Ñaan dana ci topp it faju ci ay mocc yu bawoo ci Alxuraan ak Sunna.
Aji-taalif ji: Aji-aajowoo ji jëm ci Yàlla mi kawe Ci turu Yàlla miy Aji-Yërëm képp ku nekk ci kaw suuf jagleel ko jullit ñi ca allaaxira ci laay tàmbalee.
These files are generated automatically from the book's text; their layout may differ from the printed edition.
Ñaan dana ci topp it faju ci ay mocc yu bawoo ci Alxuraan ak Sunna.
Ñaan ci Alxuraan ak Sunna
Aji-taalif ji:
Aji-aajowoo ji jëm ci Yàlla mi kawe
Dr. Sahiid Ibn Alliyu Ibn Wahf Al-xahtaani
Ci turu Yàlla miy Aji-Yërëm képp ku nekk ci kaw suuf jagleel ko jullit ñi ca allaaxira ci laay tàmbalee.
Laytaay gi
Sant yépp Yàlla a ko moom, noo ngi koy sant, di ko ñaan ndimbal, di sàkku njéggalam, te noo ngi muslu ci Yàlla ci sunu ay i bakkan ak ci sunuy ñaawteefi jëf, képp ku Yàlla gindi kenn manu ko a réeral, te képp ku mu réeral kenn manu ko a gindi. Te maa ngi seede ne amul benn buur bu ñuy jaamu ci dëgg ku dul Yàlla, moom kepp amul ku ñu koy bokkaaleel, di seede ne Muhammet jaamub Yàlla la te Yonenteb Yàlla la, yal na Yàlla dolli xéewal ci moom, ak ci njabootam, ak i sahaabaam, ak ñi leen topp ci jëf ju rafet ba bis-pénc ba, te muccal leen mucc gu bari. Ginnaaw loolu:
Lii nag ab tënk la ci sama téere bi tudd (Tudd Yàlla, Ñaan ak Faju ci mocc gu bawoo ci Alxuraan ak Sunna)[1], ma tënk ci wàllug gi aju ci ñaan; ngir yombal jariñoo gi, te dolli naa ci ay ñaan, ak i njariñ yu am solo, bu soobee Yàlla mu Kawe mi. Maa ngi ñaan Yàlla -mi màgg te kawe- jaare ko ci turam yu rafet ya ak meloom yu kawe ya, mu def ko lu sell ngir jëmmam ju tedd ja, ndaxte moom mooy Boroom loolu te mooy ki ci am kàttan . [1] Móol nañu téere bii Alhamdu lillaah, daldi jàngat Hadiis ya jàngat gu yaatu mu nekk ci ñenti doll (Tom): Sikkar yi (Kaaràngeg Jullit bi) ci doll bu njëkk bi ak bu ñaareel bi, Ñaan yi ci doll bu ñatteel bi, ak Faju ci mocc ci doll bu ñenteel bi.
Yal na Yàlla dolli xéewal ak mucc ak baarke ci sunu Yonnente Muhammat moom ak waa këram ak i sahaabaam ak képp ku ko topp cig rafetal ba ca bisub àtte ba.
Bind na ko Sahiid ibn Alliyu ibn Wahf Al-xahtaani
Bind nañu ko ci weeru Baraxlu atum 1408 ci gàddaay gi
Ngëneelu ñaan
Yàlla mu kawe mi nee na: ﴾Te seen Boroom nee na: Ñaanleen ma, ma nangul leen. Ndaxte ñi nga xam ne dañuy rëy-rëylu ci jaamu ma, dinañu tàbbi Jahannama di ñu torox 60﴿ [Saaru Xaafir, Aaya: 60]. Yàlla, mi tedd te màgg, nee na: ﴾Bu la samay jaam laajee ci man, man kat ku jege laa. Damay nangu ñaanug kiy ñaan saa yu ma ñaanee. Kon nañu ma wuyu te gëm ma, ndax ñu man a jub 186﴿ [Saaru Baqara, Aaya: 186]. Yonnente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc nee na : «Ñaan mooy jaamu Yàlla, seen Boroom nee na: Ñaanleen ma, ma nangul leen»[2], Yonente bi -yal na Yàlla dolli xéewal ak mucc- nee na: « Seen Boroom kat ku am kersa la te ku tedd la, day am kersa ci jaamam bu yëkkëtee ñaari loxoom jëm ci moom, mu delloo leen loxo neen » [3], Yonente bi -yal na Yàlla dolli xéewal ak mucc- nee na: «Amul benn jullit buy ñaan ag ñaan te àndul ak bàkkaar walla dog mbokk, lu dul ne Yàlla dina ko ci may benn ci ñatt yii: mu gaawalal ko ñaanam, walla mu dencal ka ko ba allaaxira, walla mu soreel ko lu bon lu tollook moom», ñu ne ko: kon de dananu barile?, mu ne: «Yàlla a gën a barile»[4]." [2] Abuu Daawuda (2/ 78), ci limatu (1481), ak At-Tirmisii (5/ 211), ci limatu (2959), ak Ibnu Maaja (2/ 1258), ci limatu (3828), te Albaanii - yal na ko Yàlla yërëm - wéral na ko ci Sahiihul Jaamih As-Saxiir (3/ 150), ak Sahiihu Ibnu Maaja (2/ 324). [4] At-Tirmisii génne na ko (5/ 566), ak (5/ 462), ci limatu (3573), ak Ahmad (3/ 18), ci limatu (11150), te Al-Albaanii wéral na ko ci Sahiihu Al-Jaamih As-Saxiir (5/ 116), ak Sahiihu Sunani At-Tirmisii (3/ 140). [3] Abuu Daawuda génne na ko (2/ 78), ci limatu (1488), ak At-Tirmisii (5/ 557), ci limatu (3556), ak Ibnu Maaja (2/ 1271), ci limatu (3865), te Ibnu Hajar wax na ne: "càllaleem baax na", te Albaanii wéral na ko ci Sahiihu At-Tirmisii (3/ 179).
Bokk na ci teggini ñaan ak sabab yiy waral nangu gi [5]: [5] Xoolal teggin yii ak sababi nangu gi, ànd ak seeni tegtal ca cosaan la (3 /927-975).
1- Sellal ngir Yàlla.
2- Mu tàmbali ci sant Yàlla, ak tagg ko, teg ci julli ci Yonente bi -yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc-, te tëje ko loolu.
3- Dogu ci ñaan gi, ak am yaqiin ci nangu gi.
4- Sax ci ñaan gi ak bañ a yàkkamti.
5- Téewlug xol bi ci ñaan gi.
6- Ñaan ci nooflaay ak jafe-jafe.
7- Deesul ñaan ku dul Yàlla moom rekk.
8- Bañ a ñaanal lu bon sa njaboot, sa alal, sa doom, ak sa bopp.
9- Suufel kàddu gi ci ñaan gi ci diggante yelu ak béral.
10- Nangu bàkkaar bi ak jéggalu ci, ak nangu xéewal gi ak sant ci Yàlla.
11- Bañ a sonal sa bopp di wut ay kàddu yu méngóo ci ñaan.
12- Toroxlu, ak teey, ak yaakaar, ak ragal.
13- Delloo àq yi ànd ak tuub.
14- Ñaan ñatti yoon.
15- Jublu xibla.
16- Yëkkëti ñaari loxo yi ci ñaan gi.
17- Jàppu laata ñaan gi ndeem jàppandi na.
18- Nga bañ a jéggi dayo ci ñaan gi.
19- Kiy ñaan na tàmbalee ci boppam bu dee ñaanal keneen[6]. [6] Wér na jóxe ci Yonente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc ne dafa tàmbalee ñaanal boppam, te wér na itam ne tàmbaleewul ci boppam, niki ñaan ga mu ñaanal Anas, ak Ibnu Àbbaas, ak Ummu Ismaahiil, ak ñeneen. Xoolal leerali masala mii ci: firig An-Nawawii ci Sahiihu Muslim (15/ 144), ak Tuhfatul Ahwasii Sarhu Sunani At-Tirmisii (9/ 328), ak Fathul Baarii Sarhu Sahiihul Buxaarii(1/ 281).
20- Mu tinu jëm ci Yàlla jaar ci turam yu rafet ya, ak meloom yu kawe ya, walla ci jëf ju baax joo xam ne kiy ñaan moo ko jëf ci boppam, walla ci ñaanug nit ku baax kuy dund, te teew ngir mu ñaanal ko.
21- Lekk gi, ak naan gi, ak sol gi, ñu nekk lu dagan.
22- Du ñaan bàkkaar, walla dog mbokk.
23- Muy digle lu baax, di tere lu bon.
24- Sori bàkkaar yépp.
Ay waxtu a ngi nii ak iy bërëb yu ñuy nangoo ñaan [7]: [7] Xoolal waxtu yii, ak anam yii, ak bërëb yii, ak seen i firnde ci ag faramfàcce, ca cosaan la (3/ 975-1117).
1- Guddig ndogal yi(Laylatul Xadri).
2- xaaj bi mujj ci guddi gi.
3) Ginaaw julli farata yi.
4- Diggante nodd gi ak liqaam gi.
5- Benn waxtu ci guddi gu nekk.
6- Jamonoy nodd ñeel julli farata yi.
7- Bu taw bi di wàcc.
8- Bu sàppe yi di jàmmaarloo ci yoonu Yàlla.
9- Benn waxtu ci bisu Àjjuma.
Wax ji gën a wóor ci loolu mooy ne, mooy waxtu wi mujj ci waxtuw Tàkkusaan ci bisub Àjjuma, te man naa am itam mu nekk waxtuw xutba gi ak julli gi.
10- Bu ñuy naan ndoxum Samsam ànd ak yéene ju dëggu.
11- Ci sujóot bi.
12- jamonoy yeewu ci nelaw ci guddi gi, ak ñaan ñaan yi ñu tuxal ci loolu.
13- Bu nelawee ci ag laab ba noppi yeewu ci guddi gi daal di ñaan.
14- Bu ñuy ñaan ci: «Laa ilaaha illaa anta subhaanaka innii kuntu minas saalimiina»
15- Ñaan gi nit ñi di ñaan ginnaaw bi aji-faatu ji faatoo.
16- Ñaan ginnaaw tagg Yàlla ak julli ci Yonente bi -yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc- ci taaya ju mujj ji.
17- Bu ñuy ñaan Yàlla ci turam wu màgg wa nga xam ne bu ñu ko ci woowee mu wuyu, te bu ñu ko ci laajee mu maye [8]. [8] Xoolal Turu Yàlla wi gën a màgg ci hadiis limatu (203), ak limatu (104), ak limatu (105) ci téere bii.
18- Jullit bi ñaanal mbokkum jullitam ci lu mu fekkewul.
19- Ñaan bisub Arafa ca Arafa.
20- Ñaan ci weeru koor.
21- Bu jullit ñi dajee ci barabi tudd Yàlla yi.
22- Ñaanub ku musiba dal: «innaa lillaahi wa innaa ilayhi raajihuun, allaahumma ajirnii fii musiibatii, wa axlif lii xayran minhaa». Nun Yàlla moo nu moom, te ci moom lanuy dellu. Yaw Yàlla, fay ma ci sama musiba mi, te wuutalal ma ko lu ko gën».
23- Ñaan ci jamono yi xol bi jublu Yàlla, ak sellal gu foor.
24- Ñaanug ki ñu tooñ ci kaw ki ko tooñ.
25- Way-Jur di ñaanal doomam, ak di ko ñaan Yàlla.
26- Ñaanu aji-tukki ji.
27- Ñaanu ku woor ba keroog muy dog.
28- Ñaanu ku woor jamono yi muy dog.
29- Ñaanug ku jaaxle.
30- Ñaanug Imaam bu maanu bi.
31- Ñaanug doom ju baax ci ñaari way-juram.
32- Ñaan ginnaaw njàppu bu ñaanee ñaan gi ñu jëlee ci Sunna ci loolu.
33- Ñaan ginnaaw sànni Jamra gu ndaw gi.
34- Ñaan ginnaaw sànni Jamra gi ci digg bi.
35- Ñaan gi ci biir Kaaba gi, te ku julli ci biir Hijir bi dafa bokk ci néeg bi.
36- Ñaan ci kaw Safaa.
37- Ñaan ci kaw Marwa.
38- Ñaan ca Masharul Haraam.
Jullit bi day ñaan Boroomam saa su nekk, fépp fu mu man a nekk, Yàlla Aji-Tedd ji te màgg nee na: ﴾Bu la sama jaam ñi laajee ci man, man ku jege laa, damay nangu ñaanug kuy ñaan bu ma ñaanee, kon nañu ma wuyu te gëm ma, ndax ñu man a jub 186﴿ [Saaru Baqara, Aaya: 186], Waaye waxtu yii, ak anam yii, ak barab yii, dañu leen a gën a jagleel ag toppatoo.
Ñaan yu bawoo ci Alxuraan ak Sunna
Cant ñeel na Yàlla rekk, xéewal ak mucc yal na nekk ci ki nga xam ne amul Yonente buy ñëw ginnaawam.
1- {Ci turu Yàlla, miy yërëmaakoon bi, ci laay tàmbalee Mbooleem xeeti cant yi ñeel na Yàlla miy Boroom mbindéef yi 2 Moom miy yërëm ñépp ci àdduna jagleel ko jullit ñi ca allaaxira 3 Boroom bisub àtte ba 4 Yaw rekk lanuy jaamu, te ci yaw rekk lanuy sàkku ndimbal 5 Gindi nu ci yoon wu jub wi 6 Yoonu ñi nga xéewalal, wolif ñi nga mere, du caagine it ñu réer ñi 7} [Saaru Faatiha 1-7].
2- ﴾...Sunu Boroom nangul nu yaw yaay Aji-Dégg ji di Aji-Xam ji﴿ [Saaru Baqara, Aaya: 127].
3- ﴾...Te nga jéggal nu yaw yaay Jéggalaakoon bi di Yërëmaakoon bi﴿ [Saaru Baqara, Aaya: 128].
4- ﴾...Sunu Boroom, may nu lu baax ci àdduna, ak lu baax ci allaaxira, te musal nu ci mbugalu sawara﴿. [Saaru Baqara, aaya: 201].
5- ﴾...Dégg nanu te topp nanu, sa njéggal lanuy ñaan Yaw Sunu Boroom, te ci yaw la delluwaay ba﴿. [Saaru Baqara, Aaya: 285].
6- ﴾...Sunu Boroom, bul nu ko jàppe bu nu fàttee walla nu juum. Sunu Boroom, bul nu teg ay diis-diis ni nga ko tege woon ci ñi nu jiitu. Sunu Boroom, bul nu teg loo xam ne amunu ci kàttan. Te nga baal nu, te jéggal nu, te yërëm nu. Yaay sunu sang, dimbali nu ci kaw mbooloom yéefar yi﴿. [Saaru Baqara, aaya: 286]
7- ﴾Yaw sunu Boroom yàlla boo jengal sunuy xol ginnaaw ba nga nu gindee te may nu yërmànde ju bawoo fi yaw, Yaw rekk yaay maye 8﴿. [Saaru Aali Imraan, aaya: 8].
8- ﴾...Yaw Sunu Boroom, nun gëm nanu, jéggal nu sunuy bàkkaar, te fegal nu mbugalum Sawara﴿. [Saaru Aali Imraan, aaya 16].
9- ﴾...Yaw sama Boroom, may ma ci sa coobare njaboot gu baax, Yaw Boroom bi Aji-Dégg ñaan nga﴿. [Saaru Aali Imraan, aaya 38].
10- ﴾Yaw Sunu Boroom gëm nanu li nga wàcce topp nanu it Yonente bi, noo ngi ñaan nga boole nu ca way-seede ña 53﴿. [Saaru Aali Imraan, aaya 53].
11- ﴾...Yaw Sunu Boroom, jéggal nu sunuy bàkkaar ak sunug yàq ci sunuy mbir, te nga dëgëral sunuy ndëggu, te dimbali nu ci kaw yéefar yi﴿ [Saaru Aali Imraan, Aaya: 147].
12- ﴾..Yaw Sunu Boroom ! Sàkkuloo lii ci ag neen, tudd naa sag sell, yal na nga nu fegal mbugalum Sawara 191 Yaw Sunu Boroom Koo tàbbal Sawara, gàcceel nga ko, te tooñkat ya duñu am ndimbal 192 Yaw Sunu Boroom nun déy dégg nanu ab wootekat buy woote ci ngëm nu daal di gëm, Yaw Sunu Boroom, jéggal nu sunuy bàkkaar, te faral nu sunuy ñaawteef, te boo nuy ray, nga boole nu ak gaa yu baax ya 193. Yaw sunu Boroom yal na nga nu jox la nga nu digoon, te jaarale woon ko ca sa Yonente ya, te bul nu gàcceel keroog bis-pénc ba, yaw Yàlla, doo wuute ab dige 194﴿. [Saaru Aali Imraan, aaya yi 191-194].
13- ﴾...Yaw Sunu Boroom gëm nanu, noo ngi ñaan nga boole nu ca way-seede ña ﴿ [Saaru Al-Maa-ida, aaya: 83].
14- ﴾...Yaw Sunu Boroom, tooñ nanu sunu bopp, soo nu baalul, yërëm nu, kon dananu bokk ca way-ñàkk ña﴿. [Saaru Al-Ahraaf, Aaya: 23].
15- ﴾...Yaw Sunu Boroom yàlla boo nu boole ca tooñkat ya﴿. [Saarum Al-Ahraaf, Aaya: 47].
16- Yaw Yàlla ﴾Yaw yaay sunu Kilifa jéggal nu te yërëm nu, yaw yaay gën gi Jéggalaakoon 155 Te nga bindal nu yiwu àdduna jii ak yiwu allaaxira...﴿ [Saaru Al-Ahraaf, Aaya yi: 155-156].
17- {...Yàlla doy na ma, amul jenn yàlla ju nu war a jaamu ju dul moom te ci moom laay wéeru te moom moo di Boroom Aras ju màgg ja} [Saaru At-Tawba 129]
18- {Yaw Sunu Boroom yàlla bul nu def fitna ñeel tooñkat yi 85 Te nga musal nu ci sa yërmànde ci yéeféer yi 86} [Saaru Yuunus, Aaya yi: 85-86].
19- ﴾Mu ne: Sama Boroom, maa ngi muslu ci yaw ci ñaan la lu ma amul xam-xam. Te boo ma jéggalul te yërëm ma, dinaa bokk ci ñi pert 47﴿ [Saaru Huud, Aaya : 47].
20- «Yaw Yàlla, yaw ﴾... Miy Aji-Sàkk asamaan yi ak suuf si, yaay sama kilifa ci àdduna ak ca allaaxira, nanga ma faat fekk ma nekk jullit, te nga boole ma ak ñu baax ñi﴿. [Saaru Yuusufa, Aaya: 101] [9] [9] Xoolal ngir jariñu: téereb Al-Fawaa-id bu Ibnu Xayyim (xëtu 436) ak (437).
21- ﴾...Sama Boroom, maa ngi lay ñaan nga def dëkk bii di fu am kóolute, te nga soril ma man ak sama njaboot nuy jaamu ay xërëm﴿. [Saarum Ibraahiima, Aaya: 35].
22- ﴾Yaw Boroom bi def ma man ak samay doom ak samay sët nuy taxawal julli, te nga nangul nu sunu ñaan yaw sunu Boroom 40﴿ [Saaru Ibraahiima, Aaya: 40].
23- ﴾Yaw Sunu Boroom jéggal ma jéggal sama ñaari way-jur ak way-gëm ñi bis ba ñuy càmbar mbindeef yi 41﴿ [Saaru Ibraahima, aaya 41]
24- ﴾...Yaw Sunu Boroom may nu yërmànde ju bawoo fi yaw, te nga yéwénalal nu sunuy mbir mu tege ci njub﴿ [Saaru Al-Kahf, aaya: 10].
25- ﴾...Yaw sama Boroom na nga yaatal sama dënn 25 Te nga yombalal ma samay mbir 26 Te nga fecci sama làmmiñ 27 Ndax ñu xam sama wax 28﴿ [Saaru Taaha, aaya yi: 25-28].
26- ﴾...Yaw sama Boroom dolli ma xam-xam﴿ [Saaru Taaha, aaya: 114].
27- ﴾...Amul jenn Yàlla ju ñu war a jaamu ju dul yaw, tudd naa sag sell, man déy bokk naa ca tooñkat ya﴿ [Saaru Al-Anbiyaa, Aaya: 87].
28- ﴾...Yaw sama Boroom bul ma bàyyi ma wéet, Yaw de yaay ki fiy des﴿ [Saari Al-Anbiyaa, aaya: 89].
29- ﴾...Yaw Sama Boroom maa ngi muslu ci yaw ci jax-jaxali saytaane yi 97 Te maa ngi muslu ci yaw ñu di ma teewal 98﴿ [Saaru Al-Muuminuuna, aaya 97-98].
30- ﴾...Yaw Sunu Boroom nun déy gëm nanu, jéggal nu te yërëm nu, yaw yaay gën gi Yërëmaakoon﴿. [Saaru Al-Muuminuuna: 109].
31- ﴾...Yaw Sama Boroom jéggal ma te yërëm ma yaw yaay gën gi Yërëmaakoon﴿ [Saaru Al-Muuminuuna, aaya: 118].
32- ﴾Yaw sunu Boroom dëddale nu ak mbugalum sawara, mbugalam ma déy luy taqoo ak i ñoñam la 65 Ndaxte moom, ñaaw na ci ab daluwaay ak saxuwaay 66﴿ [Saaru Alfurxaan: 65-66].
33- ﴾...Yaw sunu Boroom, defal nu ci sunuy soxna ak sunuy doom ñuy seral xol, te nga def nu ay njiit ca ña ragal Yàlla﴿ [Saaru Alfurxaan, aaya: 74].
34- ﴾Yaw sama Boroom may ma xam-xam te boole ma ca way-sell ña 83 Te nga defal ma tudd gu rafet ci ñi mujj ñi 84 Te nga boole ma ci ñiy donn Àjjanay xéewal ga 85﴿ [Saaru As-Suharaa, aaya yi: 83-85].
35- ﴾Te bul ma toroxal bis ba ñuy dekki 87 Bis ba alal dul jariñ, mbaa ay doom 88 Ku dul ki ñëw ci Yàlla ak xol bu mucc 89﴿ [Saaru As-Suharaa, Aaya yi: 87- 89].
36- ﴾... Yaw sama Boroom, nanga ma baaxe may sant ci xéewal gi nga ma defal man ak samay way-jur, te may jëf jëf ju baax joo gërëm te nga may ma ci sa yërmànde ma bokk ca sa jaam ñu baax ña﴿ [Saaru An-Namli, aaya 19].
37- ﴾... Yaw sama Boroom man déy tooñ naa sama bopp na nga ma jéggal...﴿ [Saaru Al-xasas : 16].
38- ﴾... Yaw sama Boroom musal ma ci tooñkat yi﴿ [Saaru Al-xasas, Aaya: 21].
39- ﴾...Amaana sama Boroom gindi ma teg ma ca yoon wu jub wa﴿ [Saaru Al-xasas, Aaya: 22].
40- ﴾... Yaw sama Boroom, man déy ku yittewoo laa li nga may wërsëgale ci yiw﴿ [Saaru Al-xasas, aaya: 24]
41- ﴾...Sama Boroom, dimbali ma kaw yàqkat yi﴿ [Saaru Al-Ankabuut, Aaya: 30].
42- ﴾Yaw sama Boroom may ma njaboot yu bokk ca way-sell ña 100﴿ [Saaru As-Saaffaati, aaya 100].
43- ﴾... Yaw sama Boroom yenkeewal ma may sant ci sa xéewal yi nga ma xéewalal ak samay ñaari way-jur, ak may jëf jëf ju yiw joo gërëm, te nga yéwénalal ma ci samay sët , man déy tuub naa jëm ci yaw, te man mii ci jullit ñi laa bokk﴿ [Saaru Al-Ahqaaf, aaya: 15].
44- ﴾...Yaw sunu Boroom, jéggal nu, nun ak sunu mbokk yi ñu jiitu ci ngëm, te bul bàyyi genn mbañeel ci sunuy xol jëm ci ñi gëm, yaw sunu Boroom kuy ñeewant nga Aji-Yërëmaakoon nga﴿ [Saaru Al-Hasri, aaya: 10].
45- {... Yaw sunu Boroom ci yaw lanuy wakkirlu, te ci yaw lanuy dellu, te ci yaw la lépp di mujj} [Saaru Al-Mumtahana, Aaya: 4].
46- ﴾Yaw sunu Boroom, bul nu def mukk fitna ci loxoy yéeféer yi, te nanga nu jéggal, yaw yaa di Boroom Kàttan gi, di ku Xereñ ki 5﴿ [Saaru Al-Mumtahanatu, aaya: 5]
47- ﴾Sama Boroom, jéggal ma, ak sama ñaari way-jur, ak képp ku dugg ci sama kër di ku gëm, ak góor ñi gëm, ak jigéen ñi gëm...﴿ [Saaru Nuuh, Aaya: 28].
48- ﴾...Yaw sunu Boroom mottalil nu sunug leer, te jéggal nu, yaw déy lépp nga man﴿. [Saaru At-Tahriim, aaya: 8].
49- «Yaw Yàlla, gindi ma ci li ñu wuute ci dëgg ci sa ndigal, ndaxte Yaw, yaay gindi ku la soob jëme ci yoon wu jub wi»[10]. [10][ Lu ñu jukkee la ci Saaru Baqara, Aaya: 213].
Allaahumma ihdinii limaxtulifa fiihi minal haqi bi isnika, innaka tahdii man tasaa-u ilaa siraatim mustaxiim,
50- «Yaw Yàlla sunu Boroom may ma xereñte gi nga xam ne ko a ko may may nga ko yiw wu bari.»[11]. [11][ Lu ñu jukkee la ci saaru Al-Baqara: aaya 269]."
Allaahumma aatinii al hikmata, allatii man uutiihaa, faxad uutiya xayran kasiiran.
51- «Yaw Yàlla, dëgëral ma ci kàddu gu sax gi ci dundug àdduna ak ca allaaxira»[12]. [12] [Lu ñu jukkee la ci Saaru Ibraahiima, Aaya : 27].
Allaahumma sabbitnii bilqawlis-saabiti fil hayaatid-dounyaa wa fil aaxirati
52- «Yaw Yàlla sunu Boroom noo ngi lay ñaan nga bëggloo nu ngëm, te nga taaral ko ci sunuy xol, te nga sibloo nu weddi, ak bàkkaar, ak moy Yàlla, te nga def nu nu bokk ci ñi jub»[13]. [13][Lu ñu jukkee la ci Saaru Alhujraat, aaya: 7].
Allaahumma habbib ilaynal iimaana wa zayyinhu fii xuluubinaa, wa karrih ilaynal kufra wal fusuuqa wal hisyaana, wajhalnaa minar raasidiina.
53- «Yaw Yàlla, musal ma ci nayug sama bakkan, te boole ma ci ñi texe»[14]. [14] [Jëlees na ko ci Saaru At-Taxaabuni, aaya : 16].
Allaahumma xinii suhha nafsi wajhalnii minal muflihiina
54- «Yaw Yàlla, may nu lu baax ci àdduna, ak lu baax ci allaaxira, te musal nu ci mbugalu sawara»[15]. [15] Buxaarii, ci limatu (4522), ak limatu (6389), ak Muslim, ci limatu (2690).
Alaahumma aatinaa fid dunyaa hassanatan, wa fil aaxirati hassanatan, wqinaa hazaaban naari.
55- « Yaw Yàlla, ma ngi muslu ci yaw ci fitnay sawara ak mbugalum sawara, ak ci fitnay bàmmeel, ak mbugalum bàmmeel, ak ayub fitnay alal, ak ayub fitnay ñàkk, Yaw Yàlla, maa ngi muslu ci yaw ci ayub fitnay Dajjaal, Yaw Yàlla, raxasal sama xol ak ndoxum galaas ak lay, te setal sama xol ci bàkkaar yi kem ni nga setale yére bu weex ci tilim, te soril ma ak samay bàkkaar kem ni nga soreele penku ak sowwu, Yaw Yàlla, maa ngi muslu ci yaw ci tàyyeel ak bàkkaar ak bor » [16]. [16] Buxaarii, ci limatu (832), ak Muslim, ci limatu (589).
Allaahumma innii ahuusu bika min fitnatin-naari wa hasaabin-naari, wa fitnatil xabri, wa hasaabil xabri, wa sarri fitnatil xinaa, wa sarri fitnatil faqri, Allaahumma innii ahuusu bika min sarri fitnatil masiihi Ad-Dajjaal, Allaahumma ixsil xalbii bimaa-issalji wal baradi, wa naqi xalbii minal xataayaa kamaa naqayta assawbal abyada minad danasi, wa baahid baynii wa bayna xataayaaya kamaa baahadta baynal masrixi wal wal maxribi, allaahumma innii ahuusu bika munal kasali, wal mahsami, wal maxrami.
56- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi muslu ci yaw ci ag lott, ak tàyyeel, ak ragal, ak màggat, ak nay, maa ngi muslu ci yaw ci mbugalum bàmmeel, ak fitnay dund ak dee»[17]. [17] Buxaarii, ci limatu (2823), ak Muslim, ci limatu (2706).
Alaahuma inni ahuusu bika minal hajsi, wal kasali, wal jubni, wal harami, wal buxli, wa ahuusu bika min hasaabilqabri, wa min fitnatil mahyaa wal mamaat.
57- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi muslu ci yaw ci coonay balaa, ak texeedi, ak dogal bu ñaaw, ak ndokkug noon yi»[18]. [18] Buxaarii, ci limatu (6347), ak Muslim, ci limatu (2707), te ay baatam mooy: « Yónente bi -yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc- daan na muslu ci tarub nattu, ak dabug tiis, ak dogal bu ñaaw, ak ndokkug noon yi»
Allaahumma inni ahuusu bika min jahdil balaa, wa darakis saqaa, wa suu-il xadaa, wa samaatatil ahdaa.
58- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi lay ñaan nga yéwénalal ma sama diine ji nga xam ne mooy aar samay mbir, te nga baaxal sama àdduna ji nga xam ne fi laay dund, te nga baaxal sama allaaxira ja nga xam ne mooy sama delluwaay, te nga def dund gi di lu may dolli yiw, nga def samag dee muy lu may noppal ci wépp ay»[19]. [19] Muslim génne na ko ci limatu (2720).
Allaahumma aslih lii diinii allasii huwa hismatu amrii, wa aslih lii dunyaaya allatii fiihaa mahaasii, wa aslih lii aaxiratii allatii fiihaa mahaadii, wajhalil hayaata ziyaadatan lii fii kulli xayrin, wajhalil mawta raahatan lii min kulli sarr.
59- «Yàlla sama Boroom maa ngi lay ñaan ag njub, ak ragal la, ak fegu ak doylu»[20]. [20] Muslim génne na ko ci limatu (2721).
Allaahumma inni as-aluka al hudaa, wat-tuqaa, wal hafaafa, wal xinaa.
Allaahumma innii ahuusu bika minal hajsi, wal kasali, wal jubni, wal buxli, wal harami, wa hasaabil xabri, Allaahumma aati nafsii taqwaahaa, wa zakkihaa anta xayru man zakkaahaa, anta waliyyuhaa wa mawlaahaa, Allaahumma innii ahuusu bika min hilmin laa yanfahu, wa min xalbin laa yaxsahu, wa min nafsin laa tasbahu, wa min dahwatin laa yustajaabu lahaa.
61- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi lay ñaan nga gindi ma te jubal ma, Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi lay ñaan ag gindiku ak ug njub»[22]. [22] Muslim génne na ko ci limatu (2725).
Allaahumma ihdinii wa saddidnii, Allaahumma innii as alukal hudaa was sadaad.
62- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi muslu ci yaw ci deñug say xéewal ak coppikug sag jàmmal, ak mbetteelug say tiis, ak sam mer»[23]. [23] Muslim moo ko génne, ci limatu (2739).
Allaahumma innii ahuusu bika min zawaali nihmatika, wa tahawwuli haafiyatika, wa fujaahati niqmatika, wa jamiihi saxatika
63- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi muslu ci yaw ci ayu li ma def, ak ci ayu li ma deful»[24]. [24] Muslim génne na ko ci limatu (2716).
Allaahumma innii ahuusu bika min sarri maa hamiltu, wa min sarri maa lam ahmal.
64- «Yaw Yàlla, barilal sama alal, ak samay doom, te baarkeelal ma ci li nga ma may»[25], «[guddalal sama fan ci topp la, te rafetal samay jëf,] te jéggal ma»[26]. [25] Li koy firndeel mooy ñaan gi Yonnente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc ñaanal Anas: «Yaw Yàlla, barilal alalam ak ay doomam, te nga baarkeelal ko ci li nga ko jox» Buxaarii, ci limatu (1982), ak Muslim, ci limatu (660). [26] Buxaarii ci Al-Adab Al-Mufrad, ci limatu (653), te Albaanii wéral na ko ci Silsilatu Al-Ahaadiisi As-Sahiiha, ci limatu (2241), ak ci Sahiihu Al-Adabi Al-Mufrad, xëtu (244), te li nekk ci diggante ñaari koros yi, waxi Yonnente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc moo koy firdeel, bi ñu ko laajee ne: Kan moo gën ci nit ñi? Mu tontu ne: «Ki fanam gudd te jëfam rafet», At-Tirmisii, ci limatu (2329), ak Ahmad, ci limatu (17716), te Albaanii wéral na ko ci Sahiihu At-Tirmisii (2/ 271). Te laaj naa sunu Sëriñ bu tedd bi Ibnu Baas, yal na ko Yàlla yërëm, ci mbirum ñaan loolu ak ndax sunna la? Mu tontu ne: (Waaw).
Allaahumma aksir maalii, wa waladii, wa baarik lii fiimaa ahtaytanii [wa atil hayaatii halaa taahatika, wa ahsin hamalii,] waxfirlii
65- «Amul kenn ku nu war a jaamu ku dul Yàlla, Aji-Màgg ji Aji-Lewet ji, amul kenn ku nu war a jaamu ku dul Yàlla, Boroom Aras ju Màgg ji, amul kenn ku nu war a jaamu ku dul Yàlla, Boroom asamaan yi, Boroom suuf si, di Boroom Aras ju tedd ji»[27]. [27] Buxaarii, ci limatu (6345), ak Muslim, ci limatu (2730).
Laa ilaaha illal Laahul Hasiimul Haliim, laa ilaaha illal Laahu Rabbul arsil hasiim, laa ilaaha illal Laahu Rabbus samawaati, wa Rabbul ardi, wa Rabbul arsil kariim
66- «Yàlla sunu Boroom sa yërmànde dong laa yaakaar, kon bul ma bàyyi ak sama bopp luy toll ni xefu bët, maa ngi lay ñaan nga yéwénalal ma sama mbir yépp, amul kenn ku nu war a jaamu ku dul yaw»[28]. [28] Abuu Daawuda, ci limatu (5090), ak Ahmad, (5/42), te Al-Albaanii rafetlu na ko ci Sahiihu Abuu Daawuda (3/250), ak ci Sahiihul Adabu Al-Mufrad (260), te boroom xam-xam bu mag bi Ibn Baas rafetlu na itam càllaleem gi ci Tuhfatul Axyaar ci xëtu (24).
Allaahumma rahmataka arjuu falaa takilnii ilaa nafsii tarfata haynin, wa aslih lii saanii kullahu laa ilaaha illaa anta
67- «Amul jenn Yàlla ju ñu war a jaamu ju dul yaw, tudd naa sag sell, man déy bokk naa ca tooñkat ya»[29]. [29] At-Tirmisii, ci limatu (3505), ak Al-Haakim, te wéral na ko te As-Sahabii ànd na ci ak moom (1/ 505), te Al-Albaanii wéral ko ci Sahiihu At-Tirmisii (3/ 168), te lii mooy kàddoom: «Ñaanug Sin-Nuun (Yuunusa) ba mu ñaanee fekk mu nekk ca biir jën wa: {Amul keneen ku ñuy jaamu ci dëgg ku dul Yaw, sell nga, man kat bokkoon naa ci tooñkat yi} [Al-Anbiyaa: 87], ndaxte amul benn jullit bu ko mus a ñaane ci lenn mukk, lu dul ne Yàlla nangul na ko ko».
Laa ilaaha illaa anta, subhaanaka innii kuntu minaz zaalimiin.
68- «Yaw Yàlla sunu Boroom man sa jaam laa, di doomu sab jaam, di doomu sab jibéer, samag nos moo ngi ci sa loxo, say àtte mooy wéy ci man, say dogal ci man lu maandu la, maa ngi lay ñaan ci sa wépp tur woo tudde sa bopp, walla nga wàcce ko ci sa Téere bi, walla nga xamal ko kenn ci sa mbindeef yi, walla nga téye ko ci sa xam-xamu kumpa ba: nga def Alxuraan muy sama naatàngey xol, di sama leeru dënn, di wuññi samay njàqare, di dindi samay jaaxle»[30]. [30] Ahmad, (1/ 391, 452), ak Al-Haakim (1/ 509), Al-Haafis wax na ne hadiis bu rafet la ci Taxriiju Al-Askaar, te Al-Albaanii wéral na ko ci Taxriiju Al-Kalim At-Tayyib (xëtu 73).
Allaahumma innii abduka ibnu abdika ibnu amatika, naasiyatii biyadika, maadin fiyya hukmuka, hadlun fiyya xadaa-uka, as-aluka bikulli ismin huwa laka sammayta bihi nafsaka, aw ansaltahu fii kitaabika, aw hallamtahu ahadan min xalqika, aw istasarta bihii fii ilmil xaybi hindaka, an tajhalal Xuraana rabiiha xalbii, wa nuura sadrii, wa jalaa-a husnii, wa sahaaba hammii.
69- «Yaw Yàlla sama boroom yaw miy Aji-Wëlbëti xol yi, maa ngi lay ñaan nga jëmale sama xol ci topp la»[31]. [31] Muslim (ci limatu 2654).
Allaahumma musarrifal quluubi, sarrif quluubanaa halaa taahatika.
70- «Yaw miy Aji-Wëlbëti xol yi, maa ngi lay ñaan nga saxal sama xol bi ci sa diine ji»[32]. [32] At-Tirmisii, ci limatu (3522), ak Ahmad (4/ 182), ak Al-Haakim (1/ 525) ak (528), wéral na ko te AS-Sahabii ànd na ci ak moom, te Al-Albaanii wéral na ko ci Sahiihul Jaamih (6/ 309), ak Sahiihu At-Tirmisii (3/ 171). Ummu Salamata yal na ko Yàlla gërëm nee na: (Lii moo gënoona bari ci ñaanam yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc).
Yaa muqallibal xuluubi sabbit xalbii alaa diinika
71- «Yaw Yàlla sama Boroom maa ngi lay ñaan jàmmi àdduna ak allaaxira»[33]. [33] At-Tirmisii, ci limatu (3514), ak Buxaarii ci Al-Adabu Al-Mufrad, ci limatu (726), te kàddu gi ci At-Tirmisii mooy: «Ñaanleen Yàlla jàmmi àdduna ak allaaxira», ak ci geneen kàddu: «Ñaanleen Yàlla njéggal ak jàmm; ndax mayuñu kenn, ginnaaw yaqiin, lu gën jàmm», Albaanii wéral na ko ci Sahiihu Ibnu Maaja (3/ 180) ak (3/ 185) ak (3/ 170), te amna yeneen kàddu yu koy seedee, xool ko ci: Musnadu Imaam Ahmad, ci toftaleg Ahmad Saakir (1 /156-157).
Allaahumma innii as-aluka alhaafiyata fid dunyaa wal aaxirati
72- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi lay ñaan nga rafetal sunug mujj ci mbir yépp, te nga musal nu ci toroxtàngey àdduna , ak mbugalum allaaxira»[34]. [34] Ahmad (4/181), ak At-Tabaraanii ci Al-Kabiir (2/33/1169), ak ci Ad-Duhaa ci limatu (1436), ak Ibnu Hibbaan ci limatu (2424, 2425) (Mawaarid). Al-Haafis Al-Haysamii wax na ci Majmahus Sawaa-id (10/178): (Nettalikati Ahmad yi ak benn ci ay càllaley At-Tabaraanii yi ñu wóor lañu).
Allaahumma ahsin haaqibatana fil umuuri kullihaa, wa ajirnaa min xisyid dunyaa wa hasaabil aaxirati.
73- «Yaw sama Boroom maa ngi lay ñaan nga jàppale ma te bul dimbali kenn ci sama kaw, ak nga may ma ndam te bul may kenn ndam ci sama kaw, ak nga pexeel ma te bul pexe ci sama kaw, te nga gindi ma, ak nga yombal ci man ag njub, ak nga dimbali ma ci képp ku bew ci sama kaw, Yaw sama Boroom, def ma ma di ku lay sant lu bari, di ku lay tudd lu bari, di ku lay ragal lu bari, di ku lay topp lu bari, di kuy toroxlu ci yaw, di ku lay dëkk a ñaan, di tuub di dellu ci yaw, Yaw sama Boroom, nangul samag tuub, ak nga raxas sama bàkkaar, ak nga nangu samag ñaan, ak nga dëgëral sama lay, ak nga gindi sama xol, ak nga jubal sama làmmiñ, ak nga dindi soxor ci sama xol»[35]. [35] Buxaarii ci Al-Adabu Almufrad ci limatu (664) ak (665), ak Abuu Daawuda ci limatu (1510) (1511), ak At-Tirmiisii ci limatu (3551), ak Ibn Maajah ci limatu (3830), ak Ahmad (1/ 127), ak Al-Haakim te wéral na ko te AS-Sahabii ànd na ak moom (1/ 519), te Albaani wéral na ko ci Sahiihu Abuu Daawuda (1/ 414), ak ci Sahiihu At-Tirmiisii (3/ 178).
Rabbi ahinnii walaa tuhin halayya, wansurnii walaa tansur halayya, wamkur lii walaa tamkur halayya, wahdinii wa yassiril hudaa ilayya, wansurnii halaa man baxaa halayya, Rabbi ijhalnii laka sakkaaran, laka zakkaaran, laka rahhaaban, laka mitwaahan, ilayka muxbitan awwaahan muniiban, Rabbi taqabbal tawbatii, waxsil hawbatii, wa ajib dahwatii, wa sabbit hujjatii, wahdi qalbii, wa saddid lisaanii, waslul saxiimata qalbii.
74- «Yaw Yàlla sunu Boroom noo ngi lay ñaan yiw yi la sa Yonente ba Muhammat -yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc- ñaanoon, noo ngi muslu ci yaw ci ay yi sa Yonnente ba Muhammat muslu woon ci yaw, te yaw yaay ki nuy sàkku ndimbal, te ci yaw la ag jottali aju, te pexe amul kàttan amul lu dul ci Yàlla»[36]. [36] At-Tirmisii, ci limatu (3521), ak Ibn Maaja, ci limatu (3846), ci maanaam, te At-Tirmisii nee na: "Hadiis bii rafet na tumurànke na", Albaanii wéradil na ko ci Dahiifu At-Tirmisii, xëtu (387).
Allaahumma innaa nas-aluka min xayri maa sa-alaka minhu nabiyyuka Muhammadun salal Laahu halayhi wa sallam, wa nahuusu bika min sarri mastahaasa minhu nabiyyuka Muhammadun salal Laahu halayhi wa sallam, wa antal mustahaanu, wa halaykal balaax, wa laa hawla wa laa xuwwata illaa billaah.
75- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi muslu ci yaw ci ayu samag dégg, ak ayu samag gis, ak ayu sama làmmiñ, ak ayu sama xol, ak ayu sama Maniyyu»[37]. [37] Abuu Daawuda, ci limatu (1551), ak At-Tirmisii, ci limatu (3492), ak An-Nasayi, ci limatu (5470), ak ñeneen. Al-Albaanii wéral na ko ci Sahiihu At-Tirmisii (3/ 166), ak Sahiihu An-Nasaa-ii (3/ 1108).
Allaahumma innii ahuusu bika min sarri samhii, wa min sarri basarii, wa min sarri lissanii, wa min sarri xalbii, wa min sarri maniyyii
76- «Yaw Yàlla sunu boroom maa ngi muslu ci yaw ci siti, ak ug ndof, ak ngaana, ak feebar yu bon»[38]. [38] Abuu Daawuda, ci limatu (1554), ak Nasaa-ii, ci limatu (5493), ak Ahmad (3/ 192), te Al-Albaanii wéral na ko ci Sahiihu An-Nasaa-ii, (3/ 1116), ak Sahiihu At-Tirmisii (3/ 184).
Allaahumma innii ahuusu bika minal barasi, wal junuuni, wal jusaami , wa min sayyi-il asqaam.
77- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi muslu ci yaw ci jikkó ak jëf ak bànneex yu bon yi»[39]. [39] At-Tirmisii, ci limatu (3591), ak Ibnu Hibbaan, ci limatu (2422) (Mawaarid), ak Al-Haakim (1/ 532), ak At-Tabaranii ci Al-Kabiir, (19/19 /36). Te Albaanii wéral na ko ci Sahiihu At-Tirmisii, (3/ 184).
Allaahumma innii Ahuusu bika min munkaraatil axlaaqi, wal ahmaali, wal ahwaa.
78- «Yaw Yàlla sunu Boroom yaw de Aji-Baale nga ku tedd nga, ku bëgg a baale nga kon baal ma»[40]. [40] Tirmisii, ci limatu (3513), ak Nasaa-ii ci Al-Kubraa, ci limatu (7712), te Albaani wéral na ko ci Sahiihu At-Tirmisii (3/ 170).
Allaahumma innaka hafuwwun kariimun tuhibbul hafwa fahfu hannii
79- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi lay ñaan may def lu baax, tey bàyyi lu bon, ak bëgg way-ñàkk ñi, nga jéggal ma te yërëm ma, boo nammee fitna ci aw xeet na nga ma faat ba doo ma fitnaal, maa ngi ñaan nga def ma ma bëgg la bëgg ku la bëgg, ak ma bëgg jëf ju may jegeele ci bëgg la»[41]. [41] Ahmad génne na ko ci kàddoom (5/ 243), ak Tirmisii, ci limatu (3235), ci lu niru ak moom, te rafetal na ko, te wax ne: laaj naa Muhammat ibn Ismaahiil -maanaam Al-Buxaarii- mu wax ne: "Lii hadiis bu rafet la bu wér la", te ci mujjantalu hadiis bi Yonnente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc wax na ne: «moom de dëgg la, kon jàngleen ko te xam ko», ak Al-Haakim (1/ 521), te Al-Albaanii wéral na ko ci Sahiihu At-Tirmisii (3/ 318)."
Allaahumma innii as-aluka fihlal xayraati, wa tarkal munkaraati, wa hubbal masakiini, wa an taxfira lii, wa tarhamanii, wa isaa aradta fitnata xawmin fa tawaffanii xayra maftuunin, wa as-aluka hubbaka, wa hubba man yuhibbuka, wa hubba hamalin yuqarribunii ila hubbika.
80- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi lay ñaan wépp yiw: ya ca sori ak ya ca jege, ya ma ca xam ak ya ma ca xamul, maa ngi muslu ci yaw ci bépp ay, ya ca jege ak ya ca sori, ya ma ca xam ak ya ma ca xamul. Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi lay ñaan ci yiw li la sa jaam bi di sa Yonnente bi ñaan, te maa ngi muslu ci yaw ci ay li la sa jaam bi di sa Yonnente bi muslu ci yaw. Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi lay ñaan Àjjana, ak lépp luy jegeele ci moom, ci wax mbaa jëf, te maa ngi muslu ci yaw ci Sawara, ak lépp luy jegeele ci moom, ci wax mbaa jëf, te maa ngi lay ñaan nga def bépp dogal boo ma dogalal, mu doon yiw»[42]. [42] Ibn Maaja, ci limatu (3846), ci ay kàddoom, ak Ahmat (6/ 134), te kàddug yokkute gu ñaareel gi moom la ñeel, ak Al-Haakim te wéral na ko, te As-Sahabii dëppoo na ci ak moom (1/ 521), te kàddug yokkute gu njëkk gi moom la ñeel, te Al-Albaanii wéral na ko ci Sahiihu Ibn Maaja (2/ 327).
Allaahumma innii as-aluka minal xayri kullihii: haajilihi wa aajilihi, maa halimtu minhu wa maa lam ahlam, wa ahuusu bika minas sarri kullihi haajilihi wa aajilihi, maa halimtu minhu wa maa lam ahlam. Allaahumma innii as-aluka min xayri maa sa-alaka abduka wa nabiyyuka, wa ahuusu bika min sarri mastahaasa bika minhu abduka wa nabiyyuka. Allaahumma innii as-alukal jannata, wa maa qarraba ilayhaa min qawlin aw hamalin, wa ahuusu bika minan naari wa maa xarraba ilayhaa min xawlin aw hamalin, wa as-aluka an tajhala kulla xadaa-in xadaytahu lii xayran.
81- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi lay ñaan nga sàmm ma may aji-taxaw ci lislaam, nga sàmm ma may aji-toog ci lislaam, nga sàmm ma may aji-tëdd ci lislaam, ma lay ñaan nga bañ a def samay noon ak aji-soxor di ma ndokk, Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi lay ñaan bépp yiw boo xam ne ay dencukaayam a ngi ci sa loxo, te maa ngi muslu ci yaw ci bépp ay boo xam ne ay dencukaayam a ngi ci sa loxo»[43]. [43] Al-Haakim (1/ 525) weral na ko te As-Sahabii ànd na ci ak moom, te Al-Albaanii rafetlu na ko ci Sahiihul Jaamih (2/ 398), ak ci Silsilatul Ahaadiisi As-Sahiiha (4/ 54), ci limatu (1540).
82- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi lay ñaan nga may nu ci ag ragal Yàlla luy dox sunu diggante ak di la moy, ak ci di la topp ci lu nuy eggale ca sa Àjjana ja, ak ci kóolute luy woyofal ci nun musibay àdduna, Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi lay ñaan nga xéewalal nu ci sunu dégg gi ak sunu gis gi, ak sunu kàttan gi fii ak yaa ngi nuy dundal, te nga def ko mu des ci nun, te nga fayyul nu ci kaw ñi nu tooñ, te nga dimbali nu ci kaw ñi nu noonoo, te bul def sunu musiba ci sunu diine, te bul def àdduna sunu mébét mi gën a rëy, du caagine sunu dayob xam-xam, te bul xirtal ci sunu kaw ku nu dul yërëm»[44] . [44] At-Tirmisii, ci limatu (3502), ak Al-Haakim (1/ 528) te wéral na ko te AS-Sahabii ànd na ci ak moom, ak Ibnus-Sunnii, ci limatu (446), te Al-Albaanii rafetlu na ko ci Sahiihu At-Tirmisii (3/ 168), ak Sahiihul Jaamih (1/ 400).
Allaahumma ihfasnii bil-islaami xaa-iman, wahfasnii bil-islaami xaa-idan, wahfasnii bil-islaami raaqidan, walaa tusmit bii haduwwan walaa haasidan, Allaahumma inni as-aluka min kulli xayrin xazaa-inuhu biyadika, wa ahuusu bika min kulli sarrin xazaa-inuhu biyadika.
Allaahumma iqsim lanaa min xasyatika maa tahuulu bihi baynanaa wa bayna mahaasiika, wa min taahatika maa tuballixunaa bihi jannataka, wa minal yaqiini maa tuhawwinu bihi halaynaa masaa-ibad dunyaa, Allaahumma mattihnaa bi asmaahinaa, wa absaarinaa, wa quwwaatinaa maa ahyaytanaa, wajhalhul waarisa minnaa, wajhal saaranaa halaa man salamanaa, wansurnaa halaa man haadaanaa, wa laa tajhal musiibatanaa fii diininaa, wa laa tajhalid dunyaa akbara hamminaa, wa laa mablaxa hilminaa, wa laa tusallit halaynaa man laa yarhamunaa
83- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi muslu ci yaw ci buqat, di muslu ci yaw ci nay, di muslu ci yaw ñu delloo ma ca dund ga gën a doyadi, tey muslu ci yaw ci fitnay àdduna ak mbugalum bàmmeel» [45]. [45] Buxaarii, ci limatu (2822).
Allaahumma inni ahuusu bika minal jubni, wa ahuusu bika minal buxli, wa ahuusu bika min an uradda ilaa arsalil humuri, wa ahuusu bika min fitnatid dunyaa wa hasaabil xabri.
84- «Yaw Yàlla sunu Boroom jéggal ma samay njuumte, ak samag réer, ak samag jéggi-dayo ci samay mbir, ak li nga xam ci man, yaw Yàlla sunu Boroom jéggal ma samay caaxaan, ak samag farlu, ak samay njuumte, ak samag tayyeef, ak loolu lépp nekk ci man»[46]. [46] Dëppoo nañu ci: Buxaarii, ci limatu (6398), ak Muslim, ci limatu (2719).
Allaahumma ixfir lii xatii-atii, wa jahlii, wa israafii fii amrii, wa maa anta ahlamu bihi minnii, Allaahumma ixfir lii hazlii, wa jiddii, wa xata-ii, wa hamdii, wa kullu saalika hindii,
85- «Yaw Yàlla Sunu Boroom man de tooñ naa sama bopp tooñ gu bari, te kenn du jéggale bàkkaar ku dul yaw, maa ngi lay ñaan nga jéggal ma njéggal lu bawoo fi yaw, te nga yërëm ma, yaw Yàlla Jéggalaakoon bi di Yërëmaakoon bi» [47]. [47] Dëppoo nañu ci: Buxaarii, ci limatu (834), Muslim, ci limatu (2705).
Allaahumma innii salamtu nafsii sulman kasiiran, wa laa yaxfirus sunuuba illaa anta, faxfir lii maxfiratan min hindika, warhamnii innaka antal xafuurur rahiim.
86- «Yaw Yàlla sunu Boroom ci yaw rekk laa jébbalu, te yaw rekk laa gëm, te ci yaw rekk laa wéeru, te ci yaw rekk laay dellu, te ci yaw rekk laay xulóo. Yaw Yàlla sunu Boroom, maa ngi muslu ci sa teddnga, amul keneen ku ñu war a jaamu ku dul yaw, ci nga réeral ma, yaw yaay Aji-Dund ji dul dee mukk, te jinne yi ak nit ñi ñoom dañuy dee» [48]. [48] Dëppoo nañu ci: Buxaarii, ci limatu (6398), ak Muslim, ci limatu (2719).
Allaahumma laka aslamtu, wa bika aamantu, wa halayka tawakkaltu, wa ilayka anabtu, wa bika xaasamtu. Allaahumma innii ahuusu bi hissatika laa ilaaha illaa anta an tudillanii, antal hayyul lasii laa yamuutu, wal jinnu wal insu yamuutuun.
87- «Yaw Yàlla sunu Boroom noo ngi lay ñaan nga defal nu luy waral sa yërmànde, ak luy waral sag njéggal, ak ug mucc ci bàkkaar, ak am wépp yiw, ak texe ci Àjjana, ak mucc ci Sawara»[49]. [49] Al-Haakim (1/ 525), te wéral na ko, te AS-Sahabii ànd na ci ak moom, ak Al-Bayhaqii ci Ad-Dahawaat, ci limatu (206), te nga xool: Al-Askaar bu An-Nawawii, xëtu (340), te gëstukat bi Abdul xaadir Arnaahuut rafetlu na ko.
Allaahumma innaa nassaluka muujibaati rahmatika, wa hasaa-ima maxfiratika, wassalaamata min kulli issmin, wal xaniimata min kulli birrin, wal fawza bil jannati, wan najaata minan naar.
88- «Yaw Yàlla sunu Boroom jéggalal way-gëm yu góor yi ak way-gëm yu jigéen yi»[50]. [50] Ngir hadiisu Hubaada yal na ko Yàlla gërëm, mu wax ne: Dégg naa Yonente bi yal na Yàlla dolli xéewal ak jàmm ci moom muy wax naan: «Képp ku ñaanal ag njéggal way-gëm yu góor yi ak way-gëm yu jigéen yi, Yàlla dina ko bindal ag tiyaaba ci bépp way-gëm gu góor ak way-gëm gu jigéen», At-Tabaraanii moo ko soloo ci Al-Kabiir (5/ 202), ci limatu (5092) ak (3/ 334) ak ci limatu (2155), te Al-Haysamii jàppe na càllaleem lu baax ci Majmahu As-Sawaa-id (10/ 210), te Al-Albaanii jàppe na ko lu fafetat ci Sahiihul Jaamih, ci limatu (5902, 5/ 242).
Allaahumma ixfir lil muuminiina wal muuminaat
89- «Yaw Yàlla sunu Boroom jéggal ma samay bàkkaar, te yaatalal ma sama kër, te baarkeelal ma ci li nga ma wërsëgal»[51]. [51] Ahmad, ci limatu (16599), ak limatu (23114), ak limatu (23188), ak At-Tirmisii, ci limatu (3500), te gëstukati Musnad bi wax nañu, (27/ 144), ak ci (38/ 197), ak ci (38/ 145): (lu rafet la ngir beneen hadiis).
Allaahumma ixfir lii sanbii, wa wassih lii fii daarii, wa baarik lii fiimaa rasaqtanii.
90- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi lay ñaan ci sa ngëneel ak sa yërmànde, ndax kenn amu ko ku dul yaw»[52]. [52] At-Tabaraanii moo ko génne. Al-Haysamii wax na ci Majmahu As-Sawaa-id (10/159) ne: "Ñi ko jottali ñooy jottalikatu Sahiih bi, ba mu des Muhammat ibnu Siyaad, te moom nit ku ñu wóolu la", te Al-Albaanii wéral na ko ci Sahiihul Jaamih, (1/404), ci limatu (01278).
Allaahumma inni as-aluka min fadlika wa rahmatika, fa innahu laa yamlikuhaa illaa anta.
91- «Yaw Yàlla Sunu Boroom maa ngi muslu ci yaw ci ag màggat, ak ug daanu fu kawe, ak ug màbb, ak ug njàqare, ak ug lab, ak ug lakk, maa ngi muslu ci yaw Saytaane di ma laal bu may faatu, di muslu ci yaw may faatu di aji-dummóoyu sa yoon wi, maa ngi muslu ci yaw ma dee ci ag fett»[53] . [53] Abuu Daawuda génne na ko, ci limatu (1552), ak An-Nasaa-ii, ci limatu (5531), ak limatu (5532), te Albaanii wéral na ko ci Sahiihu An-Nasaa-ii (3/ 1123), ak Sahiihu Sunani Aii Daawuda (1/ 425).
Allaahumma innii ahuusu bika minal harami, wattaraddii, wal hadmi, wal xammi, wal xaraqi, wal haraqi, wa ahuusu bika an yataxabbataniyas saytaanu hindal mawti, wa ahuusu bika an amuuta fii sabiilika mudbiran, wa ahuusu bika an amuuta ladiigan.
92- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi muslu ci yaw ci xiif, ndax moom kat dëkkaale gu bon la, maa ngi muslu ci yaw ci wor, ndax moom kat mbóot la gu bon.»[54]. [54] Abuu Daawuda moo ko génne, ci limatu (1547), ak An-Nasaa-ii, ci limatu (5483), te Albaanii rafetlu na ko ci Sahiihu An-Nasaa-ii (3/ 1112).
Allaahumma inni ahuusu bika minal juuhi; fa innahu bi-sad dajiihi, wa ahuusu bika minal xiyaanati; fa innahaa bi-satil bitaanati.
93- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi muslu ci yaw ci ag lott, ak tàyyeel, ak buqat, ak nay, ak màggat, ak ug wow, ak càggante, ak ñàkk, ak doyadi, ak ndóol, maa ngi muslu ci yaw cig ñàkk, ak ug kéefar, ak ug kàccoore, ak noonoo, ak naaféq, ak ndégtal, ak ngistal, maa ngi muslu ci yaw ci tëx ak luu, ak ndof, ak ngaana, ak siti, ak feebar yu bon yi»[55]. [55] An-Nasaa-ii génne na ko ci limatu (5493), ak Al-Haakim (1/ 530), Al-Albaanii wéral na ko ci Sahiihu Al-Jaamih (1/ 406), ak Irwaa Al-Xaliil ci limatu (852).
Allaahumma innii ahuusu bika minal hajzi, wal kasali, wal jubni, wal buxli, wal harami, wal qaswati, wal xaflati, wal haylati, waz zillati, wal maskanati, wa ahuusu bika minal faqri, wal kufri, wal fusuuqi, was siqaaqi, wan nifaaqi, was sumhati, war riyaa-i, wa ahuusu bika minas samami, wal bakami, wal junuuni, wal juzaami, wal barasi, wa sayyi-il asqaam.
94- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi muslu ci yaw ci ñàkk, ak néewle, ak doyadi, di muslu ci yaw ci may tooñ walla ñu tooñ ma»[56]. [56] Abuu Daawuda moo ko génne, ci limatu (1544), ak An-Nasaa-ii, ci limatu (5475), te Albaanii wéral na ko ci Sahiihu An-Nasaa-ii (3/ 1111), ak Sahiihu Al-Jaamih (1/ 407), te li nekk ci diggante ñaari koros yi moo ngi ci Ibn Hibbaan (Mawaarid), te Al-Albaanii wéral na ko ci Sahiihu Mawaaridi As-Sam-aan (2/ 455).
Allahoumma inni ahuusu bika minal faqri, wal xillati, waz zillati, wa ahuusu bika min an aslima aw uslama.
95- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi muslu ci yaw ci dëkkandoo bu bon ci këru dëkk ga; ndax dëkkandoog tukki moom day deñ»[57]. [57] Buxaarii ci Al-Adabu Almufrad, ci limatu (117), ak Al-Haakim (1/ 532), te wéral na ko te AS-Sahabii dëppoo na ci ak moom, ak An-Nasaa-ii génne na ko, ci limatu (5517), te Al-Albaanii wéral na ko ci Sahiihu Al-Jaamih (1/ 408), ak Sahiihu An-Nasaa-ii (3/ 1118).
Allaahumma innii ahuusu bika min jaaris suu-i fii daaril muqaamati, fa inna jaaral baadiyati yatahawwalu.
96- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi muslu ci yaw ci xol bu ragalul Yàlla, ak ci ñaan gu ñu dul nangu, ak bakkan bu dul suur, ak xam-xam bu dul jariñ, maa ngi muslu ci yaw ci ñent yii»[58]. [58] At-Tirmisii ci limatu (3482), ak Abuu Daawuda, ci limatu (1549), te borom xam-xam bu mag bi Albaanii wéral na ko ci Sahiihul Jaamih, ci limatu (1295), ak Sahiihu An-Nasaa-ii (3/ 1113).
Alaahumma innii ahuusu bika min qalbin laa yaxsahu, wa min duhaa-in laa yusmahu, wa min nafsin laa tasbahu, wa min hilmin laa yanfahu, ahuusu bika min haawulaayi al-arbahi.
97- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi muslu ci yaw ci bis bu bon, ak guddi gu bon, ak waxtu wu bon, ak àndandoo bu bon, ak dëkkandoo bu bon ci këru dëkkuwaay bi»[59]. [59] At-Tabaraanii génne na ko, te Al-Haysamii ne ci As-Sawaa-id (10/ 144): (Ñi ko jottali ñooy ñi jottali As-Sahiih). Te Al-Albaanii rafetlu na ko ci Sahiihul Jaamih (1/ 411), ci limatu (1290).
Allaahumma inni ahuusu bika min yawmis suu-i, wa min laylatis suu-i, wa min saahatis suu-i, wa min saahibis suu-i, wa min jaaris suu-i, fii daaril muqaamati.
98- «Yaw Yàlla Sunu Boroom maa ngi lay ñaan Àjjana di muslu ci yaw ci Sawara» (ñatti yoon)[60]. [60] At-Tirmisii moo ko génne ci limatu (2572), ak Ibnu Maaja ci limatu (3340), ak An-Nasaa-ii ci limatu (5536), Albaanii wéral na ko ci Sahiihu At-Tirmisii (2/319), ak Sahiihu An-Nasaa-ii (3/1121), te lii mooy waxiinam: «Képp ku ñaan Yàlla Àjjana ñatti yoon, Àjjana dafay wax ne: Yaw Yàlla sunu Boroom dugal ko ci Àjjana, te képp ku muslu ci sawara ñatti yoon, sawara dafay wax ne: Yaw Yàlla sunu Boroom musal ko ci sawara».
Allaahumma innii as-alukal jannata wa astajiiru bika minan naar
99- «Yaw Yàlla, xamal ma diine ji»[61]. [61] Li koy tegtal mooy nettalib Buxaarii ak Muslim ci ñaan gi Yónente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc ñaanal Ibnu Abbaas, yal na leen Yàlla gërëm. Buxaarii, ci limatu (143), ak Muslim, ci limatu (2477).
Allaahumma faqihnii fid diin
100- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi muslu ci yaw ma lay bokkaale fekk xam naa ko, maa ngi lay jéggalu li ma xamul»[62]. [62] Ahmat soloo na ko (4/ 403), ak Ibn Abi Sayba (10/ 337), ak Tabaraani ci Muhjamul Awsat (4/ 284), te Albaanii rafetlu na ko ci Sahiihu At-Tarxiib Wat-Tarhiib (1/ 19).
Allaahumma inni Ahuusu bika an usrika bika wa anaa ahlamu, wa astaxfiruka limaa laa ahlam.
101- «Yaw Yàlla sunu Boroom jariñ ma ci li nga ma xamal, te xamal ma lu may jariñ, te dolli ma xam-xam»[63]. [63] At-Tirmisii génne na ko ci limatu (3599), ak Ibn Maaja ci limatu (259), Al-Albaanii wéral na ko ci Sahiihu Ibn Maaja (1/ 47).
Allahoumma infahnii bimaa hallamtanii, wa hallimnii maa yanfahunii, wa zidnii hilman.
102- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi lay ñaan xam-xam buy jariñ, ak wërsëg wu teey, ak jëf ju ñu nangu»[64]. [64] Ibn Maaja génne na ko ci limatu (925), ak Nasaa-ii ci Hamalul-Yawmi wal-Laylati, ci limatu (102), ak Ahmad (6/ 294 ak 305), te Al-Albaanii wéral na ko ci Sahiihu Ibn Maaja, (1/ 152).
Allaahumma inni as-aluka hilman naafian, wa risqan tayyiban, wa hamalan mutaqabbalan.
103- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi lay ñaan yaw Yàlla yaay kenn ki yaay càppaacoli bi di ki ñuy jublu nga xam ne jurul kenn te kenn juru ko te amul benn nawle nga jéggal ma samay bàkkaar ndax yaw yaay Jéggalaakoon bi di Yërëmaakoon bi»[65]. [65] Nasaa-ii génne na ko, ci limuatu (1300), te kàddu gi moom la ñeel, ak An-Nasaa-ii ci Al-Kubraa, ci limatu (7665), ak Abuu Daauwuma, ci limatu (985), te Al-Albaanii wéral na ko ci Sahiihu Sunani An-Nasaa-ii (1/ 147).
Allaahumma innii as-aluka yaa Allaahu bi annaka Al-Waahidul Ahadu, As-Samadu, allasii lam yalid wa lam yuulad, wa lam yakun lahuu kufuwan ahad, an taxfira lii sunuubii, innaka antal Xafuurur Rahiim.
104- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi lay ñaan cant yépp ñeel na la, amul kenn ku ñu war a jaamu ku dul yaw [dong amóo ndend] yaw Aji-Maye ji, [yaw] mi sàkk Asamaan yi ak Suuf si, Yaw Boroom Màgg gi Ak Teddnga ji, yaw Aji-Dund ji, yaw miy Aji-Taxawe lépp, maa ngi lay ñaan [Àjjana, di muslu ci Yaw ci Sawara]»[66]. [66] Abuu Daawuda, ci limatu (1495), ak Ibnu Maaja, ci limatu (3858), ak An-Nasaa-ii, ci limatu (1299), ak At-Tirmisii, ci limatu (3544), te Albaanii wéral na ko ci Sahiihu An-Nasaa-ii (1/ 279), ak ci Sahiihu Ibnu Maaja (2/ 329).
Allaahumma innii as-aluka bi anna lakal hamda, laa ilaaha illaa anta wahdaka laa sariika laka al-mannaanu yaa badiihas-samawaati wal ardi, yaa zal jalaali wal ikraam, yaa hayyu yaa xayyuumu , innii as-alukal jannata wa ahuusu bika minan naar.
105- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi lay ñaan di seede ne yaw yaay Yàlla, amul kenn ku ñu war a jaamu ku dul yaw, Yaw miy Kenn ki di Jubluwaay bi, di ki jurul kenn te kenn juru Ko, te amul benn nawle»[67]. [67] Abuu Daawuda, ci limatu (985), ak At-Tirmisii, ci limatu (3475), ak Ibnu Maaja, ci limatu (3857), ak Ahmat (5/ 360), te Al-Albaanii wéral na ko ci Sahiihu Sunani At-Tirmisii (3/ 163).
Alaahuma innii as-aluka bi annii ashadu anaka anta Allaahu laa ilaaha ilaa anta, al ahadu, as samadu, alasii lam yalid, wa lam yuulad, wa lam yakun lahuu kufuwan ahad.
106- «Sama Boroom, jéggal ma, te nangul ma sama tuub, ndaxte Yow yaay Aji-Nangu tuub ji, di Aji-Jéggale ji»[68]. [68] Abuu Daawuda, ci limatu (1518), ak At-Tirmisii, ci limatu (3434), te kàddu yi moom la ñeel, ak Nasaa-ii ci Al-Kubraa, ci limatu (10292), ak Ibn Maaja, ci limatu (3814), te Al-Albaanii wéral na ko ci Sahiihu Ibn Maaja (2/ 321), ak ci Sahiihu At-Tirmisii (3/ 153).
Rabbi ixfir lii, wa tub halayya, innaka antat tawwaabul xafuur
107- «Yaw Yàlla sunu Boroom ci sag xam kumpa, ak sa kàttan ci kaw mbindeef yi, maa ngi lay ñaan nga dundal ma ndeem xam nga ne dund moo gën ci man, di la ñaan nga faat ma ndeem xam nga ne faatu moo gën ci man, Yaw Yàlla sunu Boroom, maa ngi lay ñaan ragal la ci kumpa ak ci lu feeñ, di la ñaan kàddug dëgg ci ngërëm ak ci mer, di la ñaan digg-dóomu ci am ak ci ñàkk, di la ñaan xéewal gu dul jeex, di la ñaan seddug xol gu dul dagg, di la ñaan ngërëm ginnaaw dogal, di la ñaan dund gu sedd ginnaaw faatu, di la ñaan bànneexu xool sa Kanam gi, ak nammeelug daje ak Yaw, ci lu dul tiis guy lore, walla fitna juy réerale, Yaw Yàlla sunu Boroom, taaral nu ci taarug ngëm, te nga def nu nu gindiku tey gindee»[69]. [69] Nasaa-ii, ci limatu (1305), ak Ahmad (4/ 264), Al-Albaanii wéral na ko ci Sahiihu An-Nasaa-ii (1/ 280), ak (1/ 281).
Allahoumma bi hilmikal xayba, wa xudratika halal xalqi, ahyinii ma halimtal hayaata xayran lii, wa tawaffanii Isaa halimtal wafaata xayran lii, Allaahumma innii as-aluka xasyataka fil xaybi wassahaadati, wa as-aluka kalimatal haqi firridaa wal xadabi, wa as-alukal xassda fil xinaa wal faqri, wa as-aluka nahiiman la yanfadu, wa as-aluka xurrata haynin la tanqatih, wa as-aluka arridaa bahdal xadaa, wa as-aluka bardal haysi bahdal mawti, wa as-aluka lazzatan-nasari ilaa wajhika, wassawqa ilaa liqaa-ika, fi xayri darraa-in mudirratin, wa la fitnatin mudillatin, Allaahumma zayyinna bi zinatil iimaani, wajhalnaa hudaatan muhtadiin.
108- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi lay ñaan nga wërsëgal ma ma bëgg la, ak bëgg ku ag bëggam di ma jariñ fi yaw, Yaw Yàlla sunu Boroom lépp loo ma wërsëgal ci li ma bëgg, maa ngi lay ñaan nga defal ma ko kàttan ci li nga bëgg, Yaw Yàlla sunu Boroom lépp loo ma dajaleel ci li ma bëgg, maa ngi lay ñaan nga defal ma ko ci li nga bëgg»[70]. [70] At-Tirmisii génne na ko ci limatu (3491), te rafetlu na ko. Seex Abdul Xaadir Al-Arnaawuut wax na ne: (te ni mu ko waxe la). Xoolal Tahqiiqam ci Jaamihul Usuul (4/ 341).
Allaahumma ursuqnii hubbaka, wa hubba man yanfahunii hubbuhu hindaka, Allaahumma maa rasaqtanii mimmaa uhibbu fajhalhu xuwwatan lii fii maa tuhibu, Allaahumma maa zawayta hannii mimmaa uhibbu fajhalhu faraaxan lii fii maa tuhibu.
109- «Yaw Yàlla sunu Boroom, laabal ma ci bàkkaar yi ak njuumte yi, yaw Yàlla sunu Boroom, setal ma ci ni ñuy setale yére bu weex ci tilim, yaw Yàlla sunu Boroom, laabal ma ak galaas, ak lay, ak ndox mu sedd»[71]. [71] Muslim génne na ko ci limatu (476), ak Nasaa-ii, ci limatu (400).
Allaahumma tahhirnii minaz zunuubi wal xataayaa, Allaahumma naqinii minhaa kamaa yunaqas sawbul abyadu minad danasi, Allaahumma tahhirnii bis salji wal baradi wal maa-il baarid
110- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi muslu ci yaw ci nay, ak ragal, ak dund gu bon, ak fitnay xol, ak mbugalum bàmmeel»[72]. [72] Nasaa-ii, ci limatu (5469), te kàddoom a ngi nii: «Yonnente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc daan na muslu ci juróom: ci nay, ak ragal, ak dund gu bon, ak fitnay xol, ak mbugalum bàmmeel», Abuu Daawuda génne na ko, ci limatu (1539), te Al-Arnaawuud rafetlu na ko ci génneem gi mu def ci Jaamihul Usuul, (4/ 363).
Allaahumma innii ahuusu bika minal buxli, wal jubni, wa suu-il humuri, wa fitnatis sadri, wa hasaabil xabri.
111- «Yaw Yàlla miy Boroomu Jibriil ak Miikaa-iil, di Boroomu Israafiil, maa ngi muslu ci yaw ci tàngoor u Sawara, ak ci Mbugalum bàmmeel»[73]. [73] Nasaa-ii moo ko génne ci limatu (1344), ak Ahmat (6/ 61), ak Al-Bayhaqii ci Ad-Dahawaat, ci limatu (109), te Albaanii wéral na ko ci Sahiihu An-Nasaa-ii (3/ 1121), ak ci Silsilatul Ahaadiisi As-Sahiiha, ci limatu (1544).
Allaahumma rabba Jibraa-iila, wa Miikaa-iila, wa rabba Israafiila, ahuusu bika min harrin-naari, wa min hasaabil xabri.
112- «Yaw Yàlla sunu Boroom xamal ma njub ga, te musal ma ci ayu sama bakkan»[74]. [74] At-Tirmisii moo ko génne, te kàddu gi moom la ñeel (5/ 519), ci limatu 3483, te Ahmat génne na lu ko niru (33/ 197), ci limatu (19992), ak Haakim (1/ 510), lu ko niru itam, te wéral na ko, AS-Sahabii ànd ci ak moom, te gëstukati Musnad bi wax nañu ci hadiisu Ahmad bi (33/ 197) ne: "Càllaleem wér na ci sàrti ñaari Sëriñ yi", waaye ci lu jëm ci kàddug At-Tirmisii gi, Albaanii wéradil na ko ci Dahiifu At-Tirmisii, xëtu (397).
Alaahumma alhimnii rusdii, wa ahisnii min sarri nafsii
113- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi lay ñaan xam-xam buy jariñ, di muslu ci yaw ci xam-xam bu dul jariñ»[75]. [75] Nasaa-ii génne na ko ci Al-Kubraa, ci limatu (7867), ak Ibnu Maaja, ci limatu (3843), te Al-Albaanii rafetlu na ko ci Sahiihu Sunani Ibnu Maaja (2/ 327), te kàddoom mooy: «Ñaanleen Yàlla xam-xam bu am njariñ, te ngeen muslu ci Yàlla ci xam-xam bu amul njariñ».
Allaahumma innii as-aluka hilman naafihan, wa Ahuusu bika min hilmin laa yanfah
114- «Yaw Yàlla miy Boroom Asamaani [juróom-ñaar], di Boroom Suuf si, di Boroom Aras ju Màgg ji, yaw Sunu Boroom di Boroom lépp, yaw mi xar pépp ak xoox, di Aji-Wàcce Tawraat ak Injiil ak Alxuraan, maa ngi muslu ci yaw ci ayu lépp lol yaay Aji-Téye ci ag nosoom, yaw Yàlla sunu Boroom yaay Aji-Njëkk ji dara jiituwu la, yaay Aji-Mujj ji dara nekkul sa ginnaaw, yaay Aji-Fés ji dara nekkul sa kaw, yaay Aji-Nëbbu ji dara nëbbuwu la, maa ngi lay ñaan nga fayal nu bor yi, te woomalal nu wolif nuy ñàkk»[76]. [76] Muslim moo ko génne, ci limatu (2713), jële ko ci Abuu Hurayra, yal na ko Yàlla gërëm.
Allaahumma rabbas samaawaati as-sabhi wa rabbal ardi, wa rabbal Arsil hasiim, rabbanaa wa rabba kulli say-in, faalixal habbi wan-nawaa, wa munzilat Tawraati wal Injiili wal Furxaani, ahuusu bika min sarri kulli say-in anta aaxisun binaasiyatihi, Allaahumma antal awwalu falaysa xablaka say-un, wa antal aaxiru falaysa bahdaka say-un, wa antas saahiru falaysa fawxaka say-un, wa antal baatinu falaysa duunaka say-un, iqdi hannad dayna wa axninaa minal faqri.
115- «Yaw Yàlla noo ngi lay ñaan nga boole sunu xol yi, yéwénal sunu diggante, jubal nu ci yoonu jàmm, musal nu ci lëndëm, yóbbu nu ci leer, te musal nu ci ñaawteef yu feeñ ak yu nëbbu, baarkeel sunuy dégg, ak sunuy gis, ak sunuy xol, ak sunuy jabar ak sunuy doom, te nangu sunug tuub, ndax yaay kiy nangu tuub, yaay Yërëmaakoon bi, def nu nuy sant say xéewal, te di la ci sargal, te nangu ko, te nga matal ko ci nun»[77]. [77] Abu Daawud génne na ko, ci limatu (969), ak Al-Haakim, te kàddu gi moom la ñeel (1/ 265), mu wax ne: (Wér na ci sàrtu Muslim), AS-Sahabii ànd na ci ak moom (1/ 26), te Al-Albaanii wéral na ko ci Sahiihu Al-Adabi Al-Mufrad, ci limatu (630).
Allaahumma allif bayna xuluubinaa, wa aslih saata bayninaa, wahdinaa subulas-salaami, wa najjinaa minas sulumaati ilan-nuuri, wa jannibnal-fawaahisa maa sahara minhaa wa maa batana, wa baarik lanaa fii asmaahinaa, wa absaarinaa, wa quluubinaa, wa azwaajinaa, wa zurriyyaatinaa, wa tub halaynaa innaka antat-tawwaabur-rahiimu, wajhalnaa saakiriina li nihamika musniina bihaa halayka, qaabiliina lahaa, wa atimimhaa halaynaa.
116- «Yaw Yàlla, maa ngi lay laaj gën gi laaj, ak gën ji ñaan, ak gën gi ndam, ak gën gi jëf, ak gën gi yool, ak gën gi dund, ak gën gi dee, te nga saxal ma, te nga diisal samay mandexekaay, dëggal sama ngëm, yëkkëti samay daraja, nangu sama julli, te baal ma samay njuumte, te maa ngi lay ñaan daraja yu kawe ya ca àjjana, Yaw Yàlla, maa ngi lay ñaan ubitey yiw yi, ak mujjtey yiw yi, ak li koy dajale, ak la ca njëkk, ak la ca feeñ, ak la ca nëbbu, ak daraja yu kawe ya ca àjjana amiin, Yaw Yàlla, maa ngi lay ñaan gën gi li may dikkal, ak gën gi li may def, ak gën gi li may jëf, ak gën gi li nëbbu, ak gën gi li feeñ, ak daraja yu kawe ya ca àjjana amiin, yaw Yàlla, maa ngi lay ñaan nga yëkkëti sama tur, wàcce sama tiis, defar sama mbir, setal sama xol, aar sama awra, leeral sama xol, te jéggal ma sama bàkkaar, te maa ngi lay ñaan daraja yu kawe ya ca àjjana amiin, yaw Yàlla, maa ngi lay ñaan nga baarkel sama jëmm, ak sama dégg, ak sama gis, ak sama ruu, ak sama bind, ak samay jikko, ak sama njaboot, ak sama dund, ak sama dee, ak sama jëf, te nangu samay jëfi yiw, te maa ngi lay ñaan daraja yu kawe ya ca àjjana, amiin»[78]. [78] Al-Haakim génne na ko, jële ko ci Ummu Salama, mu yéegal ko ci Yonente bi (1/ 520), mu wéral ko te AS-Sahabii dëppoo ci ak moom (1/ 520), ak Al-Bayhaqii ci Ad-Dahawaat, ci limatu (225), ak At-Tabaraanii ci Al-Kabiir (23/ 326), ci limatu (717).
Allaahumma innii as-aluka xayral mas-alati, wa xayrad duhaa wa xayran najaahi, wa xayral amali, wa xayras sawaabi, wa xayral hayaati, wa xayral mamaati, wa sabbitnii, wa saqil mawaaziinii, wa haqiq iimaanii, warfah darajaatii, wa taqabbal salaatii, waxfir xatii-atii, wa as-alukad darajaatil hulaa minal jannati, Allaahumma inni as-aluka fawaatihal xayri, wa xawaatiimahu, wa jawaamihahu, wa awwalahu, wa zaahirahu, wa baatinahu, wad darajaatil hulaa minal jannati aamiin, Allaahumma innii as-aluka xayra maa aatii, wa xayra maa afhalu, wa xayra maa ahmalu, wa xayra maa batana, wa xayra maa sahara, wad darajaatil hulaa minal jannati aamiin, Allaahumma inni as-aluka an tarfaha sikrii, wa tadaha wizrii, wa tusliha amrii, wa tutahhira qalbii, wa tuhassina farjii, wa tunawwira qalbii, wa taxfira lii zanbii, wa as-alukad darajaatil hulaa minal jannati aamiin, Allaahumma inni as-aluka an tubaarika fii nafsii, wa fii samhii, wa fii basarii, wa fii ruuhii, wa fii xalqii, wa fii xuluqii, wa fii ahlii, wa fii mahyaaya, wa fii mamaatii, wa fii hamalii, fa taqabbal hasanaatii, wa as-alukad darajaatil hulaa minal jannati, aamiin.
117- «Yaw Yàlla sunu Boroom musal ma ci jikkó ak bànneex ak jëf ak feebar yu bon yi»[79] [79] Al-Haakim moo ko génne (1/ 523), te wax ne: "Wér na ci sàrtu Muslim", te Sahabii dëppoo na ci ak moom (1/ 532), At-Tabaraanii génne na ko ci Al-Muhjam Al-Kabiir (19/ 19), ci limatu (36), te Al-Albaanii wéral na ko ci Silaalul-Jannah, ci limatu (13).
Allaahumma jannibnii munkaraatil axlaaqi, wal ahwaa-i, wal ahmaali, wal adwaa.
118-«Yaw Yàlla Sunu Boroom def ma may ku doylu ci li nga ma wërsëgal, te nga baarkeelal ma ko, te lépp lu ma ñàkk nga wuutalal ma ko lu gën»[80]. [80] Al-Haakim moo ko génne (1/ 532), te wéral na ko, As-Sahabii dëppoo ak moom ci loolu (1/ 510), mu jóge ci Ibnu Abbaas, yal na Yàlla gërëm ñoom ñaar, ak Al-Bayhaqii ci Al-Aadaab, ci limatu (1084), ak ci Ad-Dahawaat Al-Kabiir (211), te Al-Haafis Ibnu Hajar rafetlu na ko ci Al-Futuuhaat Ar-Rabbaaniyya (4/ 383).
Allaahuma xannihnii bimaa rasaqtanii, wa baarik lii fiihi, waxluf halayya kulla xaa-ibatin lii bixayr.
119- «Yàlla sunu Boroom maa ngi lay ñaan nga regle ma regle gu yomb»[81]. [81] Ahmat moo ko nettali (6/48), ak Al-Haakim (1/255), te mu wax ne: (Wér na ci sàrtu Muslim), As-Sahabii ànd na ak mom ci loolu (1/255). Aysa yal na ko Yàlla gërëm wax na ne: Bi mu wëlbëtikoo ba noppi dama ne ko: Yaw Yonente Yàlla bi, lan mooy hisaab bu yomb bi? Mu ne: Mooy ñu xool ci téereem, te jéggal ko. Ndaxte képp ku ñu lunjtu ci hisaab bis booba, yaw Aysa, kooku alaku na. Te lépp luy dal ab jullit, Yàlla mu tedd mi te màgg da ciy far ay bàkkaaram, ba ci dég gu ko jam. Boroom xam-xam bu mag bi Al-Albaanii wax na ci Miskaatul Masaabiih ne: (càllaleem baax na).
Allaahumma haasibnii hisaaban yasiiran
120- «Yàlla dimbali nu ci nu lay tudd, ak di la sant, ak di rafetal ni nu lay jaamoo»[82]. [82] Ahmat génne na ko (2/ 299), ak Al-Haakim (1/ 499), te wéral na ko, te AS-Sahabii ànd na ci ak moom, te noonu ñu ko waxe la ñoom ñaar, te moo ngi ci Abuu Daawuda, ci limatu (1524), ak Nasaa-ii ci Al-Kubraa, ci limatu (9973), te Al-Albaanii wéral na ko ci Sahiihul Adabi Al-Mufrad, ci limatu (534).
Allaahumma ahinnaa halaa zikrika, wa sukrika, wa husni hibaadatika.
121- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi lay ñaan ngëm gu dul deñ, ak xéewal gu dul jeex, ak ànd ak Muhammat yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc ca Àjjanay saxuwaay ba»[83]. [83] Ibn Hibbaan génne na ko ci (Mawaarid), xëtu (604), ci limatu 2436, jële ko ci Ibn Mashuud, yal na ko Yàlla gërëm, mu nekk lu ñu yamale ci moom (Mawquuf), ak Ahmat nettali na ko ci weneen yoon (1/ 386, 400), ak An-Nasaa-ii ci (Hamalul-Yawmi Wal-Laylati), ci limatu (869), te Al-Albaanii rafetlu na ko ci (As-Silsilatus-Sahiiha), ci ron limatu (2301).
Allaahumma innii as-aluka iimaanan laa yartaddu, wa nahiiman laa yanfadu, wa muraafaxata Muhammadin sallal Laahu halayhi wa sallama fii ahlaa jannatil xuldi.
122- «Yaw Yàlla sunu Boroom nanga ma musal ci lori sama bakkan, te nga tënk ma ci mbir yi gën a jub, yaw Yàlla jéggal ma li ma nëbb ak li ma feeñal, ak li ma juum, li ma tay, ak li ma xam ak li ma xamul»[84]. [84] Nsaayii génne na ko ci Al-Kubraa (6/ 246), ci limatu (10830), ak Haakim (1/ 510) te wéral na ko, As-Sahabii ànd ci ak moom, Ahmat génne na ko (4/ 444), te moo ngi ci Al-Musnad bi ñu Tahqiiq (33/ 197), ci limatu (19992), Al-Haafis wax na ci Al-Isaaba: "càllaleem wér na", te Albaanii wéral na ko ci Taxriiju Riyaadus-Saalihiin, ci waxam ji ci hadiis bi ci limatu (1495).
Allaahumma xinii sarra nafsii, wahzim lii halaa arsadi amrii, Allaahumma ixfir lii maa asrartu, wa maa ahlantu, wa maa axtatu, wa maa hamadtu, wa maa halimtu, wa maa jahiltu.
123- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi muslu ci yaw ci notug bor yi, ak noteelu noon bi, ak ndokkug noon yi»[85]. [85] Nasaa-ii génne na ko ci limatu (5475), ak Ahmat (2/ 173), Al-Albaanii wéral na ko ci Sahiihu An-Nasaayi(3/ 1113).
Allaahumma innii ahuusu bika min xalabatid dayni, wa xlabatil haduwi, wa samaatatil ahdaa
124- "Yaw Yàlla sunu Boroom nanga ma jéggal, te gindi ma, te wërsëgal ma, te jàmmal ma, maa ngi muslu ci Yàlla ci xatug saxuwaaw ëllëg bis-pénc" [86]. [86] Nasaa-ii, ci limatu (1617), ak Ibn Maaja, ci limatu (1356), te Albaanii wéral na ko ci Sahiihu Sunani Nasaa-ii (1/356), ak ci Sahiihu Ibn Maaja (1/ 226).
Allaahumma ixfir lii, wahdinii, warsuqnii, wa haafinii, ahuusu bil Laahi min diixil maqaami yawmal xiyaama.
125- «Yaw Yàlla, na nga ma jariñ ci samag dégg ak sama gis, te nga def leen samay ndono, nga dimbali ma ci ñi may tooñ, nga fayyul ma ci ñoom» [87]. [87] Tirmisii génne na ko ci limatu (3681), ak Buxaarii ci Al-Adabu Almufrad ci limatu (650), ak Al-Haakim (1/ 523), te wéral na ko te As-Sahabii dëppoo naci ak moom, te Al-Albaanii rafetlu na ko ci Sahiihu At-Tirmisii (3/ 188).
Allaahumma mattihnii bisamhii, wa basarii, wajhalhumaa alwaarisa minnii, wansurnii halaa man yaslimunii, wa xus minhu bi sahrii
126- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi lay ñaan dund gu sell, ak dee gu rafet, ak dellusi gu dul toroxtange, du caagine gàcce»[88]. [88] Al-Haakim génne na ko (1/ 541), ak Sawaa-idu Musnadi Al-Basaar (2/ 442), ci limatu (2177), ak At-Tabaraanii ci Ad-Duhaa, ci limatu (1435), te Al-Haysamii wax na ci Majmahu As-Sawaahid (10/ 179), ne: "càllaleg At-Tabaraanii baax na".
Allaahumma innii as-aluka hiisatan naqiyatan, wa miitatan sawiyyatan, wa maraddan xayra maxsin walaa faadih.
127- «Yaw Yàlla, cant gépp yaw la ñeel, Yaw Yàlla kenn manul a téye li nga tallal, te kenn manul a tallal li nga téye, te kenn manul a gindi ki nga réeral, te kenn manul a réeral ki nga gindi, te kenn manul a joxe li nga xañe, te kenn manul a xañe li nga joxe, te kenn manul a jegeel li nga soreel, te kenn manul a soreel li nga jegeel. Yaw Yàlla, yaatalal ci nun say baarke, ak sa yërmànde, ak say ngëneel, ak sa wërsëg. Yaw Yàlla, maa ngi lay ñaan xéewal gu sax gi dul soppeeku te du jeex. Yaw Yàlla, maa ngi lay ñaan xéewal ci bisub ñàkk, ak kaaraange ci bisub tiitaange. Yaw Yàlla, maa ngi muslu ci yaw ci ayu li nga nu jox ak ayub li nga nu xañ. Yaw Yàlla, sopploo nu ngëm te taaral ko ci sunuy xol, te bañloo nu kéefar, ak jalgati, ak moy Yàlla, te boole nu ci ñi gindiku. Yaw Yàlla ray nu ci lislaam, dundal nu ci lislaam, te lënkale nu ak ñu baax ñi ci lu dul toroxte mbaa fitna. Yaw Yàlla, alagal yéeféer yiy weddi say Yónente tey dog sa yoon wi, te nga teg ci ñoom sag toroxal ak sa mbugal. Yaw Yàlla, alagal yéeféer yi ñu joxoon téere bi, Yaw Yàllay dëgg ji [Amiin]» [89]. [89] Ahmat ci ay baatam (3/ 424) ak (24/ 246) ci limatu (15492), te li nekk ci diggante ñaari koros yi Al-Haakim moo ko génne (1/ 507) (3/ 23- 24), ak Al-Buxaarii génne na ko ci Al-Adabu Almufrad, ci limatu (699), te Al-Albaanii wéral na ko ci Taxriiju Fiqh As-Siira, xëtu (284), ak ci Sahiih Al-Adabu Almufrad bu Al-Buxaarii, ci limatu (538), xëtu (259).
Allaahumma lakal hamdu kulluhu, Allaahumma laa xaabida limaa basatta, walaa baasita limaa xabatta, walaa haadiya liman adlalta, walaa mudilla liman hadayta, walaa muhtiya limaa manahta, walaa maaniha limaa ahtayta, walaa muqarriba limaa baahadta, walaa mubaahhida limaa xarrabta, Allaahumma ubsut halaynaa min barakaatika, wa rahmatika, wa fadlika, wa risqika, Allaahumma innii as-alukan nahiimal muqiimal lasii laa yahuulu walaa ,yasuulu Allaahumma innii as-alukan nahiima yawmal haylati, wal amna yawmal xawfi, Allaahumma innii haa isun bika min sarri maa ahtaytanaa wa sarri maa manahtanaa, Allaahumma habbib ilaynal iimaana wa zayyinhu fii xuluubinaa, wa karrih ilaynal kufra wal fusuuqa wal hisyaana, wajhalnaa minar raashidiina, Allaahumma tawaffanaa muslimiina, wa ahyinaa muslimiina, wa alhiqnaa bis-saalihiina xayra xasaayaa walaa maftuuniina, Allaahumma xaatilil kafaratal lasiina yukassibuuna rusulaka, wa yasudduuna han sabiilika, wajhal halayhim rijsaka wa hasaabaka, Allaahumma xaatil kafaratal lasiina uutuul kitaaba, ilaahal haqi, aamiin.
128- "Allaahumma ixfirlii, warhamnii, wahdinii, wa haafinii, warsuqnii" [90]. [90] Muslim, ci limatu (2696), ak limatu (2697), te ci beneen nettali bu Muslim: «Ndaxte yii dañu lay dajaleel sa àdduna ak sa allaaxira», ak ci Sunanu Abuu Daawuda, ci limatu (850): Mu ne: Bi kaw-kaw bi dëdduwee, Yónente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc ne: «Feesal na ñaari loxoom ak yiw».
Allaahumma ixfir lii, warhamnii, wahdinii, wa haafinii, warsuqnii
«...Te nga dëgëral ma, te nga yëkkëti ma»[91]. [91] Xoolal: Sunanu Ibn Maaja, ci limatu (898), ak Sunanu At-Tirmisii, ci limatu (284), ak Sahiihu Ibn Maaja (1/ 148), ak Sahiihu At-Tirmisii (1/ 90).
Wajburnii, warfahnii
129- «Yaw Yàlla, dolli nu te bul nu wàññi, teral nu te bul nu toroxal, may nu te bul nu xañ, féetele nu kaw te bul féetele keneen ci sunu kaw, gërëmloo nu, te nga gërëm nu»[92]. [92] At-Tirmisii (5/ 326), ci limatu (3173), ak Al-Haakim (2/ 98) te wéral na ko, te Seex Abdul Xaadir Al-Arnaawuut rafetlu na ko ci Tahqiiqam ci Jaamihul Usuul (11/ 282), ci limatu (8847).
Allaahumma zidnaa wa laa tanxusnaa, wa akrimnaa wa laa tuhinnaa, wa aatinaa wa laa tahrimnaa, wa aasirnaa wa laa tu-sir halaynaa, wa ardinaa warda hannaa.
130- «Yaw Yàlla sunu Boroom rafetal nga sama jëmm, maa ngi lay ñaan nga rafetal sama jikkó»[93]. [93] Ahmat génne na ko ci (6/ 68) ak (155) ak (1/403), ak Ibn Hibbaan ci (2423 – Mawaarid), ak At-Tayaalisii ci (374), ak Musnadu Abii Yahlaa, ci limatu (5075), Al-Albaanii wéral na ko ci Irwaa-ul Xaliil (1/ 115), ci limatu (74).
Allaahumma ahsanta xalqii, fa ahsin xuluqii.
131- «Yaw Yàlla sunu Boroom dëgëral ma, te def ma may aji-jub di aji-jubale»[94]. [94] Li koy firndeel mooy ñaan gi Yónente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc ñaanal Jariir, yal na ko Yàlla gërëm. Xoolal: Al-Buxaarii, ci limatu (6333), ak itam ci limat yii (3020) (3036), ak yeneen.
Allaahumma sabbitnii wajhalnii haadiyan mahdiyyan
132- «Yaw Yàlla, maa ngi lay ñaan sax ci mbir mi, ak dogu ci njub, te maa ngi lay ñaan liy waral sa yërmànde, ak liy waral sa njéggal, te maa ngi lay ñaan may sant sa xéewal, ak rafetal sag jaamu, te maa ngi lay ñaan xol bu sell, ak làmmiñ wu dëggu, te maa ngi lay ñaan ci lu baax li nga xam, te maa ngi muslu ci yaw ci lu bon li nga xam, te maa ngi lay jéggalu ci li nga xam, ndaxte yaw yaay Aji-Xam mbir yu nëbbu yi» [95]. [95] Ahmat (28/ 338), ci limatu (17114) ak (28/ 356) ci limatu (17133), ak At-Tirmisii, ci limatu (3407), ak At-Tabaraanii ci Al-Muhjam Al-Kabiir ci ay baatam, ci limatu 7135, ak ci limatu (7157) ak (7175) ak limatu (7176) ak (7177) ak (7178) ak (7179) ak (7180), te Ibn Hibbaan génne na ko ci Sahiiham (3/ 215), ci limatu (935) ak (5/ 310) ci limatu (1974), te Suhayb Al-Arnaawuut rafetlu na ko ci Sahiihu Ibn Hibbaan (5/ 312), te gëstukati Musnad bi rafetlu nañu ko ngir ay yoonam (28/ 338), te Al-Albaanii tudd na ko ci Silsilatu Al-Ahaadiisi As-Sahiiha ci Doll bu juróom-ñaareel bi, ci limatu (3228), ak ci Sahiihu Mawaaridi As-Sam-aan, ci limatu (2416) ak (2418), mu wax ne: (wér na ngir beneen hadiis).
Allaahumma innii as-alukas sabaata fil amrii, wal hazimata halar rusdi, wa as-aluka muujibaati rahmatika, wa hazaa-ima maxfiratika, wa as-aluka sukra nimatika, wa husna hibadatika, wa as-aluka xalban saliiman, wa lisaanan sadiqan, wa as-aluka min xayri maa tahlamu, wa ahuusu bika min sarri maa tahlamu, wa astaxfiruka limaa tahlamu, innaka antal hallaamul xuyuub.
133- «Yaw Yàlla, maa ngi lay ñaan Firdaws, di àjjanna ji gën a kawe» [96]. [96] Lu ñu jële la ci kàddug Yónente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc: «...bu ngeen di ñaan Yàlla, nangeen ko ñaan Al-Firdaws; ndaxte mooy diggu Àjjana, ak bërëb bi gën a kawe ci Àjjana, te ci kawam la Arasu Boroom yërmande ji nekk, te ca la dexi Àjjana yi di ballee». Al-Buxaarii, ci limatu (2790), ak limatu (7423).
Allaahumma inni as-alukal firdawsa ahlal janna
134- «Yaw Yàlla, yeesalal ngëm gi ci sama xol» [97]. [97] Lu ñu jële la ci hadiisu Abdulaay ibn Umar yal na leen Yàlla gërëm ñoom ñaar, mu ne: Yónente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc nee na: «Dëgg-dëgg, ngëm dafay ràpp ci biir kenn ci yéen kem ni yére bu yàgg di ràppe, kon ñaanleen Yàlla mu yeesal ngëm ci seeni xol», Al-Haakim moo ko nettali (1/ 4) te wéral na ko, As-Sahabii ànd na ci ak moom. Al-Haysamii wax na ci Majmahu As-Sawaa-id (1/ 52) ne: [At-Tabaraanii moo ko nettali ci Al-Kabiir, te càllaleem lu rafet la], te Al-Albaanii rafetlu na ko ci Silsilatul Ahaadiisi As-Sahiiha (4/ 113) ci limatu (1585).
Allaahumma jaddidil iimaana fii qalbii
135- «Yaw Yàlla, maa ngi muslu ci yaw ci julli gu amul njariñ»[98]. [98] Abuu Daawuda, ci limatu (1549), te Albaanii wéral na ko ci Sahiihu Sunani Abuu Daawuda (1/ 424).
Allaahumma inni ahuusu bika min salaatin laa tanfah
136- «Yaw Yàlla, mangi muslu ci yaw ci dëkkandoo bu bon, ak ci soxna suy may bijjaawloo balaa waxtuw bijjaaw, ak ci doom juy nekk sang ci sama kaw, ak ci alal juy nekk mbugal ci man, ak ci xaritub pexekat bo xam ne bëtam da may gis te xolam di ma fuglu; bu gisee jëf ju baax mu suul ko, te bu gisee jëf ju ñaaw mu siiwal ko» [99]. [99] At-Tabaraani ci Ad-Duhaa (3/ 1425) ci limatu (1339), te Al-Albaanii wax na ci Silsilatul Ahaadiisi As-Sahiiha (7/ 377) ci limatu (3137): "Ma ne: Lii ag càllale gu baax la, jottalikatam yi ñépp ci waa At-Tahsiib lañu bokk...".
Allaahumma innii ahuusu bika min jaaris-suu-i, wa min zawjin tushayyibunii qablal-mashiibi, wa min waladin yakuunu alayya rabban, wa min maalin yakuunu alayya azaaban, wa min xaliilin maakirin aynuhu taraanii, wa qalbuhu yar-aanii; in ra-aa hasanatan dafanahaa, wa izaa ra-aa sayyi-atan azaa-ahaa.
137- «Yaw Yàlla, bu ma toroxal ca bisu taxawaay ba»[100]. [100] Ahmat ci Musnad bi (29/ 596), ci limatu (18056), te gëstukat yi saytu Musnad bi wax nañu ne: "càllaleem wér na", At-Tabaraanii génne na ko ci Al-Muhjam Al-Kabiir (3/ 20) ci limatu (2524) ak kàddu yii: «Yaw Yàlla, bul ma toroxal ca bisup pénc ba, te bul ma toroxal ca bisub tiis ba».
Allaahumma laa tuxzinii yawmal xiyaama
138- «Yaw Yàlla, maa ngi lay ñaan mucc ci àdduna ak ci allaaxira»[101]. [101] Ibn Maaja, ci limatu (3851), te Albaanii wéral na ko ci Sahiihu Ibn Maaja (3/ 259), ak ci Silsilatul Ahaadiisi As-Sahiiha, ci limatu (1138).
Allaahumma innii as-alukal muhaafaata fid dunyaa wal aaxirati
139- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi muslu ci yaw ci xam-xam bu dul jariñ, ak jëf ju ñu dul yëkkëti, ak xol bu dul toroxlu, ak wax ju ñu dul dégg»[102]. [102] Ibn Hibbaan génne na ko, ci limatu (2440) (Mawaarid), te Albaanii wéral na ko ci Sahiihu Mawaaridi As-Sam-aan (2/ 454), ci limatu (2066).
Allahoumma inni ahuusu bika min hilmin la yanfahu, wa hamalin la yurfahu, wa qalbin la yaxsahu, wa qawlin la yusmahu.
140-«Yaw Yàlla, maa ngi muslu ci yaw ci njàqare ak tiis, ak ñàkk kàttan ak tàyyeel, ak nay ak ragal, ak diisaayu bor ak noteelug nit ñi»[103]. [103] Buxaarii, ci limatu (6363), Anas yal na ko Yàlla gërëm nee na: «Daan naa liggéeyal Yonente ﷺ saa bu dalee fenn, dama ko daan dégg muy faral di wax naan: Yaw Yàlla, maa ngi muslu ci yaw...».
Allaahumma innii ahuusu bika minal-hammi wal-hazani, walhajzi wal-kasali, wal-buxli wal-jubni, wa dalahid-dayni, wa xalabatir-rijaal.
141-«Yaw Yàlla, maa ngi muslu ci yaw ci mbugalum sawara, di muslu ci yaw ci mbugalum bàmmeel, di muslu ci yaw ci fitna yi, li ci feeñ ak li ci nëbbu, te di muslu ci yaw ci fitnay Dajjaal»[104]. [104] Muslim, ci limatu (2867), te amna ci biir: «Musluleen ci Yàlla ci mbugalu sawara»..., «Musluleen ci Yàlla ci mbugalu bàmmeel...» ba ci mujj gi.
Allaahumma innii Ahuusu bika min hasaabin naar, wa ahuusu bika min hasaabil xabri, wa ahuusu bika minal fitani maa sahara minhaa wa maa batan, wa ahuusu bika min fitnatid Dajjaal
142-«Yaw Yàlla, maa ngi lay ñaan dee di sahiid ci sa yoon wi» [105]. [105] Muslim, ci limatu (1909), lu ñu jële la ci kàddoom yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc: «Képp ku ñaan Yàlla màqaamay sahiid ci ag dëggu, Yàlla dina ko eggali ci darajay sahiid yi, donte ci kaw lalam la deewe».
Allaahumma innii as-aluka sahaadatan fii sabiilika
Nj143- «Yaw Yàlla, jéggal ma, Yaw Yàlla, def ma ca bisub taxawaay ba ma kawe ñu bari ci say mbindeef ci nit ñi, Yaw Yàlla, jéggal ma sama bàkkaar, te nga dugal ma ca bisub taxawaay ba dugguway bu tedd»[106]. [106] Al-Buxaarii, ci limatu (4323) ak Muslim ci limatu (2498), te jëlees na ko ci ñaan gi Yónente bi ﷺ ñaanal Ubayd Abuu Aamir, ak ci ñaan gi mu ñaanal Abuu Burda, yal na leen Yàlla gërëm.
Allaahumma ixfir lii, Allaahumma ijhalnii yawmal xiyaamati fawqa kasiirin min xalqika minan naasi, Allaahumma ixfir lii sanbii, wa adxilnii yawmal-xiyaamati mudxalan kariiman.
144- «Yàlla, gindi ma ci ñi nga gindi, wéral ma ci ñi nga wéral, wattu ma ci ñi nga wattu, baarkeelal ma ci li nga ma jox, te fegal ma ayu li nga dogal, ndaxte ko a jàppale du torox, baarkeel nga yaw sunu Boroom te kawe nga».[107]. [107] Ahmat ci Musnad bi (3/ 249), ci limatu (1723), te gëstukati Musnad bi wax nañu (3/ 249) ne: [càllaleem gi wér na], te nettali bii ab nettali bu ñu boyal la, tënkuwul ci Witar kem ni mu ñëwe ci beneen nettaali bi, kon ci nettali bii Anas yal na ko Yàlla gërëm wax na ne: (Daan na nu jàngal ñaan gii...).
Allaahumma ihdinii fiiman hadayta, wa haafinii fiiman haafayta, wa tawallanii fiiman tawallayta, wa baarik lii fiimaa ahtayta, wa xinii sarra maa xadayta, innahu laa yazillu man waalayta, tabaarakta rabbanaa wa tahaalayta.
145-«Sama Boroom, jéggal ma sama bàkkaar bisub àtte ba»[108]. [108] Muslim, ci limatu (214), ñu ne Yónente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc: Yaw Yonente Yàlla bi, Ibn Judhaan dafa daan jokk mbokk ca jamonoy ceddo ga, te daan leel miskiin yi, ndax loolu dina ko jariñ? Mu ne: «Du ko jariñ, ndaxte masut a wax benn bis ne: Sama Boroom, jéggal ma sama bàkkaar bisub fay ba».
Rabbi ixfir lii xati-atii yawmad diin
146- «Maa ngi jéggalu Yàlla Mu Màgg mi nga xam ne amul keneen ku yelloo jaamu ku dul Moom, Aji-Dund ji, Aji-Taxawu ji, te maa ngi tuub dellu ci Moom»[109]. [109] At-Tirmisii, ci limatu (3577), te Albaanii wéral na ko ci Sahiihu At-Tirmisii (3/ 469): «Képp ku ko wax, Yàlla dina ko jéggal, donte dafa dawoon ca xare ba».
Astaxfirul Laahal Hasimal lasii laa ilaaha illaa huwa, al Hayyul Xayyuumu, wa atuubu ilayhi.
147- « Yaw Yàlla, jéggal ma sama bàkkaar, dindi sama merum xol, te musal ma ci fitna yuy réerale » [110]. [110] Jëlees na ko ci ñaan gi Yonente bi ﷺ ñaanal Aysa yal na ko Yàlla gërëm: «Yaw Yàlla, jéggal ko bàkkaaram, te dindi merum xolam, te musal ko ci fitna yuy réerale». Ibnu Hasaakir génne na ko ci càllaleem ci «Al-Arbahiina Fii Manaaqibi Ummahaatil Muuminiina», xëtu (85) jële ko ci Aysa yal na ko Yàlla gërëm, mu ne: «hadijs bii bu wér la te rafet (Sahiixun Hasan), mu bokk ci hadiisi Baqiyyatu ibnul Waliid», Ibnu Sunnii génne na lu ni mel ci Hamalul-Yawmi Wal-Laylati, ci limatu (457), te ci beneen kóppi bu Ibnu Sunnii dafa wax ne: «te musal ma ci Saytaane» mu wuutu: «ci fitna yuy réerale», xoolal ag génneem ci Albaanii ci Ad-Dahiifa, ci limatu (4207). Te amna seede (lu ko dëgëral) lu bayyikoo ci Ummu Salama yal na ko Yàlla gërëm ci Ahmat, ci limatu (26576, 44/ 2) ak lu ni mel, te ay baatam a ngi nii: «Waxal: Yaw Yàlla, Boroomu Muhammad Yonente bi, jéggal ma sama bàkkaar, te dindi merum sama xol, te musal ma ci fitna yuy réerale li fii ak yaa ngi nuy dundal», Haysamii rafetlu na ko ci Majmahu as sawaa-id (10/ 27), te mi ngi ci At-Tabaraanii ci Al-Muhjamu Al-Kabiir (23/ 338), ci limatu (785), waaye àndul ak baatu: «li fii ak yaa ngi nuy dundal». Te amna seede lu bayyikoo ci Ummu Haani yal na ko Yàlla gërëm mu ne: Yaw Yonente Yàlla bi, jàngal ma ñaan gu ma man a ñaan, mu ne ko: «Waxal: Yaw Yàlla, jéggal ma sama bàkkaar ...» ba la des ci hadiis bi, Al-Xaraa-itii génne na ko ci Ihtilaalul xuluub, ci limatu (52), ak ci Masaawi-ul Axlaaq, ci limatu (323).
Allaahumma ixfir lii sanbii, wa ashib xaysa xalbii, wa ahisnii min mudillaatil fitan.
148- «Yaw Yàlla, dundal ma ci sunnay sa Yonente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc, te faat ma ci diineem, te musal ma ci fitna yiy réerale» [111]. [111] Al-Bayhaqii moo ko génne ci Al-Kubraa (5/ 95) mu jóge ci ñaanug Ibnu Omar te ñu yamale ko ci moom (mawquuf), te Ibnu Mulaqin netali na loolu ci Al-Badrul Muniir (6/ 309), mu wax toxale ko ci Ad-Diyaa ne: [càllaleem baax na]. Ibnu Mashuud yàlla na ko Yàlla gërëm nee na: «Kenn ci yéen bumu wax ne: Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi muslu ci yaw ci fitna, ndaxte amul kenn ku lamboowul ak fitna; ndaxte Yàlla a ngi wax ne: {Seen alal yi ak seen doom yi ay fitna lañu} [At-Taxaabuni: 15], kon képp ku ciy muslu, na muslu ci Yàlla ci fitna yiy réerale», Ibnu Jariir moo ko génne ci Tafsiiram (13/ 475) ci limatu (15912), te Ibnu Battaal tudd na ko ci firewm ci Sahiihul Buxaarii (4/ 13).
Allaahumma ahyinii halaa sunnati nabiyyika, sallal Laahu halayhi wa sallam, wa tawaffanii hala millatihi, wa ahisnii min mudillaatil fitan.
149- «Yaw Yàlla, juliil te dolli xéewal ci Muhammat, ak ci waa-kër Muhammat, kem ni nga xéewale ci Ibraahiima, ak ci waa-kër Ibraahiima, Yaay ku ñu sant nga, di ku tedd, te nga baarkeel ci Muhammat, ak ci waa-kër Muhammat, kem ni nga baarkeele ci Ibraahiima, ak ci waa-kër Ibraahiima, [ci mbindeef yi] Yaay ku ñu sant, di ku tedd»[112]. [112] Al-Buxaarii moo ko soloo, ci limatu (3370), li nekk ci diggante ñaari koros yi ci hadiisu Abuu Hurayra la jóge, yal na ko Yàlla gërëm, ca Muslim, ci limatu (405).
Allaahumma salli halaa Muhammadin, wa halaa aali Muhammadin, kamaa sallayta halaa Ibraahiima, wa halaa aali Ibraahiima, innaka hamiidun majiidun, wa baarik halaa Muhammadin, wa halaa aali Muhammadin, kamaa baarakta halaa Ibraahiima, wa halaa aali Ibraahiima, fil haalamiina innaka hamiidun majiid.
Cant yépp ñeel na Yàlla Boroom mbindéef yi, ni mu yeloo ak màggaayug jëmmam ji, ak rëyaayu nguuram gi, yal na Yàlla jàmmal te musal sunu Yonente bi Muhammat, ak i ñoñam, ak i sahaabaam, ak ñi leen topp ci ag rafetal ba bisu àtte ba.
Faj ci mocc gu bawoo ci Alxuraan ak Sunna
Aji-aajowoo ji jëm ci Yàlla mu kawe
Dr. Sahiid Ibn Alliyu Ibn Wahf Al-xahtaani
Ci turu Yàlla miy Aji-Yërëm képp ku nekk ci kaw suuf jagleel ko jullit ñi ca allaaxira ci laay tàmbalee.
Laytaay gi: Am solog faju ci Alxuraan ak Sunna
Cant yépp Yàlla a ko moom, noo ngi koy sant, di ko ñaan ndimbal, te di ko jéggalu. Noo ngi muslu ci Yàlla ci sunuy ñaawteefi bakkan, ak ci sunuy jëf yu bon. Ku Yàlla gindi, kenn manu ko a réeral, ku mu réeral, kenn manu ko a gindi. Maa ngi seede ne amul kenn ku nu war a jaamu ci dëgg ku dul Yàlla, Moom képp, amul ku nu koy bokkaaleel. Te maa ngi seede ne Muhammat jaamam la di Yónenteem. Yal na xéewali Yàlla nekk ci moom, ak ci waa këram, ak ci ay sahaabaam, ak ci ñi leen topp ci jëf ju rafet ba bis-pénc, te mu dolli ci ñoom jàmm ju bari. Ginnaaw loolu:
Amul sikk, te amul werente ne fajoo ci Alxuraan ju tedd ji, ak ci li wér te jóge ci Yonente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc ci ay mocc: faj gu am njariñ la, ak wér gu mat sëkk, Yàlla mi tedd te màgg nee na: ﴾...Waxal ne: Moom de njub la ak saafara ñeel ñi gëm...﴿ [Saaru Fussilat, Aaya: 44]. Te Yàlla mu sell mi te kawe wax ne: {Noo ngi wàcce ci Alxuraan li di ag faj ak Yërmànde ñeel way-gëm ñi, te du yokk way-tooñ ñi lu dul ag pert 82} [Saaru Al-Israa, Aaya: 82]. Te "مِنْ" gi fii day leeral xeet wi; ndaxte Alxuraan jépp fajukaay la, kem ni mu ñëwe ci aaya bi jiitu[1], te Yàlla Aji-Tedd ji te Màgg - nee na: {Éey yéen nit ñi! Aw waare dikkal na leen wu tukkee ca seen Boroom, di ag paj ci li nekk ci dënn yi, ak njub ak Yërmànde ñeel ñi gëm 57} [Saaru Yuunus: 57]. [1] Xoolal: Al-Jawaab al-Kaafi liman sa-ala hanid Dawaa as-saafii, bu Ibnul xayyim, xët (20).
Alxuraan mooy saafara su matale ci jàngoro yépp; yu xol yi ak yu yaram yi, ak jàngoroy àdduna ak yu àllaaxira. Te du nit ku nekk moo yeyoo walla mu am tawféexu man a fajoo Alxuraan. Bu aji-tawat ji rafetalee fajoom ci moom, te faje ci jàngoroom ci dëggu ak ngëm, ak nangu gu matale, ak pass-pass bu dëgër, te matale ay sàrtam, kon jàngoro ji du man a jàmmaarloo ak moom mukk. Naka la jàngoro yi di man a jàmmaarloo ak kàddug Boroom suuf ak asamaan gi nga xam ne bu wàccoon ci kaw montaañ yi dina leen toj, walla ci kaw suuf mu xar ko? Kon amul jenn jàngoro ci jàngoroy xol yi ak yaram yi, lu dul ne amna ci Alxuraan yoon wuy tegtale ag pajam, ak sabab bi, ak liciy musle, ñeel ki nga xam ne Yàlla wërsëgal na ko ag dégg ci Téeréem bi. Te Yàlla mu Tédd mi te Màgg tudd na ci Alxuraan jàngoroy xol yi ak yaram yi, ak pajum xol yi ak yaram yi:
Bu dee feebari xol yi nag, ñaari xeet lañu: feebaru lënt ak sikk-sàkka, ak feebaru bànneexu bakkan ak réer. Te Moom Yàlla lim na feebari xol yi faramfàcce na ko, lim itam sababi feebar yooyu ak seen i paj [2], Yàlla nee na: {Ndax doyu leen ne wàcce nanu ci yaw téere bi ñu di ko jàng ci ñoom? Amna ci loolu yërmànde ak fàttaliku ñeel way-gëm yi} [Saaru Al-Ankabuut, Aaya: 51]. Boroom xam-xam bu mag bi Ibnul Xayyim, yal na ko Yàlla yëreëm, nee na: «Ku Alxuraan fajul, Yàlla bu ko Yàlla faj, te ku mu doyul, Yàlla bu ko Yàlla doy» [3]. [2] Saadul Mahaad bu Ibnul Xayyim (4 / 6) ak (4 / 352). [3] Saadul Mahaad (4 / 352).
Bu dee tawati yaram yi ñoom, Alxuraan gindi na jëme ci cosàani pajam, ak i dajaleem ak i ponkam. Loolu mooy ne, ponki paji yaram yi yépp ñoo ngi ci biir Alxuraan ju mag ji, te ñatt lañu: sàmm wér gi yaram, moytu luy lore, ak génne mbir yu yàqu yi tey lore, ak sukkandiku ci loolu ñeel yeneen yi aju ci xeet yii [4]. [4] Saadul Mahaad (4 / 352) ak (4 / 6).
Te bu jaam bi rafetaloon faju ci Alxuraan, kon dina ci gis jeexital lu yéeme ci wér gu gaaw.
Imaam Ibnul Xayyim yal na ko Yàlla yërëm nee na: « Dafa amoon jamono joo xam ne tawatoon naa ca Màkka, te amuma woon fajkat mbaa garab. Ma daan faj sama bopp ak Faatiha, di ci gis njeexiit lu yéeme: dama daan jël ndoxum Samsam, jàng ci kawam Faatiha ay yoon, daal di koy naan. Ma am ci loolu wér gu mat sëkk. Ginnaaw loolu, ma mujj di def loolu ci mettit yu bari, te di ci jariñu njariñ lu rëy. Ma daan ko digal képp ku daan jooytu aw mettit, te ñu bari ci ñoom daan nañu wér ci lu gaaw » [5]. [5] Xoolal: Saadul Mahaad (4 / 178), ak Al-Jawaabul Kaafi, xët (21).
Noonu tamit, faju ci mocc yu wér yi bawoo ci Yónente bi, bokk na ci garab yiy gën a jariñ. Te ñaan, bu muccee ci gàllankoor yi, bokk na ci sabab yi gën a jariñ ci dàq luy lore ak ci am li ñuy sàkku. Kon ñaan bokk na ci garab yiy gën a jariñ, rawatina bu ñu ci saxee. Te moom ñaan mooy noonu balaa yi, da koy dàq di ko faj, te di tere mu wàcc, walla mu oyofal ko ndeem wàcc na [6]; ndax kàddug Yónente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc: «Ñaan day jariñ ci li wàcc ak ci li wàccagul, kon yéen jaami Yàlla yi, deeleen ñaan»[7]; Ak ngir waxu Yónente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc: «Amul luy delloo ndogal lu dul ñaan, te amul luy yokk fan lu dul jëf ju baax»[8], Waaye amna mbir mu ñu war a bàyyi xel bu baax: Mooy ne aaya yi, ak sikar yi, ak ñaan yi, ak muslu yi ñuy fajoo, te ñu ciy mocce, ñoom ci seen bopp ñu am njariñ lañu tey fajj. Waaye dafay laaj nangug aji-ñaan ji, ak dooleem, ak jeexitalam. Kon bu wér gi amul, dafay aju ci néewug dooley jeexitalu kiy ñaan, walla ñàkk a nangug ki ñu koy defal, walla mu am ag gàllankoor gu am doole ci moom guy tere garab gi jariñ ko; ndaxte faj ci mocc ñaari mbir lay laaj: [6] Xoolal: Al-Jawaab Al-Kaafii, xët (22- 25). [7] At-Tirmisii génne na ko, ci limatu (3548), ak Al-Haakim (1/ 670), ak Ahmat, ci limatu (22044), te Albaanii rafetlu na ko. Xoolal Sahiihul Jaamih, (3 / 151) ci limatu (3403). [8] Haakim génne na ko (1/ 670), ak At-Tirmisii ci limatu (2139), te Albaani rafetlu na ko. Ci: Silsilatul Ahaadiis As-Sahiiha (1 / 76) ci limatu (154).
Mbir mu njëkk mi: dafay bayyikoo ci aji-tawat ji, te loolu dafay ame ci kàttanu xolam, ak dëggug jubloom ci Yàlla mu kawe mi, ak pas-pasam bu dëgër ci ne Alxuraan faj la ak yërmànde ñeel ñi gëm, ak muslu gu wér gi nga xam ne xol bi ak làmmiñ wi ànd nañu ci; ndaxte lii xeetu xare la, te xarekat bi ndamam du mat ci kaw noonam lu dul ci ñaari mbir:
Ngànnaay li doon lu baax, loxo bi am kàttan, saa bu benn ci ñaar yii mànkee, ngànaay li du am njariñ lu bari, naka lay mel nag bu ñaari mbir yépp ñàkkee: xol bi yàqu ba amul Tawhiid, ak wakkirlu, ak ragal Yàlla, ak jublu ci Yàlla, te amul benn ngànaay.
Ñaareelu mbir mi: ci wàllu kiy faje ci Alxuraan ak Sunna, ñaari mbir yii war nañoo nekk ci mom itam [9]; looloo tax Ibnu Tiin, yal na ko Yàlla yërëm, wax ne: « Mocc ci muslaay yi ak yeneen ci turi Yàlla yi, mooy pajum ruu gi, su fekkee dafa bayyikoo ci làmmiñu mbindeef yu sell yi, wér gi dana am ci ndigalu Yàlla mu kawe mi » [10]. [9] Xoolal: Saadul Mahaad (4 / 68), ak Al-Jawaabul Kaafii xëtu (21). [10] Fathul Baari bu Ibn Hajar (10 / 196).
Boroom xam-xam yi dëppoo nañu ci daganug mocc su ñatti sàrt dajee:
Sàrt bu njëkk bi: Mu nekk ci kàddug Yàlla mu kawe mi, walla ci ay turam ak ay meloom, walla ci kàddug Yónenteem bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc.
Ñaareelu sàrt bi: mu nekk ci làkku araab, walla ci leneen luñu xam maanaama.
Ñatteelu sàrt bi: mooy gëm ne mocc gi du def jeexital moom ci boppam, waaye ci kàttanu Yàlla Aji-Kawe ji lay ame [11], te mocc gi sabab rekk la ci sabab yi. [11] Xoolal Fathul Baari (10 / 195), ak Fataawaab boroom xam-xam bu mag ba Ibnu Baas (2 / 384).
Solo su rëy sii a tax ma tënk xaaju mocc gi ci sama téere bii di: (Tudd Yàlla, Ñaan ak Faju ci mocc gu bawoo ci Alxuraan ak Sunna), ma yokk ci ay njariñ yu am solo, bu soobee Yàlla mu kawe mi. Maa ngi ñaan Yàlla, Aji-Tedd ji te kawe, ci turam yu rafet yi ak meloom yu kawe yi, mu def ko mu nekk lu sell ngir jëmmam ju tedd ji, te jariñ ma ci, jariñ ci képp ku ko jàng, walla mu móol ko, walla mu nekk sabab ci tasaare ko, ak mbooleem jullit ñi; ndaxte Moom - Aji-Sell ji - moo méngoo loolu te mooy ki Man loolu. Yal na xéewal ak mucc ak baarke nekk ci sunu Yonente bi Muhammat, ak ci ay waa këram ak i sahaabaam, ak ñi leen topp ci jëf ju rafet ba bisu àtte ba.
Aji-aajowoo ji jëm ci Yàlla mi kawe
Dr. Sahiid Ibn Alliyu Ibn Wahf Al-xahtaani
Bindees na ko ci atum 18/6/1414 ci gàddaay gi.
1- Fajug njabar
Fajug njabar gu Yàlla gërëm ñaari xaaj la:
Xàjj bu njëkk bi: Lu ñuy fegoo ci njabar balaa muy am:
1- Jëfe mbooleem lu war, ak bàyyi mbooleem lu araam, ak tuub ci mbooleem ñaawteef yi.
2- Baril jàng Alxuraan ju tedd ji, ba am ci wird bis bu nekk.
3- Aaru ci ñaan yi, ak muslaay yi, ak tudd Yàlla (sikar) yi Sariiha digle, bokk na ca loolu: "bismil Laahi allasii laa yadurru mahasmihi say-un fil ardi walaa fis samaa-i wa huwas samiihul haliim" ñatti yoon ci suba gi ak ci ngoon gi [12], ak jàng Aayatul Kursiyyi ginnaaw julli gu nekk, ak waxtu tëdd, ak ci suba ak ci ngoon [13], ak jàng: {xul huwa Allahu Ahadun (1) Ak ñaari Muslaay yi ñatti yoon ci suba ak ci ngoon, ak ci waxtuw nelaw, ak wax: "laa-i-Laaha Illal Laahu wahdahu laa sariika lahu, lahul mulku, wa lahul hamdu, wa Huwa halaa kulli say-in Xadiirun" téeméeri yoon bés bu ne [14], ak fonk tudd Yàllay suba ak ngoon, ak tudd Yàlla yi ci ginnaaw julli yi, ak tudd Yàllay nelaw, ak yewwu ci nelaw, ak tudd Yàllay dugg ci kër, ak génn ci kër, ak tudd Yàllay war ci dara, ak tudd Yàllay dugg ci jàkka ak génn fa, ak ñaanug dugg ci dus, ak génn fa, ak ñaanug ku gis ku ñu teg nattu ak leneen lu dul loolu, Tudd naa lu bari ci loolu ci (Hisnul Muslim), ci kem nekkiin yi, ak xew-xew yi, ak barab yi ak waxtu yi. Te sikk amul ci ne, sàmmonte ak loolu bokk na ci sabab yiy tere njabar ak cat ak jinne dal nit ki, ci ndigalu Yàlla Aji-Kawe ji. Te bokk na itam ci faj yi gën a màgg ginaaw bu lor yii ak yeneen dalee nit ki [15]. [12] At-Tirmisii génne na ko ci limatu (3388), ak Abuu Daawuda ci limatu (5088), ak Ibn Maaja ci limatu (3869), te Albaanii wéral na ko ci Sahiihu Ibn Maaja (2 / 332)." [13] Al-Haakim, wéral na ko, te AS-Sahabii ànd na ci ak moom (1 / 562), Albaanii wéral na ko ci Sahiih At-Tarxiib Wat-Tarhiib (1 / 273) ci limatu (658). [14] Buxaarii moo ko soloo (4 / 95), ci limatu (3293), ak Muslim (4 / 2071), ci limatu (2691). [15] Xoolal: Saad Al-MaHaad (4 / 126), ak Majmuuhu Fataawaa bu boroom xam-xam bu mag ba Ibn Baas (3 / 277), te nga xool fukki sabab yi ñuy fege ayu iñaanekat ak njabarkat, ci ñatteelu xaaj bi ñeel fajug cat, ci téere bii.
4- Lekk juróom-ñaari tàndarmay Ajwa ci suba si balaa lekk dara, su manee nekk; ngir kàddug Yónente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc: «Képp ku xëyee lekke juróom-ñaari doomi tàndarmay Ajwa, tooke walla njabar du ko lor ci bis boobu» [16], Li gën a mat nag mooy mu bokk ci tàndarmay Madiina yi nekk ci diggante ñaari Harra yi, na mu ñëwe ci riwaayab Muslim. Te Sëriñ bu mag bi, Abdul Asiïs bn Abdullaah Ibn Baas, Yàlla na ko Yàlla yërem, jàpp na ne mboolem tàndarmay Madiina am nañu melo woowu; sukkandiku ci waxi Yonent bi ﷺ. «Ku lekk juróom-ñaari tàndarma ci yi nekk ci diggante ñaari àllub dojam ya [17] bu xëyee...)) Hadiis [18]. [16] Buxaarii moo ko soloo (10 / 247), ci limatu (5445), ak Muslim (3 / 1618), ci limatu (2047). [17] {laabatayhaa}: mooy ñaari laabah, te mooy Harra, muy suuf su am ay xeer yu ñuul yu wow yuy mel ni lu ñu lakk ak sawara. Te li ñu jublu ci ñaar yii fii mooy: ñaari Harrah yu dëkku Yonnente bi. Xoolal: Faydul Xadiir bu Al-Manaawii (2/ 514). [18] Muslim génne na ko (3 / 1618) ci limatu (2047).
Kem ni mu gisee, ne loolu ñoo ngi koy yaakaar ñeel ku lekk juróom-ñaari tàndarma yu dul tàndarmay Madiina, ci anam gu ñu boyal.
Xaaj bu ñaareel bi: Faj njabar ginnaaw bi mu amee, te moom ay xeet la:
Xeet bu jëkk bi: Génne ko ak yàq ko, bu ñu xamee fanla, jaarale ko ci yoon yi Sariiha daganal. Te lii bokk na ci paj yi gën a am doole ngir faj ki njabar jàpp [19]. [19] Xoolal: Saadul Mahaad (4 / 124), ak Buxaari (10 / 132) ci limatu (5765), ak Muslim (4 / 1917) ci limatu (2189), ak Majmuuhu Fataawaa Ibnu Baas (3 / 228).
Ñaareelu xeet wi: moccug Sariiha, te bokk na ci lii di ñëw [20]: [20] Xoolal: Fathul Haqil Mubiin fii Hilaajis-Sarhi Was-Sihri wal-Hayni, xëtu (138).
Bu njëkk bi: mu dëbb juróom-ñaari xobi siddéem yu wert ci diggante ñaari xeer walla lu ni mel, topp mu sotti ca ndox mu ko doy ngir sangu, daal di cay jàng:
Ahuusu billaahi minas saytaanir rajiim Ahuusu billaahi minas saytaanir rajiim {Allaahu laa ilaaha illaa Huwa, al-Ḥayyu al-xayyuum laa taaxusuhu sinatun wa laa nawmun, Lahu maa fis samaawaati wa maa fil arḍi, man sal lasii yasfahu hindahuu illaa bi-isnihii, yahlamu maa bayna aydiihim wa maa xalfahum, wa laa yuḥiituuna bi say-in min hilmihii illaa bimaa saa-a, wasiha kursiyyuhus samaawaati wal arḍa, wa laa ya-uuduhuu hifsuhumaa,wa huwal aliyyul asiim 255} [Saaru Baqara, Aaya: 255].
{Wa awḥaynaa ilaa Muusaa an alqi hasaaka, fa isaa hiya talqafu maa yaafikuun 117 Fawaqahal haqu wa batala maa kaanuu yahmaluun118 Fa xulibuu hunaalika wanqalabuu saaxiriin 119 Wa ulqiyas saharatu saajidiin 120 Xaaluu aamannaa bi rabbil haalamiina 121 Rabbi Muusaa wa Haaruuna 122} [Saaru Al-Ahraaf, Aaya yi: 117-122].
﴾wa xaala Firhawnuutuunii bikulli saahirin haliim 79 Falammaa jaa assaharatu xaala lahum Muusaa alquu maa antum mulquuna 80 Fa lammaa alqaw xaala Muusaa maa jiitum bihis sihru, innal Laaha sa yubtiluhu innal Laaha laa yuslihu hamalal mufsidiina 81 Wa yuhiqul Laahul haqa bi kalimaatihii wa law karihal mujrimuuna 82﴿ [Saaru Yuunus 78-82].
﴾ xaaluu yaa Muusaa immaa an tulqiya wa immaa an nakuuna awwala man alqaa 65 Xaala bal alquu fa isaa hibaaluhum wa hisiyyuhum yuxayyalu ilayhi min sihrihim annahaa tashaa 66 Fa awjasa fii nafsihii xiifatan Muusaa 67 Xulnaa laa taxaf innika antal ahlaa 68 Wa alqi maa fii yamiinika talqaf maa sanahuu innamaa sanahuu kaydu saahirin walaa yuflihus saahiru haysu ataa 69 Fa ulqiyas saharatu sujjadan xaaluu aamannaa bi rabbi Haaruuna wa Muusaa 70﴿ [Saaru Taaha, aaya yi: 65-70].
Bismil Laahir Rahmaanir Rahiim {xul yaa ayyuhal kaafiruuna 1 laa ahbudu maa tahbuduuna 2 wa laa antum haabiduuna maa ahbudu 3 wa laa anaa haabidun maa habadtum 4 wa laa antum haabiduuna maa ahbudu 5 lakum diinukum waliya dini 6} [saaru Alkaafiruuna, aaya yi: 1-6].
Bismil Laahir Rahmaanir Rahiim {Xul huwal Laahu Ahadun 1 Allahus Samadu 2 Lam yalid wa lam yuulad 3 Wa lam yakun lahu kufuwan ahadun 4} [Saaru Al-Ixlaas: 1-4].
Bismil Laahir Rahmaanir Rahiim {Xul ahuusu birabbil falaxi 1 Min sarri maa xalaqa 2 Wa min sarri xaasixin izaa waxaba 3 Wa min sarrin naffaasaati filhuxadi 4 Wa min sarri haasidin isaa hasada 5} [Saaru Alfalaxi 1-5].
Bismil Laahir Rahmaanir Rahiim {xul ahuusu birabbin naasi 1 Malikin naasi 2 Ilaahin naasi 3 Min sarril waswaasil xannaasi 4 Allasii yuwaswisu fii suduurin naasi 5 Minal jinnati wannaasi 6} Saaru Annaasi 1-6].
Ginnaaw bu jàngee li nu tudd ci ndox mi, da ciy naan ñatti yoon, te sangoo li ci des. Bu ko defee, tawat ji dina dindiku, bu soobee Yàlla mu Baarkeel mi te Kawe. Te bu aajowoo mu bàmtu ko ñaari yoon walla lu ko ëpp, amul benn ayib ba keroog feebar bi di wér. Te defees na ko lu bari ba Yàlla def ci njariñ, te baax na lool ci ku ñu tëj ba manut a ànd ak soxnaam [21]. [21] Xoolal: Fataawaa Ibn Baas (3 / 279), ak Fathul Majiid, xëtu (346), ak As-Saarimul Battaar Fii Tasaddii lis-Saharati wal-Asraar bu Wahiid Abdus-Salaam, xëtu (109-117), amna fa mocc gu gudd te am njariñ lool ndeem soob na Yàlla mu kawe mi, ak Musannaf Abdur-Rasaaq (11 / 13), ak Fathul Baarii bu Ibn Hajar (10 / 233).
Ñaareel bi: ñu jàng saaru Fàatiha, ak Aayatul Kursiyyi, ak ñaari aaya yi mujj ci saaru Baqara, ak saaru Ixlaas, ak ñaari Muslaay yi, ñatti yoon walla lu ko ëpp, ànd ak ëf ak raay barab biy metti ci loxob ndayjoor [22]. [22] Muslim génne na ko (4/ 1728) ci limatu (2202).
Ñatteel bi: Ay muslu, ak ay mocc ak ay ñaan yu matale:
1- Maa ngi ñaan Yàlla mi màgg, Boroom Aras bu màgg bi, mu wéral la. (juróom-ñaari yoon)[23]. [23] Abuu Daawuda génne na ko (3/ 187) ci limatu (3106) ak At-Tirmisii (2/ 410) ci limatu (2083), Albaanii wéral na ko ci Sahihu Al-Jaamih (5/ 180) ak (322) ak ci Sahihu Sunani Abii Daawuda (2/ 276).
As-alul Lahal Hasiima Rabbal Arsil Hasiimi an yasfiyaka
2- Ki tawat day teg loxoom ca barab bay metti ci yaramam, mu wax: « Bismillaah » Ñatti yoon, mu wax: "Bismillahi" «Ahuusu billaahi wa xudratihii min sarri maa ajidu wa uhaasiru» (juróom-ñaari yoon) [24]. [24] Muslim génne na ko (4 / 1728) ci limatu (2709).
«Ahuusu bill Laahi wa xudratihi min sarri maa ajidu wa uhaasiru»
3- «Yaw Yàlla, Boroom nit ñi, dindil mettiit wi te faj ko, Yaw yaay Aji-Faj ji, genn faj amul gu dul sag faj, faj goo xam ne du bàyyi genn tawat»[25]. [25] Buxaarii moo ko soloo (10/ 206), ci limatu (5745), ak Muslim (4/ 1724), ci limatu (2194).
Allaahuma rabban naasi, ashibil baasa, wasfi antas Saafii, laa sifaa-a illaa sifaa-uka, sifaa-an laa yuxaadiru saqaman
4- « Maa ngi muslu ci kàdduy Yàlla yi mat sëkk, ci bépp saytaane ak njuuma , ak ci bépp bëtu cat » [٢٦] [26] Buxaarii soloo na ko (6 / 408) ci limatu (3371).
Ahuusu bikalilaatil Laahi attàmmaati min kulli saytaanin wa hàmmatin, wa min kulli haynin làmmatin
5- «Maa ngi muslu ci kàdduy Yàlla yi mat sëkk ci ayu li mu bind»[27]. [27] Muslim génne na ko (4 / 1728) ci limatu (2709).
Ahuusu bikalimaatil Laahit Tàmmaati min sarri maa xalaqa
6- «Maa ngi muslu ci kàdduy Yàlla yu mat yi: ci am meram, ak mbugalam, ak ayu jaamam yi, ak ci jax-jaxi saytaane yi, ak ñu may teewal» [28]. [28] Abuu Daawuda génne na ko ci limatu (3893), ak At-Tirmisii ci limatu (3528), te Albaanii rafetlu na ko ci Sahiihu At-Tirmisii (3/ 171).
Ahuusu bikalimaatil Laahit Tàmmaati: min xadabihi, wa hiqaabihi, wa sarri hibaadihi, wa min hamasaatis sayaatiini, wa an yahduruuni
7- «Maa ngi muslu ci kàdduy Yàlla yu mat sëkk yi, yi ku baax mbaa ku bon manul a jàll, ci lu bon li mu sàkk, ak li mu bind, ak li mu tasaare, ak ci lu bon liy wàcc jóge asamaan, ak ci lu bon liy yéeg ca kaw, ak ci lu bon li mu tas ci suuf, ak ci lu bon liy génn ci suuf, ak ci lu boni fitnay guddi ak bëccëg, ak ci lu boni képp kuy dikk guddi, ba mu des kiy dikk ak lu baax, Yaw Boroom yërmànde ji»[29]. [29] Musnadu Ahmat (3 / 119) ci lim (15461), ci càllaale gu wér, ak Ibnus Sunni, ci limatu (637), xoolal: Majmahus-Sawaa-id (10 / 127), te Al-Albaani wéral na ko ci Silsilatul-Ahaadiisis-Sahiiha (7 / 196).
Ahuusu bikalimaatil Laahit Tàmmaati latii laa yujaawisuhunna barrun walaa faajirun, min sarri maa xalaqa, wa bara-a, wa sara-a, wa min sarri maa yansilu minas samaa-i, wa min sarri maa yahruju fiihaa, wa min sarri maa sara-a fil ardi, wa min sarri maa yaxruju minhaa, wa min sarri fitanil layli wan nahaari, wa min sarri kulli taariqin illaa taariqan yatruqu bixayrin yaa Rahmaanu
8- «Yaw Yàlla miy Boroom Asamaani juróom-ñaar, di Boroom Suuf si, di Boroom Aras ju Màgg ji, yaw Sunu Boroom di Boroom lépp, yaw mi xar pepp ak xoox, di Aji-Wàcce Tawraat ak Injiil ak Alxuraan, maa ngi muslu ci yaw ci ayu lépp lol yaay Aji-Téye ci ag nosoom, yaay Aji-Njëkk ji dara jiituwu la, yaay Aji-Mujj ji dara nekkul sa ginnaaw, yaay Aji-Fés ji dara nekkul sa kaw, yaay Aji-Nëbbu ji dara nëbbuwu la ...»[30]. [30] Muslim moo ko génne (4 / 2084) ci limatu (2713).
Allaahumma rabbas samaawaatis sabhi, wa rabbal ardi, warabbal arsil asiim, rabbanaa wa rabba koulli say-in, faaliqa al-habbi wan-nawaa, wa munsila at-Tawraati wal Injiili wal Xuraani, ahuusu bika min sarri kulli say-in anta aaxisun binaasiyatihi, antal awwalu falaysa xablaka say-un, wa antal aaxiru falaysa bahdaka say-un, wa antas saahiru falaysa fawqaka say-un, wa antal baatinu falaysa duunaka say-un
9- «Ci turu Yàlla laa lay moccale, ci lépp lu lay lor, ak ci ayu bépp bakkan mbaa bëtu ku iñaan, Yàlla na la Yàlla wéral, ci turu Yàlla laa lay moccale»[31]. [31] Muslim génne na ko jële ko ci Abu Sahiid, yal na ko Yàlla gërëm (4 / 1718) ci limatu (2186).
Bismillaahi urqiika, min kulli say-in yuusiika, wa min sarri kulli nafsin aw ayni haasidin, Allaahu yasfiika, Bismillaahi urqiika
10- « Ci turu Yàlla mu wéral la, faj la ci bépp tawat, ak ci ayug ku iñaan bu iñaanee, ak ci ayug bépp boroom bët » [32]. [32] Muslim moo ko génee, jële ko ci Aysa, yal na ko Yàlla gërëm (4 / 1718) ci limatu (2185).
Bismilaahi yubriika, wa min kulli daa-in yasfiika, wa min sarri haasidin isaa hasada, wa min sarri kulli sii haynin
11- «Ci turu Yàlla laa lay moccale ci lépp lu lay lor, ci iñaani kuy iñaan, ak ci bépp bët, yal na la Yàlla faj»[33]. [33] Sunanu Ibn Maaja, ci limatu (3527), mu jóge ci Ubaadata ibn Saamit, yal na ko Yàlla gërëm, te Albaani wéral na ko ci Sahiihu Ibn Maaja (2 / 268).
Bismillaahi urqiika min kulli say-in yuusiika, min hasadi haasidin, wa min kulli sii haynin Allaahu yasfiika
Te muslaay yii, ak ñaan yii, ak mocc yii, dees na ci faje njabar, ak cat, ak sàddum jinné, ak mbooleem tawat yi; ndaxte ay mocc yu matale lañu, yu am njariñ, ci ndigalu Yàlla mi kawe.
Ñatteel bi: Génnee ko ci jëfandikoo gàjji ci barab bi walla cér bi nga xam ne jeexitalu njabar gi feeñ na ci, bu loolu manee nekk. Bu manul a nekk, li ñu njëkk a tudd ci faj gi doy na, cant ñeel na Yàlla Aji-Kawe ji [34]. [34] Xoolal: Saadul Mahaad (4 / 125), amna ay xeeti faj njabar ginnaaw bi mu amee yoo xam ne aayul bu dee jéem nañu ko te mu am njariñ. Xoolal: Musannaf Ibnu Abii Sayba (7 / 386-387), ak Fathul Baarii (10 / 233-234), ak Musannafu Abdur-Rassaaq (11 / 13), ak As-Saarimul Battaar xëtu (194-200), ak As-Sihru haqiiqatuhu wa hukmuhu bu Doktoor Misfar Ad-Dumaynii xëtu (64-66).
Ñenteelu xeet wi: Garabi aada yi. Amna ay garabi aada yu am njariñ, yoy Alxuraan ju tedd ji ak Sunna su sell si tegtale nañu ko. Bu ko nit ki jëfandikoo ak kóolute, ak dëggu, ak jublu ci Yàlla, ànd ak gëm ne njariñ li ci Yàlla lay bàyyikoo, Yàlla dina ko ci jariñ bu soobee Yàlla mu kawe mi. Kem ni mu ame itam ay garab yu ñu boole ci ay gàncax ak lu ni mel, te sukkandiku ci loo xam ne defees na ko ba mu wóor, amul ci Sariiha luy tere ñu jariñoo ko, li feek ne doonul lu araam [35]. [35] Xoolal: Fathul Haqil Mubiin fii Hilaajis-Sarhi wWas-Sihri wal-Hayni, xëtu (139).
Bokk na ci faji cosaan yi am njariñ, ci ndigalu Yàlla mu Kawe mi: lem (36), ak Habbatus Saawdaa (37), ak ndoxum Sam-Sam (38), ak ndoxum asamaan; ndax kàddug Yàlla mu Kawe mi : ﴾Te wàcce nanu ci asamaan ndox mu baarkeel...﴿ [Saaru xaaf, Aaya: 9]. [36] Xoolal: Fathul Haqil Mubiin, xëtu (140), paj ci lem dina ñëw ci téere bii. [37] Xoolal: Fathul Haqil Mubiin, xëtu (141), paj ci Habbatus Sawdaa dina ñëw ci téere bii. [38] Xoolal: Fathul Haqil Mubiin, xëtu (144), paj ci ndoxum sam-sam dina ñëw ci téere bii.
Ak diwu oliw; ngir waxi Yónente bi -yal na ko Yàlla dolli jàmm ak mucc-: «Lekk-leen diwu Oliw, te diwoo ko; ndaxte ci garab gu baarkeel la bawoo»[39], Jëfëndikoo na ñu ko ba mu sax ne lu wóor la, jàng na nu tamit ne mooy diw gi gën a baax [40], te bokk na ci garabi cosaan yi ngir faju: sangu, ak setal yaram, ak gëtt [41]. [39] Ahmat génne na ko ci Musnad (3 / 497) ci limatu (16055), ak At-Tirmisii ci limatu (1851), ak Ibn Maaja ci limatu (3319), te Albaanii wéral na ko ci Sahiih At-Tirmisii (2 / 166). [40] Xoolal: Fathul Haqil Mubiin fii Hilaajis-Sarhi Was-Sihri wal-Hayni, xëtu (142). [41] Xoolal: delluwaay bi weesu , xëtu (145).
2- Faj Cat
Faj cat am na ay pàcc:
Xaj bu njëkk bi: Laata mu lay dal, te moom ay xeet la:
1- Aar sa bopp ak aar ku ñu ragalal aw ay ci sikkar yi, ak ñaan yi, ak muslaay yu dagan yi, kem ni mu ñëwe ci xaaj bu njëkk bi ci faj njabar [42]. [42] Xoolal: li jiitu ci fajug njabar ci téere bii.
2- Ku ragal a lore ci ay bëtam - bu gisee lu ko yéem ci boppam walla ci alalam, walla ci doomam, walla ci mbokkam, walla leneen lu yéeme lu dul loolu na ñaan baarke, daal di wax: «Lu soob Yàlla rekk mooy am, genn kàttan amul lu dul ci Yàlla, Yaw Yàlla baarkeelal ko» ; Maa saa allaahu laa xuwwata illaa bil Laahi, Allaahumma baarik halayhi Ngir waxu Yónente bi -yal na ko Yàlla dolli jàmm ak mucc-: «bu kenn gisee lu ko yéem ci mbokkam, na ko ñaanal baarke»[43]. [43] Muwatta Maalik génne na ko (2 / 938), ak Ibn Maaja (2 / 1160) ci limatu (3509), ak Ahmat (4 / 447) ci limatu (15700), Albaanii wéral na ko ci Sahiih Ibn Maaja (2 / 265), ak Saadul Mahaad (4 / 170), ak As-Saarimul Battaar Fii Tasaddii Lis-Saharati Wal-Asraar bu Séex Wahiid Abdus-Salaam, xëtu (229 - 252).
3- Nëbb taaru ki ñuy ragalal cat [44]. [44] Xoolal: Sarhus Sunna bu Al-Baxawii (13/116), ak Saadul Mahaad (4/173).
Ñaareelu xaaj bi: Ginnaaw bu catu gi amee, te moom ay xeet la:
1- Bu ñu xamee ki nga xam ne moom moo catu nit ki, kon dañu koy digal mu jàppu, ba noppi ki cat gi jàpp sangu ci [45]. [45] Xoolal: Sunanu Abii Daawud (4/9) ci limatu (5056), te Albaani wéral na ko ci Silsilatu al-Ahaadiisi As-Sahiiha (6/61), ak Saadul Mahaad (4/163), te nga xool: Al-Wiqaayatu wal-Hilaaju Minal Kitaabi Was-Sunnati bu Muhammad ibn Saayih, xëtu (144-147).
2- Baril di jàng: {Xul huwa Allahu Ahadun (1)}، Ak ñaari Muslaas yi (falaxi ak naasi), ak Faatihatul Kitaab, ak Aayatul Kursiyyi, ak aaya yi mujj ci saaru Baqara, ak ñaan yi ñu daganal ci mocc, daldi koy ëf ci loxo ndayjoorraay raay ko ca kaw barab bay metti, kem ni mu ñëwe ci ñaareelu xeetu fajug njabar, ci xaaj (C) ci limatu (1-11)[46]. [46] Xoolal: Ñaareelu xeet wi ci fajug njabar, ci téere bii.
3- «Mu jàng ci ndox te ëf ko ci, ba noppi aji-tawat ji naan ci, te sotti li ci des ci yaramam[47], walla mu jàng ci ag diw daldi koy diwoo»[48], bu dee njàng mi ci ndoxum Samsam la, moo gën a mat, ndeem jàppandi na[49], walla ci ndoxum taw[50]. [47] Sunan Abii Daawud (4 / 10) ci limatu (3885), Yonnente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc def na loolu ci Saabit ibnu Xays la jóge. Albaani wéradil na ko ci Dahiifu Abii Daawud, ci limatu (836). [48] Musnad Ahmat moo ko génne (3/ 497) ci limatu (16055), te Albaani wéral na ko ci Silsilatul Ahaadiisis Sahiiha (1/ 108) ci limatu (379). [49] Xoolal: li weesu ci ñenteelu xeet wi ci fajug njabar, ci téere bii. [50] Xoolal: Ñaareelu xeet wi ci fajug njabar, ci téere bii.
4- Aayul ñu bindal aji-tawat ji ay aaya ci Alxuraan, daal di koy raxas mu naan ko [51], bokk na ci loolu Faatiha, ak Aayatul Kursiyyu, ak ñaari aaya yi mujj yi ci Saaru Baqara, ak {Xul huwal Laahu Ahadun (1)}، Ak ñaari Muslaas yi (Falaxi ak Naasi), ak ñaani mocc yi, kem ni mu nekké ci ñaareelu xeetu fajug njabar gi, ci dogaleb (B), ak (C), ci limatu 1-11 [52]. [51] Xoolal: Saadul Mahaad bu Ibnul Xayyim (4/170), ak Fataawaa Ibn Taymiyya (19/64). [52] Xoolal: li weesu ci ñaareelu xeetu fajug njabar, ci téere bii.
Ñatteelu xaaj bi: Def sabab yiy fegale ci bëtu ku iñaan, te mooy anam gii di ñëw:
1- Muslu ci Yàlla ci aw ayam.
2- Ragal Yàlla ak sàmm ko ci ay ndigalam ak ay tereem, moom Aji-Sell ji te kawe: "Sàmmal Yàlla, kon mu sàmm la" [53]. [53] At-Tirmisii génne na ko, ci limatu (2516), te Albaanii wéral na ko ci Sahiihu At-Tirmisii (2/ 309).
3- Muñal ki iñaan, te baal ko, du ko xeex, du ko jooytu, te du xalaat ci xolam ci ay loram.
4- Wakkiirlu ci Yàlla, képp ku Wakkiirlu ci Yàlla; Yàlla doy na ko.
5- Bañ a ragal ki soxor te iñaan, te bañ a feesal xolam ay xalaat ci moom, loolu bokk na ci garab yi gën a am njariñ.
6- Jublu ci Yàlla, ak sellal ngir Moom, ak sàkku ngërëmam tudd naa Sellam ga.
7- Tuub ci bàkkaar yi; ndaxte day may nooni nit ki doole ci kawam: ﴾Lépp lu leen dal ci musiba, seen jëfi loxo a ko waral, te dina baale lu bari 30﴿. [Saaru As-Suuraa, Aaya: 30].
8- Joxe sarax ak def lu baax sa kem kàttan; ndaxte loolu amna jeexital gu yéeme ci dàq balaa, ak cat, ak ayug aji-iñaan.
9- Fay safaraw aji-iñaan ji, ak tooñkat bi, ak lorekat bi ci defal ko lu baax. Saa bu yokkee lor, ak ay, ak tooñ, ak iñaan gi ci yaw, nga yokk jëf ju baax, ak laabiire, ak yërmànde ci moom. Te lii nag, kenn du ci am tawfeex lu dul ki am cér bu rëy ci Yàlla.
10- Setal tawhiid gi, ak sellal ko ngir Yàlla miy Aji-Not, di Aji-Xereñ ji, Moom mi nga xam ne dara manut a lore walla muy jariñ lu dul ci ndigalam, tudd naa Sellam gi, te loolu mooy ëmb loolu lépp, te ci kawam la sabab yii yépp aju. Ndaxte Tawhiid mooy tata (fuñuy dugg ngir aaru) bi gën a mag ci tatay Boroom bi nga xam ne képp ku fa dugg dana bokk ci ñi aaru.
Kon lii fukki sabab la yu ñuy dàqee ayu képp ku soxor te iñaane, ak boroom bët, ak njabarkat [54]. [54] Xoolal: badaa-ihul fawaa-id bu Ibnul Xayyim (2/ 238- 245).
3- Fajug jinne ju dugg ci nit ki
Fajum ki jinné dugg ci moom te jàpp ko, ñaari xaaj la:
Xaaj bu njëkk bi: Laata nu kay dal:
Bokk na ci faggaru gi: sàmmoote ak farata yi ak warteef yi, ak sori yu araam yépp, ak tuub ci bàkkaar yépp, ak aaru ci sikkar yi, ñaan yi ak muslaay yi sariiha yoonal.
Ñaareelu xaaj bi: Faj gi ginnaaw bi jinné ji duggee:
Te loolu day am ci njàngum julit bi xolam dëppoo ak làmmiñam, ak moccam ñeel ki jinné japp, te faj gi gën a màgg mooy mocce Faatihatul Kitaab [55], ak Aayatul Kursiyyu, ak ñaari aaya yi mujj ci Saaru Baqara, ak {Xul huwal Laahu Ahadun (1)}، ak {xul ahuusu birabbil falaxi 1}، ak {xul ahuusu birabbin naasi 1}، Ànd ak di ëf ci kaw ki mbir mi jàpp, te baamtu ko ñatti yoon walla lu ko ëpp, ak yeneen ci aayay Alxuraan yi; ndaxte Alxuraan gépp amna safara ci li nekk ci dënn yi, di faj, di njub, ak yërmànde ñeel ñi gëm [56], ak ñaani mocc yi, kem ni mu nekke ci ñaareelu xeetu fajug njabar ci pàccu (B), ak (C) [57], te faww ci faj gii ñaari mbir daje ci: [55] Xoolal: Sunanu Abii Daawud (4/ 13-14) ci limatu (3896), ak Ahmat (5/ 210) ci limatu (21835), te Albaani wéral na ko ci Silsilatu Al-Ahaadiisi as-Sahiiha ci limatu (2028). [56] Xoolal: Al-Fathur Rabbaanii Tartiibu Musnad Imaam Ahmat (17/ 183). [57] Xoolal: li weesu ci ñaareelu xeet wi ci fajug njabar, ci téere bii.
Bu njëkk bi: ci wàllu ki ñu jàpp la, ci kàttanu ruuwam, ak dëggug jubluwaayam ci Yàlla, ak muslu gu wér goo xam ne xol bi ak làmmiñ wi ñoo ciy déggoo.
Ñaareelu mbir mi ci wàllu fajjkat bi, moom itam daa war a mel noonu, ndaxte ab ngànnaay day aju ci ki koy jëfandikoo [58]. [58] Xoolal: mocc gu gudd te am njariñ ci téereb «As-Saarimul Battaar», xëtu (109-117), bu Seex Wahiid Abdus-Salaam, nga xool: «Saadul Mahaad» (4/ 66-69), ak «Iidaahul Haq fii Duxuulil Jinni bil Insi War-Raddu halaa Man Ankara Saalika» bu boroom xam-xam bu mag ba Abdul Asiis ibn Abdullaah Ibn Baas, xëtu (14), ak «Fataawaa Ibn Taymiyya» (19/ 9- 65) ak (24/ 276), ak «Al-Wiqaayatu Wal-Hilaajiu Minal Kitaabi Was-Sunnati» bu Muhammat ibn Saayih, xëtu (66-69), te nga xool: Ni ñuy dàqé jinné ci kër, ci «Al-Wiqaayatu wal-Hilaaju» bu Muhammat bin Saayih, xëtu (59), ak «Aalamul Jinni Was-Sayaatiini» bu Al-Asqar, xëtu (130).
Bu ñu noddee ci noppu ki jinné jàpp, lu rafet la; ndaxte saytaane day daw loolu [59]. [59] Xoolal: Fathul Haqil Mubiin fii Hilaajis-Sarhi Was-Sihri Wal-Hayni, xëtu (112), ak Al-Buxaari ci limatu (574).
4- Fajug jàngoroy xel yi [60]:
[60] Xoolal loolu ci: Sababi yaatal dënn ci téereb Saadul Mahaad (2/ 23-28), ak téereb Al Wasaa-ilul Mufiidatu Lil Hayaati As-Sahiida, bu boroom xam-xam bu mag bi Abdur Rahmaan ibn Naasir As-Sahdii, yal na ko Yàlla yërëm.
Faj gi gën a màgg ñeel feebari xel yi, ak xatug dënn ci gàttal, mooy lii di ñëw:
1- Njub ak Tawhiid, kem ni réer ak bokkaale bokke ci sabab yi gën a mag yiy waral xatug xol.
2- Leeru ngëm gu dëggu gi Yàlla di def ci xolu jaam bi, ànd ak jëf ju baax.
3- Xam-xam bu am njariñ, ndax saa bu xam-xamu jaam bi yaatoo, dënnam day ubbeeku te yaatu.
4- Tuub, ak dellu ci Yàlla mu Sell mi te Kawe, ak sopp ko ci xol bi lépp, ak jublu ci moom, ak banneexu ci jaamu ko.
5- Sax ci tudd Yàlla ci anam gu nekk, ak ci barab bu nekk, ndaxte tudd Yàlla amna njeexital lu yéeme ci tijjeekug dënn, ak mbégum xol, te day dindi tiis ak naqar.
6- Rafetal jëme ci mbindeef yi ci xeeti rafetal yépp, ak jariñ leen kem li man a nekk, ndaxte ku tedd kiy rafetal moo gën a yaatu dënn ci nit ñi, gën leen a sell bakkan, te gën leen a féex xol.
7- Njàmbaarte, ndaxte ku njàmbaare dënnam dafay ubbeeku, xolam yaatu.
8- Génne bon-boni [61] xol ci jikkó yu ñaaw yiy waral ag xatam ak mbugalam: lu ci mel ni iñaan, mbañeel, noonoo, soxorante, ak tooñ. Te sax na ne Yonnente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc laaj na ñu ko ku gën ci nit ñi? Mu ne: «Képp ku am xol bu set, dëggu ci lamiñam» Ñu ne ko: Ku dëggu ci lamiñam mom xam nañu ko, waaye ana luy ku am xol bu set? Mu ne: «Mooy ku ragal Yàlla ki, ku sell ki, te amul bàkkaar, amul tooñ, amul bew, amul iñaan»[62]. [61] Te bon-boni mbir mooy: ayib bu ci nekk di ko yàq. [62] Ibn Maaja génne na ko ci limatu (4216), boroom xam-xam bu mag ba Al-Albaanii wéral na ko ci Sahiihu Ibn Maaja (2/ 411).
9- Bàyyi xoole bu ëpp, ak wax, ak déglu, ak jaxasoo ak nit ñi, ak lekk, ak nelaw; ndaxte bàyyi loolu, dafa bokk ci sabab yiy yaatal dënn, di neexal ab xol, tey dindi njàqareem ak naqaram.
10- Yittewoo benn jëf ci jëf yi, mbaa benn xam-xam, ci xam-xam yiy jariñ; ndaxte loolu day soxlaal xol bi wolif li koy jàqloo.
11- Yittewoo jëfi bis bi teew, te baña yittewoo jamono jiy ñëw, ak njàqarey jamono ji weesu, kon jaam bi dafay góor-góorlu ci li koy jariñ ci diine ak àdduna, di ñaan Boroomam mu may ko limuy wut, te di sàkku ndimbalam ci loolu; ndaxte loolu day dëfal nit ki ci njàqare ak naqar.
12- Di xool ci ñi la féete suuf, te bul xool ci ñi la féete kaw: ci wér-gi-yaram, ak li ci aju, ak ci wërsëg, ak li ci aju.
13. Fàtte li weesu ci lu ko naqari woon lu mu manul a delloosi, te bañ cee xalaat mukk.
14- Bu dee wenn tiis ci tiis yi dafa dal jaam bi, war naa góor-góorlu ci woyofal ko, ci nattale li gën a bon ci li mbir mi man a mujje, te mu jeñ ko ci kem kàttanam.
15- Dëgërug xol ak ñàkk a jàqam ak di jeexitalu ci ay defe ak jeneer yi nga xam ne xalaat yu bon ñoo koy indi, ak bañ a mer, te du xaar deñug mbir yu neex yi, ak amug mbir yu naqari yi; waaye day jébbal mbir mi Yàlla mu kawe mi, ànd ak amal sabab yu am njariñ yi, te ñaan Yàlla ag jéggal ak jàmm.
16- Sukandikug xol bi ci Yàlla, ak wakkirlu ci moom, ak am njort lu rafet ci moom mu sell mi te kawe; ndaxte ki wakkirlu ci Yàlla, njort yi duñu jeexital ci moom.
17- Ki am xel day xam ne dundam gu baax mooy dundug texe ak ug dal, te lu gàtt la lool. Kon du ko gàttal ci njàqare ak di topp ci ginaaw nëx-nëx yi, ndaxte loolu dafa safaanoo ak dund gu baax gi.
18- Bu ko nattu dalee, na gam-gamle diggante desiti xéewal yi mu am, yu diine walla yu àdduna, ak nattu bi ko dal. Ci gam-gamle googu la barig xéewal yi mu nekk di feeñe. Naka noonu itam day méngale diggante li mu ragal ciy lor yu man a dal ci kawam, ak yu bari yi jamtal ci ne man na cee mucc, kon bu mu bàyyi li jamtal te doyadi muy not leneen lu jamtal te dëgër. Ci noonu la njàqareem ak ragalam di deñe.
19- Mu xam ne lor gi ko nit ñi di lor du ko lor, rawatina ci kàddu yu bon yi; waaye ñoom lay lor, kon du ko faale, walla mu ciy xalaat, ba du ko lor.
20- Mu def ay xalaatam ci lu koy jariñ ci diine ak àdduna.
21- Jaam bi du sàkku cantug keneen ku dul Yàlla ci lu baax li mu joxe te def ko, te dafay xam ne loolu jëflanteem la ak Yàlla, kon du soxla cantug ki mu teral: ﴾Danu leen di leel ngir jëmi Yàlla rekk, bëggunu ci yéen pay bëggunu it ngërëm 9﴿ [Saaru Al-Insaan: 9].
22- Yittewoo mbir yiy jariñ, te jëf ngir amal ko, te bañ a geestu mbir yiy lore, ba du ci soxlaal xelam, mbaa xalaatam.
23- Def jëf yi fa saasa, te waajal liy ñëw, ba nga man a def jëf yay ñëw ànd ak kàttanu xalaat ak jëf.
24. Mu tànn ci jëf yu am njariñ yi ak xam-xam yu am njariñ yi li gën a am solo ak li ci topp, rawatina li mu xemmem lool, te mu dimbandikoo Yàlla ci loolu, teg ci diisoo. Bu ko njariñ li leeree te mu dogu ca, mu wakkirlu ci Yàlla mu tedd mi te màgg.
25- Waxtaane xéewali Yàlla yi feeñ ak yi nëbbu; ndaxte xam leen ak di leen waxtaane, Yàlla da ciy dindi tiis ak naqar, te day soññ jaam bi ci sant.
26- Di jëflante ak sa soxna ak say jegeñaale, ak ki ngay jëflanteel, ak képp koo xamne seen diggante dafa am lu ca dox: boo gisee ayib ci moom nga xam li mu am ci ay baax-baax nga gam-gamle loolu, di na tax ànd mana sax, sa dënn daldi ubbeeku; looloo tax Yónente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc wax ne: «Jullit bu góor du bañ jullit bu jigéen, ndax bu bañee ci moom jenn jikkó gërëm na ci moom jeneen jikkó» [63]. [63] Muslim génne na ko (2/ 1091) ci limatu (1469).
27- Ñaan yéwénug mbir yépp, li gën a màgg ci loolu: «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi lay ñaan nga yéwénalal ma sama diine ji nga xam ne mooy aar samay mbir, te nga baaxal sama àdduna ji nga xam ne fi laay dund, te nga baaxal sama allaaxira ja nga xam ne mooy sama delluwaay, te nga def dund gi di lu may dolli aw yiw, nga def samag dee muy lu may noppal ci wépp ay»[64], Allaahumma aslih lii diinii allasii huwa hismatu amrii, wa aslih lii dun-yaayal latii fiihaa mahaasii, wa aslih lii aaxiratil latii ilayhaa mahaadii, wajhalil hayaata siyaadatan lii fii kulli xayrin, wajhalil mawta raahatan lii min kulli sharrin. Naka noo nu itam: «Yàlla sunu Boroom sa yërmànde dong laa yaakaar, kon bul ma bàyyi ak sama bopp luy toll ni xefu bët, maa ngi lay ñaan nga yéwénalal ma sama mbir yépp, amul kenn ku nu war a jaamu ku dul yaw»[65]. [64] Mouslim génne na ko (4/ 2087) ci limatu (2720). [65] Abuu Daawuud génne na ko (4/324) ci limatu (5092) ak Ahmat (5/42) ci limatu (20430), te Albaaniy rafetlu na ko ci Irwaa-ul Xaliil (3/357), ak Arnaawuut ci bi muy Tahqiiq Al-Musnad(34/75).
Allaahumma rahmataka arjuu falaa takilnii ilaa nafsii tarfata haynin, wa aslih lii saanii kullahu laa ilaaha illaa anta
28- Jihaad (xeex ci yoonu Yàlla); ndax waxu Yonnente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc: «xareleen ci yoonu Yàlla; ndaxte xare ci yoonu Yàlla ab bunt la ci bunti Àjjana yi, Yàlla di ci musale ci tiis ak naqar» [66]. [66] Ahmat génne na ko (5/ 314) (316) (319) (326) (330) ci limat yii (21624) (22680) (22732), ak Al-Haakim te wéral na ko, As-Sahabii dëppoo na ci ak moom (2/ 75), te Albaanii wéral na ko ci Silsilatul Ahaadiisis Sahiiha (2/ 274).
Sabab yii ak jumtukaay yii: ag faj gu am njariñ la ci feebari bakkan yi, te bokk na ci faj yi gën a rëy ci tiitaangey bakkan ci ki ko settantal bu baax, te jëfe ko ci dëgg ak ug sellal. Te yenn ci boroom xam-xam yi faje nañu ci lu bari ci ay anam ak ay feebari xel, ba Yàlla jariñe ci njariñ lu rëy [67]. [67] Xoolal: Muqaddimatul Wasaa-ilul Mufiida, móolu juróomeel bi, xëtu (6).
5- Pajum góom ak gaañu-gaañu
Yónente Yàlla bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc bu nit daan am lu ko metti, mbaa mu am góom, mbaa gaañu-gaañu, da daan def baaraamam nii, Sufyaan teg baaraamu joxoñam ci suuf, daal di koy yëkkëti, daal di ne: « Bismillaahi, suufu sunu réew, ak tuflitu kenn ci nun, lañuy wérale sunu aji-tawat, ci ndigalu sunu Boroom » [68]. [68] Buxaarii moo ko soloo (10/ 206), ci limatu (5750), ak Muslim (4/ 1721), ci limatu (2191).
Bismillahi, turbatu ardina, biriqati bahdina, yusfaa bihii saqimunaa, bi isni rabbinaa.
Maanaa Hadis bi mooy: day jël ci tiflitu boppam def ko ci baaramu sànnikaayam bi, daal di koy teg ci suuf ba lenn ci suuf si taq ci, mu raay ko ci barab bi am gaañu-gaañu, walla bi tawat, daal di wax kàddu yii ca waxtuw raay ga [69]. [69] Xoolal: Sarhun Nawawiy alaa sahiihu Muslim (14/ 184), ak Fathul Baari bu Ibn Hajar (10/ 208), te nga xool firi gu mat sëkk ci hadiis bi ci Saadul Mahaad (4/ 186-187).
6- Pajum musiiba
﴾Amul benn musiba buy dal ci kaw suuf, walla ci seeni bakkan, lu dul ne mi ngi ci ab téere laata ñu koy sàkk. Loolu déy lu yomb la ci Yàlla 22 Ngir ngeen bañ a naqarlu ci li leen raw, te bañ a bég ci li mu leen jox, Yàlla bëggul kuy puukarewu aka ndamu 23﴿ [Saaru Al-Hadiid, Aaya yi: 22-23].
2- {Amul benn musiba buy dal lu dul ci ndigalu Yàlla, te ku gëm Yàlla dana gindi xolam, te Yàlla Aji-Xam lépp la} [Saaru At-Taxaabuni, aaya 11].
3- «Amul benn jaam bu musiba dal, mu wax ne: Nun Yàlla moo nu moom, te ci moom lanuy dellu. Yaw Yàlla, fay ma ci sama musiba bii, te wuutalal ma ko lu ko gën , lu dul ne Yàlla dina ko fay ci musibaam mi, wuutalal ko lu ko gën» [70]. [70] Muslim génne na ko (2/ 633) ci limatu (918).
Inna lillahi wa inna ilayhi rajihuun, Allahumma ajurnii fii musiibatii, wa axlif lii xayran minhaa
4- « jaam bi bu doomam faatoo, Yàlla Aji-Kawe ji day wax malaakaam yi: Ndax jël ngeen doomu sama jaam bi? Ñu ne ko: Waaw. Mu ne: Ndax jël ngeen meññeetu xolam? Ñu ne ko: Waaw. Mu ne: Lu sama jaam bi wax? Ñu ne ko: Sant na la, te wax na Innaa lillaahi wa innaa ilayhi raajihuun [71]. Mu ne: Tabaxalleen sama jaam bi kër ci Àjjana, te tudde ko Këru cant gi» [72]. [71] Maanaam mu wax ne: Sant ñeel na Yàlla, nun Yàlla a nu moom, te ci moom lanuy dellu. [72] At-Tirmisii génne na ko ci limatu (1021), te Albaanii rafetlu na ko ci: Sahiihu At-Tirmisii (1 / 298).
5- «Yàlla mu Kawe mi dafa wax ne: Sama jaam bu gëm amul geneen payoor ci man, bu ma jëlee nitam ku mu sopp ci àdduna te mu muñ ko ngir séentu payoor, gu dul Àjjana» [73]. [73] Buxaarii moo ko soloo, (11/ 242) ci limatu (6424).
6- Yónente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc wax na ag góor gu doomam faatu, ne ko: « Ndax bëggoo nga bañ a ñëw ci benn bunt ci bunti Àjjana yi, lu dul nga fekk ko mu lay xaar » [74]. [74] Ahmat génne na ko, ci limat (15595), ak Nasaa-ii (4/ 23), ci Janaa-is, buntu digle sàkku yool ak muñ bu musiba dalee, ci limatu (1870), te càllaleem lu wér la ci sàrti Sahiih, Ibnu Hibbaan wéral na ko (8/ 209), Albaanii wéral na ko ci Sahiihu At-Tarxiib Wat-Tarhiib ci limatu (2007), xoolal: Fathul Baari (11/ 243).
7- «Yàlla mi màgg te tedd a ngi naan: Su ma nattoo sama jaam ci ñaar yi mu gën a bëgg, mu muñ [te séentu pay gi], dinaa ko wuutalal Àjjana ci ñoom ñaar» «Mi ngi ci jublu ñaari bëtam»[75]. [75] Buxaarii moo ko soloo (10 / 116), ci limatu (5653), ak li nekk ci diggante ñaari koros yi mi ngi jóge ci Sunanu At-Tirmisii, ci limatu (2400), xoolal: Sahiihu At-Tirmisii (2 / 286).
8- « Amul benn jullit bu lor dal: muy jàngoro walla leneen lu ko weesu, lu dul ne Yàlla dina sippi ay bàkkaaram ngir loolu, kem ni garab di rotale ay xobam » [76]. [76] Buxaarii moo ko soloo (10/ 120), ci limatu (5648), ak Muslim (4/1991), ci limatu (2571).
9- «Amul benn jullit bu ag dég jam, mbaa lu ko raw, lu dul ne dinañu ko ci bindal daraja, faral ko ci bàkkaar» [77]. [77] Muslim moo ko génne (4/ 1991) ci limatu (2572).
10- «Amul luy dal aji-gëm ji ci mettit [78], walla coono[79], walla tawat, walla tiis, ba ci jaaxle gu koy jaaxal[80], lu dul ne dees na ko ci faral ci ay bàkkaaram»[81]. [78] الوصب: Mooy metit wu sax wi, bokk na ca loolu kàddug Yàlla mu Kawe mi: {wa lahum hazaabun waasib} te ñoom mbugël mu sax lañu am, maanaam lu taqoo ak ñoom te sax. Xoolal ci Sarhu An-Nawawii (16 / 130). [79] النصب: Coono. [80] Waxees nañu dañuy Fatha yaa gi ak Dàmma ci Haa gi «yahummuhu», waxees nañu it «yuhammuhu» ci Dàmma yaa gi ak Fatha Haa gi, maanaam: daf koy naqari, te ñaar yépp wér nañu, xoolal pirig An-Nawawii ci Sahiihu Muslim (16/130). [81] Muslim moo ko génne (4/ 1993) ci limatu (2573).
11- «Màggug pay gi de mi ngi ci màggug nattu yi, te Yàlla bu bëggee aw nit da leen di nattu, ku gërëm, ngërëm ñeel ko, waaye ku mer merum Yàlla ñeel ko»[٨٢]. [82] At-Tirmisii génne na ko ci limatu (2698), ak Ibn Maaja ci limatu (4023), te Seex Albaanii rafetlu na ko ci Sahiihu At-Tirmisii (2/286). Dañuy wax naan: (As-Suxtu) ak (As-Saxatu): mooy safaanu ngërëm. (saxita), maanaam mer na, (saaxitun) ku mer la. Ak (asxatahu), maanaam merloo na ko. Dañuy wax it: (tasaqata) li ñu ko may, maanaam xeeb na ko te doyu ko. Ak (saxita) (saxatan) mu ngi bokk ci buntub (tahiba) te (As-Suxtu) ci Dàmma tur la bu ci bawoo, ... ak (saxittuhu) ak (saxittu halayhi) ak (asxattuhu fa saxita) day yem ak (axdabtuhu fa xadiba) ci peese ak ci maanaa. Xoolal: As-Sihaah, baatub (saxata), ak Al-Misbaah Al-Muniir, baatub (saxata).
12- «...Nattu du deñ di dal jaam bi, ba keroog mu koy bàyyi muy dox ci kaw suuf fekk amatul benn bàkkaar» [83]. [83] At-Tirmisii génne na ko ci limatu (2396), ak Ibn Maaja ci limatu (4031), te Albaanii rafetlu na ko ci Sahiihu At-Tirmisii (2 / 286).
7- Fajug njàqare ak tiis
1- Amul benn jaam bu tiis walla naqar dal, mu wax: «Yaw Yàlla sunu Boroom man sa jaam laa, di doomu sab jaam, di doomu sab jébéer, samag nos moo ngi ci sa loxo, say àtte mooy wéy ci man, say dogal ci man lu maandu la, maa ngi lay ñaan ci sa wépp tur woo tudde sa bopp, walla nga wàcce ko ci sa Téere bi, walla nga xamal ko kenn ci sa mbindeef yi, walla nga téye ko ci sa xam-xamu kumpa ba, nga def Alxuraan muy sama naatàngey xol, di sama leeru dënn, di wuññi samay njàqare, di dindi samay jaaxle, lu dul ne Yàlla dina dindi tiisam ak njàqareem, te wuutalal ko mbégte» [84]. [84] Ahmat génne na ko (1/ 391) ci limatu (3712), Albaanii wéral na ko ci Sahiihu At-Tarxiib Wat-Tarhiib ci limatu (182).
"Alaahumma innii abduka ibnu abdika ibnu amatika, naasiyatii biyadika, maadin fiyya hukmuka, hadlun fiyya xadaa-uka, as-aluka bikulli ismin huwa laka, sammayta bihi nafsaka, aw ansaltahu fii kitaabika, aw hallamtahuu ahadan min xalqika, aw istaasarta bihii fii hilmil xaybi hindaka, an tajhalal xuraana rabiiha xalbii, wa nuura sadrii, wa jalaa-a husnii, wa sahaaba hammii,
2- «Yaw Yàlla sunu Boroom maa ngi muslu ci yaw ci njàqare, ak tiis, ak ag lott, ak tàyyeel, ak nay, ak buqat, ak bor yu diis, ak notug góor ñi»[85]. [85] Buxaari moo ko génne (7/ 158) ci limatu (2893), Yónente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc dafa daan bari lu muy def ñaan gii, xoolal: Buxaari (11/173).
Allahumma innii ahuusu bika minal hammi wal hasani, wal hajsi wal kasali, wal buxli wal jubni, wa dalahid dayni wa xalabatir rijaali.
8- Fajug njàqare
1- «Amul kenn ku nu war a jaamu ku dul Yàlla, Aji-Màgg ji Aji-Lewet ji, amul kenn ku nu war a jaamu ku dul Yàlla, Boroom Aras ju Màgg ji, amul kenn ku nu war a jaamu ku dul Yàlla, Boroom Asamaan yi, Boroom suuf si, di Boroom Aras ju tedd ji»[86]. [86] Buxaarii moo ko soloo (7/ 154), ci limatu (6346), ak Muslim (4/ 2092), ci limatu (2730).
Laa ilaaha illal Laahul Hasiimul Haliim, laa ilaaha illal Laahu Rabbul arsil hsiim, laa ilaaha illal Laahu Rabbus samaawaati, wa Rabbul ardi, wa Rabbul harsil kariim
2-
«Yàlla sunu Boroom sa yërmànde dong laa yaakaar, kon bul ma bàyyi ak sama bopp luy toll ni xefu bët, maa ngi lay ñaan nga yéwénalal ma sama mbir yépp, amul kenn ku nu war a jaamu ku dul yaw»[87]. [87] Abuu Daawuda génne na ko (4/ 324) ci limatu (5092), ak Ahmat (5/ 42) ci limatu (20430), Albaanii rafetlu na ko ci Irwaa-ul Xaliil (3/ 357), ak Al-Arnawuut bi muy Tahqiiq Al-Musnad (34/ 75).
Allaahumma rahmataka arjuu, falaa takilnii ilaa nafsii tarfata haynin, wa aslih lii saanii kullahu, laa ilaaha illaa anta.
3- «Amul jenn Yàlla ju ñu war a jaamu ju dul yaw, tudd naa sag sell, man déy bokk naa ca tooñkat ya»[88]. [88] At-Tirmisii moo ko génne (5/529) ci limatu (3505) ak Haakim, mu wéral ko te AS-Sahabii ànd na ci ak moom (1/505), Albaanii wéral na ko ci Sahiihu At-Tirmisii (3/168).
Laa ilaaha illaa anta, subhaanaka innii kuntu minas saalimiin.
4- "Yàlla Yàlla mooy sama Boroom, duma ko bokkaale ak dara" [89]. [89] Abuu Daawuda génne na ko (2 / 87) ci limatu (1525), te Albaanii wéral na ko ci Sahiihu Ibn Maaja (2/ 335), ak Sahiihu At-Tirmisii (4/ 196).
Allaahu Allaahu rabbii, laa usriku bihi say-an
9- Fajug aji-tawat ji ñeel boppam.
«Tegal sa loxo ca barab bay metti ci sa yaram, nga wax: Ci turu Yàlla laay tàmbalee Bismillaahi ñatti yoon, nga wax juróom-ñaari yoon: Maa ngi muslu ci Yàlla ak kàttanam ci ayu li may yég ak li may ragal» [90]. [90] Muslim moo ko génn (4/ 1728) ci limatu (2202).
Ahuusu billaahi wa xudratihii min sarri maa ajidu wa uhaasiru
10- Faj aji tawat ji bu ñu koy seetee.
«Amul benn jullit buy seeti aji-tawat ji, te fekk ab digam jotogul, mu wax juróom-ñaari yoon: Maa ngi ñaan Yàlla mi màgg, Boroom Aras ju màgg ji, mu wéral la, lu dul ne dana wér»[91]. [91] At-Tirmisii moo ko génne, ci limatu (2083), ak Abuu Daawuda, ci limatu (3893), te Albaanii wéral na ko ci Sahiihu At-Tirmisii (2/ 210), ak Sahiihu Al-Jaamih (5/ 180).
As-alul Laahal Hasiima, rabbal arsil asiimi, an yasfiyaka,
11- Pajum jaaxle ak tiit ci nelaw
« Maa ngi muslu ci kàdduy Yàlla yu mat yi: ci meram, ak mbugalam, ak ayu jaamam yi, ak ci jax-jaxi saytaane yi, ak ñu may teewal » [92]. [92] Abuu Daawuda génne na ko (4/ 12) ci limatu (3893) te Albaanii rafetlu na ko ci Sahiihu At-Tirmisii (3/ 171).
Ahuusu bi kalimaatil Laahit Tàmmaati: min xadabihii, wa hiqaabihi, wa sarri hibaadihi, wa min hamasaatis sayaatiini, wa an yahduruuni
12- Fajum sibbiru
Yonente bi -yal na ko Yàlla dolli jàmm ak mucc- nee na: «Sibbiru ci tàngooru Jahannama la bayyikoo, kon seddalleen ko ci ndox» [93]. [93] Buxaarii moo ko soloo (10/174), ci limatu (3264), ak Muslim (4/1733), ci limatu (2210).
13- Fajum màtt-màtt ak fett-fett
1- dañuy jàng Faatiha boole ko ak dajale tiflit ji, te tifli ko ci màtt-màtt mi [94]. [94] Buxaarii moo ko soloo (10/ 208), Téereb paj, Buntub moccug Yonnente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc.
2- Ñu raay ci ndox ak xorom, ànd ak jàng: {Xul yaa ayyuhal kaafiruuna 1}، Ak ñaari Muslaas yi (Fallaxi ak Naasi) [95]. [95] At-Tabbaraanii moo ko génne ci Al-Muhjam As-Saxiir (2/ 830), te Al-Haysami rafetlu na càllaleem ci Majmahu As-Sawaa-id (5/ 111), te Al-Albaanii wéral na ko ci Silsilatul Ahaadiisi As-Sahiiha ci limatu (548).
14- Faj am mer
Faj am mer dana ame ci ñaari yoon:
Yoon wu njëkk wi: Fegu gi.
Loolu dana ame ci moytu sababi mer yi, bokk na ci sabab yooyu: rëy, naw sa bopp, tiitar, xér gu ñaaw, kaf ci lu dul waxtoom, caaxaan, ak lu ni mel.
Ñaareelu yoon wi: Faj ko bu mer gi amee
Day tënku ci ñenti xeet:
Muslu ci Yàlla ci Saytaane mi ñu dàq ci yёrmàndey Yàlla.
Jàppu.
Soppi nekkiin wi ki mer nekk: ci toog, walla tëdd, walla génn, walla bañ a wax, walla leneen lu ni mel.
Fàttaliku tiyaaba ji ñëw ci nëbb mer, ak toroxte gi ñëw ci mujjug mer [96]. [96] Xoolal leeral gii ak ay firndeem yu wér ci: Aafaatul-Lisaan (xëti 110-112), ak Al-Hikmatu fid-Dahwati ilal-Laahi, xëti (64-66), yu ki bind téere bii.
15- Faju ci Habbatus-sawdaa
Yonente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc nee na: « Fajug bépp jàngoro nekk na ci Habbatus-sawdaa ba mu des dee» Ibn Sihaab nee na: Assaam: mooy dee, te Al-Habbatus-sawdaa: mooy As-Suuniisu» [97], Habbatus-sawdaa dafa bari njariñ lool, te li mu wax ne: «saafara la ci bépp tawat» dafa mel ni waxi Yàlla Aji-Kawe ji: ﴾Day màbb lépp ci ndigalul Boroomam...﴿ [Saaru Al-Ahqaaf: 25], Maanaam lépp lu nangoo màbbu ak yu ko niru [98]. [97] Buxaarii moo ko soloo (10/ 143), ci limatu (5688), ak Muslim (1735), ci limatu (2215). [98] Xoolal: Saadul Mahaad (4/ 297), ak At-Tibbu Minal Kitaabi Was-Sunnati bu boroom xam-xam bu mag bi Muwaffaqud-Diin Abdul Latiif Al-Baxdaadii, xëtu (88).
16- Faj ci lem
1- Yàlla mu màgg mi wax na bi muy tudd yamb: ﴾...Dana génne ci seen biir ya naan gu ay meloom wuute, am saafara ngir nit ñi. Nekk na ci loolu ay tegtal ngir ñiy xalaat ﴿ [Saaru Annahli 69]
2- Yonente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc nee na:
«Faj mi ngi ci ñàtti mbir: ci gàjj, walla naan lem, walla lakku ci sawara, te man maa ngi tere sama xeet wi lakku ci sawara» [99]. [99] Buxaarii moo ko soloo (10/ 137), ci limatu (5681), te xoolal njariñi lem ci: Saadul Mahaad (4/ 50 - 62), ak At-Tibb Minal Kitaabi Was-Sunnati bu boroom xam-xam bu mag ba Muwaffaq Ad-Diin Abdul Latiif Al-Baxdaadii, xëtu (129 - 136).
17- Faju ci ndoxum Samsam
1- Yonente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc wax na ci ndoxum Samsam ne: «Moom de luñu baarkeel la, ñam wuy dundale la [ak saafaray tawat]»[100]. [100] Muslim moo ko génne (4/ 1922) ci limum (2473), te li nekk ci diggante ñaari koros yi mi ngi ci Al-Bassaar (2/ 86), ak Al-Bayhaqii ci As-Sunan Al-Kubraa (5/ 147), ak At-Tabbaraanii ci Al-Muhjam Al-Awsat (3/ 247), te càllaleem wér na, xoolal: Majmahu As-Sawaa-id (3/ 286).
2- Ak hadiisu Jaabir, mu askanaleko Yonente bi: «Ndoxum Samsam li tax ñu naan ko loo lu lañu ciy am»[101]. [101] Ibn Maaja génne na ko (3062), ak ñeneen, Albaanii wéral na ko ci Sahiihu Ibn Maaja (2/ 183), ak Irwaa-ul Xaliil (4/ 320).
3- Sax na jóge ci Yonente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc ne: «Daan na def ndoxum Samsam ci ndaa yi [102] ak ci mbuusi der yi, mu ko daan sotti ci ñi tawat di leen ko nàndal»[103]. Ibnul xayyim Yal na ko Yàlla mu kawe mi yërëm nee na: "Man ak ñeneen ñi gis nanu ay mbir yu yéeme ci faju ci ndoxum Samsam, te fajoo naa ci ay tawat yu bari, ma wér [104] ci ndigalu Yàlla" [105]. [102] Idaawa: mooy ndab lu ñuy laabe, bu baree di Adaawaa. Muxtaaru As-Sihaah (1/11). [103] At-Tirmisii moo ko génne (1/ 180) ci limatu (963), ak Bayhaqii (5/ 202), te Albaanii wéral na ko ci Sahiihu At-Tirmisii (1/ 284), ak Silsilatul Ahaadiisi As-Sahiiha (2/ 572) ci limatu (883), ak Saadul Mahaad (4/ 392). [104] Ñi dul waa Hijaas dañuy wax : « fa-bariitu ». Xoolal : An-Nihaayatu fii Xariibil-Hadiis (1/ 111)." [105] Saadul Mahaad (4/ 393) ak (178).
18- Pajum jàngoroy xol yi
Xol yi ñatt lañu:
1- Xol bu sell: mooy bi nga xam ne kenn du mucc ca bis-pénc ba ku dul ki ñëw indaale xol boobu, Yàlla Aji-Kawe ji nee na: { Bis la boo xam ne alal du fa am njariñ, mbaa ay doom 88 Ludul koo xamne da fa ñëw fa Yàlla ànd ak xol bu sell 89} [Saaru As-Suharaa: 88-89].
Xol bu sell mooy bi mucc ci mbooleem bëgg-bëggi bàkkaan buy safaanoo ak ndigalu Yàlla ak tereem, ak ci bépp lënt buy wuute ak xibaaram, mu mucc ci jaamu keneen ku dul Moom, te mucc ci jël àtte ci keneen ku dul Yonenteem bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc.
Ci tënk, xol bu mucc te wér mooy bi mucc ci ku dul Yàlla di ca am wàll ci genn anam; waaye ag jaamoom day sell ñeel Yàlla: ci nammeel, mbëggeel, wakkirlu ci Yàlla, tuub te dellu ci Moom, toroxlu, ragal Yàlla, ak yaakaar. Jëfam yépp sell ñeel Yàlla, buy bëgg mu bëgg ngir Yàlla, buy bañ mu bañ ngir Yàlla, buy joxe, mu joxe ngir Yàlla, buy xañe, mu xañe ngir Yàlla. Yitteem yépp di ngir Yàlla, mbëggeelam gépp di ngir Yàlla, jubluwaayam ñeel Ko, yaramam ñeel Ko, jëfam ñeel Ko, nelawam ñeel Ko, ak yeewoom ñeel Ko. Waxam, ak wax ci Moom, moo ko gën a neex jépp wax, te xalaatam yépp a ngi wër ci li Yàlla gërëm ak li Mu bëgg [106]. Ñoo ngi ñaan Yàlla Aji-Kawe ji xol boobu. [106] Xoolal: IXaasatul Lahfaan Min Masaayidi As-Saytaan, bu Ibnul Xayyim, yal na ko Yàlla yërëm (1/ 7-73).
2- Xol bu dee bi: Mooy safaanu bu njëkk bi, te mooy bi nga xam ne xamul Boroomam, te du ko jaamu ci ndigalam, ak ci li mu bëgg te gërëm ko; waaye dafa taxaw ci lu neex bakkanam ak bànneexam, donte mbañug Boroomam ak meram a ca nekk. Kooku day jaamu keneen ku dul Yàlla ci: mbëggeel, ak tiitaange, ak yaakaar, ak gërëm, ak mer, ak màggal, ak toroxlu. Buy bañe day bañe ngir bànneexu bakkanam, buy bëgg day bëgg ngir bànneexu bakkanam, buy joxee day joxe ngir bànneexu bakkanam, buy téye, day téye ngir bànneexu bakkanam. Bànneex mooy njiitam, bëgg-bëggi bakkan di ko wommat, ñàkk xam-xam di ko wommat, te sàggan di waruwaayam [107]. Noo ngi muslu ci Yàlla ci xol bii. [107] Xoolal: Ixaasatul Lahfaan Min Masaayidi As-Saytaan (1/9).
3- Xol bu tawat bi: Mooy xol boo xam ne mi ngi dund, waaye dafa ànd ak tawat. Dafa am ñaari wàll yu koy dundal, bii di ko jox ci yenn saa yi, bee di ko jox ci yeneen saa yi. Kon moom bi ko not ci ñoom ñaar a ka moom. Amna ci moom mbëggeel ci Yàlla mu baarkeel mi te Kawe, ak gëm Ko, ak sellal ngir Moom, ak wéeru ci Moom: loolu mooy wàll gi koy dundal. Amna ci moom itam bëgg-bëggi bakkan, ak xëccoo ngir am leen, ak kiñaan, ak rëy, ak tiitaru, ak bëgg a kawe, ak yàq ci kaw suuf ngir bëgg a jiite, ak naaféq, ak ngistal, ak nay: loolu mooy wàll gi koy alag te di ko yàq [108]. Noo ngi muslu ci Yàlla ci xol bu mel nii. [108] Xoolal: Ixaasatul Lahfaan (1/ 9).
Te fajug xol bi ci ay tawatam yépp, Alxuraan ju tedd ji ëmb na ko.
Yàlla mu kawe mi wax na ne: {Éey yéen nit ñi! Ag waaraate dikkal na leen gu tukkee fa seen Boroom, ak paj ci li nekk ci dënn yi, ak njub ak yërmànde ñeel ñi gëm 57} [Saaru Yuunus: 57]. Yàlla mu màgg mi ta kawe wax na ne: {Noo ngi wàcce ci Alxuraan loo xam ne saafara la di yërmànde ñeel way-gëm ñi, te du dolli way-tooñ ñi lu dul ag pert 82} [Saaru Al-Israa: 82].
Jàngoroy xol yi ñaari xeet lañu:
Xeet la woo xam ne boroomam du ci yég mettit fa saasa, muy feebaru ñàkk xam-xam, ak lënt-lënt yi ak sikk-sàkka yi. Te xeet wii moo gën a tar mettit ci ñaari xeet yi, waaye du ko yég ndax yàquteg xol bi.
Ak weneen xeet: moom jàngoro juy metti fa saasa la: niki njàqare, ak tiis, ak naqar, ak mer. Te bii jàngoro man naa deñ ngir ay garabi cosaan ci dindi gu ñuy dindi sabab ya koy waral, ak lu ni mel [109]. [109] Xoolal: Ixaasatul Lahfaan (1/ 44).
Te fajug xol ci ñenti mbir lay ame:
Mbir mu njëkk mi: ci Alxuraan ju tedd ji; ndaxte moom saafara la ci sikk-sàkka yi nekk ci dënn yi, te day dindi li ci nekk ci bokkaale, ak sobeg kéefar, ak tawati lënt-lënt yi, ak bëgg-bëggi bakkan yi, ndax moom ag njub la ñeel ku xam dëgg gi te jëfe ko, ak yërmànde ngir li ci way-gëm ñi di ame ci yool ci li teew ak li ñëwagul, Yàlla Moom miy Aji-Màgg di Aji-Tedd nee na: ﴾Ndax ki nga xam ne dafa dee woon ñu dundal ko, defal ko leer muy dox ak moom ci biir nit ñi, dafa yam ak ki nga xam ne moo ngi ci lëndëm yi te du ci génn? Noonu lees rafetale yéefar yi la ñu doon jëf 122﴿ [Saaru Al-Anhaam, aaya: 122].
Ñaareelu mbir mi: xol bi dafa soxla ñatti mbir:
1- Li koy sàmmal kàttanam, loolu nag mi ngi ame ci ngëm, ak jëf yu baax, ak jëfe werdi topp Yàlla yi.
2- Moytu lor yi, loolu nag mooy watandiku mbooleem moy Yàlla yi, ak xeeti jalgati yépp.
3- Dindi mbooleem mbir muy lore, te loolu ci tuub ak sàkku ag njéggal lay ame.
Ñatteelu mbir mi: Fajug tawatu xol ci notug bakkan bi ci kawam:
Amna ñaari faj: càmbar ko, ak wuute ak moom, te càmbar gi ñaari xeet la:
Xeet wu njëkk wi: laata jëf ji, te amna ñenti dayo:
1- Ndax liggéey bii man na ko?
2- Ndax jëf jii def ko moo ko gënal bàyyi ko?
3- Ndax jëf jii jëmmi Yàlla lañu ci jublu?
4- Ndax jëf jii dees na ko ci dimbali, te amna ñu ko ciy jappale di ko wallu, bu fekkee ne jëf ji dafa laaj ay ndimbal? Bu tontu bi amee, na ci diggu, lu ko moy, bu mu ci duggu mukk.
Ñaareelu xeet wi: ginnaaw jëf ji, te moom ñatti xeet la:
1- Hisaab bakkanam ci jaamu Yàlla gi mu gàtteñlu ci àqi Yàlla mu kawe mi, ba jëfewu ko ci anam gi mu ware. Te bokk na ci àqi Yàlla mu kawe mi: Sellal, ak laabiire, ak topp Sunna, ak gis taxawaayu rafetal, ak gis xéewali Yàlla yi ci moom ci loolu, ak nangu gàtteñlu gi gannaaw loolu lépp.
2- Hisaab bakkanam ci jépp jëf joo xam ne bàyyi ko moo gën ci moom def ko.
3- Hisaab bakkanam ci mbir mu dagan, mbaa mbirum aada te defu ko, ndax wut na ci Yàlla ak kërug allaaxira, bu ko defee mu daldi ciy gañe, walla ndax àdduna a tax, mu daldi pert.
Li ëmb loolu lépp mooy mu njëkk a hisaab bakkanam ci farata yi, ba noppi mottali leen bu dee dafa mànke, daldi koy hisaab ci tere yi, bu xamee ne def na ci dara mu dabaatal ko ci tuub ak jéggalu, teg ci hisaab ko ci li céri yaramam jëf, teg ca sàggan gi [110]. [110] Xoolal: Ixaasatul Lahfaan (1/ 136).
Ñenteelu mbir mi: Fajug tawatug xol bi ci noteelu Saytaane ci kawam:
Saytaane noonu doomu Aadama la, te mucc ci moom mooy jaare ko ci muslu gi Yàlla yoonal, te Yonente bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc boole na diggante muslu ci ayu bakkan, ak ayu Saytaane, mu wax yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc Abuu Bakar ne ko: «Waxal Yaw Yàlla, Aji-Sàkk asamaan yi ak suuf si, Aji-Xam lu nëbbu ak lu feeñ, Boroom lépp te di Buuram, maa ngi seede ne amul jenn yàlla ju ñu war a jaamu ku dul yaw, maa ngi muslu ci yaw ci ayu sama bakkan, ak ci ayu Saytaane ak bokkaaleem, ak ma def lu bon jëme ko ci sama bakkan, walla ma jëme ko ci ab julit, Nanga ko wax boo xëyee, ak boo gontee, ak boo dee tëdd» [111]. [111] At-Tirmisii moo ko génne ci limatu (3392), ak Abu Daawud ci limatu (5058), te Albaanii wéral na ko ci Sahiihu At-Tirmisii (3/ 142).
Allaahumma faatiras samawaati wal ardi, haalimal xaybi wassahaadati, rabba kulli say-in wa maliikahu, ashadu an laa ilaaha illaa anta, ahuusu bika min sarri nafsii, wa sarris saytaani wa sirkihi, wa an axtarifa halaa nafsii suu-an, aw ajurrahu ilaa muslimin,
Muslu, ak wéeru ci Yàlla, ak sellal, dañuy tere dooley Saytaane [112]. [112] Xoolal: Ixaasatul Lahfaan (1: 145-162).
Yal na Yàlla dolli xéewal ak mucc ci jaamam ak Yonenteem Muhammat, ak waa këram ak i sahaabaam ñoom ñépp, ak képp ku leen topp cig rafetal ba bis-pénc.
Ñaan dana ci topp it faju ci ay mocc yu bawoo ci Alxuraan ak Sunna
Sahiid ibn Alliyu ibn Wahf Al-xahtaani
Téere bii ab delluwaayu xam-xam bu wóor la ci wallum ñaan ak faj jàngoro yi jaare ko ci mocci Sariiha. Téere bi dafay fésal ñaan yi bayyikoo ci Alxuraanul Kariim ak Sunnaa Yonnente bi, di leeral ni ñu man a jariñoo ci ñaan yooyu ngir wér ci jàngoro yi aju ci ruu gi ak yaram wi. Dafay waxtaan itam ci faju jaarale ko ci mocc, di feddali bu baax ci warteefu am ngëm gu xóor ak jublu ci Yàlla Aji-Kawe ji ci xol bu dëggu ngir sàkku ag wér, te di wane ay pexe yu am doole ngir faggandiku ak faj lor ak jàngoro yi.
Related books
All books
Warug jëfe sunnas Yonnent bi ak kéefarug képp ku ko weddi.23 languagesWarug jëfe sunnas Yonnent bi ak kéefarug képp ku ko weddi.
Aji-taalif ji Abdul Asiis Ibn baas -yal na ko Yàlla yërëm- Ci turu Yàlla miy Aji-Yërëm kepp ku nekk ci kaw suuf jagleel ko jullit ñi ca allaaxira ci laay tàmbalee. Laytaay ji Cant ñeel na Boroom mbidéef yi, Ag mujj ñeel na ñi ragal Yàlla, jàmm ak xéewal yal na nekk ci sunu Yonnent Muhammat, moog waa këram ak i àndandoom ñoom ñi gàddu téere Yàlla bi ak Sunnas seen Yonnent -yal na ko Yàlla dolli xéewël ak mucc- jottali ko ña ñëw ci seen ginnaaw, ci koolute gu mat sëkk ak ug xereñte, ak ug wattu gu mat sëkk ñeel ay maanaam ak i baatam, -yal na leen Yàlla dollee gërëm te boole nu ci ñi leen di…
Ay Jumtukaay Yuy Jariñ ngir dundu gu Texe.85 languagesAy Jumtukaay Yuy Jariñ ngir dundu gu Texe.
Téereb "Ay Jumtukaay Yuy Jariñ Jëme Ci Dundug Texe" bu Seex Abdu Rahmaan ibn Naasir As-Sahdiyyu, téere la buy jàngat yiy waral texe gu wér ci gis-gisu ngëm gu xóot. Muy tegtal jàngkat bi jëme ko ci dalug xol jaare ko ci ngëm ak jëf ju baax, ak tudd Yàlla, ak doylu, ak xalaat ci xéewal yi, ak def lu baax, ak wakkirlu ci Yàlla, ak muñ, ak jox mbir mu nekk àqam. Loolu lépp ci anam gu rafet, muy teg sa kanam ab tegtal ñeel dund gu dal, gu jub, te texe doonte sax dund gi day wëlbatiku.
Ab tënk bu gàtt ci Lislaam ni ki ni mu dikke ci Alxuraan ju tedd ji ak ci Sunnas Yonent bi71 languagesAb tënk bu gàtt ci Lislaam ni ki ni mu dikke ci Alxuraan ju tedd ji ak ci Sunnas Yonent bi
Lislaam Téere bu am solo bu làmboo xamle gu tënku ci Lislaam tey leeral ay cosaanam yi ëpp solo ak i njàggaleem ak ub taaram bu bawoo ci ay delluwaayam te mooy Alxuraan ak Sunnas Yonent bi. téere bi nag dees koo jëmale ci bépp muskallaf moo xam jullit la wala du jullit, def ko ci seen uw làkk ci jépp jamono ak bépp barab, ak nu séen i mbir ma na dème mbaa seen uw nekkiin. ( téere bi nag daal làmboo ay tektal yu bawoo ci Alxuraan ju tedd ji ak sunnas Yonent bi) Lislaam mooy bataaxalu boroom bi jëmm ci nit ñëpp te moo fiy des ba fàww di mujjentalu Bataaxal bu bàyyi koo fa Yàlla sunu Boroom :…
Islaam89 languagesIslaam
Ci turu Yàlla miy Aji-Yërëm képp ku nekk ci kaw suuf jagleel ko jullit ñi ca allaaxira laay tàmbalee. Ndax laaj nga sa bopp?: Kan moo bind asamaan yi ak suuf yi ak la ca nekk ci ay mbindéef yu bari? Ak kan moo defar nosiinu àdduna wu jaar yoon wi te ñu xarañe ko lool ?