeyen ŋa.
Tanmu do baanandi: kabandi biru bakka sallen maxa:
Lasilin ni sallen dagantaaxun ya birun kafumanton di, Yo xa, sariyan ri na sallen kaba waxatinun yogo di, i faayi ku:
1- N'a wutu fajirin salle katta kiyen yingiyen ŋa, do a wurugiye bakka ŋuɲen ŋa gaawalli funse yaaxaran ŋallen di.
2- Bire be kiyen ga na naxadugankaaxu kanmun di, m'a gan giri, ken ya ni kabandi birun fo deppen ŋa.
3- N'a wutu laxasaren sallen ŋa ma kiyen gan daga xenu, ken ya ni kabandi birun fo gillen ŋa.
Sallu beenu ɲanŋen ga dagana kabanden birun ŋa:
1- Farilan sallu danginton tugande.
2- Sallu sababuganko, xo: sallikan kuuɲinde, rawanganden sikkun filli, kiyen nooron bonoyen salle, furin salle
3- Fajirin sunnan tugande, fajirin sallen falle.
Tanmu do fillo: jaman salle:
Aken ni: taagumansi xoore ya, gelli silaamaaxun taagumansun ŋa, a ya ni jaman sallen ŋa sallikaanun ŋa, Abaatu silaaminun gem'a di, nan ti sallun karagi kininde sallikaanun di, ken na gelli batiyun fo xoten ya, do dutintondifiinun fo xooren ya, ken fe, a ya ni silaamaaxun taagumansun fo xooren ŋa.
1- Jaman sallen kiite:
Jaman sallen ni waajibin ya sallikan di, faralan sallun karagi di, yugu raniyaanon kanma, Hadariyen do debiterenden di, Tenkuyen do kannen biren ŋa, yinman wajabiye yaaxe maxa.
Abaatu fo be ga kandandi jaman sallen wajabiyen maxa ni: Xuraana do sunnan ya, do silaaminun golle kaman siine kaman siine falle, fallamaxa sooxaano nan bogu saamaa siru maxa.
Nan bogu kitaaben di: Kaman kallanken daale: {Gelli an ga na ɲi i noxon ŋa (safariye ke di), an ga na sallen sigindi, jama yogo nan sigi kafin'an ŋa gelli i ya...} [Yaxaru: 102]. Xuranta(Ãye) ke kandandi jaman sallen wajabiyen xotontaaxun ya maxa, Na tugu ti, i ma newoye ɲa silaaminun da, ti a toqen ŋa hari kannen biren ŋa, A gan ɲi fo wajabinte gan maxa fe, gansinŋa kannen lenjurun yan ɲi ɲaana a xenu lenjurunun fo fanaganken ŋa. Jaman sallen toqe do kiisikaasaye bakk'a ɲanŋen maxa, ken na gelli munaafaxinun maxankutonun tuyinten ya.
Sunnan xa di: hadiisi gabo wa no, i yogo ya ni:
Fo be ga ri Musilimu Sahiihun di Nan ti finkinte yogo ti: Ee Alla Faare, geesundaana nt'in maxa, a g'in geesunu katta sallikan ŋa, a d'a mund'a maxa a na newondind'i danŋa, i nan sall'i kan noxon di, a newondindi a da, bire be a ga fallakoyi, a d'a xiri, a jaabi: «yaala an wa sallixillen mukku ba?» a ti: yabo, a jaabi: «ken di, a ɲimi» [33]. [33] Musilimu d'a bagandi (1484).
Annabiyinme ﷺ da a ɲaamari ti riyen ŋa sallikan di; jaman sallen do xirinden ɲiminden da, n'a ɲi finkinten ya ni, a ga kame xota genmanlenmaaxunu, Ken kandandi jaman sallen wajabiyen maxa.
2- Jaman sallen ga kitene ti fo be ya:
Jaman sallen wa kitene ti sikki baane ya kitanden ŋa sallen di do imaamun ŋa, A jaabin da ﷺ: «Sere be ga na sikki baane kita sallen di, abaatu a da sallen kita» [34]. [34] Buxaari d'a bagandi (609), do Musilimu (602).
3- Sikken ga kitene ti fo be ya:
Sikken wa kitene ti xurungurageyen kitanden ya, Gelli firintayenmen ga na rege i alimaamin jiminten ŋa: a wajabi a siginten na royen kibaaruyen ko, a falle a na jimi xurungurageyen da kibaaru konŋaana ya xadi, Xa gelli a ga na xenpe royen kibaaruyen ya yi a sigi biren ŋa, ken w'a wasana bakka xurungurageyen kibaaru kiŋen maxa.
4- Lenjurunu beenu jaman sallen toqen dagandini seren da:
1- Watte, gelli juman do jaman riyen ga na xoto do a yi.
2- Tanji ma dogunnen duqurinde; n'a saxu sallen Allan kannen dagaye be ga saq'i filli duqurinden, do n'a saxu fatadun toora be ga i filli di.
3- Yiganden riye, na seren dullinten toxo, ma a yonkin xa xaninte katta yiganden ŋa, yo ken xa n maxa tigi demufi ya ma feera ya, kuudo nan fallatoxi bakka jaman sallen maxa.
4- Kanni danqanaaxunte yonkin kanma ma naabure ma i filli tana.
Tanmu do sikkandi: kanuyen salle:
Kanuyen sallen wa sariyannaxunu gajan dagante su di, xo kaafirinun gajanŋe, do xenperandangaano, do gajanŋaano, A daala An kallanka: {Gelli xa ga na kanu soro beenu ga kaafiraaxu kuudo i nan maxa xa fitina (gaja)...} [Yaxaru: 101]، Kuttun xense ken ŋa, ku beenu gajanŋen ga dagana.
Kanuyen sallen wa sariyannaaxunu ti saratinu filla:
1) Xonnen nan ɲa (sere be) gajanŋen ga dagana.
2) I nan kanu a xennen ŋa silaaminun kanma sallen biren ŋa.
kanuyen sallen moxankuto:
Maxankutu dantanto w'a yi, i fo tuyinten ni fo be ga ri Sahali hadiisen di (Alla ga na duŋe bakk'a maxa): Nan ti jama yogo da sappan sigindi do Annabi ya ﷺ, do jama tana xonnen jonkonmen di, a da sikke salli ti ke be ga ɲi kafin'a yi, a falle a sabati sikkaana ya, i yinmenu d'a tinmandi, a falle i bogu nan sigi xonnen jonkonmen di, jama tana ri, a da sikken salli t'i ya, ke be toxo a sallen di, a falle a sabati taaxaana yi, i yinmenu d'a tinmandi, a falle a da salaamun wara t'i ya[35]. [35] Buxaari d'a bagandi (4130), do Musilimu (842).
O wa ku fi rinto nafan kitta bakka kanuyen sallen di:
1- Sallen sigira silaamaaxun di, do jaman sallen sigira, baawo a ma xenu hari ku moxo xoto di.
2- Xotan xatande bakka unmaton ŋa, do sariyan newontaaxu do a sirontaaxu bire do noqu su danŋa .
3- Silaamaaxun Sariyan tinmantaaxu, nan ti xadi a da fo sariyannaaxu moxo su da, ke be a d'a gan xawa.
Tanmu do naxatandi: Juman salle
Fana: a kiite:
Juman sallen ni yinman farala ya yi silaami yugo su kanma, baalixunte, kiilinte, taaxaana ga ni, lenjuru ga nt'a maxa.
A daalen da An kallanka: {Ee yenmu ku beenu ga toŋondi, gelli i ga na gangundi katta sallen ŋa, jumankootan ŋa, xa jewo katta Alla finkonŋen ŋa, xa na gaaganden wara, xa dan ken ya ni xeerin ŋa xa danŋa, gelli xa ga ɲi xa ga a tu 9} [Juma: 9].
A jaabi ﷺ : «Soro nan fate i jumanun toxonden ŋa, ma Alla na beexind'i sondonmun kanma, saage i na kafi kirinŋaanon ŋa» [36]. [36] Musilimu d'a bagandi (865).
Fillandi: juman sallen sahantaaxun saratinu:
a) Bire: a biren wa xo sallifanan sallen biren moxo, A nta sahana a biren kaane, a dangi falle xa fe.
2) Jaman nan tewe a yi, jaman fo roxen ni soro sikki ya, digaamun fo kendenten di, A ɲaŋe nta sahana sere baanen do soron filli maxa.
3) Sallaanon nan ɲa taaxaano ya, taaxura taganto ya, tagandimoxo be ga tuyi laadan maxa, A n baana, ken ɲa ti sumo ya ma ti gide ma ti doore do ken tana, Ken moxo kanma, a nta sahana gundundebu donkon maxa, tillise do yintin konpo dunkonu, ku beenu ga nta taaxunu dingira taaxunte ya, ayi ken wara, i kun yillankuppene do i tanmisun sokkun ya batten ŋa.
4) Xutubanu filli nan kande a (sallen) kaane, baawo Annabiyinme ﷺ duume i filli kanma.
Sikkandi: juman xutubanun filli gonbonŋu:
1- Alla tiigande do seede sefon filli.
2- Maxasalle Annabiyinmen maxaﷺ
3- ɲaamarinde ti Allan kannen ŋa.
4- Fo xaranŋe bakka Xuraana di.
5- Kaawande.
4- Naxatandi: juman xutubanun filli xaninifiinu:
1- Na Xutuba xara korondonsin [minibarun] kanma.
2- Na xutubanun filli naxan fata ti taaxe neye ya. 3- Nan Duwa i filli di silaaminun da, do fiinun biisaanon da.
4- Na i filli defondi.
5- Xutubaxaraanan na salaamu wara soron ŋa korondonsin sege biren ŋa.
karagandi: juman kootan xanifiinu:
1- Na raqen doosa.
2- Na timaliŋen meeme, a ga na kite.
3- Nan furute bakken di katta juman sallen ŋa.
4- Nan tere katta sallikan ŋa, do nan maxa setu(setufo ya).
5- Nan tinto alimaamin ŋa.
6- Na Alla ɲaaga (Duwanŋe).
7- Na gidinkappen Suuran xaranŋe.
8- Nan maxasalli Annabiyinmen maxa ﷺ.
Tunmundi: Juman riyaanan ga kabene bakka fo be ya:
1- Digaamen wa kabene na imaamun toxo xutuban ŋa juman koota, A jaabi ﷺ: «An ga na ti an kappanlenman da juman koota: kuuru, na imaamun toxo xutuban ŋa, abaatu an da yangon ɲa» [37]. A wure ni: an da yagon sefen ko, laguwu ya ni: yango. [37] Buxaari d'a bagandi (934) do Musilimu (851) .
2- A wa kabene, na soron xandundanpu, ganta a ga na ɲa imaamun ŋa, walla nan dangi katta bote ya, a ra ga nta kiɲen'a yi ganta ti (xandundanpunde de ke ya)
Juman kitande:
Yenme be ga na xurungurageyen kita do alimaamin ŋa juman sallen sikki fillandin di; abaatu a da juman kita, a n'a tinmandi sikku filli ya, Gelli a ga ma sikki fillandin xurungurageyen kita; abaatu juman d'a firi, a n'a tinmandi sallifanan sikkun naxati ya, Kundun ya ni, juman ga na sere be firi xenqo da ma a tana; a kaman w'a sallini sallifana ya yi.
Tanmu do karago: lenjuru dunkon salle:
Fana: watunten salle:
Fana: a wajabinten wa watunten kanma, a nan salli a katudanŋen maxa, A nta dagan'a danŋa, a n'a leelandi bakk'a biren maxa, n'a d'i kiilun toxo do me.
A fillandi: kan moxo ni watunten ga sallini?:
1- A wajabinten wa watunten kanma, a nan sigintan salli, gelli a ra ga sikki a ga feti ti xotoye ma toora yi, a na xurungurage nan teŋetukke.
2- Xa gelli a ga na ɲi toorene ti xurungurageye ma ti teŋetukkeyen ŋa, n'a ɲi a ra wa sikki; a siginten nan koore ti xurungurageyen ŋa, a taaxunten xa na koore ti teŋetukkeyen ŋa.
3- Gelli a ga ma kati sigintan sallini; a nan taaxuntan salli, Sunnan ni ya, a nan ɲa tunkarankorosaana ya sigi dingiran ŋa, a na koore ti xurungurageyen ŋa, a na teŋetukke ŋuɲen kanma, gelli a ga newo, ken ga fe a nan koore ti teŋetukkeyen ŋa, ken na newo diina xurungurageyen ŋa.
4- Gelli a ga kati sigintan sallini; a nan sall'i kaaran ŋa, n'a yeeson toxo katta teŋeran ŋa, Kaara teyen yan fasunta gell'a ga na newo, a na koore ti xurungurageyen do teŋetukkeyen ŋa.
5- Gelli a ga ma kati sallin'i kaaran ŋa; a nan singintan salli i fallankiren kanma, n'a taanun filli toxo katta teŋeran ŋa, a na koore ti xurungurageyen do teŋetukkeyen ŋa.
6- Xa gelli kooreyen ga ma newo a maxa ti a faten ŋa xurungurageyen do teŋetukkeyen di; a na koore t'i yinkollan ŋa, gelli ken ga na xot'a maxa; kooreyen na xenu bakk'a yi, a na sallen gollun dangindi a sondonmen kanma, gelli xurungurageye do teŋetukkeye do taaxe ya, n'a tox'i moxo ke di, a na ri ti a finkoŋun ŋa.
7- Watunten na fon ya dabarini sallen saratinun di, ke be a ra g'a danŋa, xo: nan jonkoyi teŋeran ŋa, do nan sallijirage, ma nan tanmaami kontoyen biren ŋa, do nan seno bakka sobun ŋa, a ga na konto fo ya kun di; sallen na xenu bakk'a yi, a na salli a moxon maxa, a nan maxa sallen leelandi bakk'a biren maxa.
8- Sunnan ni, watunten nan taaxu tunkarankorosaana ya sigi dingiran do xurungurageyen di, do duboyaana ya kun tanan di.
Fillandi: teraanan salle:
1- Lenjuru dunkon yogo ya ni: teraana, a wa dagan'a danŋa, a na salli naxatoganken defondi bakka sikku naxati katta fillo ya, A daale An kallanka: {Gelli xa ga katundi (safari) ŋuɲen di, junuubu kanpa baane su nta xa kanma, xa nan defondindi(xasarindi) sallun ŋa ...} [Yaxaru: 101].
Nan bogu Maaliki renme Anasi maxa(Alla ga na duŋe bakk'a maxa) a ti: «O bogu Annabi ya ﷺ nan giri madiina katta Makka, a ɲi sallini sikku filli sikku filli, ma o ga saagene katta madiina» [38]. [38] Buxaari d'a bagandi (1081), do Musilimu (693).
Defonden wa joppene ti teraanan bakken ya bakk'i deben kuuradun di, baawo Alla da defonden dagandi yenme ya da, ke be ga tere ŋuɲen di, Saado a ga bakk'i deben di, a nta ɲaana teraana ya ŋuɲen di a nta ɲaana debiteraana xa ya, baawo Annabiyinme ﷺ a ɲi defondini bire be a ga na tere baane ya.
2- Laatoye be, teraanan ga n'a kutu, a ga dagan'a danŋa a na sallen defondi, ken ni tansege kilomeetara me ya yi.
3- Defonden wa dagana teraanan da, a saaganten ŋa, m'a gan ro i deben di, ke be ga bog'a di.
4- Gelli teraanan ga na kiɲe debe ya, a ga da taaxen xan'a di; ɲanmoxonu sikki w'a danŋa:
a) A na taaxen ŋanni, ke be wuccen gan gabonta bito naxati ya; ken ŋa, sallen tinmanden wa wajabin'a maxa, gelli a ga taaxu koota be di, terenden newondun xa nta ɲaŋ'a da.
b) A na bito naxati taaxen ŋanni ma fo be gan roxa; ken ŋa, defonden wa dagan'a danŋa, do terenden newondu.
j) A nan maxa taaxi rakutunte ŋanni, a me wa di, a na bita baane ma tanmu ya taaxen ɲaana, dingiran ga genm'a yi moxo be, walla muurifo ya n'a maxa gelli jaarande ma ken me, a muurifo ken da kite bire su, a na saage katt'i deben ŋa; Ke sere be faayi, defonden do terenden newondun wa dagan'a danŋa m'a gan saage, har'a toxo wucce ke ga na fuŋu bito naxati ya.
5- Gelli teraanan ga na salli alimaami taaxaana falle, sallen tinmanden wajab'a maxa, hari a ga fo wo fo kita d'a yi ganta ti tahiya lagaren ya.
6- Gelli taaxaanan ga na salli teraana falle a ga sallen defondini ya; sallen tinmanden wajabi taaxaanan maxa, alimaamin salaamumu wallen falle.
Tanmu do tunmu: sallu filli (sunxason do baana) salle
Silaaminun sallun ni Allan sallu ya yi, Alla Kallanken ga d'i sariyandi i da, i yinmenu m'i sariyandi t'i du ya, Fo wo fo nt'i maxa ganta ti sallu filli baane ya, i filli ya ni: sunxason salle, do baanan salle. I sooxaadon ya ni kaafirinun sallu ma sallu joppanton ŋa, ku beenu Alla Kallanken ga ma i sariyandi, A ga ma ɲaamarindi t'i ya, ken wara, i yinmenu yan d'i sariyandi t'i du ya.
Sallun filli kiite:
Waseyen faralaya ni, Annabiyinme ﷺ duume a kanma, fallamaxasooxaana kandanton xa duume a kanma (Alla ga na duŋe bakk'i kafumanton maxa), A kafini diinan taagumansun do a batiyu banganton ya yi.
Sallun filli bire: sallen biren wa joppene kiyen wurugiyen ya yi ti gaawalle lanɲera, a wure ni: san sikkun naxati me dangi falle kiyen yingiyen di, a biren wa dangini kiyen juule bire(a giri bire bakka kanmun butten di).
Sallun filli sallen maxankuto:
1- A wa kabaru konŋi sikki fanan di haraamu kabariyen ŋa, a falle a na raxaŋuɲinden duwanŋen xara, a falle a na kabari koŋi ta tunmu, a n'i kittun filli wurugi do kabari ta su ya, a na Alla tiiga n'A maama, a na maxasalli Annabi maxa ﷺ kabari taanun do me naxa, a falle a na tangayimuuri nan bisimillaahi koŋi, a na ro xaranŋen di.
2- A na kabari koŋi sikki fillandin di yilleyen kabarinden kabarindu karagi, a falle a na tangayimuuri nan bisimillaahi koŋi, a na ro xaranŋen di, a wa xanini ni a na suuratu Al-A'ala xara sikki fanan di faatiha falle, do suuratu Al-gaasiya sikki fillandin di.
3- Gelli alimaamin ga na salaamu ware; a na sege korondonsin ŋa, na xutubanu filli xara, a na taax'i filli naxa taaxuta neye ya, xo a g'a ɲaana juman xutuban di moxo be.
Sallen sunnanu:
a- Na janaaban yanqi
b- Na dusenondi do na dutimaliŋondi.
C- Nan yige bakken kaane katta sunxason sallen sallixeron ŋa, do a nan yige bakk'i lahiyan di baanan sallixeron falle, lahiya ga na ɲ'a maxa.
d- Nan bogu teraana ya.
e- Nan daga do killi ya, do nan saage do kille tana ya.
f- Alimaami fallanken nan jewo katta sallixeron ŋa, alimaamin feti.
Kabariye(Allaahu akbaru koŋe):
Kabariyen wa dagana sallu ku filli wurun filli ya, do baana xason biton tanmi, do saxaɲoxon kooto, noonu filli ya ni:
Noone fana: kabaridi wasante: aken ya fo be ga ma yeti waxati rakutunte duran ŋa.
1- Sallinlenmen(sunxason sallen) ŋa: n'a wutu kiyen xennen ŋa sallen wuron ŋa, katta sallen salliyen joppanden ŋa.
2- Salli xooren (baanan) ŋa: n'a wutu kiyen xennen ŋa baana bita fanan wuron ŋa, n'a wara saxaɲoxon koota lagaren ŋa.
Noone fillandi: kabarindi siitinte: a ya ni ke be siitinten faralan sallun fallenu ya.
1- Naamaana tanan ŋa: n'a wutu arafa koota fajirin ŋa n'a wara saxaɲoxon koota lagaren ŋa.
2-Naamaana: n'a wutu sallen koota sallifanan sallen ŋa, katta saxaɲoxon koota lagaren laxasaran ŋa.
Tanmu do ɲeerindi: kiye nooron bonoyenen salle:
Xason nooron bonoye do kiyen nooron bonoye
Xusuufun ni: xason nooron dagaye m'a yogo wuron di.
Kusuufun ni: kiyen nooron dagaye m'a yogo kiyeeran di.
Kiyen nooron bonnen sallen kiite:
Sunna xote ya ni, Faare ﷺ gollen da ken koyi, baawo a d'a salli bire be kiyen nooron ga bono a kiyen di ﷺ, Xo moxon be, a ɲaamarindi xannen ga d'a koyi, tuwaanon xa maxagem'a sariyannaaxun kanma.
A bire:
N'a wutu kiye ma xason nooron dagayen ŋa katta bangeyen ŋa, a ya nooro ke bonoyen giriyen ŋa.
A maxankuto:
A sikkun jaaten ni sikku filli ya, a wa baxara sooran ya bangandin'i filli di, a maxankuton faayi:
a) A wa haraamu kabarini, a na raxaɲindi, nan tangayimuuri nan bisimillaahi koŋi, a na faatiha xara, a falle a na xara xaran gille ya.
b) A falle a na xurungurage xurungurageyi gille ya.
c) A falle a na wurugi bakka xurungurageyen di, a na ti: (sami Allaahu liman hamidah), a falle a na faatiha xara, a falle a na xara xaran gille ya, a gan defonta fana ke ya.
d) A falle a na xurungurage xurungurageyi gille ya, a gan defonta xurungurageyi fana ya.
e) A falle a na wurugi bakka xurungurageyen di, a na ti: (sami Allaahu liman hamidah).
f) A falle a na teŋetukke teŋetukke ta gillu filli ya.
g) A falle a na xurungurage sikki fillandin da, ken wa ɲaana xo sikki fana ke, xa ganta a ya nan roxont'a yi giiloye di.
A sunnanu:
a) Nan xirindi a da, ti : (Assolaatu jaami'a) sefen ŋa.
b) A nan salli jaman di.
j) Na salle ke giilondi, a sikke do a xurungurageye do a teŋetukkeyen di.
Sikki fillandin nan ɲa fo ya, a gan defonta fanan ŋa.
هـ) Nan kaawandindi a falle, do nan cuyindi batiyun ɲanŋe do xonifiinun toqen maxa.
w) Allan ɲaageyen gabondinde, do laxadunxaasayen do xafarigeesimuuriyen do sadaxa.
Tanmu do seegundi: xumaari ramuuruyen sallen
1) Xumaari muuruyen ni: na xumaarinden mundu Alla Kallanken ŋa, ti kanmen yanqandinden ŋa kaawayen biren ŋa.
Xumaari muuruyen sallen sariyannaaxun bire:
Xumaari muuruyen sallen wa sariyannaaxunu bire be, ŋuɲen ga na kaawa, kan kooron ga ɲaŋi, mantooran ga kite t'a kutiyen ŋa, feera ga nt'i maxa ganta t'i nan laxadunxaasa katt'i kaman ya yi, n'A xumaari muuru, n'A deemeyi muuru ti laxaduxaasayen nooxun ŋa.
Taanu a wa ɲaana ti jaman sallen ŋa, ma baananbaananŋu.
B- Taanu xa, a wa ɲaana ti duwanŋen ŋa juman sallen xutuban di, xutuxutagumen na Alla xiri, silaaminun na Anmiinan raga.
J- Taanu xa, a wa ɲaana ti duwanŋen ŋa bire su di, a ga feti ti salle ma xutuba.
Xumaari muuruyen sallen kiite:
Sunna xote ya, a sababun kite biren ŋa, baawo Annabiyinme ﷺ d'a ɲa, xo a ga ri Jeyidu renme Abdu-llaahi hadiisen di(Alla ga na duŋe bakk'a maxa) a ti: «Annabiyinmen bogu ﷺ katta salliran ŋa, a xumaari muurundi, nan jonkoyi teŋeran ŋa, a d'i doroken yilla, na sikku filli salli» [39]. [39] Buxaari d'a bagandi(1012) do Musilimu (894) .
Xumaari muuruyen sallen maxankuto:
Xumaari muuruyen sallen maxankuton w'i dingiran ŋa, xo baanan sallen moxo. A ɲanŋen wa xanini salliran ŋa xo baanan sallen moxo, a kiitun xa wa xo baanan sallen kiitun moxo; sikkun jaatundi, do xaranŋen bangandinden di, a do i g'a sallini xutuban kaane ya, do sikki fanan do sikki fillandin kabarindu kappamaxon di ku beenu ɲaŋini xaranŋen kaane, Xo moxon be, a bangandinden ga dangi sallun filli sallen di. A wa xutuba baane ya xaranŋa.
Tanmu do kaabundi: baaden kiitu:
Fana: sere be ga na ri kalle hadariyenmen ŋa:
1- Sere be ga na ri kalle hadariyenmen ŋa, a wa xanin'a da, a n'a toŋo: «Laa Ilaaha olla-llaahu» sefen ŋa.
2- A wa xanini, a nan jonkoyi teŋeran ŋa.
3- A wa xanini, i n'a yaaxon filli texe.
4- A wa xanini, na furen sururi ti yiraamen ŋa, a kallen falle.
5- A n xawa jewoye nan ɲa do a moxosironden ŋa.
6- A wa wajabini, jewoye nan ɲa ti a tanbonun tuganden ŋa.
7- I na furen yanqi n'a kasanka, kun filli ni waseyen farala ya yi.
Fillandi: furun sallen kiitu:
A kiiten ni: waseyen farala ya yi.
A saratinu:
1) Nan jonkoyi teŋeran ŋa.
2) Na lawuran muxundi.
3) Nan laato xoson ŋa.
4) Sallaanan do salliyinmen sennaaxu.
5) Sallaanan do salliyenmen nan ɲa silaami ya.
6- Nan Furun tande n'a kane kaaran di.
7) A nan ɲa likkintayenme ya.
A gonbonŋu:
1) Nan ɲa sigi a di.
2) Kabarindu taanun naxati.
3) Faatiha xaranŋe.
4) Nan maxasalli Annabi maxa ﷺ.
5) Nan duwa furen da.
6) Merabatunde.
7) Salaamu walle.
A sunnanu:
1) Na kittun filli wurugi do babarindi ta su ya.
2) Na Alla tangayimundu.
3) Nan duwa a yinme do silaaminun da.
4- Na xaranŋen gundo.
5) A nan sigi fonne kabarindi ta naxatandin falle, do salaamu wallen kaane.
6) Na kitti tayen ro noogen kanma gijinmen kanma.
7) Nan tiirinbe do tayen banŋe salaamu waranden bire.
A maxankuto:
Alimaamin do baanaganken nan sigi yugon gijinmen banŋe do yaxaren naxaanen banŋe, a wa haraamu kabarindini, a wa tangayimundini, a nta raxaŋuɲindini, a bisimillaahin konŋi ya, na faatiha xara.
Ken falle, a wa kabarindini, a falle a na maxasalli Annabi maxa ﷺ, a falle a na kabarindi, nan duwa furen da ti fo be ga ri faaren masalanŋun di; Xo a jaabin ŋa ﷺ: 《ɲaxalin do sunon kama, yanp'o ŋalinton d'o furun maxa, d'o lemunun d'o xirisu, d'o yugun d'o yaxaru, d'o maataanon d'o bantaano, ɲaxalin do sunon kama, An ga na ɲi yenme be birandin'o di, A birandi toŋondiyen kanma, An ga na ɲi sere be xa karin'o di, A kari silaamaaxun kanma, ɲaxalin do sunon kama, max'o kum'a muson ŋa, max'o sankundi a falle》 [40]. [40] Abu Duwuda d'a bagandi (3201), do Tirimiji (1024), a ti: hadiisi siri kendente ya ni.
Do A ga jaabi: «ɲaxalin do sunon kama, yanp'a maxa An nan hinn'a yi, An n'a tuumandi nan yanp'a maxa, An n'a yanqaran doro, n'a saxuran yuruwandi, An n'a yanqi ti jin do fankawoyinten ŋa, An n'a laabandi bakka futuxuyun ŋa, xo moxon be An ga da yiran xullen laabandi bakka mexen ŋa, An n'a faraxu ti ka ya, a gan fasunt'a ka ke ya, do dunko ya a gan fasunt'a dunkon ŋa, An n'a rondi neemangooren di, An n'a kisi furunkunmen yanganqatan ŋa, do yinben yanganqata» Saaage a falle a na kabarindi, a na sigi fonne ken falle, a falle a na salaamun wara salaamu ware ta baane ti a tayen banŋe. [41] Musilimu d'a bagandi (962).
Masalankitti sikkandi: jakka:
1- Jakkan wure, do a sigira:
Jakkan wure xannen di: kuguye do kafumaxande(jiidiye).
Jakka sariyan di: sariyan haqi wajabinte ya ni jama xerexerente naaburu haqirakutunton di.
A ya ni gonbon sikkandin ŋa silaamaaxun gonbonŋun di, Aken ya karinten na sallen ŋa Xuraana di tansege do dingiro filli ya, ken be g'a finsaanen xooraaxun koyini.
Alla kallanken daale: {Xa da sallen sigindi, xa na jakkan kini...} [Nayaxare: 43].
A jaabi ﷺ : «Silaamaaxun tage karago ya kanma: nan seede nan ti Batikamaane nta Alla ga fe, do nan ti Muhanmadu ni Alla Faaren ya yi, do na sallen sigindi, do na jakkan kini, do na Kan hiiji, do na Sunxason suumu» [42]. [42] Buxaari d'a bagandi(8) do Musilimu (111) .
Silaaminun meragemu a faralaaxun kanma, Do yenmen kaafiraaxu kanma, ke be ga d'a wajabiyen nakkari, A do yenmen gajanŋen kanma, ke be ga d'a bagandinden kaba.
2- Jakkan waajibiyen saratinu:
a) Xanmaxawasaye(hooraaxu): a nta wajabini marandiyenmen kanma; baawo naabure nt'a maxa, fo be xa g'a maxa ni a kaman ya xalle ya, Kenkuŋa, a jakkan n'a kaman kanma.
b) Silaamaaxu: a nta wajabini kaafirin kanma; baawo jakkan ni dutintondifo do batifo ya yi, kaafirin xa feti tintoye do batiyen dunkon ŋa.
c) Haqi rakutunten marande: a nta wajabini fo di, ke be ga sariyan haqirakutunten wure, a ya ni lanɲera tuyinte ya naaburen di.
d) Xalligumaaxun tinmeye: a ya ni naaburen nan ɲa seren xalle ya, fo tinmanta maxafogunte ga ni, Kenkuŋa jakka nta naabure di, ke be xalligumaaxun ga ma sabati, a na xo safanden tanbo.
h) Siinen yilleye naaburen kanma: Ayisata hadisin da (Alla ga na duŋe bakk'a maxa), fillandifo wuruginte ga ni katta faaren ŋa, nan ti Annabi ya ﷺ a jaabi: «Jakka nta naabure di, ma siinen gan yille kanma»[43]. [43] Ibunu Maajaha d'a bagandi (1792) do Tirimiji (63) do (631).
3- Naaburu beenu, jakkan ga wajabin'i di:
Fana: kaara fonmumu, I ya ni: ɲogoome do na do tanmise, jakkan wa wajabi'i di ti saratinu filli ya:
1- I na i tigi xamunden do saareyen xannemaxa, i siginto ga nta gollen xannemaxa.
2- I nan ɲa nagaanifoonu ya, Kenkuŋa jakka nta wajabini daabanu di, i ga berene ti biraado xobonten ya yi, ma t'i ga da sokke be kafume yi, ma a tana, Jakka nta daabanu xa di, ku beenu i g'i nagaanini siinen yogo di, a ga feti ti a su ya m'a fo gaben ŋa.
4- Kaara fonmuumun haqurakuton:
1- ɲogoomen jakka:
Gelli saratinun ga na tinme; tanmise wajabi ɲogoomo karagi su di, do tanmiso filli tanmu su di, do tanmiso sikki tanmu do karago su di, do tanmiso naxati tanpille su di, Xo moxon be, sunnan do tuwaanon maxagenmen ga da ken koyi. Gelli i ga na tanpille do jarago ya, nuxunte renyaxare w'a di, aken ya ni ke be ga da siine tinmandi a ga ro siina fillandin di, gelli an da konto ken ŋa, xaccinte renyugo n'a wasa ken batten di.
Gelli ɲogoomen ga na kiɲe tanjikke do tunmu ya; xaccinte renyaxare wajab'a di, aken ya ni: ke be ga da siino filli tinmandi.
Gell'a ga na kiɲe tannaxate do tunmu ya; ke be ga kiɲe katunde ya wajab'a di, aken ya ni ke be ga da siino sikki tinmandi.
Bire be ɲogomen ga na kiɲe tandume do naane; kanbaxenunten waja'a di, aken ya ni ke be ga da siino tinmandi.
Gelli ɲogoomen kafumanten ga na kiɲe tanɲere do tunmu ya; xatinte renyaxaru filli wajab'a di.
Gelli ɲogoomen ga na kiɲe tankabe do baane ya; likkiwuttaano filli wajab'a di.
ɲogoomen kafumanten ga na fuŋu kame tanpille do baane ya, xatinte renyaxaru sikki wajab'a di, saage(a falle) xatinte renyaxare wa tannaxate di, likkiwuttaana wa tankarage su.
2- Nan jakka:
Gelli saratinun ga na maxafagi, a ga kiɲe tanjikke ya: siine nanlen yeere ma siino filli nanlen yeere wajab'a di, aken ya ni fo be ga da siine a ga ro siina fillandin di.
Jakka nta fo di, ke be tanjikke wure
Gelli a ga na kiɲe tannaxate ya; siino filli tinmante nanlen yeere wajab'a di.
Nan kafumanten ga na fuŋu tannaxate ya; siine nanlen yeere ma siino filli nanlen yeere wajabi tanjikke su di, siino filli tinmante tannaxate su di.
3- Tanmisen jakka:
Gelli tanmisen kafumanten ga na kiɲe tannaxate ya, an baana a ɲa jaxe ya ma sugo, tanmisi baane w'a di, a ya ni jaxa yeere, ma sugu yeere.
Jakka nta tanmisen di, a jaaten ga na konto tannaxate di. Tanmisen kafumanten ga na kiɲe kame do tanpille do baane ya, tanmiso filli wajab'a di. Gell'a na kiɲe kamo filli do baane ya; tanmiso sikki wajab'a di.
Saage a falle faralan na taaxuxare ya a fin di ke lanɲera falle, tanmisa na wajabi kame su di, tanmiso naxati na wajabi kamo naxati di, a na ke kundu ya dagana.
Fillandi: wuɲadun naaburun jakka:
Ŋuɲen wuredun naaburen ni noonu filli:
1) Funsu do yittirenmu.
2) . Danbanfoonu(ŋuɲen wuredun naaburu).
Noone fana: funsun do yittirenmu:
Jakkan wa wajabini funsun do; xo mangaɲen do ɲonoko, do maaro. Yittirenmun di; xo: tamaren do jabiibe, A nta wajani ken tanan di gelli funtifoonun ŋa; xo burifoonun do naaxonfoonu.
Jakkan wajabiyen saratinu, funsun do yittirenmun di:
1) A nan ɲa fo loosoyinte ya: jakka nta fo di, ke be ga nta loosoyini, xo yittenmun do naaxonfoonu.
2) A nan ɲa muuden xensendifo ya: jakka nta fo be ga gaagene ti yiriganden do xensenden ya; xo kiyidunbe, do jaba(basalle), do runmaanu, do ken tana.
3) A nan kiɲe haqirakutunte ya: a ya ni kando karagi, jakka nta fo di, a ga roxo diina ken ŋa.
4- Haqirakunte nan ɲa yinman xalle ya jakkan wajabiyen kaane.
Ken ŋa, sere be ga n'a mara jakkan wajabi biren falle, jakkan ma wajabi a maxa, hari a ga n'a xobo ya ma i ga d'a kin'a yi ya a fate falle.
Jakkan wajabiyen bire:
Jakkan wa wajabini funsun do yittirenmun di, gelli i siroyen ga bange, A siroyen bangeyen taagumansen faayi:
a) Funsen di: bire be, a ga na xoto nan kaawa m'a ga kanke.
b- Tamari renmun di: an da dunbu.
j- Inabin di: a nan fo neye liŋe ya.
A haqirakutunte:
Funsun do yittirenmun haqirakutuntun ni: kandu karagi ya yi, Wasaqun kanden ni tandume muude ya, Kenŋa, haqirakutunten wa ɲaana kamo sikki Annabin muude ya yi, a kilogaraamun wa genme: 900 kg me ya yi.
Jakkan lanɲera wajabinte i di:
Sikki tanmundin wa wajabini fo xumaarinten di, (ke be ga Xumaari) a ga feti ti xotoye do likke ya; xo ke be ga xumaari ti kantexejiinun do jinyaaxon ŋa.
Sikki tanmundin taxanden ya n wajabini fo xumaarinten di, (ke be ga xumaari) ti xotoye do likke ya; xo ke be xumaari ti gedun do lanban jiinu beenu ga gaayini ti fonmuumun ma ti jokki kurunbon ŋa.
Noone fillandi: danbanŋu(ŋaɲa wuredun naaburu):
Ŋuɲadun naaburun yogo ya ni: danbanŋu, I ya ni fo be ga bakka ŋuɲen di ken ga feti a yogo ya; xo kanŋen do xalisixulle, do mexen do yanbanŋu.
I jakkan wajabiyen biren ni:
Bire be, a ga n'a kita a ga d'a mara; a nan xusa a jakkan bagandi dubaane, baawo siinan yilleye nta saratigankaaxunu a danŋa, A haqirakutunte, ken kanŋen do xalisixullen haqirakutifon ya, sikkun tanmi sikkun naxati ya wa bakk'a xiiman di.
Sikkandi: Jonkonun jakka:
Jonkonun ni: kanŋen do xalisixullen do xalisi deru, i jakkan ni waajibin ya yi, Dliilen ni: Alla kallanken ga daale: {Soro beenu ga kanŋen do xalisixullen taaxundini, i ga nt'a nafaxana Alla killen di, i kamannu nimiwasa ti yanganqata ya a mamante ga ni34} [Tuubu: 34].
Do hadiisen di: «Kan gume do xalisixulli gume su ya ga di, a ga nt'a haqen kinni; ma ganta deru ga ɲaŋ'a da sikken koota bakka yinben di» [44]. [44] Buxaari d'a bagandi(1402) do Musilimu (2287).
Tuwaanon maxagenmu jakkan wajabiyen kanma kanŋen do xalisixullen di, xalisi derun xa beenu ga ni, kanŋen do xalisixullen kiiten ya w'i da; baawo i ware kanŋen do xalisixullen batten ya di naaburin golliɲanlenmaaxun di.
Jakkan haqirakutifo jonkonun di, do lanɲera be wajabinten g'a di:
Ken ni kanŋen ma xalisixullen haqirakutifon ya; baawo (xalisideru ku) da i filli sigiran ya wutu jonkaaxun di, gell'i ga kiɲe i filli baananbe haqirakutifon ŋa ta, jakkan wajab'i di, lenki a bangabe ni, na xalisiderun haqirakutifon jaatenlaga ti xalisixullen ŋa; n'a tugu ti a ya n neyonta kanŋen ŋa, a ga kiɲen'i haqirakutifon kanŋen kaane, Gelli silaamin ga na fo mara ke be ga genme (595) garaamu xiima ya xalisixullen di, siinen ga yill'a yi, jakkan wajab'a di. Xalisixullen garaamun xiiman wa faraaxini ya bire ti bire, gelli naaburi roxe ga ɲi sere be maxa, a nta tu yaala a kiɲe haqirakutifon ŋa ba, m'a ma kiɲe?, kenkuŋa a na xalisixullen jaagundaanon tirindi xalisixullen garaamun xiiman ŋa, a falle a n'a katu(595) ya, fo ben da bogu ken ya ni haqirakutifon ŋa.
Nafa: a ga n'a xanu n'i naaburen jakkan bagandi; a wa haqirakutifo ke taxandini tannaxate ya, fo ben da bogu ken ya ni lanɲera wajabinten ŋa.
Naxatandi: jaagundi yokkun jakka:
Kun ni: fo be, i ga d'a moxongemundi gaageyen do xobeyen danŋa; tono kitanden xannemaxa. Jaagundifoonun wa naaburun noonun kafumanton su wuttu a ga feti xalisinu; xo wotonu do yiraamu do mexe do yittu do i tana be ga moxosiro jaagunden da.
Jaagundfoonun jakkan wajabiyen saratinu:
1- A n'i mara t'a yinme gollen ŋa; xo gaagande, do musunde, do ken tana gelli kitekillun ŋa.
2- A n'i mara ti jaagunden ŋanniyen ŋa; a ya ga ni, a na fo kitanden xerexere t'i ya, na tugu ti gollun na ŋanniyen ya maxa, jaagunden xa ni gollen ya, Kenkuŋa a wajabi ŋanniyen nan soni d'a yi, xo gollun kuttun moxo.
3- I xiiman nan kiɲe kanŋen do xalisixullen haqirakutifon [nisaabu] ŋa.
4- Siinen nan yille a yi, a ya siinen dangiye.
Jaagundifoonun jakkan bagandindi moxo:
(Ken ni ya) nan ti i wa yokku ku xiimana siinan yilleyen falle, ti naaburu ku filli baananbe ya, i ya ga ni kanŋen do xalisixulle. Gelli i ga n'i xiima, i ga kiɲe naaburun filli baananbe haqirakutifon ŋa; a na sikki tanmundin sikki naxatandin bagandi bakk'i xiima ke di.
Karagandi: minnanmuuden jakka
A ya ni: sadaxa be ga wajabi sunxason tinme falle. Abaatu, a faralaaxu feregoyen siina fillandin ya di.
A kiite:
Minnanmuuden jakkan ni waajibi ya yi silaami su kanma, yigande ga w'a maxa sallen d'i wuron ŋa, ke be ga ni kappamaxe ya a do i koren biraado wasanten ŋa. A wa wajabini silaami su kanma; yugo ma yaxare, lemine ma xirise, hoore ma kome, Hadiisen da: «Alla Faare ﷺ da minnanmuuden jakkan faralaaxu komen do hooren kanma, do yugon do yaxare, do leminen do xirise, gelli silaaminun ŋa» [45]. Farado wure ya ni: a xatamandi nan wajabindi. [45] Buxaari a bagandi (1432), do Musilimu (984).
Fintuwaaxu be g'a sariyannaaxun di:
Ibunu Abbaasi ti(Alla ga na duŋe bakk'i filli maxa): «Alla Faare ﷺ da minnanmuuden jakkan faralandi; (kuudo a nan ɲa) senondindifo ya suumaanan da, do yigandifo misigiinon da» [46]. [46] Abu Duwuda d'a bagandi (1609), do Ibunu Maaja (1827), Albaani xa d'a sahandi Abi Duwuda sahiihun di (1609).
A waajibiyen do a bagandinden bire:
Minnanmuuden jakkan wa wajabini ti kiyen xennen ŋa, sallen wuron di. A bagandinden wa xanini sallen koota, saado bakken ga ɲaana katta sallixeron ŋa. A leelandinde nta genme bakka sallixeron maxa, Gell'a ga n'a leelandi bakka sallixeron maxa; a bagandinden wajab'a yi tugande yaaxe maxa, a wa ɲaana yangonte ya ti a leelandinde ke ya bakk'a waxati rakutunten maxa.
A kininden wa dagana, sallen kaane ti biro filli ma ti bito sikki ya.
A lanɲera do gan xawa bakka fo be di
Ken ni: muude bakka debidunkon laadan yiganden di; xo maaro do tamare do yille ma ken me. Muude ke lanɲeran ni: kilogaraamunu sikki me ya yi. Xiiman bakke nta genme; (a ya ga ni) na xalisinman bagandi a batten di; baawo ken ni faare ﷺ ɲaamarixannen sooxaadon ya.
Jakkan bagandinde do a kiniranu:
A bagandindi bire:
Jakkan bagandinden wa wajabini karama, bire be a wajabiyen biren ga na kiɲe, A leelandinde nta dagana ganta ti lenjuruxote ya, xo naaburen nan ɲi debi laate ya sere xa nt'a maxa non ŋa, a g'a senbendin'a yi.
A bagandindi dingira:
Fo be gan fasanŋunta ni, na jakkan bagandi debe ya naaburen ga ke be di, A wa dagana, n'a gana bakka debe ke be naaburen g'a di katta debe tana ya ɲanmoxonu dantanto di:
A- Gelli lafinte ga ma kite jakkan ŋa deben di.
B- Gelli burutinta lafinte ga na kite debe tana di.
J- Gelli sariyan nafa ga na kite, a ga xirindini katt'a gananden ŋa, xo: n'a gana katta silaaminun dappun ŋa, ku beenu ga xotontayenmaaxu ti dullun do ŋamon ŋa.
Jakkan wa wajabini leminen do tuurinten naaburen di, ti daliilun loogoyen ŋa, i filli naaburen finsikkaanan ya wa biisini i jakkan bagandinden ŋa i batten ŋa. Jakkan bagandinde nta dagana, ganta ti ŋanniyen ya, A jaabi ﷺ : «Gollun na ŋanniyen ya maxa » [47]. [47] Buxaari d'a bagandi (1), do Musilimu (1907).
Jakkan dunkonu:
Seran danbu beenu, jakkan ga kinn'i ya, seegu ya ni:
Danbi fana: korinto:
Ikun ya ni soro beenu ga nta waseye kitta kuuradu do yigande do yitifon di, Fo be ga kinn'i jakkan di, ken lanɲeran ni fo be ga i do i koron bakka seene.
Danbi fillandi: misigiino:
Ikun ya ni soro beenu ga waseyen fo gabe kitta, xa i nta a fo tinmanten kitta, xo: tugaadon siginten ga sere da, xa a nt'a bakka siine.
Fo be ga kinn'i ya jakkan di, ken lanɲeran ni: na i do i koron waseyen maxafaga siine danŋa.
Danbi sikkandi: jakkan kanma gollaano:
Ikun ya ni soro beenu, yinmanken g'i ɲaamarini ti jakkan kafumanden ŋa, ma n'a tanga manqa n'a kiɲandi lafinton ŋa.
Fo be ga kinn'i ya jakkan di, ken lanɲeran ni: i moson lanɲeran ya i gollen di, n'a toxo muso ma tugaado siginte ga nt'i da jamaanen maxa.
Danbi naxatandi: Sondon xirindiyenmu:
Ikun ya ni sere su ya, i g'a jikki ti a kuyinden ŋa: nan ti a wa silaamaaxunu, ma nan ti a toŋondiyen wa senbentaaxunu, ma nan ti a tooran wa ragene bakka silaaminun ŋa.
Fo be ga kinn'a yi jakkan di, ken lanɲeran ni: a demundinden ga kitte ti lanɲera be ya yi.
Danbi karagandi: xannu:
A muurifon ni: na komon do mukaatabinkomon xanmaxawasa.
Mukaatibikomen ni: kome be ga da duxobo bakk'i kaman maxa, Silaaminun managooru koren ŋa, i xa maxawasanden wa roono ken di.
Danbi tunmundi: sanqandaano, ikun no noonu filli ya:
Fana: sere be tanbo g'a xannen ŋa a duran lafin da, xa fo nt'a maxa a g'i tanbon tugana t'a yi, I wa fo kinn'a yi ke be g'a tanbo ke tugana.
Fillandi: sere be tanbo g'a xannen ŋa, n'a saabun ɲa fateyen dunkon naxa sirondinden ŋa, I wa fo kinn'a yi ke be g'a tanbon tugana, hari an da ɲa bannan ya.
Danbi ɲeerundi: Alla killen (sikkano):
Ikun ya ni ku beenu ga gajanŋa Alla killen di.
Fo be ga kinn'i ya jakkan di, ken lanɲeran ni: fo be g'i wasana jihaadun da Alla killen di; gelli setufo ya do surumaado do yigande do ken tana ya.
Danbi seegundi: killen renmu:
Aken ni teraana ke be nafaxan ga ɲame, ma i ga d'a fayi, naabure su ma tox'a maxa ke be g'a kiɲandini a deben ŋa.
Fo be ga kinn'i ya jakkan di, ken lanɲeran ni: lanɲera be ra g'a kiɲandini a deben ŋa, hari an da ɲa bannan ya.
Masalankitti naxatandi: Suume:
Suumen ni:
Na Alla kallanken batu, ti duragande bakka suumukutifoonun ŋa, gelli fajirin yingiyen ŋa katta kiyen xennen ŋa.
Gonbonŋe ya ni gelli silaamaaxun gonbonŋun ŋa, Farala ya ni gelli Alla Kallanken faralanun ŋa, Ken tuyinten ya ni diinan di lewu. Kitaaben do Sunna do Silaaminun maxagenmen d'a wajabiyen koyi.
Alla kallanken daale: {Sunxaso ke ya ni(xaso ke be) i ga da xuraanan yanqandi di a noxon di, kandeye ya soron da, a do daliili xullu ya gelli kandeyen ŋa do tonŋu do gaare fatamandifo ya, sere wo sere ga na seede suumuxaso ke ya, a n'a suumu...} [Nayaxare: 185].
Sunxason suumen wajabiyen saratinu:
1- Silaamaaxu, a nta saahana kaafirin maxa.
2- Balaxiye(kiɲeye sariyan raganden di), a nta waajibini leminen maxa, Suumen wa ragene leminan fatanpansindaanan maxa, a wa ɲaana baraajimuurifo ya a haqen di.
3- Kiile, suume nta wajabini tuurinten kanma, (hari a ga na suumu ya) a ragen'a maxa; ŋanniye ntaŋaaxun danŋa.
4- Na a ɲanŋen seyen kita A nta wajabini watunten kanma ke be ga wa konton'a yi, Teraanan xa fe, I filli w'a tugana, lenjurun giri biren ŋa: ken ga ni watten do debiterenden ŋa. A do kuudo a nan saha yaxaren maxa, a wa saratini: yilisun do xaraxa foren nan kuti.
Sunxason royen wa sabatini ti fiinu baananbe ya, i filli faayi:
A- Nan Sunxason tellen ŋari, Annabi jaabin danŋa ﷺ: «Xa suumu (sunxason tellen) wariyen da, xa na xa suumunkutu (minaxaso tellen) wariyen da» [48]. [48] Buxaari d'a bagandi (1810), do Musilimu (1086).
b- Na saaban lagare(wurun wuraane) tinmnadi tanjikken biton ŋa, (xa ken ni ya) Sunxason tellen ga ma ri, ma tabulle barati a do ŋariyen naxa walla xobe ma ken me, a jaabi ﷺ: "{Gelli a ga na bita xa maxa, xa da saabaana jaaten tinmandi tanjikke bito ya} [49]." [49] Buxaari d'a bagandi (1909).
Ŋanniye suumen di:
Suumen wa xo a tana gelli batiyun ŋa, a nta ragene ganta ti ŋanniyen ya, Ŋanniyen wajabiyen biren wa sooxini faralan suumen di bakk'a tanan ŋa, ken bangandinden faayi:
Fana: suumi wajabinte; xo Sunxason suume ma tugande ma teguye, a ŋanniyen tafunden wa wajabini wuron di fajirin yingiyen kaane, A jaabi ﷺ: «Sere be ga ma suumen wuyindi gelli wuron ŋa, suume nt'a da» [50]. [50] Ahmadu d'a bagandi ti (26457), do Abu Duwuda (2454), do Nasaa'i (2331), ke ni digaamen ya.
Fillandi: baraaji mullin suume, a wa dagana suumaanan n'a ŋanni kiyeeran di,, Xa ta, a nan maxa ɲi a ga da suumu kututifo wutu fajirin yingiyen falle.
Suumen bonondindifiinu:
Fana: saqanlemaaxu: a ga na yaxalenman saqanlenmaaxu ta, a suumen bono, ken koota xa tuganden wajab'a yi, ke be a ga da saqanlenmaaxun dangind'a di. Buruxandifon wa wajabini do tugande ke ya, a ya ni: kome xanmaxawasande, Gell'a ga m'a kita, a na xasu filli suumu do me ya, Gell'a ga ma kati, sariyan lenjuru da, a na tandume misigiine yigandi, muudi taxande wa misigiine su da, yiganden di ke be ga yigene deben.
Fillandi: manin bakke: ti sunbunde ya, ma meemende, ma dudaxanmunde, ma faayinde saagasaagande, Kenkuŋa, tuganden baane ya n'a kanma, a ga feti ti buruxandifo ya; baawo buruxandifon xerexere ti saqanlenmaaxun ya. Yo xa xenqaanan ŋa, gell'a ga na kuyi, a ga da manin bagandi; fo wo fo nt'a kanma; baawo ken feti a sugandinde ya, ken di, a wa janaaban ya yanqini.
Sikkandi: geyen do minne dutewoye maxa: A daale A n kallanka: {Xa yige xa nan mini, ma lafajirin bora xullen ga na bange xa danŋa bakka bora binnen di, saage xa na suumen tinmandi ma katta wuron ŋa...} [Nayaxare: 187].
Xa sere ben da yige m'a ga mini mungaana ya; fo wo fo nt'a kanma; Hadiisen da: (Iben da mungu a suumunte, a ga yige m'a ga mini, a kaman n'i suumen tinmandi, baawo Alla yan d'a yigandi n'a minindi) [51]. [51] Buxaari d'a bagandi (6669), do Musilimu (2709).
Naxatandi: nan ficce tawoye kanma, yo xa ficceyen ga na sere be niyi a ga feti ti a sugandinde ya; ke nta fo tooron'a suumen ŋa, A jaabi ﷺ: 《Hicceyen ga na sere be niyi tugande nt'a kanma, xa sere ben duhiccandi tawoye maxa a nan tugandi》 [52]. [52] Abu Duwuda d'a bagandi (2380), do Tirimiji (719), do Ibunu Maajaha (676).
Karagandi: na foren bagandi faten di; ti gubutukke ya, ma ceexunde, ma foro kininde watunte yogo fanpanden da; a suumun wa kutini ke su kafumanten ŋa. Yo xa na foronne bagandi segesegenden xannemaxa; ke nta fo toorono suumen ŋa, A na ken moxo ya ni, foron bakke sugandinde kanma ga fe; xo gubiye ma joogiye ma kanba boxotiye; ke xa nta fo toorono suumen ŋa.
Suumukutten dagana ko da Sunxason di:
Taxandi fana: suumukutten ga dagana soro beenu da, tuganden ga wajabin'i ya, i ya ni:
Fana: watunte be kendeyen ga jikki, a ga toorene suumen maxa, ma a xoton'a kanma.
Fillandi: teraana; an baana a da xotoye kita terende ke di yo, m'a m'a kita.
I filli dalile: A daale A n Kallanka: {...Sere be ga na ɲa watunte ya xa di, ma a ga safariye kanma, a n'i jaaten me (tuga) bakka koota tananu di...} [Nayaxare: 185].
Sikkandi: yaxarin nuxunte ma sugundindaana, gelli suumen ga ɲi xoton'i filli maxa, ma a g'i filli toorono walla i filli renmu, i filli na watunten kiiten ya di, ku kundu, suumukutten wa dagan'i da, Xa ganta, suumen tuganden wa wajabin'i kanma bire tana di.
Naxatandi: yaxarin yilisunten do xaraxadunke, suumukutten ni waajibin ya i filli kanma, I filli suume nta ragene xa, tuganden xa w'i kanma bito tananu.
Taxandi fillandi: suumukutten ga dagana sere be da, buruxandifon ga wajabin'a kanma a ga feti ti tuganden ŋa, ikun ya ni:
Fana: watunte be watten jaareye ga nta jikkifannaxen do: Watunte ŋa, a killen ma yiginintan.
Fillandi: xisi xoore be ra ga nta suumunu.
Ku kundu w'i suumukuttu, i wa misigiine yigandini Sunxason koota su batten di, Yo xa, gelli xirisen ga na kiɲe xasoyi buraaxun sigiran ŋa, aken ŋa ken biren ŋa likken wa xenne bakk'a yi; a wa suumukutti, fo xa(tugande) nt'a kanma.
Tugandi bire do a leelanden kiite:
Sunxason suumen tuganden wa wajabini, a do sunxaso riye naxan wuccen di, Fo gan fasanŋunta ni jewoyen ya katta tuganden ŋa, A nta genme, na tuganden leelandi katta ma sunxaso riye falle ya, Nan bogu Ayisata maxa(Alla ga na duŋe bakk'a maxa) a ti: «Sunxason suumen tanbon ɲi ɲaan'inke kanma, in ra ma ɲi a tugana ma ganta sa'abaani ya di, Alla faare ﷺ sigiran saabu da» [53]. [53] Buxaari n'a bagandi (1849), do Musilimu (1846) .
Sere ben da tuganden leelandi katta Sunxasu riye falle ya, moxonu filli w'a danŋa:
1- A nan leelandindi sariyan lenjuru da, xo: watten nan sukke t'a yi katta sunxasu riye, ke kundu, tuganden baane ya n'a kanma.
2- A nan leelandindi a ga feti ti sariyan lenjuru ya, ke kundu wa jangontaaxunu ti leelandinde ke ya, durasaagayen xa wa wajabin'a yi, do tugande, do misigiine yigandinde koota su batten di.
Baraaji mullin suume, tugandaanan fin di:
Fo tuganden ga na ɲi sere be kanma sunxason di; fo be gan fasunta ni, a nan jewo katta ti tanbo ke ya, baraaji mullin suumen kaane, Xa ganta, gelli nafilan suumen ga na ɲi a biren ga firindini -xo arafa do asuura- ; a wa ken fana ya suumunu tuganden kaane; baawo tuganden biren feesenten ni, asuura do atafa xa faayi firindini, Xa a nta minaxaso tunmun suumunu, ganta tuganden ya falle.
Fo be suumen ga kabene:
1- Sallin lenmen koota suume, do salli xoore, kabanden ɲanŋen bakk'a yi.
2- Saxaɲoxon kooton suume baana xason di, Ganta daxanlemaana(ti hiijun ŋa umuran falle) do (hiijun do umuran su) sonindaana, gelli a ga ma xurusindifo kite, Saxaɲoxon biton ni: bita tanmu do baanandi do tanmu fillandi do tanmu do sikkandi baana xason di.
3- Sikkan koota(be suumen ga kabe) n'a saabu ti sikkan ŋa (sunxason sikken sahantaaxun di), a ya ni: saabaani tanjikken kootan ŋa, Gelli a wuron ga na ɲa tabulle wuro ya, ma xobe ken ga barati xason tellen wariyen kaane.
I ga fo be suumen xonno:
A- Na rajaba xason baanaaxundi ti suumen ŋa. b- Na juman koota baanaaxundi ti suumen ŋa, kabanden saabu da bakk'a yi, Gelli a ga na koota suumu a kaane m'a falle, konintaaxun giri.
Fo be suumen ga dagana:
a- Bito tunmi (suume) minaso di. b- Baanan bito kabi suume, a fo xoten ni Arafa kootan ya, ganta hiijaana; a suume nta dagan'a da, a suumen na siino filli ya buruxana. c- Bito sikki suume xaso su di, fo be gan fasunta ni a n'a ɲa koota xullun ŋa, i ya ni: tanmu do sikko, do tanmu do naxato do tanmu karago. d- Teneŋen do alaxamisan suume koye su di, baawo Annabi ﷺ a ɲa a g'i suumunu; baawo i na komon gollun ballunu (Alla ya) i filli ya di.
Baraaji mullin suume:
a- Dawuda suume(neeman do kisiyen g'a kanma), a ɲi koota suumunu, a na koota wara.
b- Na Alla xasu horomante xasanne suumu, a ya ni xasun su fasanŋunte be suumen ga xanini, a xa fo xoten ni: asuura kootan suumen ya, a wa kabundin suumunu kafin'a yi; a jaabi ﷺ «In ga na bire katta siina mukke ya su, ma in ga da kabundin suumu» [54]. A wa siinen yangon buruxana, ke be g'a kaane. [54] Musilimu d'a bagandi(1134).
Masalankitti karagandi: Alla kan juura(hiiju) do kankuurande(umura)
Hiijun wure, xannen di: a ya ni xerexerende(sagatande). Sariyan di, a wure ya ni: na Alla ka horomanten do batidingiron sagata, biri xerexerente di, batiyu xerexerento ɲanŋen da.
Umuran wure xannen di, a ya ni: bakke(juurande).
Sariyan di, a wure ni: nan daga bogu Ka horomanten ŋa bire su di, kuudo na batiyu xerexerento dabari.
Hiijun ni silaamaaxun gonbonŋu do a tagandun xooron baananbe ya yi, Abaatu a faralaaxu feregoyen siina kabundin ya di, Annabiyinme ﷺ hiiji ta baane ya; a ya ni: sareyen hiiju.
Hiijun wa wajabini wuyun muuman di ta baane ya, raniyaanan maxa, Fo ben da kaf'a yi, ken baraaji mulle ya. Yo xa umuran ŋa, waajibin ya ni tuwaanon gabe digaamen kanma, Na daliilen ɲa Annabi jaabin ŋa ﷺ bire be i ga d'a tirindi nan ti: yaala jihaadu wa yaxarun kanma ba? A jaabi: «Yabo, jihaadun w'i kanma gajanŋe ga nt'a di: a ya ni hiijun do umura» [55]. [55] Ahmadu d'a bagandi (25198), do An-Nasaa'i (2627), do Ibunu Maaja (2901).
Kanjuuran (Hiijun) do kankuuran (umuran) wajabiyen saratinu:
1- Silaamaaxu
2- Kiile(Haqile)
3- Kiɲeye(baalixaaxu)
4- Xanmaxawaseye(Hooraaxu)
5- Seyegumaaxu(raniye)
Sarati tunmundi wa kappa yaxaren maxa; a ya ga ni haraamiye dunken kiteyen ŋa ke be ga terene d'a yi (batiye ke) kininden da, Na tugu ti terende nta dagan'a da katta hiiju do a tanan ŋa, haraamiye dunken ya falle, A jaabi ﷺ: (Yaxare nta terene, ma ganta haraamiye dunken[jumaharami] ya ga kafin'a yi, yugo xa nta roon'a kanma ma ganta haraamiye dunken ya ga kafin'a yi) [56]. [56] Buxaari d'a bagandi (1862), do Musilimu (1341).
Yaxaren haraamiyen dunken ni: kiine, ma a yaxun ga kabene sere be maxa, kudayi kabeyen ŋa; Ti danbe ya; xo a gidanyugo do a faaba do a faabatugunne do a gidanyugon renme do a neega, Ma ti sababu dagante ya; xo sugiye maarenyugo, ma kallaaxu; xo a ma kiina do a kiina renyugo.
Seyegumaaxun ŋa: a ya ni: yokke do fatanfunsen raniyen ŋa, a ya ga ni; a nan kati setten danŋa, a ra ga terenden xaton muɲini, a ga i kiɲandifon kitta naaburen di ke be ga a bakka daganan riyen di, Xadi, a ga fo kitta ke be g'a renmun bakka, do soro beenu biraadon g'a kanma, ma a gan saage katt'i ya.
Hiijun killen ga ɲaana fo tenkunte ya, a yonkin do a naaburen kanma.
Sere be ga na ɲa raniyaana ya t'a naaburen ŋa n'a faten toxo, a ya ga ni; a nan ɲa xirisi xoora xase ya ma watunta jangirante ya, ke be kendeye ga nta jikki; a wajab'a yi a na sere sigindi ke ga hiijun do umuran ɲaan'a batten di.
Sere be battamaxaaxun ga sahana hiijun do umuran di, saratinu filli wa saratini a fin di:
1- A nan ɲa sere be kininden ga sahana hiijun faralan da, a ya ni silaami baalixunte kiilinte.
2- A nan ɲi a yinme ga da silaamaaxun hiijitan hiiji.
Naamuwutten biru/ dingiro:
Mawaaqiitu: miiqaatu kafumanten ya ni: xannen di a wure ya ni: ginge(xenpa). Sariyan di a wure ya ni: batiyen dingira ma a bire.
Bati biru do noqonu wa hiijun da:
A- Hiijun bati biru: Alla d'i ko t'A daalen ŋa: {Kanjuuranden (hiiju) ŋa, xasu tuyinto ya ni, sere be ga na fanqe kanjuurande ke ya kun noxon di...} [Nayaxare: 197].
Kun xasu ya ni: minaxaso, naxanxaso, baana.
b- Hiijun bati noqonu (naamuwutiranu): i ya ni gingu beenu, a ga nta dagana hiijaanan da a nan dang'i ya katta makka ya, a ga feti ti naamuye ya, I faayi ku:
1- Jul-huleyfa: Madiina dunkon naamuwutira.
2- Juhufa : saami do misira do magiribu dunkon naamuwutira.
3- Qarnul-Manaazil: saasa a tuyini ti Sayili ya; Najidinkon naamuwutira.
4- Zaatu Iriqi: Iraaqinkon naamuwutira.
5- Yalamulamu: Yamaninkon naamuwutira.
Sere be yanqaran ga ɲa ku dingiro tanan ya; a kaman wa naamunu hiijun do umuran da a taaxuran ŋa . Sere be ga na ɲi makkanke ya; ikun wa naamuwutti makka ya di, i ma lafi bakka katta naamuyen ŋa. Yo xa umuran dunkon ŋa; ikun wa bakka (ka horomanten) kanpallun noqu tinten ŋa, i nanaamu non ŋa. Sere be ga na hiiju ma umuran ya xanu, kaariye nta ma a nan naamu t'i filli dingiron ya, ku beenu faare ﷺ ga d'i kutu, i ya ni naamuwutira beenu ga giri koŋi, A nta dagana hiiju ma umuran ramuuraanan da, a nan dang'i ya, a ga feti ti naamuye ya.
- Sere su ya ga dangi do naamundira koŋinto ku ya, a ga feti i dunke ya; a nan naamu non ŋa.
- Sere be killen ga ɲi katta makka, a ga nta dangini do naamundira koŋinto ku baananbe ya, (kille ke ɲa) doŋa ya ma fanŋe ma kanmu; a wa naamunu, bire be a ga na naamundiranun fo tinten jelenŋanlenmaaxu, Baawo Xattaabi renme Umaru (Alla ga duŋe bakk'i maxa) a ti : «Xa d'a jelenŋan faayi a xa killen di» [57]. [57] Buxaari d'a bagandi (1531).
- Sere be terenden ga na ɲa hiiju ma umuran gollun kininden ya xannemaxa, ti fuurakanpinten killen ŋa, a wajab'a maxa, a nan naamu bire be fuurakanpinten ga na ɲi dangini naamundiran jelenŋan ŋa, ke be g'a killen di, A nta dagan'a da, a na naamuyen leelandi katta fuurakanpinten yanqayen ŋa fuurakanpiran ŋa.
Naamuye:
A ya ni: na royen ŋanni batiyen di; Hiijun di, a ya ni: na royen ŋanni hiijun di, Umuran di, a ya ni: na royen ŋanni umuran di. A nta ɲaana naamaana ya, ganta gelli a ga na royen ŋanni hiijun gollen di. Yo xa naamu yiraamen rondinden kundun ŋa, ŋanniye ga nta d'a yi, ke nta ɲaana nuumuye ya.
Naamuyen xanifiinu:
1- Na janaaban yanqi naamuyen kaane.
2- Yugon na dutimaliŋondi a faten di, a naamu yiraamun feti de.
3- A nan naamu tagafe do xufa di, i filli xullu ga ni, do tofunu filli di.
4- A nan naamu a setu biren ŋa, n'a jonkoyinten toxo teŋeran ŋa.
Hiijun gollun noonu:
I wa naamaanan sugandini a liŋ'a da hiijun gollun sikki di, i ya ni:
1- Daxanlenmuye: a ya ni (hiijaanan) nan naamu ti umuran ŋa hiijun xasun di, a na dugut'a yi, a falle a na naamu ti hiijun ŋa ken siina baananne di.
2- Banaaxunde; a ya ni (hiijaanan) nan naamu ti hiijun baane ya naamuwutiran ŋa, a na tox'i naamuye ke kanma, m'a gan hiijun gollun kini.
3- Soninde; a ya ni (hiijaanan) nan naamu ti hiijun do umuran ŋa doome, m'a na naamu ti umuran ŋa, a falle a na hiijun rond'a kanma saado a ga roono (umura ke) rawanganden di, kenŋa, a wa umuran do hiijun ŋannini naamuwutiran ŋa, ma saado a ga roono umuran rawanganden di, a na rawangandi i filli da, na (sappa do mariwa naxan) tera.
Maxawasaade wa daxanlemaana do sonindaanan kanma, gelli a ga ma ɲa ka horomanten taaxaanon yogo ya.
Ku hiijun gollu sikki fo be gan fasanŋunta ni: daxanlemuyen ya; baawo Annabiyinme ﷺ da i sayibanun ɲaamari t'a yi[58]. Ken falle soninde; baawo hiijun do umuran ya ni, a falle baanaaxunde. [58] Musilimu d'a bagandi (1211).
j) A ga naamu ti ku gollu baananbe ya; a wa ɲimigangon koono naamuye ke falle, a wa tiini: «Labbayika Allaahunma labbayika, labbayika laa sariika laka labbayika, innal hamda wa-nni'imata laka wa-lmuluka laa sariika laka» [59]. [59] Buxaari d'a bagandi(1549) .
Sunnan ya ni, a konŋen gabondinden wa xanini, yugon w'a bangandini, yaxaren w'a gundana.
A bire: a biren wa joppene naamuyen falle ya, a biri lagaren ŋa, ken faayi:
Fana: kankuurandaanan w'a kuttu(w'a konŋen sigindini) saado a ga rawanganden joppana.
Fillandi: kanjuurandaanan w'a kuttu, bire be a ga na gedi fallanken koccunsedi sallen koota.
Naamuyen kabefiinu:
Kabefin fana: na yitten si, ma n'a xesu(xemeccu) ma n'a boxoti, ti a faten dan noqu su ya.
Kabefin fillandi: na segeɲon kutu ma n'i xesu, gelli kitte ma ta a ga ma ɲa ti lenjuru ya, xa gelli Segeɲe ga na xose ti du ya, a ga d'a girindi, maxawasaado nt'a kanma.
Kabefin sikkandi: yugon n'i yinkollan xufaari ti xufaaru malinto ya, xo: kufune do kaala.
Kabefin naxatandi: yugon na fo lifinten rondi a faten ŋa m'a faten yogo ya; gelli doroke ya ma jiaqe ma ŋuno. Fo lifinten ni: i ga da fo be golli suufun lanɲeran kanma, xo xuffunun filli do kittinjanbin xufanun filli(gaanun filli) do siisetun filli, Xa yaxaren ŋa, a wa fo rondini yiraamen di ke be gan liŋ'a da naamuyen biren ŋa, a lafintaaxun da katta suturiyen ŋa, ganta a xooni nta jeeren rondini, a w'i yeeson teqe t'a tanan ya gelli kaalan do danben ŋa bire be, wandi yugun ga na ɲi dangin'a yi, A nta kittinjanbin xufanun filli rondin'i kitten ŋa.
Kabefin karagandi: timaliŋe; baawo naamaanan ŋa, a mundunten ya n'a maxa a na dulaatondi duneemanden ŋa do duna yanbanŋen do a daxanwutifon ŋa, a nan jonkoyi laaxara ya.
Kabefin tunmundi: na doŋan wallanfon kari do n'a xaɲa, naamaanan ŋa, a nta doŋa wallanfo xaɲana, a nta deemandin'a xaɲanden kanma, a nt'a xurusini.
A wa haraamini naamaanan maxa, a nan yige bakka fo di, ke be a ga d'a xaɲa, ma i ga da fo be xaɲ'a da, ma a ga deemandi a xaɲanden kanma; baawo ken na xo jiiban ya a ken maxa.
Yo xa jin wallanfon ŋa; ken xaɲande nta haraamini naamaanan maxa. Seran fonmuumen xa xurusinde nta haraamin'a maxa, xo seliŋe do kaara fonmuumu; baawo wallanfo feti.
Kabefin ɲeerundi: na yaxu tafu du da ma tanan da, ma a na ɲa seedaana ya.
Kabefin seegundi: na yaxare kappanlenmaaxu; sere ben da kappanlenmaaxu ɲa dudagandiyen ta fanan kaane; a batiyen bono, a laajam'a yi a nan dangi a n'i gollun tinmandi, a n'a tuga siina fillandin ŋa, ɲogoome ma na(kate) xurusinden xa w'a kanma. Gelli a ga n'a ɲa dudagandiyen ta fanan ya falle; a batiyen ma bono, xa fore w'a kanma.
Yaxaren wa xo yigo ken kiiten di, gelli a ga ɲa duŋaana ya.
Kabefin kabundi: na yaxaren suusanlenmaaxu a ga feti kaane ya, a nta dagana naamaanan da a na yaxaren suusanlenmaaxu, baawo ken ni kille ya katta saqanlenmaaxu haraamunten ŋa, mubaasara muuraadon ya ni: na yaxaren meemendinlenmaaxu ti xanuye ya.
Kankuurande(umura) :
A- Umuran gonbonŋu:
1- Naamuye.
2- Rawangande.
3- Terende(saffa do mariwa naxa).
b- Umuran wajabifiinu:
1- Na naamu naamuwutira taxasinten ŋa.
2- Nan si, ma nan xesundi (xemeccundi).
j- Umuran maxankuto:
Fo fana be kankuurandaanan ga joŋen'a yi, a nan wangandi ta ɲeeru, a n'a joppa gidi binnen ŋa, nan lagari a yi, A wa ɲaana senonte ya, a lawuran suturaana ga ni gelli sunpon ŋa katta xurungon ŋa, A wa dagan'a da, a na dusiiti rawanganden su di; a ya ga ni a n'i kunki teyen bangandi, na xufan ro a wurera, a na xufan kanpon filli ro i kunki noogen kanma, Gelli ta ɲeerundin ga na tinme; a na dusiitinden wara, na i kunkun filli xufaari ti xufa ke ya.
A na jonkoyi gidi binnen ŋa, a ga na kati a sunbunu a n'a sunbu, ken ga fe a n'a raga t'i kitti teyen ŋa, a ga neyo a maxa, a n'i kitte ke sunbu, Xa gelli gidi binnen raganden ga ma neyo a maxa, a na koore katt'a yi kitti teyen wurugindaana ga ni, a na ti: «Allaahu Akbar» ta baane, a nta i kitten sunbunu, a nta sukki xa, A falle a na daga d'i rawanganden ŋa; na Alikaaba tox'i noogen di, a wa dagana a nan tereyen jewondi ta sikko fanon di, Jukkujukkun ni: na tereyen jewondi kafini tansaqon metintonden ŋa.
Bire be a ga na dangi gonbon yamaaniganken ŋa -a ya ni Alikaaba gonbon naxatandi- gelli a ga na neyo a maxa, a n'a raga t'i kitten ŋa a ga feti ti kabariye do sunbunde ya, a raganden ga ma neyo a maxa xa, a na dangi, a nta koorene katt'a yi a nta kabarindini, A na ti gonbon yamaaniganken do fo binnen naxa: {...O kama ! An gan na biremoxo sire kin'o ya duna ya, An na biremoxo sire kin'o ya laaxara ya, An n'o tanga yinben yanganxatan ŋa} [Nayaxare: 201]
A ga na duguta rawanganden ŋa; a na sikku filli salli Ibrahiima -neeman do kisiyen g'a kanma- sigiran falle, gell'a ga na neyo a maxa, ken ga fe a n'i salli sallika horomante ke noqu su ya, A wa dagana a na (Al-kaafiruuna) sooran xara, faatihan falle, Sikki fillandi di, a na (ixlaasi) sooran xara, faatihan falle, A falle a na jonkoyi terenden ŋa, a na tere saffa do mariwa naxa ta ɲeeru; a dagayen ni ta, a saageen ni ta.
A wa terenden joppana saffa(giden) ya, a na seg'a yi, m'a na sig'a banŋe, nan sege saffa ya ken ya n fasunta, gelli a na neto, Ken noqu ya a na Alla daalen xara A n Kallanka: {Saffa do Marawa ni Alla batidingiron ya...} [Nayaxare: 158].
A wa xanini a nan jonkoyi teŋeran ŋa, a na Alla tiiga n'a xoorondi, a na ti: «Laa ilaaha illa Allaah, lahul mulku wa lahul hamdu, wa huwa ala kulli say-in qadiir, laa ilaaha illa Allah wahdah, anjaza wa'adah, wa nasora abdah, wa hazamal ahzaaba wahdah»[60]. A falle, a na duwa ti fo be ga neyo, a ga ni kiitun filli wurugaana ya, a wa finkonŋe do ke duwanŋe saagasaagandini ta sikko, A falle a na yanqa, a na tere katta mariwa ya, m'a gan kiɲe taagumansi fanan ŋa, ken di, yugon na tereyen jeyondi, m'a gan kiɲe taagumansi fillandin ŋa, Xa yaxaren ŋa, a nta dagan'a danŋa, a nan jeyo taagumansu ku filli naxa, baawo aken ni lawuran ya, fo baane be daganten g'a da ni; nan tereye ya(digu ku filli naxa), A falle a na tere, nan sege mariwa ya m'a na sig'a banŋen ŋa, nan seg'a kanma yan fasunta gelli ken ga na neyo, a ga da fo be ko n'a ɲa saffa kanma, a wa ken me ya konŋo n'a ɲa, ganta ti Ayan xaranŋen ŋa, ken ga ni Alla daalen ŋa A n Kallanka: {Saffa do Marawa ni Alla batidingiron ya...} Ke Aye xaranŋen dagana segeyen biren ya saffa ya ta fanan baane di, A falle, a wa yanqana nan tere a tere dingiran ŋa, nan jeyo jeyoyen dingiran ŋa, m'a gan kiɲe saffa ya, A wa ken dabarini taanu ɲeeri, a dagayen ni ta, a saageyen xa ni ta. A wa xanini Allanfikonŋen do Allanɲaageyen gabondi a tereye ke, ti fo be ga na neyo, A nan ɲa senonte ya bakka xoso xooren do fo bucinnen ŋa, har'a ga na tere senoyin blaaxunn ya, ken w'a wasana, A na ken moxo ya di, yaxare ga na yilisu ma a da xaraxaforen ŋari rawanganden falle; a nan tere, ken w'a wasana; baawo senoyen feti sarati ya tereyen di, ganta xanufi ya ni ta a di. [60] Musilimu d'a bagandi (1218).
Gell'a ga na tereyen tinmandi; a n'i yinkollan si ma n'a xesu, xa yugon yinkolla siye ken ya n fasunta.
Ti ke kundu ya a na ɲa umuran gollun tinmandaana ya.
Kanjuurande(Hiiju) :
a- Hiijun gonbonŋu:
1- Naamuye.
2- Nan sigi Arafa ya.
3- Jaman saageyen rawangande.
4- Tereye(saffa do mariwa naxa).
b- Hiijun wajabifiinu:
1- Nan naamu naamuwutiran ŋa.
2- Nan sigi Arafa ya, baana bita kanbundin ŋa katta kiyen xennen ŋa, sere da a ga sig'a (beran ŋa) kiyeran ŋa.
3- Nan wuyi mujufalifa, baana bita tanmundin ŋa katta wuron naxaanen ŋa.
4- Nan wuyi mina ya, saxaɲoxon biton wurun ŋa.
5- Koccun sedinde(gedun bununde).
6- Siye ma xesunde.
7- Sareyen rawangande.
c- Hiijun maxankuto :
Ken ni: silaamin nan ɲimindi ti hiijun ŋa, bire be an da kiɲe naamuwutiran ŋa, a na (hiijun) baanaaxundi gelli waxatin ga na liixi, a ga na ri makka ya a na rawangandi nan tere, a na tox'i naamuyen kanma m'a gan jonkoyi katta Arafaati arafa koota bita kaabundin ŋa, a na toxo non ŋa katta kiyen xennen ŋa,
A falle a na bogu non ŋa ɲimindaana ya katta mujudalifa ya, a na taaxu a di m'a gan da fajirin salli, saage a na toxo non ŋa, a ga Alla finkonŋo a ga ɲimindini a ga xirindini (duwanŋa) ma gan yillakare,
An da yillakare bire be, a na daga mina kiyen yingiyen kaane, a na aqaba koccen sedi ti koccihuncu ɲeeri, a falle a na si m'a na xesundi, xa siyen ya n fasunta,
A falle a na rawangandi jamnyilleyen rawanganden ŋa, terendi fana ke d'a wasa, a hiijun na xusa tinme ti ken ŋa, dagandiyen tinmanten xa na ɲaŋ'a da(kabifiinun di).
Koccun sedinden ya wa toq'a da, bita tanmu do baanandin do tanmu do fillandin noxon di, gelli a ga na xorotaana ya; a na gedun sikki bunu, gedi baane su ti koccu ɲeeri, a na kabari do kocce su ya, a wa joŋene gedin renmen ŋa ken be gan tinta xayifu sallikan ŋa, a falle naxando, a falle fallanke(fo xoore), gede su ga di, a w'a bunnu ti koccu ɲeeri. Xa gelli a ga dugundiyen ya xanu bita tanmu do fillandin falle; a na sedindi bita tanmu do sikkandin di xo a sedinden maxankuton ŋa bita tanmu do fillandin do tanmu do baanandin di.
Sedinden biren ŋa, ken ni: kiyen giri falle ya (bakka kanmun butten di, a ya ni: sallifanan bire) biton sikki di.
Gelli a ga na bogu (mina) bita tanmu do fillandin di kiyen gillen kaane baasi nta, yo xa a ga na taaxu ma a gan sedindi bita tanmu do sikkandin di kiyen gillen falle ken ya n fasunta, A daale A n Kallanka:
{...Sere be ga na xoroti nan daga bito ku filli noxon ŋa, junuubu su nt'a kama ŋa, sere be xa ga na dugundi, junuubu nt'a kaman ŋa, ken na seren ya da, ke be ga kanu Alla yi...} [Nayaxare: 203].
Gelli a ga na debitereyen xanu; a na sareyen rawanganden ɲa ta ɲeeru, a ga feti tereye ya.
Gelli foronkuye ga nt'a maxa, fo be gan fasunta, ken ni ya: a nan naamu ti umuran ŋa daxanlemaana ya, a falle a na ɲimindi ti hiijun ŋa bita seegundin ŋa, hiijun gollu beenu ga giri koŋini a na kun dabari, gelli a ga na naamu ti hiijun do umuran kafumanten ŋa baasi nta, i na ken ya xilli soninde, a ya ni a nan naamu ti umuran do hiijun ŋa doome ti rawangande do terendi baane ya.
Fatanfansindi sikkandi:
Fo be ga jongini golliɲanlenmaaxun ŋa
Tuwaanon da tuwaaxun bangandi -Alla ga na hinn'i ya A n Kallanka- ke be tuyen ga wajabi yinman wajabiye ya, I digaamu lanɲera fin di, ke be ruyen ga ni yinman farala ya silaami su kanma, I da ko ken (lanɲera) di: na gaageyen kiitun xara, yenmen da ke be gollini jaagunden di, Kuudo a nan maxa ro haraamen di ma riba, n'a toxo a ga nt'a tu, Abaatu i da tabe raga bakka sayibanun togo maxa -Alla ga na duŋe bakk'i maxa- ke be ga ken deemana.
Xattaabi renme Umaru ti -Alla ga na duŋe bakk'a maxa- : «Sere su nta gaagene o saxan di, ganta sere be ya ga na faami diinan di» [61]. [61] Tirimiji d'a bagandi bagandi (487), a jaabi: hadiisi siri tuŋaranke ya ni. Albaani d'a sirondi.
Abi Taalibi renme Ali ti -Alla ga na duŋe bakk'a maxa- : «Sere ben da jaagundi saado a ga faamini (diinan di); a wa xenne riban di, saage a wa xenne, saage a wa xenne. A wure ni: a wa xenne riban di» [62]. [62] A na faayindi: Mugini l-Muhtaaji di (2/22).
İbunu Aabidiina xa ti, nan bogu Allamiyu maxa: A faralaaxu likkintayenme[mukallafi] yugunma do yaxarinma su kanma, (nan ti fon falle) a ga da diinan do kandeyen tuwaaxun xara, a na sallijirageyen do janabayanqiyen do tuwaaxun xara, do sallen do suume, do jakkan tuwaaxu seren da jakkan haqen g'a maxa, do hiiju seren da a ga wajab'a kanma, do gaagandu jaagundaanon kanma, kuudo i ra ga dutangana ɲaxamifiinun do xonifiinun ŋa golliɲanlenmaaxunun kuttun di moxon be, kittirangolli saagaanon xa na kundun ya, a do sere su ya ga golli ti fo ya, a xaranŋen d'a kiiten wa faralaaxunu a kanma; kuudo a ra ga dukabana haraamen ŋa ken di moxo be [63]. [63] Ibin Aabidiina Haasiya (42/ 1).
Nawawi ti -Alla ga na hinna yi- : Fo be ga ni gaageyen do yaxun ŋa do i filli xawara be lasilin ga nta wajabini, a haraamunten ya ni nan kande ken maxa ganta a saratin tuyen ya falle [64]. [64] A na: majimuu'un faayi (1/ 50).
Ku ni taaxaadonun yogonu ya ku beenu jonginton ga naaburen golliɲanlenmaaxunun ŋa, kun beenu silaamaaaxun sariyan do i ga ri:
1- Fon su dagantaaxu, ke be nafa xulle ma fo jiitante ga a di; xo fi daganton gaagenan xobeye do musundo do sogotonde. [65]. [65] Sogotonden xobe, a ya ni: kappanlenman xawantaaxu ti kappanlenman taqen boosinden ŋa, bakka sere maxa a ga yille katt'a yi, ti naabure faraxaado ya.
2- Fon su dagantaaxu, ke be soron haqun tanganden g'a di, xo tonoma do seedande.
3- Fon su dagantaaxu, ke be xobanlenmun filli nafan g'a di; xo gaageyen gurujande do sugande do saratinu gaageyen di.
4- Na fon su kaba, ke be soron tooran g'a noxon di, do i naaburun yigaye ti gaaren ŋa; xo riba do xudande do dunduxumande.
5- Fon su dagantaaxu, ke be me deemanden g'a noxon di xeerin kanma; xo sumunden do loxonden do xalifanden ŋa.
6- Fon su kabeye, ke be naaburen yigeyen wuttu, a ga feti golle do nafa do tanpiye; xo taqinsange do riba.
7- Golliɲanlenmaaxunu su kabeye, tuwanbalaaxun do neenenden ga niyindi a di; xo seren na fo gaaga ke be ga nt'a maxa do fo tuyintan balin gaagande.
8- Fon su kabeye, ke be feeran g'a di katta haraamen ŋa; xo jonkoyindun xobe [66]. [66] Jonkoyindun xobe, a ya ni: seren na fo yogo gaaga tanan ŋa, ti jonko saatante ya, a na (fo ke) kin'a yi, a falle a n'a xob'a yi jonko ke raganden kaane, ti fo (kininden ŋa) battetibatte a gan roxonta ken jonko ya.
9- Fon kabeye, ke be ga seren suxulana bakka Alla batiyen maxa; xo nan gaage juman sallixirindita fillandin falle.
10- Fon kabeye, ke be tooran g'a di, ma a ga xonnaaxun riitindini silaaminun naxa; xo fo kabanton gaagande, do yugon nan gaagandi i maarenmen gaaganden kanma.
Bire be fi kiiten ga na ɲi ɲaxamini silaamin maxa fiinun di; a na tuwaanon tirindi fi ke ya, a nan maxa kande a kanma ganta sariyan kiiten tuyen ya falle a di, Xo moxo be Alla kallanken ga daale: {..xa da tuwaaxun donkonun tirindi, gelli xa ga ɲi xa ga nta ken tu ya } [Tulle: 43].
Ke ya kafumanden nan newo, Na Alla ɲaaga, a n'o warijaxa tuwaaxu nafanten do golli siren ŋa, A ken ya Tunkafonnansire Tunkadare. Alla ga na neemandi o Annabiyinme Muhanmadu maxa, do a dunkonu d'a kappanlenmo, a ga na kisindi kisinden fo gabe ya.
Related books
All books
أنا مسلم
Silaamaaxu89 languagesSilaamaaxu
Ti Alla Toxon ŋa (o d'a joppa) Neemandaana Hinnaana Yaala an da dutirindi ba nan ti: Kon da kanfato ku do ŋuɲan fato ku taga, a do fo be ga i filli noxon di gelli tagefo xooron ŋa? Kon da ke tagandikitti yaaxamisi gemunte dabari?
Sallen maxankuto (kutunda wariho deppe)86 languagesSallen maxankuto (kutunda wariho deppe)
Golliñan seerandi deppe sallen kininden ñammoxon kamma, kuudo o na Alla batu danqanaaxun tuwaaxun kamma, o sallun na ña gombon timmanton do sarti timmanton ŋa. Sallen Maxankuto O ga na lafi sallini, waajibin ya ni o na du senondi bakka xoso tugunnen do xoso xooren ŋa, O na salli ti yiran sennun ŋa i g'o lawuran suturini. O faten d'o salli dingiran sennun nan ñi bakka sobun ŋa. O n'o jon koyi qibilan ŋa I d'a xanu o nan salli katta suturan ŋa.
Killu nafanto katta birayi wulaliŋinten ŋa85 languagesKillu nafanto katta birayi wulaliŋinten ŋa
Ke kitaabe(Killu nafanto katta birayi wulaliŋinten ŋa, xirise Abudur-rahamani Saadiganke danŋa) a na wulaliŋintaaxu tonŋunten sababunun ya jaarana, ti toŋondiyen ŋarimoxo juppe ŋa, a wa xaranŋaanan geesunu katta sondon tenkuyen ŋa, (ken be ga kitene) ti toŋondiyen do golli siren ŋa, do Allan fikonŋe, do duŋeye(ti Alla taxandinden ŋa), a do sinmeye neemanun di, do siroye, do tuugeye, do muɲiye, do fiinun yuxuderinde, ti killi faranfare yi, a ga bire moxo tenkunten walla xaranŋaanan jon me naxa, ke be ɲekkonten ga ni, a wulaliŋinten ga ni, bireyen d'i kame yillankuppeyu su.