الإسلام - نبذة موجزة عن الإسلام (مشتملة على الأدلة)

UBUYISILAMU

INSHAMACYE Y'UBUYISILAMU NKUKO BWAVUZWE MURI QUR'ANI NTAGATIFU NO MU MIGENZO Y'INTUMWA Y'IMANA MUHAMADI (IMANA IMUHE AMAHORO N'IMIGISHA).

Iki gitabo ni ingenzi kubera ko gikubiyemo ibisobanuro mu ncamake by'Ubuyisilamu; kigaragaza imisingi yabwo, inyigisho zabwo ndetse n'ubudasa bwabwo hashingiwe ku isoko shingiro tubivomamo ari ryo Qur'ani ntagatifu n'imigenzo y'Intumwa y'Imana Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha). Iki gitabo cyagenewe abakuze bose barebwa n'amategeko baba abayisilamu n'abatari bo, b'ibihe byose n'ahantu aho ari ho hose, mu ndimi zabo gakondo mu bihe byabo n'imibereho yabo bitandukanye.

Iyi kopi ikubiyemo gihamya dukura muri Qur'ani Ntagatifu no mu migenzo y'Intumwa y'Imana Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha).

1-Ubuyisilamu ni ubutumwa bwa Allah yoherereje abantu bose; bityo ni ubutumwa bwa Allah bw'ibihe byose, bwasozereje ubundi butumwa yohereje ku bantu:

Ubuyisilamu ni ubutumwa bwa Allah yoherereje abantu bose; Allah aragira ati: "Kandi nta kindi cyatumye tukohereza usibye kuba utanga inkuru nziza no kuba umuburizi ku bantu bose; ariko abenshi mu bantu ntibabizi." [Qur'an 34: 28]. Allah nanone aragira ati: Vuga (yewe Muhamadi) uti “Yemwe bantu! Mu by’ukuri njye ndi intumwa ya Allah yoherejwe kuri mwe mwese." [Qur'an 7: 158] Allah nanone aragira ati: (Yemwe bantu! Mu by’ukuri, Intumwa (Muhamadi) yabazaniye ukuri guturutse kwa Nyagasani wanyu; bityo nimumwemere, ni byo byiza kuri mwe. Ariko nimuhakana, mu by’ukuri, ibiri mu birere n’ibiri mu isi byose ni ibya Allah. Kandi Allah ni Umumenyi uhebuje, Nyirubugenge buhambaye.) [Surat A-Nisa-i: 170]

Ubuyisilamu ni ubutumwa bwa Allah bw'ibihe byose, bwasozereje ubundi butumwa bw'Imana yohereje ku bantu: (Ntabwo Muhamadi ari se w’uwo ari we wese muri mwe, ahubwo ni Intumwa ya Allah akaba n’uwasozereje abahanuzi. Kandi Allah ni Umumenyi wa byose.) [Surat Al Ah'zab: 40]

2-Ubuyisilamu ntabwo ari idini ry'umwihariko ku bwoko runaka cyangwa se abantu runaka, ahubwo ni idini rya Allah ku bantu bose:

Ubuyisilamu ntabwo ari idini ry'umwihariko ku bwoko runaka cyangwa se abantu runaka, ahubwo ni idini rya Allah ku bantu bose. N'itegeko rya mbere ryamanuwe muri Qur'ani Ntagatifu ni imvugo ya Allah Nyir'ubutagatifu igira iti: (Yemwe bantu! Nimugaragire Nyagasani wanyu wabaremye mwe n’abababanjirije; kugira ngo mumugandukire.) [Surat Al Baqarat: 21]. Allah nanone aragira ati: (Yemwe bantu! Nimugandukire Nyagasani wanyu, We wabaremye abakomoye ku muntu umwe (Adamu), akamuremera umugore we [Hawa (Eva)] amumukomoyemo; arangije akwirakwiza (ku isi) abagabo benshi n’abagore abakomoye kuri abo bombi.) [Surat A-Nisa-i: 1] No muri Hadith yaturutse kwa Ibun Umar (Imana imwishimire we na se) avuga ko Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) ku munsi wo kubohora Makat yavuze iti: "Yemwe bantu! Mu by'ukuri Allah yabakuriyeho ubwibone bwa kijiji no kwiratana ibisekuru; bityo abantu ni babiri: Uwumvira Allah, umutinya, w'umunyabuntu, n'umuntu w'umwangizi, w'inkozi y'ibibi, usuzuguritse imbere ya Allah. Kandi abantu bose ni bene Adamu, kandi Allah yaremye Adamu mu ibumba. Allah aragira ati: "Yemwe bantu! Twabaremye tubakomoye ku mugabo n’umugore, nuko tubagira amahanga n’amoko (atandukanye) kugira ngo mumenyane. Mu by’ukuri ubarusha icyubahiro imbere ya Allah ni ubarusha kugandukira (Allah). Rwose Allah ni Umumenyi uhebuje, Uzi byose." [Surat Al Hudjurat: 13]. Yakiriwe na Tirmidhi (3270). Ntuzasanga mu mategeko akubiye muri Qur'an Ihambaye cyangwa se mu mategeko y'Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) amategeko areba abantu runaka, cyangwa se itsinda ry'abantu runaka hashingiwe ku gisanira cyabo, cyangwa ubwoko bwabo.

3-Ubuyisilamu nibwo butumwa bwa Allah bwaje kuzuriza ubundi butumwa bwabubanjirije, bwahishuriwe Intumwa za Allah n'abahanuzi be babanje (Allah abishimire) batumwe ku bantu babo.

Ubuyisilamu ni ubutumwa bwa Allah bwaje kuzuriza ubundi butumwa bwabubanjirije, bwahishuriwe Intumwa za Allah n'abahanuzi babanje (Allah abishimire) batumwe ku bantu babo. Allah aragira ati: Mu by’ukuri, twaguhishuriye (ubutumwa) nk’uko twahishuriye Nuhu (Nowa) n’abahanuzi baje nyuma ye, twanahishuriye Ibrahim (Aburahamu), Ismail (Ishimayeli), Is’haq (Isaka), Yaqub (Yakobo) n’urubyaro rwe, Issa (Yesu), Ayub (Yobu), Yunus (Yonasi), Haruna (Aroni) na Sulaiman (Salomoni); naho Daud (Dawudi) twamuhaye Zaburi. [Surat A-Nisa-i: 163] Iri dini Allah yahishuriye Intumwa ye Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha) niryo dini Allah yategetse Intumwa n'abahanuzi babanje, iranaribategeka. Allah aragira ati: (Ibyo yabategetse mu idini ni na byo yategetse Nuhu, ndetse n’ibyo twaguhishuriye (yewe Muhamadi), ni na byo twategetse Ibrahimu, Musa na Issa, tuvuga ko mugomba gutunganya idini mwirinda kunyuranya na ryo. Ababangikanyamana baremererwa n’ibyo mubahamagarira (byo kugaragira Imana imwe). Allah yihitiramo uwo ashaka, akanayobora inzira ye uwicuza). [Surat Shura: 13]. Ibi Allah yahishuriye Intumwa y'Imana Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha) ni ibishimangira ibyahishuriwe Intumwa zayibanjirije mu bitabo byahishuwe nka Tawurati (Taurat) n'Ivanjili (Injiili) mbere y'uko bahindura ibibikubiyemo. Allah aragira ati: (Kandi (yewe Muhamadi) ibyo twaguhishuriye mu gitabo (Qur’an) ni ko kuri gushimangira ibyahishuwe mbere yabyo. Mu by’ukuri Allah ni Umumenyi wa byose, Ubona bihebuje abagaragu be). [Surat Fatwir: 31].

4- Idini ry'Intumwa n'abahanuzi ba Allah (amahoro ya Allah ababeho) ryari idini rimwe, n'ubwo amategeko bahawe yari atandukanye:

Idini ry'Intumwa n'abahanuzi ba Allah (Amahoro ya Allah ababeho) ryari idini rimwe, n'ubwo amategeko bahawe yari atandukanye. Allah aragira ati: (Twanaguhishuriye (yewe Muhamadi) igitabo (Qur’an) mu kuri, gishimangira ibitabo byakibanjirije kandi kibihatse. Bityo, jya ubakiranura ukoresheje ibyo Allah yahishuye kandi ntuzakurikire amarangamutima yabo ngo aguteshe ukuri kwakugezeho. Buri (muryango) muri mwe twawuhaye amategeko n’inzira igaragara (ukurikira). Iyo Allah aza kubishaka yari kubagira umuryango umwe (Umat), ariko (si uko yabigenje) kugira ngo abagerageze mu byo yabahaye; bityo nimurushanwe mu gukora ibyiza. Mwese muzagaruka kwa Allah, maze abamenyeshe ibyo mutavugagaho rumwe). [Surat Al Ma-idat: 48] Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nayo yaravuze iti: "Ni njye w'ibanze kuruta abandi bantu kuri Issa Ibun Mariam haba hano ku isi no ku munsi w'imperuka. Abahanuzi bose bameze nk'abavandimwe bakomoka kuri ba nyina batandukanye ariko se ubabyara ari umwe, n'idini ryabo ni rimwe." Yakiriwe na Bukhari (3443).

5- Ubuyisilamu nk'uko abahanuzi bose: Nuhu, Ibrahimu, Mussa, Sulaymani, Dawudi, Issa (amahoro ya Allah ababeho) babigenje, buhamagarira kwemera ko Nyagasani ari Allah, Umuremyi, Utanga amafunguro, Utanga ubuzima, Uwambura ubuzima, Umwami w'abami, akaba ari nawe Mugenga wa byose, Uworohera ibiremwa bye, Nyir'impuhwe zihebuje.

Ubuyisilamu nk'uko abahanuzi bose: Nuhu, Ibrahimu, Musa, Sulaymani, Daud, Isa (amahoro ya Allah ababeho) babigenje, buhamagarira kwemera ko Nyagasani ari Allah, Umuremyi, Utanga amafunguro, Utanga ubuzima, Uwambura ubuzima, Umwami w'abami, akaba ari nawe Mugenga wa byose, Uworohera ibiremwa bye, Nyir'impuhwe zihebuje. Allah aragira ati: (Yemwe bantu! Nimwibuke inema za Allah yabahundagajeho! Ese hari undi muremyi utari Allah wabaha amafunguro aturutse mu kirere no ku isi? Nta yindi mana ikwiye gusengwa by’ukuri itari We. Ese ni gute muteshwa ukuri?) [Surat Fatwir: 3] Allah nanone aragira ati: (Vuga (yewe Muhamadi) uti “Ni nde ubaha amafunguro aturutse mu kirere (imvura) no mu isi (ibimera)? Ni nde ugenga kumva no kubona? Ni nde ukura ikizima mu cyapfuye akanakura icyapfuye mu kizima? Ni na nde ugenga gahunda z’ibintu byose? Bazavuga bati “Ni Allah.” Vuga uti “Ese ntimutinya (ibihano bya Allah ku bwo kumubangikanya)?” [Surat Yunus: 31.] Allah nanone aragira ati: (Ese uwatangije irema akazanarisubiramo (azura abapfuye), akabaha amafunguro aturutse mu kirere no mu isi (si We mwiza kurusha ibigirwamana byanyu)? Ese hari indi mana ibangikanye na Allah? Vuga (yewe Muhamadi) uti “Ngaho nimuzane ibimenyetso byanyu (bigaragaza ko Allah afite uwo abangikanye na We) niba koko muri abanyakuri.”) [Surat A-Namli:64.]

Abahanuzi n'Intumwa zose (amahoro ababeho) boherejwe kugira ngo bahamagarire abantu kugaragira Allah wenyine. Allah aragira ati: (Kandi rwose buri muryango (umat) twawoherejemo Intumwa (kugira ngo ibabwire iti) “Nimusenge Allah (wenyine) kandi mwirinde (kugaragira) ibigirwamana.” Muri bo harimo abo Allah yayoboye, ndetse no muri bo hari abokamwe n’ubuyobe. Bityo nimutambagire ku isi, maze murebe uko iherezo ry’abahinyuye ukuri ryagenze.) [Surat A-Namli: 36.] Allah nanone aragira ati: (Kandi nta ntumwa twigeze twohereza mbere yawe (yewe Muhamadi) ngo tubure kuyihishurira ko nta yindi mana ibaho ikwiriye gusengwa mu kuri itari Njye (Allah). Bityo nimungaragire (njyenyine).) [Surat Al An'biya-i: 25] Allah yavuze kuri Nuhu (amahoro amubeho) ko yavuze ati: “Yemwe bantu banjye! Nimugaragire Allah. Nta yindi mana mufite itari We (Allah). Mu by’ukuri ndatinya ko mwazahura n’ibihano byo ku munsi uhambaye.” [Surat Al Araf: 59] Nanone nk'uko Allah abitubwira umukunzi we Ibrahim (amahoro amubeho) yaravuze ati: "(Unibuke yewe Muhamadi) ubwo Ibrahimu yabwiraga abantu be ati “Nimugaragire Allah munamugandukire. Ibyo ni byo byiza kuri mwe, iyaba mwari mubizi.” [Surat Al An'kabuti: 16]. Nanone nk'uko Allah abitubwira, Intumwa ye Swalehe (amahoro amubeho) yaravuze ati: "N’abantu bo mu bwoko bwa Thamudu twaboherereje umuvandimwe wabo Swalehe, arababwira ati “Yemwe bantu banjye! Nimugaragire Allah. Nta yindi mana mufite itari We. Mu by’ukuri mwagezweho n’ikimenyetso giturutse kwa Nyagasani wanyu (kigaragaza ukuri kw’ibyo mvuga). Iyi ngamiya ya Allah ni ikimenyetso kuri mwe; ngaho nimuyireke irishe ku isi ya Allah, kandi ntimuzayigirire nabi kugira ngo mutazagerwaho n’ibihano bibabaza.” [Surat Al Araf: 73] Nanone nk'uko Allah abitubwira, Intumwa ye Shuaib (amahoro amubeho) yaravuze ati: "N’abantu b’i Madiyani , twaboherereje umuvandimwe wabo Shuwayibu, arababwira ati “Yemwe bantu banjye! Nimusenge Allah kuko nta yindi mana mufite itari We (Allah). Mu by’ukuri mwagezweho n’ikimenyetso giturutse kwa Nyagasani wanyu (kigaragaza ukuri kw’ibyo mvuga). Bityo, nimwuzuze ibipimo n’iminzani, kandi ntimugahuguze abantu mugabanya ku byabo, ndetse ntimugakore ubwangizi ku isi nyuma y’uko itunganyijwe. Ibyo ni byo byiza kuri mwe, niba koko muri abemeramana.” [Surat Al Araf: 85]

N'icya mbere Allah yabwiye intumwa ye Mussa (amahoro amubeho) ni: “Kandi nagutoranyije (ngo ube Intumwa). Bityo, tega amatwi ibyo uhishurirwa”, (Mu by’ukuri ndi Allah! Nta yindi mana iriho ikwiye gusengwa itari Njye. Bityo, jya ungaragira kandi unahozeho iswala kugira ngo unyibuke.) [Surat Twaha: 13-14] Allah nanone avuga ku byerekeye Mussa (amahoro amubeho) atubwira ko yikinze ku Mana agira ati: “Mu by’ukuri nikinze kuri Nyagasani wanjye ari na We Nyagasani wanyu, ngo andinde buri wese wibona, utemera umunsi w’ibarura.” [Surat Ghafir: 27] Allah nanone avuga ku byerekeye Mesiya Issa (amahoro amubeho) atubwira ko yavuze ati: “Mu by’ukuri, Allah ni Nyagasani wanjye akaba na Nyagasani wanyu; ku bw’ibyo nimumugaragire (wenyine). Iyo ni yo nzira igororotse.” [Surat Al Im'ran: 51] Allah nanone avuga ku byerekeye Mesiya Issa (amahoro amubeho) atubwira ko yavuze ati: (Yemwe bene Isiraheli! Nimusenge Allah (wenyine), Nyagasani wanjye akaba na Nyagasani wanyu. Mu by’ukuri, ubangikanya Allah, rwose Allah yamuziririje (kuzinjira mu) Ijuru ndetse icyicaro cye kizaba mu muriro. Kandi inkozi z’ibibi ntizizabona abazitabara.) [Surat Al ma-idat: 72]

Si n'ibyo gusa, ahubwo n'ibitabo Tawurati na Ivanjili, byajemo imirongo ishimangira ko ukwiye kugaragirwa ari Allah wenyine, nk'uko mu Gutegeka kwa kabiri harimo imvugo ya Mussa (amahoro amubeho) igira iti: (Umva wa bwoko bw’Abisirayeli we, Uwiteka Imana yacu ni we Uwiteka wenyine). Gutegeka kwa kabiri: 6-4 No mu Ivanjili ya Mariko, hajemo umurongo ushimangira kugaragira Allah (Imana imwe rukumbi) aho Mesiya Issa (amahoro amubeho) yavuze ati: (Yesu aramusubiza ati “Iry’imbere (itegeko rirusha ayandi gukomera) ni iri ngo ‘Umva Isirayeli, Uwiteka Imana yacu ni we Mwami wenyine.) Mariko: 12: 28-30

Allah Nyir'ubutagatifu yanagaragaje ko Abahanuzi bose, bohereje ku bw'iyi mpamvu ihambaye yo guhamagarira kugaragira Imana imwe rukumbi, Allah aragira ati: (Kandi rwose buri muryango (umat) twawoherejemo Intumwa (kugira ngo ibabwire iti) “Nimusenge Allah (wenyine) kandi mwirinde (kugaragira) ibigirwamana.” Muri bo harimo abo Allah yayoboye, ndetse no muri bo hari abokamwe n’ubuyobe). [Qur'an 16: 36] Allah nanone aragira ati: "Vuga (yewe Muhamadi) uti “Ese murabona ibyo musenga bitari Allah! Ngaho nimunyereke icyo byaremye ku isi, cyangwa se uruhare byagize mu (iremwa ry)’ibirere? Ngaho nimunzanire igitabo (cyahishuwe) mbere y’iki (Qur’an) cyangwa ibisigisigi by’ubumenyi (bigaragaza ukuri kw’ibyo musenga), niba koko muri abanyakuri.” [Qur'an 46: 4]. Umwe mu bamenyi ba Kisilamu Sheikh A-Siidiyu (Allah amugirire impuhwe) yaravuze ati: (Birazwi ko kujya impaka n'ababangikanyamana mu ibangikanyamana ryabo ntibashingira kuri gihamya cyangwa se ku bimenyetso bigaragara, ahubwo bashingira ku gucyeka hamwe n'ibinyoma, ibitekerezo bidashinga ndetse n'imitekerereze ipfuye. N'ikikwereka ko ibyo bemera atari ukuri ni ugusuzuma imibereho yabo, n'uruhererekane rw'ubumenyi bwabo bafite mu byerekeranye n'imyemerere ndetse n'ibikorwa byabo, no kureba uko ababayeho ubuzima bwabo bwose mu ibangikanyamana bari bameze, niba (ibyo bigirwamana) hari icyo byabamariye mu buzima bwabo bwo ku isi ndetse no ku munsi w'imperuka?) Byakuwe mu gitabo Taysiiril Kariimi Al Manaani: 779

6-Allah Nyir'ubutagatifu niwe Muremyi ukwiye kugaragirwa wenyine, kandi nta wundi wo kugaragirwa hamwe nawe.

Allah Nyir'ubutagatifu niwe ukwiye kugaragirwa wenyine, kandi nta wundi wo kugaragirwa hamwe nawe. Allah aragira ati: (Yemwe bantu! Nimugaragire Nyagasani wanyu wabaremye mwe n’abababanjirije; kugira ngo mumugandukire). We wabagiriye isi nk’isaso (kugira ngo muyigubweho neza) n’ikirere akakigira nk’igisenge, ndetse akanakimanuramo amazi, akayameresha imbuto zikaba amafunguro yanyu. Bityo, ntimukagire izindi mana mubangikanya na Allah, kandi mubizi (ko ari We wenyine ukwiye gusengwa). [Qur'an 2: 21-22] Bityo uwaturemye akarema n'abatubanjirije, isi akayitugirira nk'isaso, akatumanurira amazi akayameresha imbuto zikaba amafunguro yacu, ni we ukwiye kugaragirwa wenyine. Allah aragira ati: (Yemwe bantu! Nimwibuke inema za Allah yabahundagajeho! Ese hari undi muremyi utari Allah wabaha amafunguro aturutse mu kirere no ku isi? Nta yindi mana ikwiye gusengwa by’ukuri itari We. Ese ni gute muteshwa ukuri?) [Qur'an 35: 3.] Bityo, urema akanatanga amafunguro ni we wenyine ukwiye kugaragirwa. Allah aragira ati: (Uwo ni Allah Nyagasani wanyu! Nta yindi mana ikwiye gusengwa uretse We, Umuremyi wa byose. Ku bw’ibyo nimumusenge (wenyine), kandi ni We Muhagararizi wa byose). [Qur'an 6: 102]

Na buri cyose kigaragirwa mu cyimbo cya Allah, ntigikwiye kugaragirwa, kuko nta na cyo byimariye kabone n’ubwo kaba ari akantu gato cyane kadashobora kuboneshwa amaso haba mu isi cyangwa mu kirere, kandi ntacyo cyafasha Allah cyangwa se ngo kimwunganire, none ni gute cyasabwa hamwe na Allah cyangwa se kikagirwa ikigirwamana hamwe na Allah, Allah aragira ati: (Vuga (yewe Muhamadi) uti “Nimuhamagare ibyo mwise imana mu cyimbo cya Allah (mukeka ko hari icyo byabamarira), ntibitunze n’igifite uburemere bungana n’akantu gato cyane kurusha ibindi haba mu birere no mu isi. Kandi nta bufatanye byagiranye (na Allah, mu iremwa ry’ibiri mu isi no mu birere), ndetse nta n’umushyigikira afite muri byo.”) [Qur'an 34: 22]

Allah Nyir'ubutagatifu ni we waremye ibi biremwa ndetse aranabihanga bitari biriho, no kuba biriho ni ibigaragaza ko Allah ariho kandi ari we Mugenga, ndetse akaba ari nawe ukwiye gusengwa. Allah aragira ati: (No mu bimenyetso bye (Allah), ni uko yabaremye abakomoye mu gitaka, none dore muri abantu bakwirakwiye ku isi). (No mu bimenyetso bye ni uko yabaremeye abagore ababakomoyemo (Hawa yakomotse mu rubavu rwa Adamu), kugira ngo mubabonemo ituze, anashyira urukundo n’impuhwe hagati yanyu. Mu by’ukuri muri ibyo harimo inyigisho ku bantu batekereza). (No mu bimenyetso bye (harimo) iremwa ry’ibirere n’isi no gutandukana kw’indimi zanyu ndetse n’amabara y’uruhu rwanyu. Mu by’ukuri muri ibyo harimo inyigisho ku bantu bafite ubumenyi). (No mu bimenyetso bye ni ugusinzira kwanyu nijoro no ku manywa, no gushakisha ingabire ze kwanyu (ku manywa). Mu by’ukuri muri ibyo harimo inyigisho ku bantu bumva). (No mu bimenyetso bye ni uko abereka imirabyo mukagira ubwoba (bw’inkuba) n’icyizere (cyo kubona imvura), akanamanura amazi mu kirere, akayahesha isi ubuzima nyuma yo gupfa kwayo (gukakara). Mu by’ukuri muri ibyo harimo inyigisho ku bantu bafite ubwenge). (No mu bimenyetso bye ni uko ikirere n’isi biriho ku bw’itegeko rye. Hanyuma nabahamagara umuhamagaro umwe (w’izuka), icyo gihe muzasohoka mu mva zanyu). (Kandi ibiri mu birere no ku isi ni ibye. Byose bimwibombarikaho). (Ni We urema ibiremwa bitari biriho akazanabigarura (nyuma yo gupfa); kandi ibyo biroroshye kuri We). [Qur'an 30: 20-27]

Namrudhi yahakanye ko Imana Nyagasani we iriho, nuko Ibrahimu aramubwira - nk'uko Allah abitubwira- ati: (Aburahamu aravuga ati “Mu by’ukuri, Allah avana izuba iburasirazuba; ngaho wowe rivane iburengerazuba.” Nuko uwahakanye aramwara! Kandi Allah ntayobora ababangikanyamana). [Qur'an 2: 258] Nanone Ibrahimu (amahoro amubeho) yatanze gihamya abwira abantu be ko Allah ari we wamuyoboye, akaba ari we umuha amafunguro n'ibyo kunywa, ndetse n'igihe arwaye ni we umukiza, kandi ko ari we uzamutwara ubuzima, akongera akanamuzura, aho yavuze nk'uko -Allah abitubwira- ati: “We wandemye akaba ari na We unyobora.” “Ni na We umpa icyo kurya n’icyo kunywa.” (79) “N’iyo ndwaye ni We unkiza. (80)” ﴾Ni na We uzanyambura ubuzima, hanyuma akazabunsubiza (igihe cy’izuka). [Qur'an 26: 78-81] Allah nanone yavuze kuri Musa (amahoro amubeho) ko yagishije impaka Firawo amubwira ko Nyagasani we ari: “Nyagasani wacu ni uwahaye buri kintu ishusho n’imiterere, maze akakiyobora.” [Qur'an 20: 50]

Allah yanorohereje umuntu ibiri mu birere no mu isi byose, anamuzengurutsa ingabire, kugira ngo agaragira Allah ntamuhakane. Allah aragira ati: (Ese ntimubona ko Allah yaborohereje ibiri mu birere n’ibiri mu isi, akanabasenderezaho ingabire ze; izigaragara n’izitagaragara? Ndetse no mu bantu hari ujya impaka ku byerekeye Allah nta bumenyi, umuyoboro cyangwa igitabo kimumurikira). [Qur'an 31: 20] Allah nanone kandi yorohereje umuntu ibiri mu birere no mu isi byose, kuko yaramuremye anamutegura hamwe n'ibyo akeneye byose nko kumva, kubona, gutekereza, kugira ngo yige ubumenyi bumufitiye umumaro ndetse bumumenyesha Shebuja, Umuremyi we. Allah aragira ati: (Allah yanabakuye mu nda z’ababyeyi banyu nta cyo muzi, maze abaha kumva, kubona ndetse (abaha) n’imitima (ubwenge) kugira ngo mushimire). [Qur'an 16: 78]

Bityo Allah Nyir'ubutagatifu, yaremye ibi biremwa byose, arema n'umuntu aramutunganya amuha ibyo akeneye byose nk'ingingo z'umubiri, n'imbaraga, ndetse anamuha n'ibindi bimufasha kugaragira Allah no gutunganya isi, nyuma yaho anamworohereza ibiri mu birere no mu isi.

Allah yanahaye ibi biremwa bye bihambaye gihamya y'uko ari we Mugenga, ugomba kugaragirwa, aho yavuze ati: (Vuga (yewe Muhamadi) uti “Ni nde ubaha amafunguro aturutse mu kirere (imvura) no mu isi (ibimera)? Ni nde ugenga kumva no kubona? Ni nde ukura ikizima mu cyapfuye akanakura icyapfuye mu kizima? Ni na nde ugenga gahunda z’ibintu byose? Bazavuga bati “Ni Allah.” Vuga uti “Ese ntimutinya (ibihano bya Allah ku bwo kumubangikanya)?”) {Qur'an 10: 31]. Allah we w'ukuri nanone aragira ati: (Vuga (yewe Muhamadi) uti “Ese murabona ibyo musenga bitari Allah! Ngaho nimunyereke icyo byaremye ku isi, cyangwa se uruhare byagize mu (iremwa ry)’ibirere? Ngaho nimunzanire igitabo (cyahishuwe) mbere y’iki (Qur’an) cyangwa ibisigisigi by’ubumenyi (bigaragaza ukuri kw’ibyo musenga), niba koko muri abanyakuri.”) [Qur'an 46: 4] Allah nanone aragira ati: "Yaremye ibirere nta nkingi mubona zibifashe, anashyira ku isi imisozi ishimangiye kugira ngo (isi) itabahungabanya, ndetse anayikwizamo inyamaswa z’amoko yose. Kandi twamanuye amazi mu kirere, maze tumeza (ku isi) buri bwoko bwiza bw’ibimera. 11. Ibi ni ibiremwa bya Allah. Ngaho nimunyereke ibyo ibitari We byaremye? Ahubwo ababangikanyamana bari mu buyobe bugaragara." [Qur'an 31: 10-11] Allah we w'ukuri Nyir'ubutagatifu nanone yaravuze ati: ﴾Ese (bibwira ko) baremwe nta cyo bakomowemo, cyangwa ni bo baremyi?﴿ (Cyangwa bibwira ko baremye ibirere n’isi? Ahubwo ntibizera!) Cyangwa bibwira ko bafite ibigega bya Nyagasani wawe? Cyangwa ni bo bagenga (b’isi, bakora ibyo bashaka)? [Qur'an 52: 35-37] Umumenyi wa Kisilamu Sheykh A-Siidiyu (Allah amugirire impuhwe) yaravuze ati: (Ibi ni gihamya kuri bo badashobora kugira ikindi barenzaho uretse guca bugufi bakemera ukuri, cyangwa se bagahitamo kutemera ibyo ubwenge n'idini bibabwira) Tafsiir Ibun Siidiyi: 816

7-Allah ni we Muremyi w'ibiriho byose byaba ibyo tubona n'ibyo tutabona, kandi ibindi byose bitari we ni ibiremwa mu biremwa bye. Allah kandi yaremye ibirere n'isi mu minsi itandatu.

Allah ni we Muremyi w'ibiriho byose byaba ibyo tubona n'ibyo tutabona, kandi ibindi byose bitari we ni ibiremwa mu biremwa bye. Allah aragira ati: (Vuga (yewe Muhamadi) uti “Ni nde Nyagasani w’ibirere n’isi?” Vuga uti “Ni Allah.” Vuga uti “None se kuki mwishyiriraho abarinzi batari We, batagira icyiza bimarira cyangwa ngo bagire ikibi bikiza?” Vuga uti “Ese utabona ahwanye n’ubona? Cyangwa se umwijima n’urumuri ni bimwe? Cyangwa (abantu) babangikanya Allah n’ibigirwamana (bibwira ko) byaremye nk’uko (Allah) yaremye, ku buryo ibyo (bigirwamana byaremye n’ibyo Allah yaremye) bibatera urujijo kubera ko bisa?” Vuga uti “Allah ni Umuremyi wa buri kintu, kandi ni Umwe rukumbi, Umunyembaraga z’ikirenga.”) [Qur'an 13: 16]. Allah nanone aragira ati: "Yanaremye n’ibindi mutazi." [Qur'an 16: 8]

Allah kandi yaremye ibirere n'isi mu minsi itandatu. Allah aragira ati: (Ni We waremye ibirere n’isi mu minsi itandatu, hanyuma aganza hejuru ya Ar’shi. Azi ibyinjira mu butaka n’ibibusohokamo, ibimanuka mu kirere ndetse n’ibikizamukamo. Kandi aba ari kumwe namwe aho muri hose. Kandi Allah ni Ubona bihebuje ibyo mukora). [Qur'an 57: 4] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Rwose twaremye ibirere n’isi n’ibiri hagati yabyo mu minsi itandatu, kandi ntitwagize umunaniro). [Qur'an 50: 38]

8-Allah Nyir'ubutagatifu kandi nta we babangikanye mu bwami bwe, mu kurema kwe, mu kugenga kwe ibiremwa ndetse no mu kugaragirwa kwe.

Allah Nyir'ubutagatifu ni we Mwami w'abami, nta we babangikanye mu bwami bwe, mu kurema kwe, mu kugenga kwe ibiremwa ndetse no mu kugaragirwa kwe. Allah aragira ati: (Vuga (yewe Muhamadi) uti “Ese murabona ibyo musenga bitari Allah! Ngaho nimunyereke icyo byaremye ku isi, cyangwa se uruhare byagize mu (iremwa ry)’ibirere? Ngaho nimunzanire igitabo (cyahishuwe) mbere y’iki (Qur’an) cyangwa ibisigisigi by’ubumenyi (bigaragaza ukuri kw’ibyo musenga), niba koko muri abanyakuri.”) [Qur'an 46: 4] Umumenyi A-Siidiyu (Allah amugirire impuhwe) mu bisobanuro by'uyu murongo yaravuze ati: Bisobanuye ngo: Vuga ubwira babangikanya Imana n'ibindi, cyangwa se bakayireshyeshya n'ibindi ko nta kibi byakwikiza ndetse nta n’icyiza byakwimarira, kandi ntibifite ubushobozi bwo kwica cyangwa gutanga ubuzima, habe n’ubwo kuzura (abapfuye). Babwire Yewe Muhamadi ubagaragariza ko ibyo basenga nta cyo byishoboreye, kandi nta na kimwe bikwiye mu bikorwa by'amasengesho { ...Ngaho nimunyereke na kimwe byaremye ku isi, cyangwa se uruhare byagize mu (iremwa ry)’ibirere?} Ese hari icyo baremye mu mibumbe iri mu birere cyangwa mu isi? Ese ni vo baremye imisozi? Ese ni bo batembesha imigezi? Ese ni bo bakwije ibinyabuzima ku isi? Ese ni bo bameresheje ibiti? Ese hari inkunga bigeze batera mu kurema icyo ari cyo cyose? Nta na kimwe muri byo nk'uko na bo ubwabo babyiyemerera ndetse n'abandi babyemera. Ibi bikaba ari gihamya y'inyurabwenge ihosha impaka igaragaza ko kugaragira icyo ari cyo cyose kitari Allah ari imfabusa.

Hanyuma avuga indi gihamya yo muri Qur'an itemera ibyo agira ati: "... Ngaho nimunzanire igitabo (cyahishuwe) mbere y’iki (Qur’an),,," Igitabo gihamagarira kubangikanya Imana "..cyangwa ibisigisigi by’ubumenyi (bigaragaza ukuri kw’ibyo musenga) mukomora ku Ntumwa z'Imana bibategeka gukora iryo bangikanyamana. Ikizwi nuko nta gihamya bakura ku ntumwa n'imwe ibibahera uburenganzira, ahubwo turemera tudashidikanya ko intumwa zose zahamagariye kugaragira Nyagasani wazo, zinabuza kumubangikanya, iki kikaba ari cyo kiruta ibindi mu bumenyi twakura kuri izo ntumwa. Tafsiir Ibun Siidiyu: 779.

Allah Nyir'ubutagatifu kandi ni we Mwami w'abami, ntafite umufasha mu bwami bwe. Allah aragira ati: (Vuga uti “Nyagasani Mwami (Nyirubwami)! Ugabira ubwami uwo ushaka ukanyaga ubwami uwo ushaka. Wubahisha uwo ushaka ugasuzuguza uwo ushaka. Ibyiza biri mu kuboko kwawe. Mu by’ukuri, ni wowe Ushobora byose.”) [Qur'an 3: 26] Allah Nyir'ubutagatifu agaragaza ko ku munsi w'imperuka ubwami bwose ari ubwe yaravuze ati: (Umunsi bose bazagaragara, nta na kimwe mu byabo kizihisha Allah. (Allah azavuga ati) “Uyu munsi ubwami ni ubwa nde?” (Allah azisubiza agira ati) “Ni ubwa Allah, Umwe rukumbi, Umunyembaraga z’ikirenga.”) [Qur'an 40: 16]

Allah Nyir'ubutagatifu nanone ntafite umufasha haba mu bwami bwe, mu kurema kwe, mu migambi ye ndetse no mu kugaragirwa, Allah aragira ati: (Unavuge uti “Ishimwe n’ikuzo byuzuye ni ibya Allah, We utagira umwana, ntagire uwo babangikanye mu bwami bwe, ndetse ntanagire umurinda kuko atajya agira intege nke.” Ujye unamuha ikuzo rihambaye.) [Qur'an 17: 111]. Allah nanone aragira ati: (We Nyirubwami bw’ibirere n’isi, utarigeze agira umwana ndetse ntanagire n’umufasha mu bwami (bwe). Yanaremye buri kintu cyose kandi agiha ikigero kigikwiriye.) [Qur'an 25: 2] Bityo ni we Mwami naho ibindi bitari we ni ibiremwa bye, ni nawe mugenga wa buri kintu, kandi umeze atyo ni we ukwiye kugaragirwa, kandi kugaragira ikindi kitari we ni ubwenge bucye, ni n'ibangikanyamana ryangiriza urikoze isi ye n'imperuka ye. Allah aragira ati: (Baranavuze bati “Nimube Abayahudi (Abayahudi babwira abakurikiye Intumwa Muhamadi)! Cyangwa Abanaswara (Abanaswara babwira abakurikiye Intumwa Muhamadi) ni bwo muzayoboka!” Vuga (yewe Muhamadi) uti “Ahubwo (ukuyoboka nyako ni ugukurikira) idini ritunganye rya Aburahamu (Ibrahim) (ritabangikanya Imana), kandi ntiyari mu babangikanyamana.) [Qur'an 2: 135] Allah nanone aragira ati: (Ni nde waba intungane mu idini kurusha uwicisha bugufi imbere ya Allah akaba ari n’ukora ibyiza, ndetse akanakurikira idini ritunganye rya Aburahamu utarabangikanyije Allah. Kandi Allah yagize Aburahamu inshuti magara!) [Qur'an 4: 125] Allah Nyir'ubutagatifu w'Ukuri yanagaragaje ko uzakurikira idini ritari irya Ibrahimu umukunzi w'Imana magara , uwo azaba yigize injiji. Allah aragira ati: "Ni nde wakwanga idini rya Aburahamu (Isilamu) uretse uwigize injiji? Mu by’ukuri, twamuhisemo ku isi (ngo abe Intumwa n’Umuhanuzi) kandi ku mperuka azaba mu ntungane." [Qur'an 2: 130]

9-Allah Nyir'ubutagatifu ntiyabyaye, ntiyanabyawe, ndetse nta na kimwe ahwanye na cyo cyangwa se angana na cyo.

Allah Nyir'ubutagatifu ntiyabyaye, ntiyanabyawe, ndetse nta na kimwe ahwanye na cyo cyangwa se angana na cyo. Allah Nyir'ubutagatifu w'Ukuri aravuga ati: (Vuga (yewe Muhamadi) uti “We ni Allah, umwe Rukumbi,”) Allah, Uwishingikirizwa, "Ntiyabyaye kandi ntiyanabyawe (3)" "Ndetse nta na kimwe ahwanye na cyo. (4)" [Qur'an 112: 1-4] Allah nanone aragira ati: (Nyagasani w’ibirere n’isi n’ibiri hagati yabyo. Bityo, jya umugaragira (wenyine) kandi ujye uhozaho kumugaragira (kabone n’iyo byaba bikugoye). Ese hari uwo waba uzi witiranwa na we?) [Qur'an 19: 20] Allah Nyir'ubutagatifu w'Ukuri nanone yaravuze ati: (Umuhanzi w’ibirere n’isi; wabaremeye abagore ababakomoyemo, ndetse no mu matungo akaremamo ay’igitsina gabo n’igitsina gore; ni muri ubwo buryo mwororokamo. Ntagira icyo asa na cyo, kandi We ni Uwumva cyane, Ubona bihebuje.) [Qur'an 42: 11]

10-Allah Nyir'ubutagatifu ntaba mu kintu, nta n'ubwo yishushanya muri kimwe mu biremwa bye.

Allah Nyir'ubutagatifu ntaba mu kintu, nta n'ubwo ajya yishushanya muri kimwe mu biremwa bye, nta n'ubwo yifatanya n'icyo ari cyo cyose; kubera ko Allah ari we Muremyi, naho ibindi bitari we ni ibiremwa. Ni nawe Uzahoraho, naho ibindi bitari we bizarangira biveho, na buri kimwe kiri mu bwami bwe, nawe akaba Umwami wacyo. Bityo Allah ntabwo aba muri kimwe mu biremwa bye, kandi nta na kimwe cyaba muri we Nyir'ubutagatifu, kandi Allah Nyir'ubutagatifu aruta buri cyose ndetse aranahambaye kuruta buri cyose. Allah ahakanira ababwira ko Allah yari muri Mesiya Issa yaravuze ati: (Rwose abavuze ko Mesiya (Yesu) mwene Mariyamu (Mariya) ari Imana, barahakanye. Vuga (yewe Muhamadi) uti “Ni nde wagira ububasha bwo kubuza Allah aramutse ashatse kurimbura Mesiya mwene Mariyamu, nyina, ndetse n’abari ku isi bose?” Kandi ubwami bw’ibirere n’ubw’isi n’ibiri hagati yabyo, ni ibya Allah. Arema icyo ashaka. Kandi Allah ni Ushobora byose.) [Qur'an 5: 17] Allah nanone aragira ati: (Kandi Uburasirazuba n’Uburengerazuba ni ibya Allah, aho mwakwerekera hose uburanga bwa Allah buba buhari. Mu by’ukuri, Allah ni Nyir’ubwami bwagutse, Umumenyi uhebuje.) (Abayahudi, Abanaswara n’ababangikanyamana) baravuze bati “Allah afite umwana.” Ubutagatifu ni ubwe (ntibibaho ko yagira umwana)! Ahubwo ibiri mu birere no mu isi byose ni ibye kandi byose biramwumvira.) (Ni we Muhanzi w’ibirere n’isi. N’iyo ashaka ikintu, mu by’ukuri arakibwira ati “Ba!” Nuko kikaba.) [Qur'an 2: 115- 117] Allah nanone aragira ati: (Abahakanyi) baranavuze bati “(Allah) Nyirimpuhwe afite umwana!” (Rwose ibyo muvuga ni amahano!) (Ibirere biba byenda gusandara, n’isi yenda gusatagurika, ndetse n’imisozi yenda kuriduka, (90) "Kubera ko bavuze ko (Allah) Nyirimpuhwe afite umwana (91)", "Kandi bidakwiye ko (Allah) Nyirimpuhwe yagira umwana (92)". (Nta na kimwe mu biri mu birere no ku isi kizagera imbere ya (Allah) Nyirimpuhwe kitari umugaragu (uciye bugufi). (Mu by’ukuri (Allah) arabazi neza kandi yaranababaruye nyabyo.) (Kandi ku munsi w’izuka, buri wese azamugana ari wenyine (nta buvugizi, nta n’icyo yitwaje). [Qur'an 19: 88-95] Allah nanone aragira ati: "Allah (ni we Mana y’ukuri) nta yindi mana ikwiye gusengwa by’ukuri uretse We, Uhoraho (Nyirubuzima bwuzuye buzira inenge), Uwigize, akanabeshaho ibiriho byose. Ntafatwa no guhunyiza habe n’ibitotsi. Ibiri mu birere n’ibiri mu isi ni ibye. Ni inde wagira uwo avuganira iwe uretse ku burenganzira bwe? Azi ibyababayeho (ku isi) n’ibizababaho (ku mperuka). Kandi nta n’icyo bamenya mu bumenyi bwe uretse icyo ashaka. Kursiyu ye ikwiriye ibirere n’isi, kandi ntananizwa no kubirinda (ibirere n’isi). Ni na We Uwikirenga, Uhambaye." [Qur'an 2: 255] Niba ibyo ari uko bimeze kuri Allah, ndetse no ku biremwa bye bikaba ari uko, none ni gute yaba muri kimwe mu biremwa bye, cyangwa akakigira umwana we cyangwa akakigira ugaragirwa nka we?

11-Allah Nyir'ubutagatifu ni Umunyempuhwe nyinshi, Umunyembabazi ku bagaragu be, ni yo mpamvu yohereje intumwa anahishura ibitabo

Allah Nyir'ubutagatifu ni Nyir'ubuntu Nyir'impuhwe ku bagaragu be; no mu mpuhwe ze ni yo mpamvu yaboherereje intumwa anazihishurira ibitabo, kugira ngo zibakure mu mwijima w'ubuhakanyi no kubangikanya Imana zibaganishe ku rumuri rwo kwemera Imana imwe n'umuyoboro. Allah aragira ati: (Ni We uhishurira umugaragu we (Muhamadi) amagambo asobanutse, kugira ngo abakure mu mwijima abaganisha ku rumuri. Rwose Allah ni Umunyempuhwe nyinshi kuri mwe, Umunyembabazi.) [Qur'an 57:9]

Allah nanone aragira ati: "Kandi (yewe Muhamadi) nta yindi mpamvu yatumye tukohereza itari ukugira ngo ube impuhwe ku biremwa byose." [Qur'an 21: 107] Allah yategetse intumwa ye ngo ibwire abagaragu ko ari we Nyir'ukubabarira ibyaha, Nyir'impuhwe. Allah aragira ati: (Yewe Muhamadi) bwira abagaragu banjye ko mu by’ukuri ndi Ubabarira ibyaha, Nyirimpuhwe.) [Qur'an 15: 49] No mu bigaragaza imbabazi ze nyinshi n'impuhwe ze, nuko akuriraho ikibi abagaragu be ndetse akabamanurira n'ibyiza; Allah aragira ati: (Kandi Allah aramutse aguteje ingorane, nta wazigukiza utari We, ndetse anagushakiye icyiza, nta wakumira ingabire ze agenera uwo ashaka mu bagaragu be. Kandi ni We Ubabarira ibyaha, Nyirimpuhwe.) [Qur'an 10: 107]

12-Allah ni Nyagasani Nyir'impuhwe ni we wenyine uzabarurira ibiremwa ku munsi w'imperuka, ubwo azaba amaze kubizura byose mu mva zabo,nibwo azahembera buri wese ibyo yakoze byaba byiza cyangwa se bibi. Bityo uzaba yarakoze ibikorwa byiza ari umwemeramana, azagororerwa ingororano zihoraho, n'uzaba yarahakanye akanakora ibikorwa bibi, azahabwa ibihano bihambaye ku munsi w'imperuka.

Allah ni Nyagasani Nyir'impuhwe ni we wenyine uzabarurira ibiremwa ku munsi w'imperuka, ubwo azaba amaze kubizura byose mu mva zabo,nibwo azahembera buri wese ibyo yakoze byaba byiza cyangwa se bibi. Bityo uzaba yarakoze ibikorwa byiza ari umwemeramana, azagororerwa ingororano zihoraho, n'uzaba yarahakanye akanakora ibikorwa bibi, azahabwa ibihano bihambaye ku munsi w'imperuka. Bityo mu butabera bwa Allah Nyir'ubutagatifu ndetse n'ubugenge bwe ndetse n'impuhwe ze ku biremwa bye nuko iyi si yayigize aho gukora duteganyiriza imperuka umunsi w'ibihembo, ibarura ndetse n'ingororano, kugira ngo uwakoze neza azahabwe ingororano z'ibyiza yakoze n'uwakoze nabi, inkozi y'ibi n'umwangizi babobe ibihano bibyanye n'ibikorwa bakoze. Kubera ko ibi hari ubwo imitima ya bamwe itabyakira, Allah yagaragaje gihamya nyinshi zigaragaza ko izuka ari ukuri kandi ko nta mpaka kuri byo. Allah aragira ati: (No mu bimenyetso bye (Allah) nuko ubona isi yumaganye, maze twayimanuraho amazi (imvura) ikanyeganyega ikanarumbuka, ndetse ikanameraho ibimera. Mu by’ukuri uyiha ubuzima ni na We uzazura abapfuye. Rwose ni We ufite ubushobozi bwa buri kintu.) [Qur'an 41: 39] Allah nanone aragira ati: (Yemwe bantu! Niba mushidikanya ko izuka rizabaho (nimutekereze uko twabaremye): Mu by’ukuri twabaremye tubakomoye mu gitaka (umukurambere wanyu Adamu), hanyuma (mwe tubarema) mu ntanga, hanyuma (zihinduka) urusoro rw’amaraso, hanyuma (zihinduka) ikinyama kigaragaza ishusho n’ikitayigaragaza; kugira ngo tubagaragarize (ubushobozi bwacu). Tunarekera muri nyababyeyi uwo dushaka kugeza ku gihe cyagenwe, maze tukabasohora (muri nyababyeyi) muri impinja, (tukabakuza) kugira ngo muzagere mu gihe cyanyu cy’ubukure. No muri mwe, hari abapfa batarageza icyo gihe (cy’ubukure), ndetse no muri mwe hari n’abagera mu zabukuru bakamera nk’aho batigeze bagira icyo bamenya. Ndetse ubona ubutaka bwumagaye, maze twabumanuraho amazi (imvura) bukanyeganyega bukanabyimba, bukanameraho ibimera binyuranye bishimishije.) [Qur'an 22:5] Allah w'Ukuri muri iyi Ayat yavuze gihamya eshatu nyurabwenge ku izuka ry'ibiremwa ari zo:

1-Ko Allah mu ikubitiro yaremye umuntu mu gitak, kandi uwo Allah yaremye mu gitaka ashoboye kumusubiza ubuzima yaramaze kuba igitaka.

2-Ko Uwaremye abantu mu ntanga ashoboye kongera gusubiza umuntu ubuzima yaramaze gupfa

3-Ko uwahaye isi ubuzima akoresheje imvura nyuma y'uko ikakaye, ashoboye kuba yasubiza abantu ubuzima nyuma yo gupfa kwabo. Iyi Ayat ni gihamya ihambaye igaragaza ubuhambare bwa Qur'an; none ni gute iyi Ayat itari ndende yahurije hamwe gihamya eshatu nyurabwenge zitangaje kuri iki kibazo gihambaye?

Allah nanone aragira ati: (Wibuke) umunsi tuzazinga ikirere nk’uko impapuro z’ibitabo zizingwa. Nk’uko twatangiye irema rya mbere ni na ko tuzarisubiramo. Ni isezerano twiyemeje kandi mu by’ukuri tuzaryuzuza.) [Qur'an 21: 104] Allah nanone aragira ati: (Yaduhaye urugero yibagirwa ukuremwa kwe, maze aravuga ati “Ni nde wazura aya magufa kandi yarabaye ubuvungukira?”) (Vuga (yewe Muhamadi) uti “Azazurwa n’Uwayaremye bwa mbere, kandi ni We Mumenyi uhebuje wa buri kiremwa.”) [Qur'an 36: 78-79] Allah nanone aragira ati: (Ese (yemwe bantu) iremwa ryanyu ni ryo rikomeye, cyangwa ikirere (Allah) yubatse (ni cyo gikomeye)? (Yazamuye igisenge cyacyo, maze aragitunganya.) "Ijoro ryacyo arigira umwijima, amanywa yacyo arayakesha.(29)" (Nyuma y’ibyo arambura isi,) (Ayisohoramo amazi yayo n’inzuri zayo,) (Anashimangira imisozi,) [Qur'an 79: 27-32] Aha Allah w'Ukuri aragaragaza ko kurema umuntu bitagoye kurusha kurema ikirere n'isi n'ibibirimo byombi; bityo ushoboye kurema ibirere n'isi ntananiwe no kugarura umuntu bwa kabiri.

13-Allah Nyir'ubutagatifu yaremye Adamu mu ibumba, ariko nyuma ye atuma urubyaro rwe rwororoka, bityo abantu bose mu ntangiriro barareshya, nta busumbane ku bwoko cyangwa se ku muryango runaka usibye ku gutinya Imana.

Allah Nyir'ubutagatifu yaremye Adamu mu ibumba, ariko nyuma ye atuma urubyaro rwe rwororoka, bityo abantu bose mu ntangiriro barareshya, nta busumbane ku bwoko cyangwa se ku muryango runaka usibye ku gutinya Imana. Allah aragira ati: (Yemwe bantu! Twabaremye tubakomoye ku mugabo n’umugore, nuko tubagira amahanga n’amoko (atandukanye) kugira ngo mumenyane. Mu by’ukuri ubarusha icyubahiro imbere ya Allah ni ubarusha kugandukira (Allah). Rwose Allah ni Umumenyi uhebuje, Uzi byose.) [Qur'an 49:13] Allah nanone aragira ati: (Kandi Allah ni We wabaremye abakomoye mu gitaka, hanyuma mu ntanga, hanyuma abagira ibitsina bitandukanye (gabo na gore). Kandi nta gitsina gore gitwita cyangwa ngo kibyare (Allah) atabizi. Ndetse nta n’ubaho igihe kirekire cyangwa igito bitari mu gitabo (cy’igeno). Mu by’ukuri ibyo kuri Allah biroroshye.) {Qur'an 35:11] Allah nanone aragira ati: (Ni We wabaremye abakomoye mu gitaka, hanyuma mu ntanga, hanyuma mu rusoro rw’amaraso, hanyuma abasohora (muri nyababyeyi) muri impinja, kugira ngo mugere ku bukure mu bwenge no mu gihagararo, hanyuma mube abasaza. No muri mwe harimo abapfa mbere, (Allah abikora gutyo) kugira ngo muzageze ku gihe cyagenwe, ngo wenda mwagira ubwenge.) [Qur'an 40:67] Allah nanone agaragaza ko yaremye Mesiya (Yesu) ku bw'itegeko rye nk'uko yaremye Adamu mu gitaka ku bw'iryo tegeko yaravuze ati: (Mu by’ukuri, urugero rwa Issa (Yesu) kwa Allah ni nk’urwa Adamu (mu iremwa ryabo bombi). Yamuremye mu gitaka maze aramubwira ati “Ba”, nuko abaho!) [Qur'an 2: 59] Nari namaze kugaragaza mu gaka ka kabiri ko Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yagaragaje ko abantu bose bareshya nta busumbane bw'uwo ari we wese ku w'undi usibye kuba yaba atinya Imana kumurusha.

14- Buri uvutse wese avukira kuri kamere

Buri uvutse wese avukira kuri kamere nk'uko bishimangirwa n'imvugo ya Allah igira iti: (Bityo (yewe Muhamadi), shikama ku idini (Isilamu) ugaragira Allah wenyine; (kuko ari yo) kamere Allah yaremanye abantu. Nta guhindura kamere ya Allah yaremye. Iryo ni ryo dini ritunganye, nyamara abenshi mu bantu ntibabizi.) [Qur'an 30: 30]. Ukwemera kutarimo kubangikanya Imana ni wo mugenzo wa Ibrahimu umukunzi wa Allah (amahoro amubeho). Allah aragira ati: (Hanyuma (yewe Muhamadi) twaguhishuriye ko ugomba gukurikira idini rya Aburahamu (Isilamu), wasengaga Allah gusa, kandi akaba atarigeze aba mu babangikanyamana.) [Qur'an 16: 123.] Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nayo yaravuze iti: "Nta mwana n'umwe uvuka usibye ko avuka ari kuri kamere; ahubwo ababyeyi be bakaba ari bo bamuhindura umuyahudi cyangwa se umunaswara cyangwa se umupagani, nk'uko inyamaswa ibyara iyayo ari nzima yuzuye ingingo zose, ese hari inenge muba mubona ifite?" Hanyuma Abu Hurayrat (Imana imwishimire) nawe aravuga ati: (kamere Allah yaremanye abantu. Nta guhindura kamere ya Allah yaremye. Iryo ni ryo dini ritunganye, nyamara abenshi mu bantu ntibabizi.) [Qur'an 30: 30] Swahiihul Bukhari 4775. Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: {Mu by'ukuri Nyagasani wanjye yantegetse ko mbigisha ibyo mutazi mu by0 yanyigishije uyu munsi; umutungo wose nahaye umwe mu bagaragu banjye arawuziruriwe, kandi abagaragu banjye bose nabaremye bari kuri kamere yo kutambangikanya n'icyo ari cyo cyose, nyuma bazirwa na Shitani ibatesha idini ryabo ritunganye, ibaziririza ibyo nabaziruriye, inabategeka kumbangikanya mu buryo ntabahereye uburenganzira} [Yakiriwe na Muslim 2865]

15-Nta n'umwe mu bantu ubyarwa ari umunyamakosa cyangwa se ngo azungure ku wundi amakosa:

Nta n'umwe mu bantu uvuka ari umunyamakosa cyangwa se ngo azungure ku wundi amakosa, Allah Nyir'ubutagatifu yatubwiye ko Adamu (amahoro amubeho) ubwo yanyuranyaga n'itegeko rya Allah, we n'umugore we Hawa bakarya ku giti (babujijwe) yaricujije ndetse yicuza ku Mana, anasaba Allah imbabazi, nuko Allah amuha amagambo meza yavuga Allah akamubabarira. Allah aragira ati: (Twaranavuze tuti “Yewe Adamu! Tura mu Ijuru wowe n’umugore wawe, murye (imbuto zirimo) mu mudendezo aho mushatse hose, ariko muramenye ntimuzegere iki giti mutazaba mu banyamahugu.”) (Nuko Shitani arabashuka (barya kuri cya giti), abakura mu byo bari barimo (ubuzima bwo mu ijuru). Turababwira tuti “Mumanuke muvemo (mu Ijuru) muri abanzi hagati yanyu (Shitani azaba umwanzi wanyu n’abazabakomokaho).” Isi ni yo izaba ubuturo bwanyu, kandi muzayigiramo umunezero kugeza igihe cyagenwe.”) (Nuko Adamu yakira amagambo (yo kwicuza) avuye kwa Nyagasani we, maze Nyagasani yakira ukwicuza kwe. Mu by’ukuri, ni We Uwakira ukwicuza, Nyirimbabazi.) (Turavuga tuti “Nimumanuke muve aha mwese. Kandi nimuramuka mugezweho n’umuyoboro unturutseho, abazakurikira umuyoboro wanjye nta bwoba ndetse nta n’agahinda bazigera bagira.”) [Qur'an 2: 35-38] Kubera ko Allah yababariye Adamu (amahoro amubeho), ntabwo yakomeje kubarwaho icyaha, bisobanuye ko n'urubyaro rwe nta cyaha rwazunguye kuko Adamu yakibabariwe, kandi ubusanzwe umuntu ntiyikorezwa umutwaro w'undi. Allah aragira ati: "Vuga uti “Ese ikitari Allah ni cyo nashaka kugira Nyagasani kandi ari We Nyagasani wa buri kintu? Kandi nta cyo umuntu azakora (kibi) ngo kibure kumugaruka, ndetse nta n’uzikorera umutwaro w’undi. Hanyuma kwa Nyagasani wanyu ni ho muzagaruka, maze abamenyeshe ibyo mutavugagaho rumwe.” [Qur'an 6: 164]

Allah nanone aragira ati: (Uyobotse, mu by’ukuri (ibihembo by’uko kuyoboka) biba kuri we, n’uyobye (ibihano by’uko kuyoba) biba kuri we. Kandi ntawe uzikorera umutwaro w’undi. Ndetse nta bo tujya duhana tutabanje kuboherereza Intumwa (ngo ibaburire). [Qur'an 17: 15] Allah nanone aragira ati: (Nta we uzikorera umutwaro w’undi, kandi nihagira utabaza aremerewe n’ibyaha agira ngo yakirwe uwo mutwaro, nta na kimwe azakirwaho kabone n’iyo yatabaza abo bafitanye isano ya hafi. Mu by’ukuri (yewe Muhamadi), uburira abatinya Nyagasani wabo batamubona ndetse bakanahozaho iswala. N’uwiyejeje (yitandukanya n’ibyaha byose), mu by’ukuri aba yiyejeje ku bwe. Kandi kwa Allah ni ho byose bizasubira.) [Qur'an 35: 18]

16-Intego iri mu iremwa ry'abantu ni: Ukugaragira Allah wenyine

Intego iri mu iremwa ry'abantu ni: Ukugaragira Allah wenyine. Allah aragira ati: (Kandi nta kindi naremeye amajini n’abantu bitari ukugira ngo bangaragire.) [Qur'an 51: 56]

17-Idini ry'ubuyisilamu ryubahishije umuntu yaba igitsinagabo cyangwa se igitsinagore, ndetse rimuha uburenganzira busesuye, ariko rimugira uzabazwa hashingiwe ku mahitamo ye, ibikorwa bye, n'imigirire ye, ndetse rimwikoreza inshingano yo kuzababwa igikorwa icyo ari cyo cyose cyamugiraho ingaruka we ubwe, cyangwa se icyagira ingaruko ku bandi.

Idini ry'ubuyisilamu ryubahishije umuntu yaba igitsinagabo cyangwa se igitsinagore, kubera ko Allah yaremye umuntu kugira ngo abe umusigire we hano ku isi. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Unibuke (yewe Muhamadi) ubwo Nyagasani wawe yabwiraga abamalayika ati “Mu by’ukuri, ngiye gushyira umusigire (ikiremwamuntu) ku isi.”) [Qur'an 2: 30]

Iki cyubahiro ni rusange kuri buri mwene Adamu. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Kandi rwose twubahishije bene Adamu tubashoboza kugenda i musozi no mu nyanja, tubaha amafunguro meza, ndetse tunabarutisha byinshi mu byo twaremye.) [Qur'an 17: 70] Allah nanone aragira ati: (Mu by’ukuri twaremye umuntu mu ishusho nziza,) [Qur'an 95: 4]

Allah yabujije umuntu kuba ukurikira ikindi kiremwa asuzuguritse, cyangwa se ngo akurikirwe cyangwa se ngo yumvirwe mu cyimbo cya Allah. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (No mu bantu hari abishyiriraho ibigirwamana mu cyimbo cya Allah, bakabikunda urukundo nk’urwo bakunda Allah. Nyamara abemera bakunda Allah kurushaho. Kandi abakoze ibibi (imitima yabo babangikanya Allah) iyo baza kumenya -ubwo bazaba babona ibihano (ku munsi w’imperuka)- ko imbaraga zose ari iza Allah kandi ko mu by’ukuri, Allah ari Nyiribihano bikaze. Igihe abayobowe bazaba barakurikijwe bazaba baritandukanyije n’ababakurikira kandi babona ibihano, imirongo yose izaba yaracitse.) [Qur'an 2: 165-166] Allah Nyir'ubutagatifu nanone yagaragaje abakurikira n'abakurikirwa mu nzira zitari ukuri uko bazaba bamerewe ku munsi w'imperuka: (Abibone bazabwira abafatwaga nk’abanyantege nke bati “Ese koko ni twe twababujije kuyoboka, nyuma y’uko (umuyoboro) ubagezeho? Ahubwo mwari inkozi z’ibibi.”) (Nuko abagizwe abanyantege nke babwire abibone bati “Ahubwo ni umugambi mwacuze ijoro n’amanywa, ubwo mwadutegekaga guhakana Allah no kumubangikanya n’ibigirwamana.” Maze ubwo bazabona ibihano (buri tsinda) rizahisha umubabaro waryo, hanyuma dushyire iminyururu mu majosi y’abahakanye. Ese hari ibindi bazahemberwa bitari ibyo bakoraga?) [Qur'an 34: 32-33]

No mu bigaragaza ubutungane bw'ubutabera bwa Allah Nyir'ubutagatifu ku munsi w'imperuka azabaza abayobozi n'abahamagariye abandi mu buyobe, ndetse abikoreze imizigo y'ibyaha byabo n'ibyaha by'abo bayobeje batazi. Allah aragira ati: (Ku munsi w’imperuka bazikorera imitwaro (ibyaha) yabo uko yakabaye ndetse n’imitwaro y’abo bayobeje (bakabakurikira) kubera kudasobanukirwa. Mbega imitwaro mibi bazaba bikoreye!) [Qur'an 16: 25]

Ikindi nuko Islamu yishingiye umuntu uburenganzira bwe busesuye hano ku isi no ku munsi w'imperuka, no mu burenganzira buhambaye Islamu yamwishingiye, akanabugaragariza abantu: Ni uburenganzira bwa Allah ku bantu n'uburenganzira bw'abantu kuri Allah. Hadithi yaturutse kwa Muadhi (Imana imwishimire) yaravuze ati: Ubwo nari mpetswe n'Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nuko irampamagara iti: Yewe Muadhi! Ndayisubiza iti: Ndakwitabye kandi biranejeje, nyuma ivuga nk'ibyo inshuro eshatu, irambwira iti: Ese waba uzi uburenganzira bwa Allah ku bagaragu be? Ndayisubiza nti: Oya! Nuko irambwira iti: Uburenganzira bwa Allah ku bagaragu be nuko bagomba kumugaragira batamubangikanyije n'icyo ari cyo cyose. Nuko arakomeza aragenda ho akanya gato maze arambwira ati: Yewe Muadhi! Ndavuga nti: Ndakwitabye kandi biranejeje! Irambwira iti: Ese waba uzi uburenganzira bw'abagaragu kuri Allah baramutse babyitwararitse: ko atazigera abahana." Swahiihil Bukhari (6840)

Idini rya Islamu yishingiye umuntu idini rye ry'ukuri n'urubyaro rwe, umutungo we ndetse n'icyubahiro cye Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze ati: "Mu by'ukuri, Allah yabaziririje amaraso ya bagenzi banyu, n'imitungo yabo, n'icyubahiro cyabo nk'uko yabaziririje uyu munsi wanyu, muri uku kwezi kwanyu, muri iki gihugu cyanyu. Swahiihul Bukhari (6501). Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yatangaje isezerano rikomeye mu mutambagiro wayo wo gusezera wa nyuma yakoze witabiriwe n'abasangirangendo barenga ibihumbi ijana, ndetse asubiramo ayo magambo aranayashimangira ku munsi w'irayidi y'igitambo muri uwo mutambagiro.

Isilamu yahaye umuntu uburenganzira bwo kuba ari we ubazwa amahitamo ye, ibikorwa bye, n'imigirire ye. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Na buri muntu twamuziritseho ibikorwa bye (nk’urunigi) mu ijosi, kandi ku munsi w’imperuka tuzamuzanira igitabo azasanga gifunguye. Soma igitabo cyawe; urihagije kuba umucamanza kuri wowe ubwawe uyu munsi.) [Qur'an 17: 13] Bisobanuye ngo ibyo yakora mu byiza cyangwa se bibi, Allah arabimwikoreza ku buryo atabireka ngo ajye mu bindi, cyangwa se ngo abazwe ibikorwa by'abandi. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Yewe muntu! Mu by’ukuri ukorana umuhate imirimo yawe ugana kwa Nyagasani wawe, kandi muzahura (ku munsi w’imperuka). [Qur'an 84: 6] Allah nanone aragira ati: (Ukoze igikorwa cyiza aba acyikoreye, ndetse n’ukoze ikibi aba acyikoreye. Kandi Nyagasani wawe ntarenganya abagaragu be.”) [Qur'an 41: 46]

Idini ry'ubuyisilamu kandi ryikoreza umuntu inshingano z'igikorwa icyo ari cyo cyose cyamugiraho ingaruka cyangwa se kikazigira ku bandi. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (N’ukoze icyaha aba akikoreye we ubwe (ingaruka zacyo ziba kuri we), kandi Allah ni Umumenyi uhebuje, Nyirubugenge buhambaye.) [Qur'an 4: 111] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Kubera ibyo, twategetse bene Isiraheli ko uzica umuntu atamuhoye ko yishe undi cyangwa ko yakoze ubwononnyi ku isi, azafatwa nk’uwishe ab’isi bose. N’uzarokora ubuzima bw’umuntu, azagororerwa nk’uwarokoye ab’isi bose.) [Qur'an 5: 32] Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: "Nta muntu wicwa by'akarengane usibye ko umwana wa Adamu wa mbere (Qaabiili) aryozwa uruhare rwe muri icyo cyaha cyo kwica, kubera ko ari we wa mbere watangije kwica." Swahiih Muslim (5150)

18- Isilamu yareshyeshyeje umugore n'umugabo mu bikorwa, no kuryozwa ibyo bakoze, ibihembo ndetse n'ingorarano

Isilamu yareshyeshyeje umugore n'umugabo mu bikorwa, no kuryozwa ibyo bakoze, ibihembo ndetse n'ingorarano. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (N’uzakora ibitunganye, yaba uw’igitsina gabo cyangwa uw’igitsina gore, kandi akaba ari umwemera, abo bazinjira mu Ijuru kandi ntibazigera bahuguzwa habe n’iyo byaba ikingana n’intimatima.) [Qur'an 4: 124] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Ukoze ibitunganye, yaba uw’igitsina gabo cyangwa uw’igitsina gore, kandi akaba ari umwemeramana, rwose tuzamuha ubuzima bwiza, ndetse tuzabagororera ibihembo byabo byiza kurusha ibyo bakoraga.) [Qur'an 16: 97] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Uzakora igikorwa kibi azahembwa ikingana na cyo, naho uzakora igikorwa cyiza, yaba umugabo cyangwa umugore akaba ari n’umwemera; abo ni bo bazinjira mu ijuru, bahabwemo amafunguro nta kugererwa.) [Qur'an 40: 40] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Mu by’ukuri Abayisilamu n’Abayisilamukazi, abemeramana n’abemeramanakazi, abagabo n’abagore bibombarika (kuri Allah), abagabo n’abagore b’abanyakuri, abagabo n’abagore bihangana, abagabo n’abagore bicisha bugufi, abagabo n’abagore batanga amaturo, abagabo n’abagore basiba (Swawumu), abagabo n’abagore barinda ubwambure bwabo, abagabo n’abagore basingiza Allah kenshi; Allah yabateguriye kuzabababarira ibyaha no kuzabaha igihembo gihambaye (Ijuru).) [Qur'an 33: 35]

19-Islamu yahaye agaciro umugore, ndetse ifata abagore nka bashiki b'abagabo, inategeka umugabo guha ibitunga umugore we iyo abishoboye; niyo mpamvu ari ngombwa guha ibitunga umwana w'umukobwa mu mutungo wa se, n'ibitunga nyina w'umuntu mu mutungo w'umwana w'umuhungu we iyo akuze afite ubushobozi, ndetse n'ibitunga umugore mu mutungo w'umugabo we.

Islamu yafashe abagore nka bashiki b'abagabo Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: "Mu by'ukuri abagore ni bashiki b'abagabo" Yakiriwe na Tirmidhi 113.

No mu bigaragaza ko Islamu yahaye agaciro umugore ni aho yategetse ko ibitunga nyina w'umuntu bigomba gutangwa n'umwana we w'umuhungu igihe abifitiye ubushobozi. Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: "Ukuboko kuri hejuru ni uk'utanga aha Nyina, Se, mushiki we, umuvandimwe we, hanyuma ugakomeza utyo." Yakiriwe na Imam Ahmad. Tuzagaragaza umwanya ababyeyi b'umuntu bafite ku bushobozi bwa Allah mu gika cya makumyabiri n'icyenda (29)

No mu bigaragaza ko Islamu yubahishije umugore ni aho yategetse umugabo we kumuha ibimutunga igihe abishoboye. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Umugabo) wishoboye, ajye atanga bijyanye n’ubushobozi bwe. N’ufite ubushobozi buciriritse ajye atanga mu byo Allah yamuhaye (bingana n’ubushobozi bwe). Allah ntategeka umuntu gukora ibirenze ubushobozi yamuhaye. Rwose nyuma y’ibihe bikomeye, Allah aroroshya (nyuma y’ubukene azana ubukire). [Qur'an 65: 7] N'umugabo umwe yabajije intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) agira ati: Ni ubuhe burenganzira bw'umugore ku mugabo we? Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) iramusubiza iti: Ujye umufungurira igihe nawe ufunguye, umwambike igihe nawe ufite imyambaro, kandi n'unamuhana uzirinde gukubita mu buranga, ndetse ntukanamukomeretse." Yakiriwe na Imam Ahmad Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nanone igaragaza bumwe mu burenganzira bw'abagore ku bagabo babo yaravuze iti: "Babafiteho uburenganzira bwo kubaha ibibatunga, n'ibyo bambara mu buryo bwiza" Swahiihi Muslim. Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: "Birahagije ku muntu kuba umunyabyaha igihe atereranye abo ashinzwe" Yakiriwe na Imam Ahmad Umumenyi Al Khatwaabii nawe yaravuze ati: (Imvugo y'Intumwa y'Imana igira iti: 'abo ashinzwe' igamije abo ategetswe guha ibibatunga. Ameze nkaho abwira utanga ituro ati: Ntugatange ituro ngo ubure ibyo usigira abo ushinzwe bo mu muryango wawe ugamije gushaka ibihembo, bityo bikaba ibyaha kuri wowe igihe ubatereranye)

No mu bigaragaza ko Islamu yubahishije umugore ni aho yategetse ko ibitunga umwana w'umukobwa abihabwa na se. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Ababyeyi bonsa abana babo imyaka ibiri yuzuye k’ushaka kuzuza igihe cyo konsa. Kandi se w’umwana ategetswe kugaburira no kwambika abagore (bahawe ubutane) ku buryo bwiza.) [Qur'an 2:233] Aha Allah aragaragaza ko ari itegeko kuri se w'umuntu wabyariwe umwana, ko agomba kugaburira uwo mwana we wavutse, no kumwambika mu buryo bwiza. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: "... Nibabonkereza (bakabasaba igihembo) mujye mubaha ibihembo byabo, kandi mujye mubijyaho inama ku neza. Ariko nimutumvikana, undi (mugore) yamumwonkereza." [Qur'an 65: 6] Aha Allah yategetse ko ba se b'abana bagenera igihembo ababonkereza, ibi bikaba bigaragaza ko guha ibitunga umwana bireba se umubyara, kandi umwana uvugwa aha yaba igitsinagabo cyangwa se igitsinagore. Muri Hadithi ikurikira turasangamo gihamya igaragaza ko ari itegeko ku mugabo guha ibitunga umugore we ndetse n'abana be. Hadithi yaturutse kwa Aishat (Imana imwishimire) yavuze ko Hindi yabwiye Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) ko Abu Sufiyani ari umugabo w'umunyabugogo, kandi ncyenera gufata mu mutungo we, Intumwa y'Imana iramusubiza iti: " Fata ibiguhagije wowe n'abana bawe mu rugero" Yakiriwe na Bukhari Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yanagaragaje kandi ibyiza byo guha ibitunga abana b'abakobwa na bashiki b'umuntu, aho Intumwa yavuze iti: "Uzaha ibitunga abakobwa be babiri cyangwa se batatu cyangwa se bashiki be babiri cyangwa se batatu kugeza ubwo batandukanye nawe, cyangwa se arapfa, nzaba ndi kumwe nawe gutya; agaragaza urutoki rwe rukurikira igikumwe n'urwa musumba zose." A-Silsilat Swahiihat 296.

20-Urupfu ntabwo ari rwo herezo ahubwo ni ukwimuka uva aho gukorera ibikorwa ujya aho uhabwa ingororano, kandi urupfu rugera ku mubiri nkuko rugera kuri roho, kandi urupfu rwa roho ni igihe itandukanye n'umubiri, hanyuma ikazongera kugaruka mu mubiri nyuma y'izuka ku munsi w'imperuka. Kandi nyuma y'urupfu roho ntabwo ijya yimukira mu wundi mubiri, ndetse ntabwo ijya yihinduranya mu wundi mubiri.

Urupfu ntabwo ari rwo herezo. Allah aragira ati: (Vuga (yewe Muhamadi) uti “Malayika w’urupfu ubashinzwe azabatwara ubuzima; hanyuma kwa Nyagasani wanyu ni ho muzasubizwa.”) [Qur'an 32: 11] Urupfu kandi rugera ku mubiri nkuko rugera kuri roho, kandi urupfu rwa roho ni igihe itandukanye n'umubiri, hanyuma ikazongera kugaruka mu mubiri nyuma y'izuka ku munsi w'imperuka. Allah aragira ati: (Allah ni We utwara roho z’abantu iyo igihe cyazo cyo gupfa kigeze, ndetse n’iz’abazima basinziriye igihe cyazo cyo gupfa kitaragera (ni We uzitwara). Nuko akagumana roho z’abo yageneye gupfa, maze izindi akazohereza (mu mibiri yazo) zikabaho kugeza igihe cyagenwe. Mu by’ukuri muri ibyo harimo ibimenyetso ku bantu batekereza.) [Qur'an 39: 42] Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: "Mu by'ukuri roho iyo ikuwe mu mubiri, nyirayo ayikurikiza amaso" Yakiriwe na Muslim 920. Nyuma y'urupfu umuntu yimuka ava aho gukorera ibikorwa ajya aho azahabwa ingororano. Allah aragira ati: (Iwe ni ho muzagaruka mwese. Isezerano rya Allah ni ukuri. Ni We waremye ibiremwa (bitari biriho) akazanabigarura (nyuma yo gupfa), kugira ngo azagororere akoresheje ubutabera ba bandi bemeye bakanakora ibikorwa byiza. Naho ba bandi bahakanye, bazahabwa ibinyobwa byatuye n’ibihano bibabaza, kubera ibyo bahakanaga.) [Qur'an 10:4]

Kandi nyuma y'urupfu roho ntabwo ijya yimukira mu wundi mubiri, ndetse ntabwo ijya yihinduranya mu wundi mubiri. Bityo kuvuga ko roho yihinduranya nta gihamya bifite yaba iy'inyurabwenge cyanwga se ibyiyumviro, cyangwa se mu byahishuriwe intumwa n'abahanuzi (amahoro ababeho).

21-Islam ihamagarira kwemera imisingi minini ari yo: Kwemera Imana imwe, abamalayika bayo, ibitabo byayo nka Tawurati, Injiili, Zaburi -mbere y'uko bihindurwa-, na Qur'an, ndetse no kwemera intumwa zose n'abahanuzi (amahoro ababeho), no kwemera uwabasozereje ari we Muhamadi nk'Intumwa y'Imana (Imana imuhe amahoro n'imigisha), no kwemera umunsi w'imperuka, tukanamenya ko ubuzima bwo kuri iyi si iyo buza kuba ari bwo herezo, icyo gihe ubwo buzima no kubaho ntacyo byari kuba bimaze, ndetse no kwemera igeno rya Allah.

Islam ihamagarira kwemera imisingi minini ari yo:

Uwa mbere: Kwemera Imana imwe nk'umuremyi, utanga amafunguro, ugenga gahunda z'ibiriho, no kwemera ko ari we wenyine ukwiye kugaragirwa, ndetse ko no kugaragira ikindi kitari we ari imfabusa. No kwemera ko ikigaragirwa cyose kitari we ari ikinyoma, bityo kugaragirwa ntibikwiye ku kindi kitari we, ndetse ntikwanakakirwa cyereka ari we gukorewe. Twamaze kugaragaza gihamya z'ibi mu gika cya munani (8).

Allah Nyir'ubutagatifu yavuze iyi misingi mikuru mu mirongo ya Qur'an myinshi itandukanye, imwe muri yo ni: (Intumwa (Muhamadi) yemeye ibyo yahishuriwe biturutse kwa Nyagasani wayo ndetse n’abemera (barabyemeye). Bose bemeye Allah, abamalayika be, ibitabo bye n’Intumwa ze; (bavuga bati) “Nta n’imwe turobanura mu Ntumwa ze.” Baranavuga bati “Twumvise kandi twumviye. Turagusaba imbabazi, Nyagasani wacu! Kandi iwawe ni ho byose bizasubira.”) [Qur'an 2: 285] Allah Nyir'ubutagatifu nanone: (Ibikorwa byiza ntabwo ari ukwerekeza gusa uburanga bwanyu ahagana iburasirazuba n’iburengerazuba (musali); ahubwo ukora ibyiza ni uwemera Allah, umunsi w’imperuka, abamalayika, ibitabo n’abahanuzi; akanatanga umutungo we mu nzira nziza kandi na we awukunze, afasha abo bafitanye isano, imfubyi, abakene, abari ku rugendo (bashiriwe) n’abasaba gufashwa, akabohoza abacakara, agahozaho iswala (anazitunganya uko bikwiye), agatanga amaturo; abuzuza isezerano ryabo igihe basezeranye, abihanganira ubukene, uburwayi ndetse n’igihe urugamba rwakomeye. Abo ni bo bemeye by’ukuri, kandi ni na bo batinyamana (bya nyabyo). [Qur'an 2: 177] Allah yanahamagariye kwemera iyi misingi, anagaragaza ko uyihakanye aba ayobye ubuyobe bukabije. Allah aragira ati: (Yemwe abemeye! Nimwemere Allah, Intumwa ye (Muhamadi), Igitabo (Qur’an) yahishuriye Intumwa ye ndetse n’ibitabo yahishuye mbere. Kandi uzahakana Allah, abamalayika be, ibitabo bye, Intumwa ze ndetse n’umunsi w’imperuka, rwose azaba ayobye bikabije.) [Qur'an 4: 136] No muri Hadithi yaturutse kwa Umar Ibun Al Khatwabi (Imana imwishimire) iragira iti: (Ubwo twari twicaranye n’Intumwa y’Imana (Imana iyihe amahoro n’imigisha), twaziwe n'umuntu wambaye imyenda yera cyane, n’imisatsi yirabura cyane. Nta kimenyetso na kimwe cy’uko yari ku rugendo cyamurangwagaho, ndetse muri twe ntawabashije kumumenya. Yarakomeje araza, nuko yicara imbere y'Intumwa Muhamadi, amavi ye ayegereza ay’Intumwa y’Imana, naho ibiganza bye abishyira ku bibero bye, nuko aravuga ati "Yewe Muhamadi! Mbwira ku byerekeye Ubuyisilamu." Intumwa y’Imana iramusubiza iti "Ubuyisilamu ni uguhamya ko ntayindi mana ibaho ikwiye gusengwa mu kuri usibye Allah wenyine, ukanahamya ko Muhamadi (Imana imuhe amahoro n’imigisha) ari intumwa y’Imana, ugahozaho iswala, ugatanga amaturo, ugasiba ukwezi kwa Ramadwani, ugakora umutambagiro mutagatifu i Maka igihe ubifitiye ubushobozi. " (Uwo muntu) arabwira intumwa y'Imana ati "Uvuze ukuri!" Byaradutangaje ukuntu abajije hanyuma agahita yemeza ko ibivuzwe ari ukuri. (Arongera) arabaza ati "Mbwira ku byerekeye Ukwemera." Intumwa y’Imana iramusubiza iti "Ni Ukwemera Imana, abamalayika bayo, Ibitabo byayo, Intumwa zayo, Umunsi w’Imperuka, ndetse no kwemera igeno, ryaba iry’ibyiza cyangwa iry’ibibi." (wa muntu) aravuga ati "Uvuze ukuri", (Arongera) ati "Noneho mbwira kubyerekeye Ihsan," aravuga ati "Ni ugusenga Imana nk’aho uyireba kuko iyo utayireba yo iba ikureba." (Wa muntu) ati "Mbwira kubyerekeye umunsi w’Imperuka”, (Intumwa Muhamadi) iti "Ntabwo uwubazwa awuzi kurusha uwubaza." (Wa muntu) ati "Ngaho mbwira kubyerekeye ibimenyetso byawo." Aravuga ati "Ni igihe umucakara azabyara shebuja, ndetse n’igihe uzabona abantu batambaye inkweto, b’abatindi, b’abashumba, barushanwa kuzamura amazu y’imiturirwa". Nuko (wa muntu) arigendera, maze mara umwanya muto. Nuko, Intumwa y’Imana iravuga iti "Yewe Umaru! Ese uzi uwabazaga uwo ari we?" Ndavuga nti "Imana n’Intumwa yayo ni bo bamuzi neza." Aravuga ati "Uriya yari Jibril wari waje kubigisha idini ryanyu." Yakiriwe na Muslim 8. Muri iyi Hadithi iragaragaza ko Malayika Djibrilu yaje ku Ntumwa y'ImanaMuhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha), maze amubaza ku nzego z'idini ari zo: Ubuyisilamu (Islam), Ukwemera (Imani) no kugira neza (Ih'san). Nuko Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) iramusubiza, maze ibwira abasangirangendo bayo (Imana ibishimire) ko uwo yari Malayika Djibrilu (amahoro amubeho) wari waje kubigisha idini ryabo. Ubu nibwo buyisilamu, ubutumwa bw'Imana bwazanywe na Malayika Djibrilu (amahoro amubeho), Intumwa y'Imana nayo ikabugeza ku bantu, abasangirangendo bayo nabo bakaburinda, ndetse bakanabugeza no ku bandi bantu baje nyuma y'Intumwa y'Imana (Imana imuhe amahoro n'imigisha).

Uwa kabiri: Kwemera abamalayika, bakaba ari ibiremwa bitagaragara Allah yaremye mu ishusho runaka, arangije abiha inshingano zihambaye. Na zimwe mu shingano zabo zubahitse ni ugusohoza ubutumwa bwa Allah ku ntumwa ze mu bantu. N'umumalayika urusha abandi kubahika ni Djibrilu (amahoro amubeho). No mu bigaragaza ko Djibrilu amanuka azanye ubutumwa ku Ntumwa z'Imana (amahoro azibeho) ni imvugo ya Allah igira iti: (Ku bw’itegeko rye, (Allah) amanura malayika (Gaburiheli) azanye ubutumwa ku wo (Allah) ashaka mu bagaragu be (agira ati) “Muburire (abantu) ko nta yindi mana (ikwiye gusengwa by’ukuri) usibye Njye; bityo nimuntinye.”) [Qur'an 16: 2] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Kandi mu by’ukuri iyi (Qur’an) yahishuwe na Nyagasani w’ibiremwa (byose), (Nuko izanwa (ku isi) na Roho w’umwizerwa [Malayika Jibrilu (Gaburiheli)], (193) (Ayishyitsa) ku mutima wawe (yewe Muhamadi) kugira ngo ube umwe mu baburira,) "(Yayizanye iri) mu rurimi rw’Icyarabu gisobanutse. (195)" (Kandi mu by’ukuri iyo (Qur’an) yavuzwe no mu bitabo byahishuriwe Intumwa zo hambere.) [Qur'an 26: 192-196]

Uwa gatatu: Kwemera ibitabo bya Allah nka Tawurati, Injiili, Zaburi -mbere y'uko bihindurwa- ndetse na Qur'an. Allah aragira ati: (Yemwe abemeye! Nimwemere Allah, Intumwa ye (Muhamadi), Igitabo (Qur’an) yahishuriye Intumwa ye ndetse n’ibitabo yahishuye mbere. Kandi uzahakana Allah, abamalayika be, ibitabo bye, Intumwa ze ndetse n’umunsi w’imperuka, rwose azaba ayobye bikabije.) [Qur'an 4: 136] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Yaguhishuriye igitabo (Qur’an) gikubiyemo ukuri, gishimangira ibyakibanjirije. Yanahishuye Tawurati na Injili (Ivanjili) (Mbere yaho, kugira ngo bibe umuyoboro ku bantu (muri icyo gihe). Yanahishuye ibitandukanya ukuri n’ikinyoma. Mu by’ukuri, abahakanye ibimenyetso bya Allah bazahanishwa ibihano bikaze. Kandi Allah ni Nyiricyubahiro bihebuje, Nyirukwihimura bikaze.) [Qur'an 3: 3-4] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Intumwa (Muhamadi) yemeye ibyo yahishuriwe biturutse kwa Nyagasani wayo ndetse n’abemera (barabyemeye). Bose bemeye Allah, abamalayika be, ibitabo bye n’Intumwa ze; (bavuga bati) “Nta n’imwe turobanura mu Ntumwa ze.” Baranavuga bati “Twumvise kandi twumviye. Turagusaba imbabazi, Nyagasani wacu! Kandi iwawe ni ho byose bizasubira.”) [Qur'an 2: 285] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Vuga (yewe Muhamadi) uti “Twemeye Allah n’ibyo twahishuriwe, ibyahishuriwe Aburahamu, Isimayili, Isihaka, Yakobo, urubyaro rwe, ibyahawe Musa, Issa (Yesu) ndetse n’ibyahawe abahanuzi biturutse kwa Nyagasani wabo. Nta n’umwe turobanura muri bo, kandi (Allah) ni we twicishaho bugufi.”) [Qur'an 2: 84]

Uwa kane: Kwemera Intumwa zose n'abahanuzi (amahoro ababeho); bityo ni itegeko kwemera Intumwa zose ndetse n'abahanuzi (amahoro ababeho), no kwemera ko bose bari Intumwa ziturutse kwa Allah, zigishaga abantu bazo ubutumwa bwa Allah n'idini rye n'amategeko ye. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Yemwe Bayisilamu) muvuge muti “Twemeye Allah n’ibyo twahishuriwe, n’ibyahishuriwe Aburahamu (Ibrahimu), Ishimayeli (Ismail), Isaka (Is’haq), Yakobo (Yaqub) n’urubyaro rwe, ibyahishuriwe Musa, ibyahishuriwe Yesu (Issa) ndetse n’ibyahishuriwe abahanuzi biturutse kwa Nyagasani wabo. Nta n’umwe tuvangura muri bo kandi ni We twicishaho bugufi.”) [Qur'an 2: 136] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Intumwa (Muhamadi) yemeye ibyo yahishuriwe biturutse kwa Nyagasani wayo ndetse n’abemera (barabyemeye). Bose bemeye Allah, abamalayika be, ibitabo bye n’Intumwa ze; (bavuga bati) “Nta n’imwe turobanura mu Ntumwa ze.” Baranavuga bati “Twumvise kandi twumviye. Turagusaba imbabazi, Nyagasani wacu! Kandi iwawe ni ho byose bizasubira.”) [Qur'an 2: 285] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Vuga (yewe Muhamadi) uti “Twemeye Allah n’ibyo twahishuriwe, ibyahishuriwe Aburahamu, Isimayili, Isihaka, Yakobo, urubyaro rwe, ibyahawe Musa, Issa (Yesu) ndetse n’ibyahawe abahanuzi biturutse kwa Nyagasani wabo. Nta n’umwe turobanura muri bo, kandi (Allah) ni we twicishaho bugufi.”) [Qur'an 3: 84]

No kwemera ko uwasozereje izi ntumwa n'aba bahanuzi ari Intumwa y'Imana Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha). Allah aragira ati: (Unibuke (yewe Muhamadi) ubwo Allah yagiranaga n’abahanuzi isezerano rikomeye (rigira riti) “Nimbaha igitabo n’ubushishozi, maze Intumwa (Muhamadi) ikabageraho ishimangira ibyo mufite, mugomba kuzayemera mukanayirengera.” (Allah) aravuga ati “Ese murabyemeye munabigira isezerano ryanjye?” Baravuga bati “Turabyemeye.” Aravuga ati “Ngaho nimubihamye, nanjye ndi kumwe namwe mu babihamya.”) [Qur'an 3: 81]

Bityo ubuyisilamu butegeka kwemera intumwa zose n'abahanuzi muri rusange, bukanategeka kwemera uwazisozereje ariwe Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha). Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Vuga uti “Yemwe abahawe igitabo! Nta cyo muzaba mushingiyeho (mu kwemera kwanyu) kugeza ubwo muzashyira mu bikorwa Tawurati, Ivanjili n’ibyo mwahishuriwe biturutse kwa Nyagasani wanyu (Qur’an).” [Qur'an 5: 68] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Vuga (yewe Muhamadi) uti “Yemwe abahawe igitabo! Nimuze (duhurize) ku ijambo riboneye hagati yacu namwe; ry’uko tutagomba kugira uwo tugaragira utari Allah, kandi ntitugire icyo tumubangikanya na cyo, ndetse bamwe muri twe ntibazagire abandi ibigirwamana basenga mu cyimbo cya Allah.” Ariko nibabitera umugongo, muvuge muti “Nimuhamye ko twe turi abicisha bugufi (Abayisilamu).” [Qur'an 3: 64]

Kandi uzahakana umwe muri izi ntumwa n'abahanuzi, azaba ahakanye intumwa zose n'abahanuzi bose (amahoro ababeho). Niyo mpamvu Allah avuga ku byerekeye abantu ba Nuhu (amahoro amubeho) yavuze ati: (Abantu ba Nuhu bahakanye Intumwa.) [Qur'an 26: 105] Ikindi nuko bizwi neza ko Nuhu (amahoro amubeho) nta ntumwa yamubanjirije, ariko hamwe n'ibyo ubwo abantu be bamuhinyuraga, bari bahinyuye intumwa zose ndetse n'abahanuzi, kubera ko ubutumwa bwabo bose bwari bumwe, n'intego yabo ari imwe.

Uwa gatanu: Kwemera umunsi wa nyuma ari wo w'imperuka, mu mpera z'ubu buzima bwo kuri iyi si Allah azategeka Malayika Israafiilu (amahoro amubeho), nuko avuze impanda ikura imitima, nuko buri wese uzayumva Allah azashaka apfe. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Nuko ubwo impanda izavuzwa, abari mu birere no mu isi bazagwa igihumure (bapfe), uretse uwo Allah azashaka. Hanyuma yongere ivuzwe bwa kabiri, maze bahaguruke (bazuke bose) bategereje (uko Allah ari bubagenze). [Qur'an 39: 40] Ibiri mu birere no mu isi byose nibipfa usibye ibyo Allah azashaka ko bisigara, Allah azazingazinga ibirere n'isi nk'uko abishimangira mu mvugo ye agira ati: (Wibuke) umunsi tuzazinga ikirere nk’uko impapuro z’ibitabo zizingwa. Nk’uko twatangiye irema rya mbere ni na ko tuzarisubiramo. Ni isezerano twiyemeje kandi mu by’ukuri tuzaryuzuza.) [Qur'an 21: 104] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Kandi (ababangikanyamana) ntabwo bahaye Allah icyubahiro kimukwiye. No ku munsi w’imperuka ibiri mu isi byose bizaba biri mu kuboko kwe (mu gipfunsi kimwe), ndetse n’ibirere bizazingazingirwa mu kuboko kwe kw’iburyo. Ubutagatifu ni ubwe kandi nta ho ahuriye n’ibyo bamubangikanya na byo. [Qur'an 39: 67] Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nayo yaravuze iti: "Ku munsi w'imperuka Allah azazingazinga ibirere, hanyuma abifata mu kuboko kwe kw'iburyo maze avuge ati: Ninjye Mwami, barihe abigiraga ibihangange? Bari he abigiraga ibikomerezwa? Hanyuma azingazinge amasi mu kuboko kwe kw'ibumoso maze avuge ati: Ninjye Mwami, barihe abigiraga ibihangange? Bari he abigiraga ibikomerezwa?" Yakiriwe na Muslimu

Nuko Allah ategeke umumalayika avuze impanda ku yindi nshuro maze bazuke bose bategereje. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: "Hanyuma (impanda) yongere ivuzwe bwa kabiri, maze bahaguruke (bazuke bose) bategereje (uko Allah ari bubagenze)." [Qur'an 39: 68] Allah namara kuzura ibiremwa azabikoranyiriza hamwe kugira ngo abibarurire. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Umunsi isi izabasadukiraho, bakavamo bihuta. Uko kuzaba ari ukubakoranya koroshye kuri twe.) [Qur'an 50: 44] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Umunsi bose bazagaragara, nta na kimwe mu byabo kizihisha Allah. (Allah azavuga ati) “Uyu munsi ubwami ni ubwa nde?” (Allah azisubiza agira ati) “Ni ubwa Allah, Umwe rukumbi, Umunyembaraga z’ikirenga.”) [Qur'an 40: 16] Kuri uyu munsi Allah azabarurira abantu bose, ndetse anahorere buri wese wahugujwe ku wa muhuguje, ndetse anahembere buri wese ibyo yakoze. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Uyu munsi buri wese arahemberwa ibyo yakoze. Uyu munsi nta mahugu (agirirwa uwo ari we wese). Mu by’ukuri Allah ni Ubanguka mu ibarura.) [Qur'an 40: 17] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Mu by’ukuri, Allah ntahuguza (igikorwa cy’ibiremwa bye) kabone n’iyo cyaba kingana n’akantu gato cyane kadashobora kubonwa n’ijisho; ariko iyo ari keza (gakozwe), aragatubura akanagahembera ingororano zihambaye ziturutse iwe.) [Qur'an 4: 40] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: "Icyo gihe uzaba yarakoze icyiza gifite uburemere bungana n’akantu gato cyane kurusha ibindi, azakibona (agihemberwe). (7)" "N’uzaba yarakoze ikibi gifite uburemere bungana n’akantu gato cyane kurusha ibindi, azakibona (agihanirwe). (8)" [Qur'an 99: 7-8] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Ndetse ku munsi w’imperuka tuzashyiraho iminzani y’ubutabera, ku buryo nta muntu n’umwe uzarenganywa, kabone n’iyo ibikorwa bye bizaba bifite uburemere bungana nk’ubw’akanyampeke gato cyane (Kharidali), tuzabizana. Kandi turihagije mu gukora ibarura.) [Qur'an 21: 47]

Nyuma y'izuka n'ibarura hazabaho ingororano; uwakoze neza agororerwe ingabire zihoraho zitarangira, n'uwakoze nabi, akanahakana, ahabwe ibihano. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Kuri uwo munsi ubwami buzaba ari ubwa Allah wenyine uzabacira imanza. Ba bandi bazaba baremeye bakanakora ibikorwa byiza bazaba mu busitani bwuje inema (Ijuru). (Naho ba bandi bahakanye bakanahinyura amagambo yacu, bazahanishwa ibihano bisuzuguza.) [Qur'an 22: 56-57] Tuzi kandi ko ubuzima bw'iyi si iyo buza kuba ari bwo herezo, icyo gihe ubuzima no kubaho nta cyo byari kuba bimaze. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Ese mukeka ko twabaremye dukina (nta mpamvu), kandi ko mutazagarurwa iwacu?) [Qur'an 23: 115]

Uwa gatandatu: Kwemera igeno rya Allah ari byo bisobanuye ko ari itegeko kwemera ko Allah yari azi ibyabayeho, ibibaho ndetse n'ibizabaho muri ubu buzima, no kwemera ko yabyanditse byose mbere y'uko arema ibirere n'isi. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Ni na We ufite imfunguzo z’ibitagaragara, ntawe uzizi uretse We (Allah). Kandi azi ibiri imusozi no mu nyanja, ndetse nta n’ikibabi gihanuka usibye ko aba akizi. Nta mbuto iri mu mwijima wo mu butaka, nta kibisi cyangwa icyumye usibye ko cyavuzwe mu gitabo gisobanutse.) [Qur'an 6: 59] No kwemera ko Allah ahetuye buri kintu kandi akizi neza. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Allah ni We waremye ibirere birindwi (anarema) isi (ndwi) nka byo. Itegeko rye rimanuka hagati yabyo (ibirere n’isi), kugira ngo mumenye ko Allah ari Ushobora byose, ndetse ko Allah azi neza buri kintu.) [Qur'an 65: 12] No kwemera ko nta cyo ari cyo cyose kibaho muri iyi si usibye ko Allah aba yagishatse, akakirema, akanoroshya impamvu z'uko kibaho. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (We Nyirubwami bw’ibirere n’isi, utarigeze agira umwana ndetse ntanagire n’umufasha mu bwami (bwe). Yanaremye buri kintu cyose kandi agiha ikigero kigikwiriye.) [Qur'an 25: 2] Allah muri ibi afite ubugenge buhambaye abantu badashobora guhetura ngo babumenye neza. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Izo nkuru ziri muri Qur’an) zuje ubushishozi buhebuje, ariko uko kubaburira nta cyo kwabamariye.) [Qur'an 54: 5] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Ni We urema ibiremwa bitari biriho akazanabigarura (nyuma yo gupfa); kandi ibyo biroroshye kuri We. Anafite ibisingizo by’ikirenga mu birere no ku isi. Kandi ni Umunyacyubahiro bihebuje, Nyirubugenge buhambaye.) [Qur'an 30: 27] Allah Nyir'ubutagatifu yivuze ko ari we bushishoze ndetse aniyita ko ari Nyir'ubugenge buhambaye aho agira ati: (Allah yahamije ko nta yindi mana ikwiye gusengwa by’ukuri uretse We. Abamalayika n’abafite ubumenyi na bo barabihamya; We ugenga ubutabera. Nta yindi mana ikwiriye gusengwa by’ukuri uretse We, Nyiricyubahiro bihebuje, Nyirubugenge buhambaye.) [Qur'an 3: 18] Allah nanone avuga kuri Issa (amahoro amubeho) ko azabwira Allah ku munsi w'imperuka ati: “Nuramuka ubahannye, rwose ni abagaragu bawe. Kandi nubababarira, mu by’ukuri ni wowe Umunyacyubahiro bihebuje, Nyirubugenge buhambaye.” [Qur'an 5: 118] Nanone Allah Nyir'ubutagatifu atubwira kuri Mussa (amahoro amubeho) ubwo yari amuhamagaye ari iruhande rw'umusozi wa Twuuri yaravuze ati: (Yewe Musa! Mu by’ukuri ni Njye Allah, Umunyacyubahiro bihebuje, Nyirubugenge buhambaye.) [Qur'an 27:9]

Allah nanone avuga kuri Qur'an ihambaye yavuze ko ari ubugenge, aho agira ati: (Alif Laam Raa. Iki ni igitabo kigizwe n’imirongo yasobekanywe ubushishozi, hanyuma isesengurwa na Nyirubugenge buhambaye, Umumenyi wa byose.) [Qur'an 11:1] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Ibi ni (bimwe) mu bushishozi Nyagasani wawe yaguhishuriye (yewe Muhamadi). Kandi ntuzabangikanye Allah n’ikigirwamana icyo ari cyo cyose, utazavaho ukajugunywa mu muriro wa Jahanamu, ugawa ndetse unirukanwe (mu mpuhwe za Allah). [Qur'an 17: 39]

22-Intumwa n'abahanuzi (amahoro ababeho) bari intungane mu byo bavuga babikomoye kwa Allah, bari n'intungane ku cyo ari cyo cyose kinyuranyije n'ubwenge cyangwa se imico mizima itakira. Kandi abahanuzi ni bo bategetswe gusohoka amategeko ya Allah ku bagaragu be, kandi nta na kimwe bafite kibaranga mu byihariwe na Allah byaba mu byo akora cyangwa se mu gusengwa; ahubwo ni abantu nk'abandi, icyo barusha abandi nuko Allah abahishurira ubutumwa.

Abahanuzi ba Allah (amahoro ababeho) bari intungane mu byo bavuga babikomoye kwa Allah, kubera ko Allah atoranya mu biremwa bye abeza kugira ngo ari bo basohoza ubutumwa bwe. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Allah atoranya Intumwa mu bamalayika no mu bantu. Mu by’ukuri Allah ni Uwumva cyane, Ubona bihebuje.) [Qur'an 22: 75] Allah nanone aragira ati: (Mu by’ukuri, Allah yatoranyije Adamu, Nuhu (Nowa), umuryango wa Aburahamu n’umuryango wa Imurani, abarutisha ibiremwa (byose byo mu gihe cyabo).) [Qur'an 3:33] Allah nanone aragira ati: (Allah) aravuga ati “Yewe Musa! Mu by’ukuri naragutoranyije nkurutisha abantu ku bw’ubutumwa bwanjye no kukuvugisha. Ngaho fata ukomeze ibyo naguhaye kandi ube mu bashimira.”) [Qur'an 7: 144] Intumwa z'Imana zose (amahoro azibeho) zari zizi neza ko ibyo zimanurirwa ari uguhishurirwa guturutse kwa Allah, ndetse zikabona abamalayika bazizaniye ubutumwa. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Ni We (wenyine) mumenyi w’ibitagaragara kandi nta n’umwe ajya ahishurira ibye,) (Uretse uwo yishimiye mu ntumwa ze, akamwoherereza abarinzi (abamalayika) bamugenda imbere n’inyuma.) (Ibyo Allah abikora) kugira ngo amenye ko (Intumwa) zasohoje neza ubutumwa bwa Nyagasani wazo. Kandi (ko Allah) azi neza ibyo zitunze ndetse azi byimazeyo umubare wa buri kintu.) [Qur'an 72: 26-28] Allah yanazitegetse gusohoza ubutumwa bwe, Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Yewe Ntumwa (Muhamadi)! Sohoza ibyo wahishuriwe biturutse kwa Nyagasani wawe. Nutabikora, ubwo uzaba udasohoje ubutumwa bwe. Kandi Allah azakurinda abantu. Mu by’ukuri, Allah ntayobora abantu b’abahakanyi.) [Qur'an 5: 67] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: "Izo ntumwa zitanga inkuru nziza zinaburira, kugira ngo abantu batazagira urwitwazo kwa Allah nyuma yo kohereza intumwa. Kandi Allah ni Umunyacyubahiro bihebuje, Nyirubugenge buhambaye." [Qur'an 4: 165]

Intumwa z'Imana (amahoro y'Imana azibeho) batinyaga Allah ku buryo bukomeye ndetse bakanamugirira igihunga, bityo ntibashoboraga kugira icyo bongera cyangwa se ngo bagabanye mu butumwa bwa Allah bahawe. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (N’iyo (Muhamadi) aza kugira ibyo aduhimbira (tutavuze), (Twari kumufatisha imbaraga n’ukuboko kw’iburyo.) (Maze tukamuca umutsi w’umujyana w’ibanze (uvana amaraso mu mutima uyohereza hose mu mubiri). (Nta n’umwe muri mwe wari kugira icyo amumarira (ngo amutabare). [Qur'an 69: 44-47] Umumenyi Ibun Kathiir (Imana imugirire impuhwe) yaravuze ati: (Allah yaravuze ati: N’iyo aza kugira ibyo aduhimbira (tutavuze): Bisobanuye ko iyo Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha) aza kuduhimbira nkuko abahakanyi babyibwira) akagira icyo yongera mu butumwa twamuhaye cyangwa se akagira icyo agabanya, cyangwa akagira icyo avuga kimuturutseho akakitwitirira -kandi siko bimeze- twari kumwihutishiriza ibihano. Niyo mpamvu Allah avuga ati: "Twari kumufatisha imbaraga n’ukuboko kw’iburyo", byavuze ko ibisobanuro byabyo ari uko twari kwihorera dukoresheje ukuboko kwacu kw'iburyo, kuko ari ko kugira imbaraga kurusha ukw'ibumoso. Byanasobanuwe ko: Twari kumucakira n'ukuboko kw'ibumoso.) Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Unibuke ubwo Allah azavuga ati “Yewe Issa (Yesu), mwene Mariyamu (Mariya)! Ese ni wowe wabwiye abantu uti ‘Njye n’umubyeyi wanjye nimutugire imana ebyiri mu cyimbo cya Allah?” (Yesu) azavuga ati “Ubutagatifu ni ubwawe. Ntibikwiye kuri njye ko nabwira (abantu) ibitari ukuri. Iyo nza kuba narabivuze, rwose wari kubimenya. Uzi ibiri mu mutima wanjye, nyamara njye sinshobora kumenya amabanga yawe. Mu by’ukuri ni Wowe Mumenyi uhebuje w’ibyihishe. Sinababwiye ikindi kitari icyo wantegetse, ngo ‘Mweze Allah, Umuremyi wanjye n’Umuremyi wanyu.’ Kandi nari umuhamya wabo igihe cyose nari kumwe na bo. Ariko igihe wanyimuriye, ni wowe wabaye umurinzi wabo. Kandi uri umuhamya wa byose.”) [Qur'an 5: 116-117]

No mu ngabire za Allah ku ntumwa ze n'abahanuzi (Amahoro y'Imana ababeho) nuko Allah yabahaye gushikama ku nshingano zo gusohoza ubutumwa yazihaye. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: "Icyo twavuga ni uko zimwe mu mana zacu zaguteje ibyago (kuko ubuza abantu kuzisenga). Aravuga ati “Mu by’ukuri njye ntanze Allah ho umuhamya, kandi namwe nimube abahamya ko rwose nitandukanyije n’ibyo mumubangikanya musenga, (55). "Bitari We (Allah). Ngaho nimuncurire imigambi mibisha mwese kandi ntimundindirize. (55)” “Mu by’ukuri njye niringiye Allah, Nyagasani wanjye akaba na Nyagasani wanyu. Nta kiremwa na kimwe gifite ubugingo Allah atagenga. Rwose, Nyagasani wanjye ni We ufite inzira igororotse.” [Qur'an 11: 54-56] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Mu by’ukuri (yewe Muhamadi, ababangikanyamana) bendaga kugutesha ibyo twaguhishuriye (Qur’an), kugira ngo uduhimbire ibindi bitari yo; ubwo (iyo ubikora) bari kukugira inshuti magara.) (Kandi iyo tutaza kugukomeza, rwose wari hafi gato yo kubabogamiraho.) (Iyo uza kubikora, twari kukumvisha ku bihano byikubye kabiri ku isi n’ibihano byikubye kabiri nyuma y’urupfu. Kandi ntiwari kubona umutabazi ukudukiza.) [Qur'an 17: 73-74] Iyi mirongo ya Qur'an ndetse n'iyayibanjirije ni gihamya y'uko Qur'an yamanuwe iturutse kwa Nyagasani w'ibiremwa byose, kubera ko iyo za kuba ituruka ku Ntumwa Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha) ntiyari kugaragaramo amagambo nk'aya amwerekeyeho.

Allah Nyir'ubutagatifu nanone yarinze intumwa ze abantu, Allah aragira ati: (Yewe Ntumwa (Muhamadi)! Sohoza ibyo wahishuriwe biturutse kwa Nyagasani wawe. Nutabikora, ubwo uzaba udasohoje ubutumwa bwe. Kandi Allah azakurinda abantu. Mu by’ukuri, Allah ntayobora abantu b’abahakanyi.) [Qur'an 5: 67] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Unabasomere inkuru ya Nuhu (Nowa) ubwo yabwiraga abantu be ati “Yemwe bantu banjye! Niba kuba mbarimo no kuba mbibutsa amagambo ya Allah bibabereye umutwaro (mumenye ko) Allah ari we niringiye. Ngaho nimuhuze umugambi munishyire hamwe n’ibigirwamana byanyu, kandi imigambi yanyu ntibe rwihishwa, maze mumfatire icyemezo kandi ntimundindirize.”) [Qur'an 10: 71] Allah Nyir'ubutagatifu avuga ku mvugo ya Mussa (Amahoro y'Imana amubeho) yaravuze ati: "(Musa na Haruna) baravuga bati “Nyagasani wacu! Mu by’ukuri turatinya ko yahita atugirira nabi cyangwa agakomeza kwigomeka. (Allah) arababwira ati “Ntimutinye! Mu by’ukuri ndi kumwe namwe; ndumva nkanabona.” [Qur'an 20: 45-46] Aha Allah yagaragaje ko yarinze intumwa ze (Amahoro y'Imana azibeho) abantu bazo, bityo ntacyo bashobora kuzitwara kibi; Allah we Kuri yanavuze ko yarinze ubutumwa bwe ku buryo nta cyakongerwa muri bwo, nta n'icyagabanywa muri bwe. Allah aragira ati: (Mu by’ukuri ni twe twahishuye urwibutso (Qur’an), kandi rwose ni natwe tuzarurinda.) [Qur'an 15: 9]

Abahanuzi (Amahoro y'Imana ababeho) nabo barinzwe icyo ari cyo cyose kinyuranye n'ubwenge cyangwa se kinyuranye n'imico myiza; Allah Nyir'ubutagatifu agirira Intumwa ye Muhamadi umwere yaravuze ati: (Rwose mu by’ukuri ufite ubupfura buhambaye.) [Qur'an 68: 4] Allah nanone amuvugaho yaragize ati: "Kandi (yemwe bahakanyi) mugenzi wanyu (Intumwa Muhamadi ibakomokamo) si umusazi." [Qur'an 81: 22] Kugira ngo zisohoze ubutumwa mu buryo bwiza; Abahanuzi kandi bari bategetswe gusohoza amategeko ya Allah ku bagaragu be, ariko nta na kimwe mu mwihariko wa Allah bari bafite nko kuba baba ari bo bagenga ibiremwa , cyangwa se ngo basengwe, ahubwo bari abantu nk'abandi Allah yahishuriraga ubutumwa. Allah aragira ati: (Intumwa zabo zarababwiye ziti “Twe nta kindi turi cyo usibye kuba turi abantu nkamwe, ariko Allah ahundagaza ingabire ze ku wo ashaka mu bagaragu be. Kandi ntidushobora kubazanira ikimenyetso bidaturutse ku bushake bwa Allah. Kandi abemera bajye biringira Allah (wenyine).” [Qur'an 14: 11] Allah Nyir'ubutagatifu nanone ategeka Intumwa ye Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha) ko abwira abantu be ati: (Vuga (yewe Muhamadi) uti “Mu by’ukuri njye ndi umuntu nkamwe. Nahishuriwe ko Imana yanyu ari Imana imwe rukumbi (Allah). Bityo, uwiringiye kuzahura na Nyagasani we, ajye akora ibikorwa byiza, kandi ntazagire ikindi asenga akibangikanyije na Nyagasani we.”) [Qur'an 18: 110]

23-Ubuyisilamu kandi buhamagarira kugaragira Allah wenyine binyuze mu misingi y'amategeko yayo akomeye nko: Gusali ari byo guhagarara, kunama, kubama, gusingiza Allah no gusaba. Ibyo umuntu akabikora inshuro eshanu ku munsi, bikuraho ubusumbane; nk'umukungu, umucyene, umuyobozi, umuyoborwa ku murongo umwe mu iswala. Amaturo (Zakat) ari byo igipimo gito mu mutungo- hubahirijwe ibisabwa n'amabwiriza ndetse n'ibipimo Allah yagennye- bikaba ari itegeko mu mutungo w'abakire, uhabwa abakene n'abandi, inshuro imwe mu mwaka. N'igisibo (Swawumu) ari byo kwiyima ibituma usiburuka ku manywa y'igisibo mu kwezi kwa Ramadhani, bituma umutima ugira ubushake no kwihangana. N'umutambagiro mutagatifu (Hajj) ni ukugambirira gukora umutambagiro ku ngoro ya Allah iri i Maka hatagatifu inshuro imwe mu buzima, bikaba ari itegeko k'ubishoboye, muri uyu mutambagiro abantu bose barareshya mu kwerekera Nyagasani wabo Umuremyi, bituma nta busumbane hagati yabo bubaho cyangwa se irondakoko.

Ubuyisilamu buhamagarira kugaragira Allah binyuze mu mategeko makuru n'andi mategeko, Ayo mategeko ahambaye Allah yayategetse abahanuzi be bose ndetse n'intumwa ze (Amahoro y'Imana azibeho). Itegeko riruta ayandi ni:

Irya mbere: Iswala Allah yategetse abayisilamu bose nk'uko yaritegetse abandi bahanuzi n'izindi ntumwa (Amahoro y'Imana ababeho), Allah anategeka umuhanuzi wayo akaba n'umukunzi magara we Ibrahimu (Amahoro amubeho) ko asukura ingoro ye kubera abayizenguruka (bakora umutambagiro), abahasalira bunama bubama. Allah aragira ati: (Unibuke ubwo ingoro ya (Al Ka’abat) twayigiraga ahantu h’ihuriro n’amahoro ku bantu. Kandi tunabategeka ko aho Aburahamu yahagararaga (Maqam Ibrahim) muhagira ahantu ho gusengera. Tunategeka Aburahamu na Isimayili (tugira tuti) “Musukure ingoro yanjye mubigiriye abayizenguruka (bakora umutambagiro), abahakorera umwiherero (Itikafu), ndetse n’abunama n’abubama (basali). [Qur'an 2: 125] Allah yanategetse Mussa mu muhamagaro we wa mbere ahamagara Mussa (Amahoro amubeho), Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: “Mu by’ukuri ndi Nyagasani wawe, bityo kwetura inkweto zawe kuko uri mu kibaya gitagatifu cya Tuwa”, “Kandi nagutoranyije (ngo ube Intumwa). Bityo, tega amatwi ibyo uhishurirwa”, (13) (Mu by’ukuri ndi Allah! Nta yindi mana iriho ikwiye gusengwa itari Njye. Bityo, jya ungaragira kandi unahozeho iswala kugira ngo unyibuke.) [Qur'an 20: 12-14] Mesiya Issa (Amahoro y'Imana amubeho) nawe yavuze ko Allah yamutegetse gusali no gutanga amaturo agira ati nk'uko Allah Nyir'ubutagatifu yavuze ati: (Yanampundagajeho imigisha aho nzaba ndi hose, anantegeka gusali no gutanga amaturo igihe cyose nzaba ndiho.) [Qur'an 19: 31] Iswala muri Islamu ni uguhagarara, kunama, kubama no gusingiza Allah ndetse no kumusaba, ibyo umuntu akabikora inshuro eshanu ku munsi, Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Mujye muhozaho iswala (z’itegeko), by’umwihariko iswala yo hagati (al Aswir). Kandi mujye muhagarara (mu iswala) mwibombaritse imbere ya Allah.) [Qur'an 2: 238] Allah nanone aragira ati: "Ujye uhozaho iswala (za ngombwa) ku manywa kuva izuba rirenze mu kirere hagati (ari cyo gihe cy’iswala ya Adhuhuri n’iya Al’aswiri), kugeza haje umwijima w’ijoro (ari cyo gihe cy’iswala ya Magharibi n’iya Al Isha-u). Ujye unasoma Qur’an igihe umuseke utambitse (iswala ya Al Fajr). Mu by’ukuri Qur’an (isomwa mu iswala yo) mu museke iba yitabiriwe (n’abamalayika b’amanywa n’ab’ijoro). " [Qur'an 17: 78] Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nayo yaravuze iti: "Naho igihe mwuname (Ruku'u) mujye muvugamo ubuhambare bwa Allah, naho igihe mwubamye mujye mugerageza gusabamo Allah cyane kuko niho akwiye kubakirira ubusabe." [Swahiih Muslim]

Icya kabiri: Amaturo Allah yayategetse abayisilamu nk'uko yayategetse abahanuzi be n'intumwa ze zabanje (Amahoro y'Imana azibeho), ayo maturo akaba ari ikigero gicye gikurwa mu mutungo- hubahirijwe amategeko n'amabwiriza Allah yagennye-. Aya maturo akaba ari itegeko inshuro imwe mu mwaka, akurwa mu mutungo w'abakire agahabwa abakene ndetse n'abandi. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Yewe Muhamadi), fata amaturo (Zakat) mu mitungo yabo (bariya bicujije), uyabasukuze kandi ubeze uyifashishije, ndetse unabasabire (kuri Allah). Mu by’ukuri ubusabe bwawe ni ituze kuri bo. Kandi Allah ni Uwumva bihebuje, Umumenyi uhebuje.) [Qur'an 9: 103] Ubwo Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) Muadhi (Imana imwishimire) i Yemeni, yaramubwiye ati: "Mu by'ukuri, usanze bamwe mu bantu bahawe igitabo (abayahudi cyangwa abanaswara), uzabahamagarire guhamya ko nta yindi mana ikwiye gusenwga by'ukuri uretse Allah kandi ko nanjye ndi Intumwa ya Allah; nibakumvira kuri ibyo, uzabigishe ko Allah Nyir'ubutagatifu yabategetse gusali gatanu buri munsi. Nibakumvira kuri ibyo, uzabigishe ko Allah NYir'ubutagatifu yabategetse gutanga amaturo (Zakat) mu mitungo yabo; akurwa mu bakungu muri bo agahabwa abacyene muri bo. Nibakumvira kuri ibyo, uzirinde imitunngo yabo y'agaciro. Kandi uzatinye ubusabe bw'uwahugujwe kuko nta rusika ruri hagati yabwo no hagati ya Allah Nyir'ubutagatifu." Yakiriwe na Tirmidhi 625.

Icya gatatu: Ni igisibo Allah yagitegetse abayisilamu nkuko yagitegetse intumwa n'abahanuzi (Amahoro y'Imana ababeho) babanje. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Yemwe abemeye! Mwategetswe gusiba nk’uko byari byarategetswe abababanjirije, kugira ngo mugandukire Allah.) [Qur'an 2: 183] Ni ukwiyima ibituma usiburuka ku manywa y'ukwezi kwa Ramadhan, kandi igisibo gitoza umutima w'umuntu kugira amahitamo ndetse no kwihangana. Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: Allah Nyir'ubutagatifu yaravuze ati: Igisibo ni icyanjye, kandi ni nanjye uzagihembera, (uwasibye) areka amarangamutima ye, ibyo kurya bye, n'ibyo kunywa bye kubera njye, kandi igisibo ni ingabo, uwasibye agira ibyishimo kabiri: igihe aba ari gusiburuka n'igihe azahura na Nyagasani we." Swahiihil Bukhari 7492.

Icya kane: Ni umutambagiro mutagatifu Allah yategetse abayisilamu bose nkuko yagitegetse abahanuzi n'intumwa zabanje (Amahoro y'Imana ababeho), kandi Allah yategetse umuhanuzi we akaba n'umukunzi we Ibrahimu (Amahoro y'Imana amubeho) ko ahamagarira abantu gukora umutambagiro mutagatifu. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Unahamagarire abantu gukora umutambagiro mutagatifu (Hija). Bazakugana bagenda n’amaguru, abandi bari ku ngamiya (ndetse n’ibindi byose bigenderwaho), baturutse imihanda yose.) [Qur'an 22: 27] Allah yanamutegetse gusukura ingoro ye abikorera abaza kuyikoraho umutambagiro mutagatifu, Allah aragira ati: (Kandi (wibuke) ubwo twerekaga Ibrahimu aho yubaka inzu ntagatifu (Al Kaabat, tumubwira tuti) “Ntuzambangikanye n’icyo ari cyo cyose, unasukurire inzu yanjye abayizenguruka (bakora umutambagiro mutagatifu), abayihagararamo, abunama n’abubama (basali).” [Qur'an 22: 27]

Umutambagiro mutagatifu: Ni ugusura ingoro ya Allah Ntagatifu iri ku butaka butagatifu bwa Maka, ukora ibikorwa runaka rimwe mu buzima, bigakorwa n'umuntu ubishoboye. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Allah yategetse abantu gukora umutambagiro mutagatifu (Hija) kuri iyo ngoro k’ubifitiye ubushobozi. Uzahakana (itegeko rya Hija), mu by’ukuri, Allah arihagije nta cyo akeneye ku biremwa.) [Qur'an 3: 97] Mu mutambagiro mutagatifu abayisilamu bawujemo bahurira ahantu hamwe, beguriye amasengesh oyabo Allah Umuremyi, kandi abakora umutambagiro mutagatifu bose, bakora ibikorwa byose bategetswe gukora mu mutambagiro mu buryo bumwe, bituma nta busumbane bubaranga hagati yabo bwaba ari ubwo aho baturuka, n'imico yabo n'ibyiciro by'imibereho yabo.

24- Mu bintu bihambaye bitandukanya hagati y'ibikorwa (Ibadat) mu buyisilamu nuko uburyo bikorwamo, igihe bikorerwa, amabwiriza yabyo ari Allah Nyir'ubutagatifu yabitegetse, hanyuma abimenyesha Intumwa ye (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nta muntu ubigizemo uruhare yaba yongera muri byo cyangwa se agabanya kugeza magingo aya. Ikindi nuko ibi bikorwa byose bikuru bikuru abahanuzi bose (Amahoro ya Allah ababeho) babihamagariye abantu babo.

No mu bintu bihambaye bitandukanya hagati y'ibikorwa (Ibadat) mu buyisilamu nuko uburyo bikorwamo, igihe bikorerwa, amabwiriza yabyo ari Allah Nyir'ubutagatifu yabitegetse, hanyuma abimenyesha Intumwa ye (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nta muntu ubigizemo uruhare yaba yongera muri byo cyangwa se agabanya kugeza magingo aya. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: :"Uyu munsi mbuzurije idini ryanyu, kandi mbasenderejeho inema zanjye, nanabahitiyemo ko Isilamu iba idini ryanyu." [Qur'an 5: 3] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: "Bityo (yewe Muhamadi), komeza ushikame ku byo wahishuriwe. Mu by’ukuri uri mu nzira igororotse." [Qur'an 43: 43] Allah Nyir'ubutagatifu nanone ku bijyanye n'Iswala aragira ati: (Nimurangiza gusali, mujye musingiza Allah muhagaze, mwicaye, munaryamye. Ariko mu gihe mutekanye, mujye muhozaho iswala (mu buryo busanzwe). Mu by’ukuri, iswala ku bemera ni itegeko ryashyiriweho igihe kigenwe.) [Qur'an 4: 103] Allah Nyir'ubutagatifu nanone ku bijyanye n'abahabwa amaturo (Zakat) aragira ati: (Mu by’ukuri amaturo y’itegeko (Zakat) agenewe abatindi, abakene, abashinzwe iby’amaturo, abo imitima yabo ikundishwa (kuyoboka idini rya Isilamu), (kubohoza) abacakara, abaremerewe n'imyenda, abari guharanira inzira ya Allah ndetse n’uri ku rugendo (yashiriwe). Iryo ni itegeko riturutse kwa Allah, kandi Allah ni Umumenyi uhebuje, Nyirubugenge buhambaye.) [Qur'an 9: 60] Allah Nyir'ubutagatifu nanone ku bijyanye n'igisibo yaravuze ati: "Ukwezi kwa Ramadhani ni ko kwamanuwemo Qur’an, (kugira ngo ibe) umuyoboro ku bantu n’ibimenyetso bigaragara by’umuyoboro (wa Allah) binatandukanya ukuri n’ikinyoma. Ku bw’ibyo, muri mwe uwo uko kwezi kuzasanga azagusibe. N’uzaba arwaye cyangwa ari ku rugendo (gusiba bikamugora, azarye) maze azuzuze umubare (w’iminsi atasibye) mu yindi minsi. Allah abahitiramo ibyoroshye ntabwo abahitiramo ibibagoye. Bityo nimwuzuze umubare (w’iminsi y’igisibo), kandi mukuze Allah kuko yabayoboye kugira ngo mushimire." [Qur'an 2: 185] Allah Nyir'ubutagatifu nanone ku bijyanye n'umutambagiro mutagatifu yaravuze ati: (Umutambagiro mutagatifu wa Hija ukorwa mu mezi azwi. Bityo, uzaba yiyemeje kuyakoramo umutambagiro mutagatifu wa Hija, kirazira kuri we gukora imibonano mpuzabitsina, gukora ibyaha ndetse no kujya impaka mu mutambagiro mutagatifu wa Hija. N’icyiza mukoze Allah arakimenya. Kandi mutegure impamba, ariko mu by’ukuri impamba nziza ni ugutinya Allah. Ngaho nimuntinye, yemwe banyabwenge!) [Qur'an 2: 197] Ibi bikorwa (Ibadat) bihambaye, abahanuzi bose (Amahoro ya Allah ababeho) babihamagariye abantu.

25-Intumwa ya Isilamu ni Muhamadi mwene Abdillah, ukomoka mu rubyaro rwa Ismail mwene Ibrahimu (Amahoro ya Allah amubeho); yavukiye i Maka mu mwaka wa 571, aba ari naho ahererwa ubutumwa, yaje guhungira i Madina. Ntiyigeze yifatanya n'abantu be mu gukora ibangikanyamana, ariko yajyaga yifatanya nabo mu bindi bikorwa by'indashyikirwa. Yari afite imico ihebuje mbere y'uko ahabwa ubutumwa, kugeza ubwo n'abantu be bamwitaga umwizerwa. Allah yamuhaye ubutumwa ubwo yari agejeje imyaka mirongo ine, ndetse anamushyigikiza ibitangaza bihambaye; igihambaye muri byo ni Qur'an ntagatifu, ari cyo gitangaza kiruta ibindi bitangaza byahawe izindi ntumwa, kikaba ari nacyo gitangaza mu bitangaza byahawe izindi ntumwa kikiriho kugeza uyu munsi. Ubwo Allah yari amaze kuzuza idini rye n'Intumwa ye (Imana iyihe amahoro n'imigisha) imaze kurisohoza mu buryo bukwiye, yaje gusubira ku Muremyi wayo ifite imyaka mirongo itandatu n'itatu, ishyingurwa i Madina, umujyi w'Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha). Intumwa y'Imana Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha) ni we wasozerehe izindi ntumwa n'abahanuzi, Allah yamwohereje amuhaye umuyoboro n'idini ry'ukuri, kugira ngo akure abantu mu mwijima w'ibangikanyamana n'ubuhakanyi ndetse n'ubujiji, abaganishe ku rumuri rwo kwemera Imana imwe batayibangikanya n'icyo ari cyo cyose, kandi Allah nawe yihamirije ubwe ko yamwohereje ku burenganzira bwe aje guhamagarira abantu kumugana.

Intumwa ya Isilamu ni Muhamadi mwene Abdillah, ukomoka mu rubyaro rwa Ismail mwene Ibrahimu (Amahoro ya Allah amubeho); yavukiye i Maka mu mwaka wa 571, aba ari naho ahererwa ubutumwa, yaje guhungira i Madina. Ntiyigeze yifatanya n'abantu be mu gukora ibangikanyamana, ariko yajyaga yifatanya nabo mu bindi bikorwa by'indashyikirwa. Yari afite ubupfura buhebuje mbere y'uko ahabwa ubutumwa, ndetse na Allah yamuvuze ibigwi ko mubyamuranze ari uko yari afite ubupfura buhambaye, aho Allah Nyir'ubutagatifu yamuvuzeho agira ati: "Rwose mu by’ukuri ufite ubupfura buhambaye." [Qur'an 68:4] Allah yamuhaye ubutumwa ageze ku myaka mirongo ine, ndetse anamushyigikiza ibitangaza bihambaye, ikiruta ibindi ni Qur'an Ntagatifu. Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: " Nta muhanuzi n'umwe mu bahanuzi usibye ko yahawe igituma abantu bamwemera (igitangaza), kandi icyo nahawe ni ubutumwa Allah yampishuriye, bityo niringiye ko ari njye uzaza ku munsi w'imperuka mbarusha abayoboke." [Swahiihul Bukhari]. Na Qur'an ntagatifu ni ubutumwa bwa Allah yahishuriye Intumwa ye (Imana iyihe amahoro n'imigisha), Allah amuvugaho agira ati: (Icyo ni igitabo (Qur’an) kidashidikanywaho, kikaba n’umuyoboro ku batinyamana.) {Qur'an 2: 2] Allah Nyir'ubutagatifu nanone yamuvuzeho agira ati: (Ese ntibatekereza kuri Qur’an? Iyo iza kuba yaraturutse ku wundi utari Allah, rwose bari kuyisangamo ukwivuguruza kwinshi.) [Qur'an 4: 82] Allah yateze amajini n'abantu ngo bazane ikimeze nka Qur'ani, Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Vuga (yewe Muhamadi) uti “N’iyo abantu n’amajini baza kwishyira hamwe ngo bazane igisa nk’iyi Qur’an, ntibari kuzana igisa na yo, kabone n’iyo baza kwifatanya.”) [Qur'an 17: 88] Allah nanone yateze nabo ko bazana amasurat icumi ameze nk'aya Qur'ani. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Cyangwa baravuga bati “(Intumwa Muhamadi) yarayihimbiye (Qur’an).” Vuga uti “Ngaho nimuzane isura (ibice bya Qur’an) icumi mwihimbiye zimeze nka yo, maze muniyambaze abo mushoboye bose batari Allah, niba koko muri abanyakuri.”) [Qur'an 11: 13] Allah si ibyo gusa yanateze nabo ko bazana isurat imwe imeze nk'iza Qur'ani. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: "Kandi niba mushidikanya ku byo twahishuriye umugaragu wacu (Muhamadi), ngaho nimuzane igice cya Qur’an (Surat) kimwe kimeze nka yo (Qur’an), ndetse munahamagare abunganizi banyu batari Allah, niba muri abanyakuri." [Qur'an 2: 23]

Qur'an Ntagatifu ni cyo gitangaza cyonyine mu bitangaza byahawe abahanuzi gisigaye kugera uyu munsi. Ubwo Allah yuzurizaga Intumwa ye (Imana iyihe amahoro n'imigisha) idini, ikanarisohoza mu buryo bukwiye, Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yarapfuye, ifite imyaka mirongo itandatu n'itatu, ishyingurwa i Madina, umujyi wayo mutagatifu.

Intumwa y'Imana Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha) ni we wasozereje Intumwa n'Abahanuzi. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Ntabwo Muhamadi ari se w’uwo ari we wese muri mwe, ahubwo ni Intumwa ya Allah akaba n’uwasozereje abahanuzi. Kandi Allah ni Umumenyi wa byose.) [Qur'an 33: 40] Hadithi yaturutse kwa Abi Hurayrat (Imana imwishimire) yavuze ko Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yavuze iti: "Urugero rwanjye n'urw'abahanuzi bambanjirije ni nk'urugero rw'umuntu wubatse inzu akayinoza neza ndetse akayitunganya, ariko mu mfuruka hagasigara umwanya wajyamo itafari, nuko abantu bagakomeza kuyinyuraho bayitangarira ariko banavuga bati: Iyo naririya tafari rishyirwaho! Intumwa iti: Ni njye iryo tafari, kandi ni njye wasozereje abahanuzi." [Swahiihul Bukhari] No mu gitabo cya Injiili, Mesiya Issa (Amahoro ya Allah amubeho) yatanze inkuru nziza y'Intumwa Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha); (Mbese ntimwari mwasoma ibyanditswe ngo ‘Ibuye abubatsi banze, Ni ryo ryahindutse irikomeza imfuruka? Ibyo byavuye ku Uwiteka, Kandi ni ibitangaza mu maso yacu.’). Mariko 12: 10-11. No mu Gutegeka kwa 2 (mu isezerano rya kera) dufite uyu munsi, hajemo imvugo ya Allah abwira Mussa (Amahoro ya Allah amubeho) igira iti: (Nzabahagurukiriza umuhanuzi umeze nkawe ukomotse muri bene wabo, nzashyira amagambo yanjye mu kanwa ke ajye ababwira ibyo mutegetse byose.) [Gutegeka 2: 18: 18]

Intumwa y'Imana Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha), Allah yamwohereje amuhaye umuyoboro n'idini ry'ukuri, ndetse na Allah amubera umuhamya ko ari ku kuri, kandi ko yamwohereje ku burenganzira bwe (Allah), ahamagarira abantu kugana Allah. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Ariko (nibaguhakana yewe Muhamadi), Allah ahamya ibyo yaguhishuriye; yabihishuye (bishingiye) ku bumenyi bwe ndetse n’abamalayika bahamya (ukuri kwabyo). Kandi Allah arahagije kuba Umuhamya.) {Qur'an 4: 166] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Ni We wohereje Intumwa ye (Muhamadi) izanye umuyoboro (Qur’an) n’idini by’ukuri, kugira ngo arisumbishe andi madini yose. Kandi Allah arahagije kuba umuhamya.) [Qur'an 48: 28] Allah yamwohereje amuhaye umuyoboro kugira ngo akure abantu mu mwijima w'ibangikanyamana, ubuhakanyi, ubujiji abaganishe ku rumuri rwo kwemera Imana imwe no kutayibangikanya. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Icyo gitabo) Allah akiyoboza mu nzira z’amahoro ba bandi bashaka kwishimirwa na we, akanabakura mu mwijima (w’ubuyobe) abaganisha mu rumuri ku bwo gushaka kwe, ndetse akanabayobora inzira igororotse.) [Qur'an 5: 16] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Alif Laam Raa. (Iki ni) igitabo twaguhishuriye (yewe Muhamadi) kugira ngo ukure abantu mu mwijima (w’ubuhakanyi) ubaganisha ku rumuri (rwo kwemera Imana imwe), ku bw’ubushake bwa Nyagasani wabo, ubageze mu nzira ya Nyiricyubahiro gihebuje, Ukwiye ibisingizo byose,) [Qur'an 14: 1]

26-Amategeko ya Isilamu yazanywe n'Intumwa Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha) ni yo yasozereje ubutumwa bwo se Imana yoherereje abantu. Akaba ari amategeko yuzuye kandi atunganye akubiyemo ibitunganya idini ry'abantu n'imibereho yabo. Aya mategeko mu ikubitiro akaba arinda: Imyizerere y'abantu, amaraso yabo, imitungo yabo, imitekerereze yabo, urubyaro rwabo. Aya mategeko kandi akaba ariyo yasimbuye ayayabanjirije nkuko amategeko nayo yagiye asimbura ayandi.

Amategeko ya Isilamu yazanywe n'Intumwa Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha) ni yo yasozereje ubutumwa bwo se Imana yoherereje abantu. Allah akaba yarayuzurishije iri dini kandi agasendereza inema ze ku bantu kubera yo, ubwo yoherezaga Intumwa ye Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha). Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Uyu munsi mbuzurije idini ryanyu, kandi mbasenderejeho inema zanjye, nanabahitiyemo ko Isilamu iba idini ryanyu.) [Qur'an 5: 3].

Amategeko ya Isilamu kandi ni amategeko yuzuye kandi atunganye, akubiyemo ibitunganya idini ry'abantu n'imibereho yabo, kubera ko yakusanyirije hamwe amategeko yose yayabanjirije, ndetse aranayuzuza aranayatunganya. Allah Nyir'ubutagatifu: (Mu by’ukuri iyi Qur’an iyobora (abantu) mu nzira itunganye kurusha izindi ikanaha inkuru nziza abemeramana; ba bandi bakora ibikorwa byiza, ko rwose bazagororerwa ibihembo bihebuje (Ijuru), [Qur'an 17:9] Amategeko ya Isilamu kandi yakuriyeho abantu inzitizi zose zagaragaraga mu mategeko yabanje. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Abakurikira Intumwa (Muhamadi) ikaba n’umuhanuzi utari uzi gusoma no kwandika, basanga yanditswe mu bitabo byabo bya Tawurati n’Ivanjili. (Iyo ntumwa) ibabwiriza gukora ibyiza ikanababuza gukora ibibi, ibazirurira ibyiza ikanabaziririza ibihumanye, ibatura imitwaro ikanababohora ingoyi (y’amategeko) bari bariho. Bityo ba bandi bamwemeye, bakamwubaha, bakamushyigikira bakanakurikira urumuri yahishuriwe (Qur’an), abo ni bo bakiranutsi.) [Qur'an 7: 157].

Amategeko ya Isilamu kandi yasimbuye andi mategeko yose yayabanjirije. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Twanaguhishuriye (yewe Muhamadi) igitabo (Qur’an) mu kuri, gishimangira ibitabo byakibanjirije kandi kibihatse. Bityo, jya ubakiranura ukoresheje ibyo Allah yahishuye kandi ntuzakurikire amarangamutima yabo ngo aguteshe ukuri kwakugezeho. Buri (muryango) muri mwe twawuhaye amategeko n’inzira igaragara (ukurikira). Iyo Allah aza kubishaka yari kubagira umuryango umwe (Umat), ariko (si uko yabigenje) kugira ngo abagerageze mu byo yabahaye; bityo nimurushanwe mu gukora ibyiza. Mwese muzagaruka kwa Allah, maze abamenyeshe ibyo mutavugagaho rumwe.) [Qur'an 5: 48]. Bityo Qur'an Ntagatifu ikubiyemo amategeko niyo yaje ishimangira ibyayibanjirije mu bitabo bya Allah yahishuye, no kubikosora no kubisimbura.

27-Allah Nyir'ubutagatifu ntazemera irindi dini ritari Isilamu ryazanywe n'Intumwa Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha), kandi uzemera irindi dini ritari Isilamu ntazakirirwa.

Nyuma y'ihishurirwa ry'Intumwa Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha), Allah Nyir'ubutagatifu ntazemera irindi dini ritari Isilamu ryazanywe n'Intumwa Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha), kandi uzemera irindi dini ritari Isilamu ntazakirirwa. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Uzahitamo idini ritari Isilamu, ntabwo azaryakirirwa, kandi ku munsi w’imperuka azaba mu banyagihombo.) [Qur'an 3: 85]. Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Mu by’ukuri idini (ry’ukuri) imbere ya Allah ni Isilamu. Kandi abahawe ibitabo ntibigeze banyuranya, keretse nyuma y’uko bagerwaho n’ubumenyi kubera ishyari ryari muri bo. N’uzahakana amagambo ya Allah, (amenye ko) mu by’ukuri, Allah ari Ubanguka mu ibarura.) [Qur'an 3: 19] Iri dini rya Isilamu ni ryo dini rya Ibrahimu umukunzi magara wa Allah (Amahoro ya Allah amubeho). Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Ni nde wakwanga idini rya Aburahamu (Isilamu) uretse uwigize injiji? Mu by’ukuri, twamuhisemo ku isi (ngo abe Intumwa n’Umuhanuzi) kandi ku mperuka azaba mu ntungane.) {Qur'an 2: 130] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Ni nde waba intungane mu idini kurusha uwicisha bugufi imbere ya Allah akaba ari n’ukora ibyiza, ndetse akanakurikira idini ritunganye rya Aburahamu utarabangikanyije Allah. Kandi Allah yagize Aburahamu inshuti magara!) [Qur'an 4: 125] Allah yanategetse Intumwa Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha) ko avuga ati: (Vuga (yewe Muhamadi) uti “Mu by’ukuri Nyagasani wanjye yanyoboye inzira igororotse; idini ritunganye, inzira ya Aburahamu, wasengaga Imana imwe rukumbi, kandi ntabe mu babangikanyamana.”) [Qur'an 6: 161].

28-Qur'an Ntagatifu ni igitabo Allah yahishuriye Intumwa Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha), ikaba ari amagambo ya Nyagasani w'ibiremwa byose, Allah yategeye abantu n'amajini ngo bazane ikimeze nkayo, cyangwa se isura imwe imeze nk'iya Qur'an. Kandi uku gutega kuracyahari kugeza magingo aya. Qur'an isubiza ibibazo byinshi by'ingenzi byayobeye amamiliyoni y'abantu. Qur'an kandi irarinzwe kugeza magingo aya, iri mu rurimi rw'icyarabu yahishuwemo, nta nyuguti n'imwe muri yo yakuwemo, kandi ikaba iri mu gitabo kiri mu maboko ya buri wese, kikaba ari igitabi gihambaye, gitangaje kandi kidahangarwa, gikwiye gusomwa, cyangwa se hagasomwa ibisobanuro byacyo byasemuwe. Nk'uko imigenzo y'Intumwa Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha) n'inyigisho ze n'imibereho ye birinzwe kandi byahererekanywe mu buryo bwizewe hagati y'ababyakiriye bizewe. Bikaba byanditse mu rurimi rw'icyarabu Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yavugaga, bikaba binasemuwe mu ndimi nyinshi . Kandi Qur'ani n'imigenzo y'Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha)

Qur'an Ntagatifu ni igitabo Allah yahishuriye Intumwa y'umwarabu Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha) mu rurimi rw'icyarabu, ikaba ari amagambo ya Nyagasani w'ibiremwa byose. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Kandi mu by’ukuri iyi (Qur’an) yahishuwe na Nyagasani w’ibiremwa (byose),) (Nuko izanwa (ku isi) na Roho w’umwizerwa [Malayika Jibrilu (Gaburiheli)], (193) (Ayishyitsa) ku mutima wawe (yewe Muhamadi) kugira ngo ube umwe mu baburira,) "(Yayizanye iri) mu rurimi rw’Icyarabu gisobanutse. (195)" [Qur'an 26: 192-195] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Kandi mu by’ukuri, wowe (Muhamadi) wakira Qur’an iturutse kuri Nyirubugenge buhambaye (Allah), Umumenyi uhebuje.) [Qur'an 26: 6] Iyi Qur'an yamanuwe iturutse kwa Allah, ishimangira ibyayibanjirije byaje mu bitabo Imana yamanuye. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Ntibishoboka ko iyi Qur’an yahimbwa n’undi wese, uretse ko yaturutse kwa Allah. Ahubwo ishimangira ibitabo byayibanjirije ikanatanga ibisobanuro birambuye ku bitabo (bya Tawurati, Ivanjili n’ibindi). Nta gushidikanya kuyirangwamo, yaturutse kwa Nyagasani w’ibiremwa byose.) [Qur'an 10: 37] Ikindi nuko iyi Qur'an ihambaye isobanura byinshi mu byo abayahudi n'abanaswara batavuzeho rumwe mu idini ryabo. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Mu by’ukuri iyi Qur’an iha bene Isiraheli ukuri kw’inkuru nyinshi batavugaho rumwe.) [Qur'an 27: 76] Qur'an ihambaye kandi ikubiyemo gihamya n'ibimenyetso ntakuka biri gihamya ku bantu bose zatumya bamenya ukuri kwerekeye Allah Nyir'ubutagatifu n'idini rye n'ingororano ze. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Kandi rwose twahaye abantu ingero z’ubwoko bwose muri iyi Qur’an kugira ngo bibuke.) [Qur'an 39: 27] Allah nanone aragira ati: "... Twanaguhishuriye igitabo (Qur’an) gisobanura buri kintu, kikaba n’umuyoboro, impuhwe n’inkuru nziza ku bicishije bugufi (Abayisilamu)." [Qur'an 16: 89]

Qur'an Ntagatifu kandi isubiza ibibazo by'ingenzi myinshi byayobeye amamiliyoni y'abantu, bityo Qur'an igaragaza uburyo Allah yaremye ibirere n'isi. Allah aragira ati: (Esse abahakanye ntibabonye ko ibirere n’isi byari bifatanye nyuma tukabitandukanya, kandi ko buri kinyabuzima cyose twakiremye mu mazi? Ese ubwo ntibemera?) [Qur'an 21: 30] Ndetse inagaragaza uburyo Allah yaremye umuntu. Allah aragira ati: (Yemwe bantu! Niba mushidikanya ko izuka rizabaho (nimutekereze uko twabaremye): Mu by’ukuri twabaremye tubakomoye mu gitaka (umukurambere wanyu Adamu), hanyuma (mwe tubarema) mu ntanga, hanyuma (zihinduka) urusoro rw’amaraso, hanyuma (zihinduka) ikinyama kigaragaza ishusho n’ikitayigaragaza; kugira ngo tubagaragarize (ubushobozi bwacu). Tunarekera muri nyababyeyi uwo dushaka kugeza ku gihe cyagenwe, maze tukabasohora (muri nyababyeyi) muri impinja, (tukabakuza) kugira ngo muzagere mu gihe cyanyu cy’ubukure. No muri mwe, hari abapfa batarageza icyo gihe (cy’ubukure), ndetse no muri mwe hari n’abagera mu zabukuru bakamera nk’aho batigeze bagira icyo bamenya. Ndetse ubona ubutaka bwumagaye, maze twabumanuraho amazi (imvura) bukanyeganyega bukanabyimba, bukanameraho ibimera binyuranye bishimishije.) [Qur'an 22: 5]. Ndetse inagaragaza iherezo rye, n'ingororano z'ukora ibyiza n'umunyabyaha nyuma y'ubu buzima, kandi twamaze kuvuga gihamya zigaragaza ibyo mu gika cya makumyabiri (20), ndetse niba n'uku kubaho byari impanuka, cyangwa se byarabayeho ku bw'intego runaka yubahitse! Allah Nyir' ubutagatifu aragira ati: (Ese ntibitegereza ubwami bw’ibirere n’isi, n’ibyo Allah yaremye, ndetse n’uko bishoboka ko iherezo ry’ubuzima bwabo ryegereje? None se ni ayahe magambo (aburira) bakwemera nyuma y’aya (Qur’an)? [Qur'an 7: 185] Allah nanone aragira ati: (Ese mukeka ko twabaremye dukina (nta mpamvu), kandi ko mutazagarurwa iwacu?) [Qur'an 23: 115]

Qur'an ihambaye kandi irarinzwe mu rurimi yahishuwemo. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Mu by’ukuri ni twe twahishuye urwibutso (Qur’an), kandi rwose ni natwe tuzarurinda.) [Qur'an 15: 9] Nta nyuguti n'imwe yakuwe muri yo, kandi ntibishoboka ko muri yo habamo kuvuguruzanya cyangwa se guhinduka. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Esse ntibatekereza kuri Qur’an? Iyo iza kuba yaraturutse ku wundi utari Allah, rwose bari kuyisangamo ukwivuguruza kwinshi.) [Qur'an 4: 82] Iyi Qur'ani iranditse ndetse n'igitabo gihambaye kandi gitangaje gikwiye gusomwa no kumvirizwa no gusoma ibisobanuro byacyo nk'uko imigenzo y'Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha), inyigisho ze, imibereho ye birinzwe kandi byatugezeho mu buryo bwize binyuze ku bantu babyakiriye bizewe. Bikaba byanditse mu rurimi rw'icyarabu Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yavugaga, kandi bikaba bisobanuye mu ndimi nyinshi. Qur'an n'imigenzo y'Intumwa y'Imana (Sunat) ni byo soko yonyine y'amategeko ya Isilamu. Ku bw'ibyo ubuyisilamu ntibureberwa mu myifatire y'abayisilamu ahubwo bureberwa mu butumwa bwa Allah bwahishuwe kandi nziranenge, ari bwo Qur'an n'imigenzo y'Intumwa y'Imana (Sunat. Allah Nyir'ubutagatifu ku bijyanye na Qur'an yaravuze ati: "Mu by’ukuri ba bandi bahakanye urwibutso (Qur’an) ubwo rwabageragaho (tuzabahana). Kandi mu by’ukuri urwo (rwibutso) ni igitabo cyubashywe.(41) Nta makosa akirangwamo, yaba ari muri cyo cyangwa aturutse hanze yacyo. Ni igitabo cyahishuwe giturutse kwa (Allah) Umumenyi uhebuje, Ushimwa cyane (42)". " [Qur'an 41: 41-42] Allah nanone ku bijyanye n'imigenzo y'Intumwa y'Imana (Sunat) kandi ko ari kimwe mu butumwa bwaturutse kwa Allah (Wahyi) yaravuze ati: "... Kandi ibyo Intumwa ibahaye (mu mitungo n’ibyo yabategetse) mujye mubyakira, ndetse n’ibyo ibabujije mujye mubireka. Munatinye Allah, mu by’ukuri Allah ni Nyiribihano bikaze." [Qur'an 59: 7]

29- Isilamu kandi itegeka kugirira neza ababyeyi kabone n'iyo baba atari abayisilamu, ndetse ikanatanga inama zo kwita ku bana.

Isilamu kandi itegeka kugirira neza ababyeyi. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Kandi Nyagasani wawe yaciye iteka ko nta kindi mukwiye kugaragira uretse We wenyine, kandi ko mugomba kugirira neza ababyeyi banyu. Igihe umwe muri bo cyangwa bombi bageze mu zabukuru, ntukababwire amagambo yo kubinuba ndetse ntuzanabakankamire, ahubwo ujye ubabwira mu mvugo y’icyubahiro.) [Qur'an 17: 23] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Twanategetse umuntu kugirira neza ababyeyi be. Nyina yamutwitanye imvune yiyongera ku zindi, anamucutsa ku myaka ibiri. Ngaho nshimira unashimire ababyeyi bawe. Iwanjye ni ho byose bizasubira.) [Qur'an 31: 14] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Twanategetse umuntu kugirira neza ababyeyi be. Nyina yamutwitanye umuruho anamubyarana umuruho; kumutwita no kumucutsa mu gihe kingana n’amezi mirongo itatu, kugeza ubwo agera mu gihe cy’ubukure akanagera ku myaka mirongo ine; maze akavuga ati “Nyagasani wanjye! Nshoboza gushimira ingabire zawe wampundagajeho, njye n’ababyeyi banjye, (unanshoboze) gukora ibitunganye wishimira, kandi unantunganyirize urubyaro. Mu by’ukuri nkwicujijeho kandi rwose ndi mu bicisha bugufi (Abayisilamu).” [Qur'an 46: 15] Hadithi yaturutse kwa Abi Hurayrat (Imana imwishimire) yaravuze ati: Umuntu umwe yaje ku Ntumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) maze arayibaza ati: Yewe Ntumwa y'Imana! Ninde mu bantu nkwiye kubanira neza kurusha abandi" Intumwa iramusubiza iti: Nyoko. Arongera arayibaza ati: Nyuma ye hakurikira ho nde? Iramusubiza iti: Nyoko. Arongera arayibaza ati: Nyuma ye hakurikira ho nde? Iramusubiza iti: Nyoko. Arongera arayibaza ati: Nyuma ye hakurikira ho nde? Iramusubiza iti: So! [Swahiih Muslim]

Iri tegeko ryo kubanira neza ababyeyi bombi ni kimwe baba ari abayisilamu cyangwa se atari bo. Hadithi yaturutse kwa Asma-u bint Abu bakar yaravuze ati: "(Mama yaransuye icyo gihe akiri umubangikanyamanakazi mu gihe cy'abakurayishi, kuko bari barasezeranyije Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) hamwe n'umuhungu wa Asma-u, nuko ngisha inama Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) ndayibaza nti: Mu by'ukuri Mama yansuye kandi aranshaka, ese mubanire? Intumwa iramusubiza iti: Yego, banira Nyoko neza." [Swahiihul Bukhari] Ariko ababyeyi baramutse bagerageje bagakora ibishoboka ngo umwana wabo bamukure mu buyisilamu bamushyire mu buhakanyi, icyo gihe ubuyisilamu bumutegeka muri icyo gihe ko atabumvira, ahubwo ko yakomeza ukwemera kwe, akabagirira neza, ndetse akanababanira mu buryo bwiza. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: "Ariko (ababyeyi bawe) nibaramuka baguhatiye kumbangikanya mu byo udafitiye ubumenyi, ntuzabumvire; ariko uzababanire neza ku isi, kandi ujye ukurikira inzira y’unyicuzaho. Hanyuma iwanjye ni ho garukiro ryanyu, maze nkazababwira ibyo mwajyaga mukora." [Qur'an 31:15]

Isilamu kandi ntibuza umuyisilamu kugirira neza abo mu muryango we ba hafi bitari abayisilamu, cyangwa se n'ubwo baba batari aba hafi, igihe cyose batamurwanyije. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Allah ntababuza kugirira ineza n’ubutabera abatarabarwanyije mu idini ntibanabameneshe mu ngo zanyu. Mu by’ukuri Allah akunda abatabera.) [Qur'an 60: 8]

Isilamu kandi itegeka kwita ku bana, kandi mu byo Isilamu itegeka umubyeyi bihambaye ni ukwigisha abana be ibyo bagomba Nyagasani wabo nk'uko Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yabwiye mwene se wabo Abdullahi Ibun Abass (Imana imwishimire we na se) iti: "Yewe Musore, cyangwa se yewe mwana! Ese nkwigishe amagambo Allah yazagirira umumaro kuri wowe? Ndavuga nti: Yego, yewe Ntumwa y'Imana! Arambwira ati: Uzatwararike amategeko ya Allah, nawe azakurinda, uzitwararike amategeko ya Allah, Allah uzamusanga imbere, uzazirikane Allah mu bihe bikoroheye nawe azakuzirikana mu bihe by'amage. Kandi nusaba jya usaba Allah, nunasaba inkunga jya uyisaba Allah." [Yakiriwe na Ahmad 4/287]

Allah kandi yategetse ababyeyi bombi kwigisha abana babo ibibafitiye umumaro mu idini ryabo no mu mibereho yabo. Allah aragira ati: (Yemwe abemeye! Nimwirinde (murinde) n’imiryango yanyu umuriro, kuko ibicanwa byawo bizaba abantu n’amabuye; (kandi) urinzwe n’abamalayika b’inkazi, b’abanyembaraga, ntibajya bigomeka na rimwe ku byo Allah abategetse, ahubwo bakora ibyo bategetswe.) [Qur'an 66: 6] Hadithi yaturutse kwa Ally (Imana imwishimire) ku mvugi ya Allah igira iti: {...Nimwirinde (murinde) n’imiryango yanyu umuriro...} Yaravuze ati: "Mubahe uburere kandi mubigishe" Intumwa y'Imana (Imana imuhe amahoro n'imigisha) yanategetse umubyeyi ko yigisha umwana we Iswalat, kugira ngo akurane ubwo burere, Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: (Mutoze abana banyu Iswalat, bafite imyaka irindwi) [Yakiriwe na Abu Dawudi] Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nanone yaravuze iti: "Mwese muri abashumba, kandi mwese muzabazwa ibyo mwaragijwe; umuyobozi (Imam) ni umushumba kandi azabazwa ibyo yaragijwe, n'umugabo ni umushumba mu rugo rwe kandi azabazwa ibyo yaragijwe, n'umugore ni umushumba mu rugo rw'umugabo we kandi azabazwa ibyo yaragijwe, n'umukozi ni umushumba mu mutungo wa Sebuja kandi azabazwa ibyo yaragijwe, mwese muri abashumbi kandi mwese muzabazwa ibyo mwaragijwe." Swahiih Ibun Hiban 4490.

Isilamu kandi yategetse umubyeyi guha ibitunga abana be n'abo atunze mu rugo rwe, ndetse twari twabivuzeho mu gika cya cumi n'umunani (18). Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yanagaragaje ibyiza byo guha abana ibibatunga agira ati: "Idinari ryiza kuruta ayandi umuntu atanze: Ni iryo atanze aha abo ashinzwe, hagakurikiraho iryo umuntu atanze aha itungo rye ajyana mu nzira y'Imana, n'idinari umuntu atanze aha bagenzi be mu nzira y' Imana." Abu Qilaabat yaravuze ati: Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yahereye ku bo ashinzwe, Abu Qilaabat aragira ati: Ninde muntu waza arusha ibihembo kurusha wawundi uha ibitunga abo ashinzwe bakiri bato, abatoza ubupfura, Allah akabagira ab'umumaro kuri we." Swahiih Muslim 994.

30-Isilamu itegeka kugira ubutabera mu mvugo no mu ngiro kugeza no ku banzi.

Allah Nyir'ubutagatifu arangwa n'ubutabera no gushyira mu gaciro mu bikorwa bye no mu migambi ye hagati y'abagaragu be, kandi ibyo yategetse n'ibyo yabujije, n'ibyo yaremye ndetse n'ibyo yagennye ni inzira iboneye. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Allah yahamije ko nta yindi mana ikwiye gusengwa by’ukuri uretse We. Abamalayika n’abafite ubumenyi na bo barabihamya; We ugenga ubutabera. Nta yindi mana ikwiriye gusengwa by’ukuri uretse We, Nyiricyubahiro bihebuje, Nyirubugenge buhambaye.) [Qur'an 3: 18] Kandi Allah ategeka ubutabera, Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: "Vuga (yewe Muhamadi) uti “Nyagasani wanjye yategetse kugira ubutabera, (anabategeka) ko mugomba kumwubamira no kumwambaza mumwiyegurira We wenyine igihe cyose musenga. Uko yabaremye mu ntangiriro ni na ko muzagaruka (iwe ku munsi w’izuka)”, [Qur'an 7: 29] Intumwa zose n'abahanuzi (Amahoro y'Imana ababeho) nabo baje kwigisha ubutabera. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Rwose twohereje Intumwa zacu tuzihaye ibimenyetso bigaragara n’ibitangaza, ndetse tunazihishurira ibitabo n’ubutabera, kugira ngo abantu bimakaze ubutabera.) [Qur'an 57: 25] Ubutabera buvugwa aha ni ubutabera mu mvugo n'ibikorwa.

Isilamu itegeka ubutabera mu mvugo n'ibikorwa no ku banzi. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Yemwe abemeye! Mube abahagararizi b’ubutabera, abatangabuhamya kubera Allah, kabone n’ubwo mwaba mwishinja ubwanyu, mushinja ababyeyi cyangwa abo mufitanye isano. N’ubwo (utangwaho ubuhamya) yaba ari umukungu cyangwa umukene (ntimuzagire uwo mubera), Allah ni We w’ibanze kuri bo bombi. Bityo ntimuzakurikire irari ngo ribabuze kugira ubutabera; kandi nimutanga ubuhamya bw’ikinyoma cyangwa mukirengagiza (ukuri), mu by’ukuri, Allah ni Umumenyi uhebuje w’ibyo mukora.) [Qur'an 4: 135] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Urwango mufitiye abantu babakumiriye kugera ku Musigiti mutagatifu ntiruzatume murengera (ngo mugire nabi). Ndetse muterane inkunga mu byiza no mu gutinya Allah kandi ntimuzaterane inkunga mu byaha n’ubugizi bwa nabi. Munatinye Allah, mu by’ukuri Allah ni Nyiribihano bikaze.) [Qur'an 5: 2] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Yemwe abemeye! Mujye muhagarara mwemye (mwuzuza inshingano zanyu) kubera Allah, kandi mujye muba abahamya batabogama, ndetse urwango abantu babafitiye ntiruzatume mutabagirira ubutabera. Mujye murangwa n’ubutabera kuko ari byo byegereye kugandukira Allah.) [Qur'an 5: 8] Ese uyu munsi urebye mu mategeko y'ibihugu n'amahanga cyangwa se mu madini y'abantu, hari aho wasanga ubu buhamya bw'ukuri, no kuvuga ukuri kabone n'iyo byaba kuri wowe, ku babyeyi bawe, no ku bahafi bo mu muryango wawe, no gutegeka kugirau butabera ku mwanzi no ku mukunzi???

Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nayo yategetse kugira ubutabera hagati y'abana Hadithi yaturutse kwa Amiri yaravuze ati: Numvise A-Nuumani Ibun Bashiir (Imana ibishimire bombi) ari Mimbari avuga ati: Data yampaye impano, maze Amratu bint Rawahat aravuga ati: Ntabwo ndi bwishime kugeza ubwo Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) uyibimenyesheje, nuko ajya ku Ntumwa y'Imana maze arayibwira ati: Nahaye umwana wanjye nabyaranye na Amrat bint Rawahat impano, none yantegetse ko ngomba kubikumenyesha yewe Ntumwa y'Imana, nuko Intumwa iramubaza iti: Ese n'abandi bana bawe wabahaye nk'ibi? Aravuga ati: Oya! Nuko Intumwa iravuga iti: Mujye mutinya Allah, mugira ubutabera hagati y'abana banyu:, Aravuga ati: Nuko aragaruka asubiza ya ndagizo. Swahiihul Bukhari 2587.

Ibyo ni ukubera ko iby'abantu cyangwa se ibihugu bidashobora gutungana hatabayeho ubutabera. Nta n'ubwo abantu batekana mu myizerere yabo, ku buzima bwabo, ku rubyaro rwabo, ku cyubahiro cyabo, ku mitungo yabo, ku bihugu byabo, keretse himakajwe ubutabera. Niyo mpamvu iyo turebye dusanga Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) ubwo abahakanyi b'i Maka bari bamaze kubuza amahoro abayisilamu i Maka, Intumwa yabategetse guhungira i Habasha, ndetse itanga impamvu ko hariyo umwami ukoresha ubutabera, iwe nta muntu ushobora guhuguzwa.

31-Isilamu itegeka kugirira neza ibiremwa byose, kandi ikanahamagarira kurangwa n'imico myiza n'ibikorwa byiza.

Isilamu itegeka kugirira neza ibiremwa byose. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: "Mu by’ukuri Allah ategeka (abantu) kurangwa n’ubutabera, kugira neza no gufasha abo bafitanye isano.." [Qur'an 16:90] Allah Nyir'ubutgatifu nanone aragira ati: (Ba bandi batanga mu bihe byiza no mu bihe by’ingorane, abatsinda uburakari, n’abababarira abantu, kandi Allah akunda abakora ibyiza (nk’abo). [Qur'an 3: 134] Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nayo yaravuze iti: "Allah yategetse kugira neza muri buri kintu, bityo nimuba mugiye kwica mujye mwica neza (mudashinyagura), nimunaba mugiye no kubaga mujye mubaga neza, kandi umwe muri mwe ajye atyaza icyuma cye neza, kugira ngo aruhure itungo rye." Swahiih Muslim 1955.

Isilamu kandi ihamagarira kurangwa n'imico myiza n'ibikorwa byiza. Allah Nyir'ubutagatifu ubwo yavugaga ibigwi Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) mu bitabo byabanje, yaravuze ati: (Abakurikira Intumwa (Muhamadi) ikaba n’umuhanuzi utari uzi gusoma no kwandika, basanga yanditswe mu bitabo byabo bya Tawurati n’Ivanjili. (Iyo ntumwa) ibabwiriza gukora ibyiza ikanababuza gukora ibibi, ibazirurira ibyiza ikanabaziririza ibihumanye, ibatura imitwaro ikanababohora ingoyi (y’amategeko) bari bariho. Bityo ba bandi bamwemeye, bakamwubaha, bakamushyigikira bakanakurikira urumuri yahishuriwe (Qur’an), abo ni bo bakiranutsi.) [Qur'an 7: 157] Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nayo yaravuze iti: "Yewe Aishat! Mu by'ukuri Allah aritonda kandi akunda ubwitonzi muri byose; inaha uwitonze ibyo itaha ukoresha agahato ndetse n’ibyo itaha undi wese.” Swahiih Muslim 2593 Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nayo yaravuze iti: “Mu by’ukuri Allah yabaziririje gusuzugura ba nyoko, guhamba abana banyu b’abakobwa ari bazima, kwima abandi ibyo mubagomba no kwaka ibitari ibyanyu ; kandi Allah ntashimishwa no kuvuga vuga kwanyu, kubaza ibibazo byinshi ndetse no gusesagura umutungo” Yakiriwe na Bukhari 2408. Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nayo yaravuze iti: “Ntimuzigera mwinjira mu Ijuru mutabanje kwemera, kandi ntimuzigera mwemera mutabanje gukundana. Ese mbabwire icyo mwakora kugira ngo mukundane? Mujye musakaza indamutso y’amahoro hagati yanyu.” Swahiih Muslim 54.

32-Isilamu ihamagarira kurangwa n'imico myiza nko kurangwa n'ukuri, gusubiza indagizo, ubupfura, kurangwa n'isoni, kugira ubutwari, kugira ubuntu, gufasha ubabaye, gutabara ubicyeneye, kugaburira ushonje, kubanira neza umuturanyi, kunga amasano y'imiryango, korohera inyamaswa.

Isilamu ihamagarira kurangwa n'imico myiza. Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: (Mu by'ukuri noherejwe kuzuza imico myiza) Swahiihul Adab Al Mufrid 207. Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nanone yaravuze iti: Hadithi yaturutse kwa Djabiri (Allah amwishimire) yavuze ko Intumwa ya Allah (Allah amwishimire) yavuze iti “Abo nkunda n’abazaba bicaye hafi yanjye ku munsi w'Imperuka, ni babandi muri mwe bazaba barangwa n’imico myiza. Naho abo nanga kandi bazaba bari kure yanjye ku munsi w'imperuka, ni abagira amagambo menshi n’abarusha abandi ijwi, bishyira hejuru mu magambo yabo. Abari aho baravuga bati “Ntumwa y’Imana, tuzi abagira amagambo menshi n’abagira amajwi yo hejuru, ariko se abishyira hejuru ni bantu ki?’ Intumwa iti ‘Ni abibona n’abagaragaza ko ari bo baruta abandi.” A-Silsilat A-Swahiihat 791. Hadithi yaturutse kwa Abdullah ibun Amuri Ibun Al Aswi (Allah amwishimire) yaravuze ati “ Intumwa y'Imana (Imana imuhe amahoro n’imigisha) ntiyari umuntu mubi cyangwa ngo ikore ibibi, kandi yajyaga ikunda kuvuga iti “Mu by'ukuri umwiza muri mwe ni ubarusha imico myiza.” Swahiihul Bukhari 3559. N'indi mirongo myinshi ndetse na Hadithi zigaragaza ko Isilamu ishishikariza kurangwa n'imico myiza ndetse n'ibikorwa byiza muri rusange.

No mu byo Isilamu itegeka ni ukurangwa n'ukuri. Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: "Mujye murangwa no kuvuga ukuri, kubera ko kuvuga ukuri biyobora nyirako mu gukora ibyiza, kandi gukora ibyiza biyobora nyirabyo bimuganisha mu Ijuru. Ndetse umuntu akomeza kurangwa n’ukuri kugeza ubwo yanditswe imbere y’Imana nk’umunyakuri." Swahiih Muslim 2607

Nu mu byo Isilamu itegeka ni ugusubiza indagizo waragijwe. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Mu by’ukuri, Allah abategeka gusubiza indagizo bene zo) [Qur'an 4: 158]

No mu byo Isilamu itegeka ni ukurangwa n'ubupfura. Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) iragira iti: "Abantu batatu Allah agomba gutera inkunga: yavuzemo n'urongo agamije kwihisha no kwifata" Sunan A-Tirmidhi 1655. Mu busabe bw'Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yajyaga ikunda gusaba igira iti: "Mana Nyagasani, ndagusaba kuyoboka, no kugutinya, no kurangwa n'ubupfura, ndetse n'ubukungu." Swahiih Muslim 2721.

No mu byo Isilamu itegeka ni ukugira isoni. Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: "Kugira isoni nta kindi bizana uretse ibyiza" Swahiihul Bukhari 6117. Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: "Buri dini rigira imico yaryo iriranga, n'imico iranga Isilamu ni ukurangwa n'imico myiza." Yakiriwe na Al Bayhaqiyu mu gitabo cye Shuabul Imaani 6/2619

No mu byo Isilamu ihamagarira ni ukurangewa n'ubutwari. Hadithi yaturutse kwa Anas (Imana imwishimire) yavuze ko Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yavuze iti: "Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yari mwiza kurusha abandi, igira ubuntu abandi. Igihe kimwe abantu b'i Madina bakutse umutima bumvise ikintu, Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) ibatanga kugera aho kivugiye iri ku farasi." Swahiihul Bukhari 2820 Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) kandi yajyaga yikinga kuri Allah ngo ayirinde kuba ikigwari, yajyaga ivuga iti: "Mana Nyagasani nkwikinzeho ngo undinde ubugwari" Swahiihul Bukhari 6374.

No mu byo Isilamu itegeka ni ukugira ubuntu n'ubugwaneza. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Urugero rw’abatanga imitungo yabo mu nzira ya Allah, ni nk’impeke yeze amahundo arindwi, kuri buri hundo hariho impeke ijana. Allah atuburira (ingororano) uwo ashaka, kandi Allah ni Nyiringabire zagutse, Umumenyi uhebuje.) [Qur'an 2: 261] Imico y'Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) “Intumwa y’Imana (Imana imuhe amahoro n’imigisha) yarushaga abantu bose kugira ubuntu, ariko yarushagaho kugira ubuntu mu kwezi kwa Ramadwani iyo yahuraga na Djibril. Djibril yahuraga nayo buri joro rya Ramadwani akayigisha Qur’an kandi Intumwa y’Imana (Imana imuhe amahoro n’imigisha) iyo yahuraga na Djibril yabaga inyabuntu mu byiza kurusha umuyaga uhuha.” Swahiihul Bukhari 1902.

No mu byo Isilamu itegeka ni ugufasha ubabaye, no gutabara uri mu byago, no kugaburira ushonje, no kubanira neza, ndetse no kunga isano ry'ubuvandimwe, no korohera inyamaswa. Hadithi yaturutse kwa Abdillahi Ibun Amru (Imana ibishimire bombi) yavuze ko umuntu umwe yabajije Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) ati: “Ubuslamu bwiza ni ubuhe?” (Intumwa) iramubwira iti “Guha abantu amafunguro no gusuhuza abo uzi n’abo utazi.” Swahiihul Bukhari 12. Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze ati: “Igihe kimwe umugabo yarimo agenda mu nzira nuko aza kugira inyota nyinshi. Yaje kubona iriba ry’amazi nuko aramanuka arijyamo anywa amazi arangije avamo. Amaze kunywa, yabonye imbwa yahagira cyane yishwe n’inyota, kugeza aho yarigataga ibyondo. Nuko aravuga ati ‘Iyi mbwa inyota iyigeze aho yari ingeze’. Nuko asubira muri rya riba yuzuza urukweto rwe amazi, arufatisha mu kanwa kwe maze arazamuka anywesha imbwa kugeza igihe ishiriye inyota. Ibyo Imana yarabimushimiye iranamubabarira.’ Baravuze bati "Yewe Ntumwa y’Imana, nonese tunabona ibihembo kubera inyamaswa? (Intumwa) iravuga iti “Buri gifite ubuzima cyose mukiboneramo ibihembo, igihe mukigiriye neza.” Swahiih Ibun Hiban 544. Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha): “Umuntu uzaharanira gufasha abapfakazi n’abakene aba ameze nk’uharanira inzira y’Imana.’ [Abu Hurayirat yongeraho ati] : ntekereza ko yanavuze ati “Aba ameze nk’urara asenga ijoro ryose ataruhuka ndetse n’usiba bihoraho ntasiburuke.” Swahiihul Bukhari 5353.

Isilamu kandi ishimangira uburenganzira bw'abanyamuryango, ikanategeka kunga iryo sano. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Umuhanuzi (Muhamadi) ni we ufite agaciro ku bemeramana kurusha ako bifiteho ubwabo, ndetse n’abagore be ni ababyeyi babo (ku bw’icyubahiro bakwiye ndetse no kuba batashakwa n’abandi bagabo). Kandi abafitanye isano ni bo b’ibanze (mu kuzungurana) kurusha (ukuzungurana gushingiye ku buvandimwe bwo) kwemera ndetse (n’ubushingiye) ku kwimuka (kw’abavuye i Maka bajya i Madina) nk’uko biri mu gitabo cya Allah, uretse igihe mugiriye ineza (muha umurage) inshuti zanyu magara. Ibyo (ni ibisanzwe) biranditse mu gitabo.) [Qur'an 33: 6.] Isilamu kandi yihanangirije guca isano ry'umuryango, ndetse ibifata nkaho ari ubwangizi ku isi. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (None se muramutse muteye umugongo (mukanga kumvira Allah n’Intumwa ye), ntimwaba abangizi ku isi ndetse mugaca n’imiryango yanyu?) (Abo ni bo Allah yavumye, abagira ibipfamatwi ndetse anabahuma amaso.) {Qur'an 47: 22-23] Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nayo yaravuze iti: "Uca isano n'umuryango ntazinjira mu ijuru" Swahiih Muslim 2556. Abanyamuryango umuntu ategetswe kunga nabo ni: Ababyeyi bombi, abavandimwe be b'igitsinagabo, abavandimwe be b'igitsinagore, ba se wabo, ba nyina wabo, ba nyirarume, na ba nyirasenge.

Isilamu kandi ishimangira uburenganzira bw'umuturanyi niyo yaba atari umuyisilamu. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Kandi mujye musenga Allah (wenyine) kandi ntimukamubangikanye n’icyo ari cyo cyose; mujye mugirira neza ababyeyi, abo mufitanye isano, imfubyi, abakene, umuturanyi mufitanye isano, umuturanyi usanzwe, uwo musangiye urugendo, uri ku rugendo, n’abacakara banyu. Mu by’ukuri, Allah ntakunda umunyagasuzuguro, umwibone,) [Qur'an 4: 36] Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: "“Ntabwo Malayika Jibrilu yigeze ahwema kungira inama yo kubanira neza umuturanyi wanjye, kugeza ubwo nibajije ko azamugira umuzungura wanjye.” Swahiihu Abi Dawuud 5152.

33- Isilamu yaziruye ibyiza mu biribwa n'ibinyobwa, inategeka kugira isuku yo ku mutima, ku mubiri, n'aho utuye. Niyo mpamvu yaziruye gushyingiranwa, nkuko yabitegetse abahanuzi (amahoro ya Allah ababeho), kuko nazo zategekaga ibyiza.

Isilamu yaziruye ibyiza mu biribwa n'ibinyobwa, Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: “Yemwe bantu! Imana ni nziza kandi nta kindi yakira usibye ibyiza. Kandi Imana yategetse Abemera ibyo yategetse Abahanuzi. Imana Nyagasani yaravuze iti: “Yemwe ntumwa! Nimurye amafunguro meza (aziruwe) kandi mukore ibikorwa byiza. Mu by’ukuri njye ndi Umumenyi uhebuje w’ibyo mukora.” (Q.23:51) Imana nanone iti: “Yemwe abemeye! Murye mu byiza twabafunguriye kandi mushimire Allah niba koko ari We wenyine musenga.” (2:172). Nuko (Intumwa Muhamadi) ivuga inkuru y’umuntu ujya mu rugendo (rwo kwiyegurira Allah) rurerure, imisatsi ye ishamaraye yahindutse ivumbi, maze akazamura amaboko mu kirere avuga ati: ‘Nyagasani wanjye! Nyagasani wanjye! Nyamara ibyo arya, ibyo anywa, ibyo yambara biva mu byaziririjwe, yari anatunzwe n’ibyaziririjwe. Ni gute uwo muntu yakwakirirwa ubwo busabe bwe?” Swahiih Muslim 1015. Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Vuga (yewe Muhamadi) uti “Ni nde waziririje imyambaro myiza n’amafunguro meza Allah yashyiriyeho abagaragu be?” Vuga uti “Ibyo, mu buzima bwa hano ku isi, bigenewe abemeye (bakaba babihuriyeho n’abatemera), ariko bikaba umwihariko (ku bemera) ku munsi w’imperuka.” Uko ni ko dusobanura amagambo (yacu) ku bantu bafite ubumenyi.) [Qur'an 7: 32]

Isilamu itegeka kandi kugira isuku ku mutima, ku mubiri n'aho umuntu atuye. Niyo mpamvu yaziruye gushyingiranwa nk'uko yabitegetse Abahanuzi n'Intumwa (Amahoro azisakareho) , kuko nazo zabwirizaga ibyiza. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Kandi Allah yabaremeye abagore ababakomoyemo, maze abaha abana n’abuzukuru bakomotse ku bagore banyu, ndetse abaha n’amafunguro meza. Ese bemera ibitari ukuri (ibigirwamana) bagahakana ingabire za Allah?) [Qur'an 16: 72] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: "Unasukure imyambaro yawe.(4)" (Unitarure ibigirwamana.) [Qur'an 74: 4-5] Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nayo yaravuze iti: “Ntawe uzinjira mu Ijuru mu mutima we afite akantu gato cyane k’ubwibone.” Umuntu umwe arabaza ati ‘None se umuntu aramutse yikundira ko umwambaro we usa neza ndetse n’inkweto ze zikaba nziza?’ Intumwa y'Imana (Imana imuhe amahoro n’imigisha) iramusubiza iti: ‘Imana ni nziza kandi ikunda ibyiza.’ Kwibona ni ukwihunza ukuri no gusuzugura abantu." Swahiih Muslim 91.

34-Isilamu yaziririje ibyaha ndengakamere bihatse ibindi nko kubangikanya Allah, ubuhakanyi, kugaragira ibigirwamana, kubeshyera Allah umuvugaho ibyo udafitiye ubumenyi, kwica abana, kwica roho yubashywe, ubwangizi ku isi, kuroga, n'ibindi bibi byose byaba ibigaragara n'ibitagaragara, ubusambanyi, ubutinganyi, kurya indonke (Riba), kurya icyipfishije, kurya ibyabagiwe ibigirwamana, kurya inyama y'ingurube n'indi myanda yose, kurya umutungo w'imfubyi, kuriganya mu bipimo no ku minzani, guca isano ry'imiryango. Intumwa n'Abahanuzi bose bemeranyijwe kuri ibyo biziririjwe.

Isilamu yaziririje ibyaha ndengakamere bihatse ibindi nko kubangikanya Allah, ubuhakanyi, kugaragira ibigirwamana, kubeshyera Allah umuvugaho ibyo udafitiye ubumenyi, kwica abana. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Vuga uti “Nimuze mbasomere ibyo Nyagasani wanyu yabaziririje (n’ibyo yabategetse). Ntimukagire icyo mumubangikanya na cyo, mujye mugirira ineza ababyeyi banyu, ntimukice abana banyu kubera ubukene kuko ari twe tubafungurira, mwe na bo. Ntimukegere ibyaha by’urukozasoni, byaba ibikozwe ku mugaragaro cyangwa mu ibanga; kandi ntimukice umuntu Allah yaziririje, keretse ku mpamvu z’ukuri (zemewe n’amategeko). Ibyo yarabibategetse kugira ngo musobanukirwe.”) "Ntimukanegere umutungo w’imfubyi uretse ku neza (ya nyirawo) kugeza ubwo (iyo mfubyi) igeze mu gihe cy’ubukure (mukayisubiza ibyayo ngo ibyicungire). Kandi mujye mwuzuza ibipimo n’iminzani mukoresheje ukuri. Ntabwo dutegeka umuntu icyo adashoboye. Nimunavuga (mutanga ubuhamya cyangwa no mu bindi), mujye muvuga mutabogama kabone n’ubwo byaba k’uwo mufitanye isano, kandi mujye mwuzuza isezerano rya Allah. Ibyo yabibategetse kugira ngo mujye muzirikana.(152)" [Qur'an 6: 151-152] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Vuga uti “Mu by’ukuri Nyagasani wanjye yaziririje ibikorwa by’urukozasoni, byaba ibikozwe ku mugaragaro cyangwa mu ibanga, ndetse n’ibyaha (ibyo ari byo byose), ibikorwa by’ubugome, no kubangikanya Allah n’ibyo atabahereye gihamya (ko bigomba gusengwa), no guhimbira Allah ibyo mutazi.”) [Qur'an 7: 33]

Isilamu kandi yaziririje kwica roho yubashywe. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: Kandi ntimukice umuntu Allah yaziririje (kwica) uretse ku mpamvu y’ukuri. N’uzicwa arenganyijwe, rwose twahaye umuhagarariye ububasha (bwo gusaba ubutabera kumuhorera, cyangwa kwaka impozamarira, cyangwa kubabarira). Ariko ntazarengere mu kwihorera, kuko mu by’ukuri we arengerwa (n’amategeko). [Qur'an 17: 33] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Ni na bo batabangikanya Allah n’izindi mana, ntibice icyo Allah yaziririje bitanyuze mu kuri, kandi ntibanasambane. Kandi ukora ibyo azahura n’ibihano (bibabaza). [Qur'an 25: 68]

Isilamu kandi yaziririje gukora ubwangizi ku isi. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (ntimugakore ubwangizi ku isi nyuma y’uko itunganyijwe.) [Qur'an 7: 56] Allah Nyir'ubutagatifu avuga ku muhanuzi Shuaybi (Amahoro amuhundagareho) yabwiye abantu be ati: “Yemwe bantu banjye! Nimusenge Allah kuko nta yindi mana mufite itari We (Allah). Mu by’ukuri mwagezweho n’ikimenyetso giturutse kwa Nyagasani wanyu (kigaragaza ukuri kw’ibyo mvuga). Bityo, nimwuzuze ibipimo n’iminzani, kandi ntimugahuguze abantu mugabanya ku byabo, ndetse ntimugakore ubwangizi ku isi nyuma y’uko itunganyijwe. Ibyo ni byo byiza kuri mwe, niba koko muri abemeramana.” [Qur'an 7: 85]

Isilamu kandi yaziririje kuroga. Allah we w'ukuri aragira ati: “Ngaho naga hasi ikiri mu kuboko kwawe kw’iburyo (inkoni)! Kiraza kumiragura ibyo bakoze. Mu by’ukuri ibyo bakoze ni ubucakura bw’abarozi, kandi umurozi ntashobora gutsinda aho yaba ari hose.” [Qur'an 20: 69] Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nayo yaravuze iti: “Mwirinde ibyaha birindwi byoreka; Barayibaza bati: Ni ibihe yewe Ntumwa y’Imana? Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) irabasubiza iti “Kubangikanya Imana, kuroga, kwica umuntu Imana yaziririje kwica nta mpamvu yemewe n’amategeko, kurya Riba, kurya umutungo w’imfubyi, guhunga urugamba igihe cy’itabaro no kubeshyera ubusambanyi abagore b’abemera bifita.” [Swahiihul Bukhari 6857]

Isilamu kandi yaziririje ibindi byaha bibi byose byaba ibigaragara n'ibitagaragara, ubusambanyi, ubutinganyi. Mu gika cya mbere twagaragajemo imirongo ya Qur'an mitagatifu ibishimangira, Isilamu kandi yaziririje kurya Riba. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Yemwe abemeye! Nimugandukire Allah, kandi muzibukire inyungu za Riba, niba koko muri abemera.) (Ibyo nimutabikora, mumenye ko mutangaje intambara hagati yanyu na Allah n’Intumwa ye. Kandi nimwicuza (mukareka inyungu ku mwenda) muzishyuze ingano y’umwenda mwatanze nta cyiyongereyeho, mudahuguje cyangwa ngo muhuguzwe.) [Qur'an 2: 278-279] Allah kandi nta wundi yigeze asezeranya kuzarwanya nk'umuntu urya Riba , kubera ko Riba ari ubwangizi haba mu myemerere y'abantu, ibihugu byabo, imitungo yabo ndetse no mu buzima bwabo.

Isilamu yaziririje kurya icyipfishije, kurya ibyabagiwe ibigirwamana, kurya inyama y'ingurube. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Mwaziririjwe (kurya) icyipfushije, amaraso, inyama y’ingurube, icyabagiwe ikitari Allah, icyishwe kinizwe, icyishwe gikubiswe, icyapfuye gihanutse, icyapfuye gitewe ihembe n’ikindi, n’icyariweho n’inyamaswa (kigapfa) uretse icyo mwabashije kubaga kitarapfa), ndetse n’icyabagiwe ibigirwamana. (Mwaziririjwe kandi) kuraguza (mushaka kumenya ibizababaho); ibyo byose kuri mwe ni ukwigomeka ku mategeko ya Allah.) [Qur'an 5: 3]

Isilamu kandi yaziririje kunywa inzoga, n'indi myanda n'ibindi bibi byose. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Yemwe abemeye! Mu by’ukuri, ibisindisha, urusimbi, kugaragira ibigirwamana no kuraguza ni umwanda kandi ni ibikorwa bya Shitani. Bityo, mubyirinde kugira ngo mukiranuke.) (Mu by’ukuri, Shitani ashaka kubateza ubugome n’inzangano hagati yanyu akoresheje ibisindisha n’urusimbi, akanababuza kwibuka Allah ndetse no gusali. None se ubwo ntimukwiye kubireka?) [Qur'an 5: 90-91] Twanavuze mu gika cya (31), aho Allah avuga ko mu bigwi byaranze Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) mu gitabo cya Tawurati ko iyo ntumwa ibaziririza ibibi. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: "Abakurikira Intumwa (Muhamadi) ikaba n’umuhanuzi utari uzi gusoma no kwandika, basanga yanditswe mu bitabo byabo bya Tawurati n’Ivanjili. (Iyo ntumwa) ibabwiriza gukora ibyiza ikanababuza gukora ibibi, ibazirurira ibyiza ikanabaziririza ibihumanye, ibatura imitwaro ikanababohora ingoyi (y’amategeko) bari bariho..." [Qur'an 7: 157].

Isilamu kandi yazizirije kurya umutungo w'imfubyi. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Munahe imfubyi (zimaze kugimbuka) imitungo yazo, kandi ikibi (mu mitungo yanyu) ntimukakigurane icyiza (mu mitungo yazo). Kandi ntimukarye imitungo yazo muyigeretse ku yanyu. Mu by’ukuri, icyo ni icyaha gikomeye.) [Qur'an 4: 2] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Mu by’ukuri ba bandi barya imitungo y’imfubyi mu mahugu, baba bashyira umuriro mu nda zabo, kandi bazatwikwa n’umuriro ugurumana.) [Qur'an 4: 10]

Isilamu kandi yaziririje kuriganya mu bipimo no ku minzani, guca isano ry'imiryango. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: "Ibihano bikomeye bizahanishwa abatuzuza ibipimo (1)", (Ba bandi igihe bapimiwe n’abandi bantu, basaba kuzurizwa ibipimo,) "Nyamara bo bapimira (abandi), bakabaha ibituzuye (3)". "Ese bakeka ko batazazurwa (ngo babazwe) (4)", [Qur'an 83: 1-4]

Isilamu kandi yaziririje guca isano ry'imiryango, twanavuze mu gika cya (31) imirongo mitagatifu ibigaragaza. N'intumwa z'Imana n'abahanuzi (Amahoro ababeho) bose bemeranyijwe kuri ibi ko bizira.

35- Isilamu ibuza kurangwa n'imico mibi nko kubeshya, kwiba, guhemuka, kuryarya, ishyari, n'ubugambanyi, kwiba, ubwangizi, ubuhemu, ndetse inabuza n'indi mico mibi.

Isilamu ibuza kurangwa n'imico mibi muri rusange. Allah aragira ati: “Kandi ntukaneguze abantu umusaya wawe ubibonaho, ntukanagende ku isi wibonabona (ku bantu). Mu by’ukuri Allah ntakunda umunyagasuzuguro wese, w’umwibone.” [Qur'an 31: 18] Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: “Mu by’ukuri abantu nkunda muri mwe kuruta abandi, kandi bazaba bicaye hafi yanjye ku munsi w’imperuka, ni abarangwa n’imico myiza muri mwe. Naho abantu nanga kuruta abandi muri mwe, bazaba bicaye kure yanjye ku munsi w’imperuka, ni abagira amagambo menshi, abiyemera ku bantu bakoresheje amagambo yabo n’abibona.” A-Silsilat A-Swahiihat 791.

Isilamu ibuza kubeshya, Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: " Rwose Allah ntayobora urengera (amategeko ye), umunyakinyoma.” [Qur'an 40: 28] Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: "Kandi mwirinde kuvuga ibinyoma, kubera ko ibinyoma biyobora nyirabyo mu bibi, ndetse n’ibibi biyobora nyirabyo mu muriro. Kandi umuntu iyo akomeje kurangwa no kuvuga ibinyoma kugeza ubwo yanditswe imbere y’Imana nk’umunyabinyoma." [Swahiih Muslim 2607] Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) iragira iti: “Ibimenyetso by’indyarya ni bitatu: Iyo iganira irabeshya, yatanga amasezerano ntiyubahirize, yaba yizewe igahemuka.” [Swahiih Al Bukhari 6095]

Isilamu ibuza kurimanganya. Byaje no mu mvugo y'Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) ivuga ko Intumwa y'Imana umunsi umwe yanyuze ku kirundo cy’ingano, maze yinjizamo intoki zayo, ziratoha. “Ibi ni ibiki yewe nyir’izi ngano? Arayibwira ati: Zanyagiwe yewe Ntumwa y’Imana. Intumwa iramubwira iti: Kuki utazishyize hejuru kugira ngo abantu bazibone? Uzaturimanganya ntari muri twe.” [Swahiih Muslim 102.]

Isilamu kandi ibuza ubuhemu n'uburyarya. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Yemwe abemeye! Ntimugahemukire Allah n’Intumwa (Muhamadi), ndetse ntimukanahemuke mucunga nabi ibyo mwaragijwe kandi mubizi (ko ari icyaha). [Qur'an 8: 27] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: "Ba bandi bubahiriza isezerano rya Allah kandi ntibatatire igihango." [Qur'an 13: 20] Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yajyaga ibwira ingabo zigiye ku rugamba iti: "Murwane, ariko ntimurengere, ntimuhemuke, ntimushinyagure, kandi ntimuhohotere abana bato." Swahiih Muslim 1731. Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nayo yaravuze iti: “Ibintu bine nihagira uwo bigaragaraho azaba ari indyarya nyayo, kandi nihagira ugaragarwaho na kimwe muri byo, uwo azaba afite kimwe mu biranga uburyarya kugeza abiretse: iyo yizewe arahemuka, yaganira akabeshya, yatanga isezerano ntaryubahirize ndetse n’iyo atonganye arandagazanya.” [Swahiih Al Bukhari 34.]

Isilamu kandi ibuza kugira ishyari. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Cyangwa bagirira ishyari abantu ku byo Allah yabahaye mu ngabire ze? Kandi twarahaye umuryango wa Aburahamu igitabo n’ubushishozi ndetse tunabaha ubwami buhambaye.) [Qur'an 4: 54] Allah Nyir'ubutagatifu nanone yaravuze ati: (Abenshi mu bahawe igitabo bifuza ko babahindura mukongera kuba abahakanyi nyuma y’uko mwemeye na nyuma y’uko ukuri (kw’Intumwa Muhamadi) kubagaragariye, kubera ishyari bafite mu mitima yabo. Ku bw’ibyo, nimubabarire munarenzeho kugeza ubwo Allah azazana itegeko rye. Mu by’ukuri, Allah ni Ushobora byose.) [Qur'an 2: 109] Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: "Mwokamwe n'indwara y'ababayeho mbere yanyu: Ishyari, urwango kandi ibi ni byo byogosha (idini ry'abantu), simvuze ko byogosha umusatsi ahubwo byogosha idini. Kandi ndabarahiriye ku izina ry'ufite roho yanjye mu kuboko kwe ko mutazinjira mu Ijuru mutabanje kwemera, kandi ntimuzemera mutabanje gukundana. Ese mbabwire icyo mwakora kugira ngo mukundane? Mujye mwifurizanya indamutso y’amahoro hagati yanyu.” [Sunan A-Tirmidhi 2510]

Isilamu kandi ibuza gucura imigambi mibisha. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Uko ni na ko twashyize ibikomerezwa by’abagome muri buri mudugudu kugira ngo biwucuriremo imigambi mibisha. Nyamara ni bo biyangiriza ubwabyo ariko ntibabizi.) [Qur'an 6: 123.] Allah Nyir'ubutagatifu nanone yavuze ko abayahudi bagerageje kwica Messiya Issa (Amahoro amubeho), ndetse bacura n'umugambi mubisha, ariko Allah yaburijemo imigambi yabo, ndetse Allah yanagaragaje ko imigambi mibisha (Nuko Issa (Yesu) amaze kubatahuraho ubuhakanyi, aravuga ati “Ni bande banshyigikira mu nzira ya Allah?” Inkoramutima (abigishwa be) baravuga bati “Twe turi abashyigikira (inzira ya) Allah, twemeye Allah kandi unatubere umuhamya ko turi Abayisilamu (abicisha bugufi).”) (Nyagasani wacu! Twemeye ibyo wahishuye tunakurikira Intumwa (zawe); bityo twandike mu bahamya (b’ukuri). (Banacuze imigambi mibisha (ubwo abahakanyi bashakaga kwica Issa), Allah na we acura imigambi (yo kuburizamo iyabo). Kandi Allah ni We uhebuje mu kuburizamo imigambi y’abantu babi.) (Ibuka ubwo Allah yavugaga ati “Yewe Issa (Yesu)! Mu by’ukuri, njye ngiye gushyira iherezo ku gihe cyawe (cyo kuba ku isi, ngusinzirize) maze nkuzamure iwanjye, ngukize abahakanyi, kandi abagukurikiye nzabarutisha abahakanye kugeza ku munsi w’imperuka. Hanyuma muzagaruka iwanjye maze mbakiranure mu byo mutavugagaho rumwe.”) [Qur'an 3: 52-55] Allah Nyir'ubutagatifu nanone yavuze ko abantu b'umuhanuzi Swaleh (Amahoro amuhundagareho) bamucuriye umugambi mubisha wo kumwica, ariko Allah awuburizamo, arabatsemba bo n'abantu babo bose. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Bamwe muri bo babwira abandi) bati “Murahire ku izina rya Allah ko turi bumwubikire mu ijoro, we n’abantu be (tukabica), maze tukazabwira abo mu muryango we tuti “Ntitwabonye icyoretse umuryango we, kandi rwose turavuga ukuri.”) "Nuko bacura umugambi mubisha, maze natwe tuburizamo umugambi wabo batabizi.(50)" (Ngaho reba uko iherezo ry’umugambi wabo mubisha ryagenze! Mu by’ukuri twabarimburanye n’abantu babo bose.) [Qur'an 27: 49-51]

Isilamu ibuza kwiba, Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: "Umusambanyi ntasambana igihe asambana ngo abe akiri umwemera, nta n'ubwo yiba igihe ari kwiba ngo abe akiri umwemera, nta n'ubwo anywa ibisindisha igihe ari kubinywa ngo abe akiri umwemera. Kandi ukwicuza aba akibyemerewe (nyuma y'uko akoze icyaha)." Swahiihul Bukhari 6810.

Isilamu ibuza ubwangizi, Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Mu by’ukuri Allah ategeka (abantu) kurangwa n’ubutabera, kugira neza no gufasha abo bafitanye isano. Anabuza gukora ibikozasoni, ibibi no kurenganya abandi. Ababurira kugira ngo mwibuke (amategeko ye kandi abagirire akamaro). [Qur'an 16:90] Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: “Mu by'ukuri Allah yampishuriye ko mugomba kwicisha bugufi, bityo ntihakagire uhemukira mugenzi we, kandi ntihakagire uwibona kuri mugenzi we.” Swahiih Abi Dawuud 4895.

Isilamu kandi ibuza guhuguza. (kandi Allah ntakunda abanyamahugu.) [Qur'an 3: 57]. Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Mu by’ukuri inkozi z’ibibi ntizizatsinda.) [Qur'an 6: 21] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: "Naho inkozi z’ibibi yaziteguriye ibihano bibabaza." [Qur'an 76: 31] Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nayo yaravuze iti: "Abantu batatu ubusabe bwabo butajya busubizwa inyuma: Ubw'umuyobozi w'umutabera, ubw'uwasibye kugeza asiburutse, n'ubw'uwahugujwe. Buzamurwa mu bicu, bukanafungurirwa imiryango y'ibirere, maze Nyagasani akavuga ati: Ndahiye icyubahiro cyanjye ko byanze bikunze nzagutabara n'ubwo byatinda." Yakiriwe na Muslim (2749) mu magambo magufi n'itandukaniro rito, yanakiriwe kandi na Tirmidhiyu (2526) mu itandukaniro rito, na Ahmad muri iyi mvugo (8043). N'igihe Intumwa y'Imana Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha) yoherezaga Muadhi i Yemeni, mu byo yamubwiye yaramubwiye iti: "... kandi uzatinye ubusabe bw’umuntu wahugujwe kuko butagira ikibutangira hagati yabwo n’Imana.” Swahiihul Bukhari 1496 Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nayo yaravuze iti: "Uzahuguza utari umuyisilamu (ufitanye nabo amasezerano y'imibanire), cyangwa se akamutesha agaciro, cyangwa se akamutegeka gukora ibirenze ubushobozi bwe, cyangwa se akagira icyo amwambura atabyishimiye, nzashinga nawe urubanza ku munsi w'imperuka." [Sunan Abi Dawuudi 3052] Bityo Isilamu nk'uko wabibonye ibuza kurangwa n'imico mibi, cyangwa se imigirire irimo amahugu no kubogama.

36- Isilamu ibuza imikoranire mu bijyanye n'umutungo igaragaramo indonke (Riba) cyangwa se kubangamirana cyangwa se uburiganya cyangwa se guhuguzanya cyangwa se n'indi mikoranire yatera ingaruka abantu muri rusange n'abantu ku giti cyabo.

Isilamu ibuza imikoranire mu bijyanye n'umutungo igaragaramo indonke (Riba) cyangwa se kubangamirana cyangwa se uburiganya cyangwa se guhuguzanya cyangwa se n'indi mikoranire yatera ingaruka abantu muri rusange n'abantu ku giti cyabo. Mu ntangiriro z'iki gika twagaragajemo imirongo mitagatifu n'imvugo z'Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) ziziririza indonke (Riba) cyangwa se amahugu cyangwa se uburiganya cyangwa se ubwangizi ku isi. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Na ba bandi babuza amahoro abemeramana n’abemeramanakazi nta kibi bakoze, rwose baba bishyizeho umutwaro wo gushinja ikinyoma n’icyaha kigaragara.) [Qur'an 33: 58] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Ukoze igikorwa cyiza aba acyikoreye, ndetse n’ukoze ikibi aba acyikoreye. Kandi Nyagasani wawe ntarenganya abagaragu be.”) [Qur'an 41: 46] No mu migenzo y'Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha): harimo ko Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaciye iteka ko nta kubangamira cyangwa se kubangamirana." Sunan Abi Dawuud, Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nayo yaravuze iti: “Uwemera Imana n’umunsi w’Imperuka ntakabangamire umuturanyi we. Uwemera Imana n’umunsi w’Imperuka ajye yakira neza umushyitsi we. Uwemera Imana n’umunsi w’Imperuka ajye avuga ibyiza cyangwa yicecekere.” No mu yindi mvugo: "Ajye agirira neza umuturanyi we." Swahiih Muslim 47. Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nanone yaravuze iti: “Umugore yahanwe kubera injangwe yafungiranye ahantu kugeza yishwe n’inzara, yinjira mu muriro kubera yo. Ntiyayigaburiye cyangwa ngo ayihe icyo kunywa igihe yari yayifungiranye, ntiyanayirekura ngo ijye kwirira udusimba two ku isi (inigwahabiri, imbeba n’ibindi).” Swahiihul Bukhari 3482. Ibi niba ari ku muntu wabangamiye injangwe, byagenda bite yabangamiye abantu? Hadithi yaturutse kwa Ibun Umar yavuze ko Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yuriye Mimbari ihamagara mu ijwi riranguriye igira iti: (Yemwe bantu! Uwabaye umuyisilamu ku rurimi rwe, ariko uko kwemera ntikwinjire mu mutima we; ntimukabangamire abayisilamu cyangwa ngo mubasebye, ntimugakurikirane inenge zabo, kubera ko ukurikiranye inenge z'umuvandimwe we w'umuyisilamu, Allah nawe akurikirana inenge ze (akazishyira ahabona), kandi uwo Allah akurikiranye inenge ze araseba n'ubwo iyo nenge ye yaba iri ku cyo agenderaho. Aravuga ati: Ibun Umar umunsi umwe yitegereje ingoro ya Al Kaabat maze aravuga ati: Mbega ubuhambare ufite n'ubuhambare bw'uko uri ikizira, ariko umwemeramana we arazira bihambaye kwa Allah kukurusha." Yakiriwe na Tirmidhi (2032), na Ibun Hiban (5763). Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: “Uwemera Imana n’umunsi w’imperuka ntakabangamire umuturanyi we. Uwemera Imana n’umunsi w’imperuka ajye yakira neza umushyitsi we. Uwemera Imana n’umunsi w’imperuka ajye avuga ibyiza cyangwa yicecekere.” Swahiihul Bukhari 6018. Hadithi yaturutse kwa Abi Hurayirat (Imana imwishimire) yavuze ko Intumwa y’Imana (Imana imuhe amahoro n’imigisha) yabajije iti: “Ese muzi umuntu washiriwe? Barayisubiza bati “Umuntu washiriwe muri twe ni wawundi udafite ifaranga na rimwe ntagire n’umutungo.” Intumwa y'Imana iravuga iti “Uwashiriwe by’ukuri mu bayoboke banjye ni uzaza ku munsi w’imperuka afite amasengesho, yarasibye yaranatanze amaturo, ariko akaba yaratutse umuntu runaka, akanabeshyera kanaka, akarya umutungo wa kanaka, akanamena amaraso ya kanaka, ndetse agakubita umuntu kanaka. Uwo muntu (wagiriwe nabi) azahabwa bimwe mu bikorwa bye byiza, ndetse na runaka wundi na we ahabwe bimwe mu bikorwa byiza (by’uwo wamuhemukiye). Ibikorwa bye byiza nibishira atarangije kwishyura ibyo agomba abandi, bimwe mu bikorwa byabo bibi bizafatwa bimugerekweho, hanyuma ajugunywe mu muriro.” Yakiriwe na Muslim (2581), Tirmidhi (2418), Ahmad (8029), n'iyi mvugo ni iye.

Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nayo yaravuze iti: "Umuntu yari mu nzira agenda, aza kubona ishami ry’amahwa mu nzira arikuramo, biba impamvu yuko yinjiye mu ijuru." Yakiriwe na Bukhari (652) mu bisobanuro byayo, na Muslim (1914) imeze nkayo, na Ibun Majah (3682), na Ahmad (10432) kandi iyi mvugo ni iyabo bombi. Bityo gukura mu nzira ikibangamira abantu kinjiza ugikoze mu ijuru, none byaba bimeze bite k'ubangamira abantu, akabangiriza ubuzima?

37-Isilamu yaje ije kurinda ubwenge bw'umuntu, inaziririza icyo ari cyo cyose cyabuhungabanya nko kunywa inzoga, ndetse inazamura mu rwego ubwenge kugeza ubwo yabugize shingiro mu kurebwa na nyirabwo n'amategeko, yanabubohoye ingoyi ya za baringa z'ibitarabayeho ndetse n'ibangikanyamana. Muri Isilamu kandi nta mabanga cyangwa se amategeko areba abantu runaka gusa, ahubwo amategeko yayo yose yaje ahuye neza n'imitekerereze mizima, kandi ajyanye n'ubutabera ndetse n'ubugenge.

Isilamu yaje ije kurinda ubwenge bw'umuntu ndetse yanabuhaye agaciro. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: "Mu by’ukuri amatwi, amaso n’umutima, ibyo byose muzabibazwa (uko mwabikoresheje)." [Qur`an 17: 36] Bityo ni itegeko ku muntu kurinda ubwenge bwe, ni nayo mpamvu Isilamu yaziririje inzoga n'ibindi biyobyabwenge- ibyo kuziririza inzoga nabigaragaje mu cyigwa cya (34), ndetse n'indi mirongo myinshi ya Qur'ani ntagatifu, igenda isoza igira iti: "kugira ngo musobanukirwe (mushyire mu gaciro)." [Qur'an 2: 242] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Kandi ubuzima bw’isi nta kindi buri cyo uretse kuba ari umukino no kwinezeza. Ariko ubuturo bwo ku munsi w’imperuka (ijuru) ni bwo bwiza kuri ba bandi batinya (Allah). Ese nta bwenge mugira?) [Qur'an 6: 32]. Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Mu by’ukuri twahishuye Qur’an mu (rurimi) rw’Icyarabu kugira ngo musobanukirwe.) [Qur'an 12: 2] Allah kandi yagaragaje ko kuyoboka no kugira ubugenge, nta bandi byungura usibye abatekereza bafite ubwenge. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Allah aha ubushishozi uwo ashaka, kandi uhawe ubushishozi aba ahawe ibyiza byinshi. Ndetse nta bazirikana (ibyo) uretse abafite ubwenge.) [Qur'an 2: 269]

Niyo mpamvu Isilamu yagize ubwenge ishingiro mu kurebwa na nyirabwo n'amategeko. Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: "Ikaramu yarahagaritswe ku bantu batatu: usinziriye kugeza akangutse, ukiri muto kugeza akuze (agaragaje ibimenyetso by'ubukure), umusazi kugeza agize ubwenge." Yakiriwe na Bukhari, Hadithi (5269) imeze nkayo, Abu Dawudi (4402) n'iyi mvugo ni iye, Tirmidhi (1423), A-Nasai mu gitabo cye (A-Sunanil Kubra) (7346), Ahmad (956) harimo itandukaniro rito, Ibun Majah (2042) mu ncamake. Isilamu yanabohoye ubwenge ingoyi ya za baringa z'ibitarabayeho ndetse n'ibangikanyamana. Allah Nyir'ubutagatifu avuga ku bantu babayeho mbere n'uburyo bari batsimbaraye kuri za baringa n'ibitarabayeho, no kutemera ukuri bwaturutse kwa Allah: (Uko ni na ko byagenze mbere; nta muhanuzi n’umwe twohereje mu mudugudu mbere yawe (wowe Muhamadi), ngo ibikomerezwa byawo bibure kuvuga biti “Mu by’ukuri twasanze abakurambere bacu ari yo nzira barimo (yo kugaragira ibigirwamana), bityo natwe turabigana.”) [Qur'an 43: 23] Allah Nyir'ubutagatifu nanone avuga ku mukunzi we Ibrahim (Amahoro amubeho) ko yabwiye abantu be ati: "(Wibuke) ubwo yabwiraga se ndetse n’abantu be ati “Ibi ni bigirwamana ki muhora musenga? (52)” (Baravuga bati “Twasanze abakurambere bacu babisenga.”) [Qur'an 21: 52-53] Niyo mpamvu Isilamu yaje, itegeka abantu kureka kugaragira ibigirwamana, no kwitandukanya na za baringa n'ibindi bintu bitabayeho bakomoraga ku babyeyi babo na ba sekuru baboo, inategeka gukurikira inzira y'Intumwa z'Imana n'abahanuzi bayo (Amahoro ababeho).

Muri Isilamu kandi nta mabanga cyangwa se amategeko areba abantu runaka gusa, atareba abandi Ally Ibun Abi Twalib (Imana imwishimire), wari mwene se wabo w'Intumwa y'Imana (Imana imuhe amahoro n'imigisha), akaba yari n'umukwe wayo yarabajijwe ati: Ese Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaba hari ikintu yagize umwihariko kuri mwe? Arasubiza ati: Intumwa y'Imana nta na kimwe yigeze igira umwihariko kuri bamwe kitari rusange ku bantu bose, keretse nk'icyaba kiri mu rwubati rw'inkota yanjye iyi. Aravuga ati: Nuko asohora urwandiko rwanditseho aya magambo: Allah yavumye ubagira ikindi kitari Allah, Allah yavumye uwiba imbago z'ubutaka, Allah yavumye uvuma umubyeyi we (uba impamvu yo kumuvuma), Allah yavumye uhishira umunyabihimbano." Swahiih Muslim 1978 Amategeko ya Isilamu yose kandi yaje ahuye neza n'imitekerereze mizima, kandi agendanye n'ubutabera n'ubushishozi.

38- Abayoboke b'amadini y'ibinyoma ntibasobanukirwa ukuvuguruzanya kuyarimo ndetse n'ibindi bitajyanye n'ubwenge, abayobozi b'ayo madini bateye urujijo mu bayoboke babo bababwira ko idini riri hejuru y'ubwenge, kandi ko ubwenge nta ruhare bugira mu gusobanukirwa idini. Nyamara Isilamu yo ifata idini nk'urumuri rumurikira ubwenge inzira. Bityo abanyamadini y'ibinyoma bashaka ko umuntu yareka gutekereza akabakurikira, mu gihe Isilamu yo ishaka ko ubwenge bw'umuntu bukanguka, akamenya ukuri kw'ibintu uko bimeze.

Abayoboke b'amadini y'ibinyoma ntibasobanukirwa ukuvuguruzanya kuyarimo ndetse n'ibindi bitajyanye n'ubwenge, abayobozi b'ayo madini bateye urujijo mu bayoboke babo bababwira ko idini riri hejuru y'ubwenge, kandi ko ubwenge nta ruhare bugira mu gusobanukirwa idini. Nyamara Isilamu yo ifata idini nk'urumuri rumurikira ubwenge inzira. Bityo abanyamadini y'ibinyoma bashaka ko umuntu yareka gutekereza akabakurikira, mu gihe Isilamu yo ishaka ko ubwenge bw'umuntu bukanguka, akamenya ukuri kw'ibintu uko bimeze. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Nk’uko twahishuriye Intumwa zakubanjirije, yewe Muhamadi) ni na ko twaguhishuriye Qur’an ku bw’itegeko ryacu. Mbere yo guhishurirwa ntabwo wari uzi igitabo (Qur’an), ndetse nta n’ubwo wari usobanukiwe ukwemera. Ariko (Qur’an) twayigize urumuri tuyoboresha abo dushaka mu bagaragu bacu. Mu by’ukuri wowe uyobora (abantu) inzira igororotse;) [Qur'an 42: 52] Bityo ubutumwa bwa Allah, bukubiyemo gihamya n'ibimenyetso biyobora ubwenge buzima ku kuri biharanira iteka kumenya, ndetse no kukwemera. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Yemwe bantu! Mu by’ukuri, mwagezweho n’ikimenyetso (Intumwa Muhamadi) giturutse kwa Nyagasani wanyu; kandi twabahishuriye urumuri rugaragara (Qur’an). [Qur'an 4: 174] Bityo Allah Nyir'ubutagatifu arashaka ko umuntu abaho ari mu rumuri rwo kuyoboka n'ubumenyi, ndetse n'ukuri, naho ibigirwamana n'amashitani byo birashaka ko umuntu ahama mu mwijima w'ubuhakanyi, n'ubujiji ndetse n'ubuyobe. AllahNyir'ubutagatifu aragira ati: (Allah ni umukunzi wa ba bandi bemeye; abakura mu mwijima (w’ubuhakanyi) abaganisha mu rumuri (rw’ukwemera). Naho ba bandi bahakanye, abakunzi babo ni ibigirwamana; bibakura mu rumuri bibaganisha mu mwijima.) [Qur'an 2: 257]

39-Isilamu kandi iha agaciro ku buryo bukomeye ubumenyi bw'ukuri, ikanashishikariza gukora ubushakashatsi buzira amarangamutima, ikanahamagarira gushishoza no kwitekerezaho kuri twe, ku isanzure ndetse no ku bidukikije, kandi n'ibivuye mu bushakashatsi bwizewe ntibijya binyuranya na Isilamu.

Isilamu kandi iha agaciro ku buryo bukomeye ubumenyi bw'ukuri, ikanashishikariza gukora ubushakashatsi buzira amarangamutima, ikanahamagarira gushishoza no kwitekerezaho kuri twe, ku isanzure ndetse no ku bidukikije, kandi n'ibivuye mu bushakashatsi bwizewe ntibijya binyuranya na Isilamu. (Allah azamura mu ntera abemeye n’abahawe ubumenyi muri mwe. Kandi Allah ni Umumenyi uhebuje w’ibyo mukora.) [Qur'an 58: 11] Allah yanafashe ubuhamya bw'abamenyi abuhuza n'ubwe ndetse n'ubw'abamalayika ku gitangwaho ubuhamya gihambaye kuruta ibindi. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Allah yahamije ko nta yindi mana ikwiye gusengwa by’ukuri uretse We. Abamalayika n’abafite ubumenyi na bo barabihamya; We ugenga ubutabera. Nta yindi mana ikwiriye gusengwa by’ukuri uretse We, Nyiricyubahiro bihebuje, Nyirubugenge buhambaye.) [Qur'an 3: 18] Ibi ni ibigaragaza umwanya ukomeye abamenyi bafite muri Isilamu, ndetse nta n'ikindi Allah yategetse Intumwa ye Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha) guhora yiyungura nk'ubumenyi. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: “Nyagasani wanjye! Nyongerera ubumenyi.” [Qur'an 20: 114] Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nayo yaravuze iti: “Uzafata inzira agiye gushaka ubumenyi Imana imworohereza inzira igana mw’ijuru, Kandi abamalayika bamutwikiriza amababa yabo bishimiye ibyo arimo akora, Kandi muby’ukuri umumenyi asabirwa imbabazi nibiri mukirere, Ndetse nibiri mw’isi kugeza ku samaki zo mu nyanja. Ibyiza by’umumenyi ku bandi bagaragu ni nk’ibyiza by’ukwezi ku zindi nyenyeri, نandi mu by’ukuri abamenyi ni abasigire b’intumwa , kandi Intumwa ntizizungurwa amadinari cyangwa amadirihamu (amafaranga) ahubwo zizungurwa ubumenyi. Ubufashe aba afashe amahirwe ahambaye.” Yakiriwe na Abu Dawud (3641), Tirmidhi (2682), Ibun Majah (223) n'iyi mvugo ni iye, na Ahmad (21715).

Isilamu kandi ishishikariza gukora ubushakashatsi buzira amarangamutima , ikanahamagarira gushishoza no kwitekerezaho kuri twe, ku isanzure ndetse no ku bidukikije. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Vuba aha) tuzabereka ibimenyetso byacu mu isanzure ndetse no muri bo ubwabo, kugeza ubwo bagaragarijwe ko iyi (Qur’an) ari ukuri. Ese ntibihagije kuba Nyagasani wawe ari We muhamya wa buri kintu?) [Qur'an 41: 53] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Ese ntibitegereza ubwami bw’ibirere n’isi, n’ibyo Allah yaremye, ndetse n’uko bishoboka ko iherezo ry’ubuzima bwabo ryegereje? None se ni ayahe magambo (aburira) bakwemera nyuma y’aya (Qur’an)? [Qur'an 7: 185] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Ese (abahakanyi) ntibatambagira isi ngo barebe uko iherezo ry’abababanjirije ryagenze? Bari abanyembaraga kubarusha, banahinga isi kubarusha bakanayibyaza umusaruro, ndetse bakanayubaka kurusha uko bo bayubaka. Banagezweho n’Intumwa zabo zibazaniye ibimenyetso bigaragara (ariko barazihinyura, maze Allah arabarimbura). Allah ntiyigeze abarenganya, ahubwo ni bo ubwabo bihemukiye.) [Qur'an 30: 9]

Ibivuye mu bushakashatsi bwizewe ntibijya binyuranya na Isilamu, turatanga urugero rumwe Qur'an yavuze ku birwerekeye mu buryo burebure mbere y'imyaka irenga igihumbi na magana ane, ariko Siyansi yarumenye nyuma, maze ibivuye muri ubwo bushakashatsi biza bihuye neza n'ibyavuzwe muri Qur'an ntagatifu, ari rwo iremwa ry'umwana ukiri mu nda ya nyina. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Kandi mu by’ukuri twaremye umuntu (Adamu) tumukomoye mu ibumba ry’umwimerere.) (Maze tumuha kororoka (kw’abamukomokaho) binyuze mu ntanga (twashyize) mu cyicaro gitekanye (nyababyeyi), (Hanyuma intanga (tuyiremamo) urusoro rw’amaraso, hanyuma (tururemamo) ikinyama, muri icyo kinyama turemamo amagufa, maze amagufa tuyambika umubiri, hanyuma (duhuhamo roho) tugihindura ikindi kiremwa (kigaragaza ishusho). Bityo, ubutagatifu ni ubwa Allah, Umuremyi uhebuje.) [Qur'an 23: 12-14]

40-Ku munsi w'imperuka, Allah ntazakira cyangwa se ngo ahembere igikorwa cyakozwe n'uwo ari we wese cyeretse icyakozwe n'uwemeye Allah akanamwumvira, agahamya ukuri kw'ibyo Intumwa za Allah zazanye. Kandi Allah mtazakira amasengesho cyeretse ayo yategetse, none ni gute umuntu ahakana Allah, hanyuma akiringira ko azamugororera? Nta n'ubwo Allah azemera ukwemera kw'uwo ari we wese mu bantu cyeretse abanje kwemera abahanuzi bose (Amahoro ababeho), ndetse akanemera ubutumwa bw'Intumwa Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha).

Ku munsi w'imperuka, Allah ntazakira cyangwa se ngo ahembere igikorwa cyakozwe n'uwo ari we wese cyeretse icyakozwe n'uwemeye Allah akanamwumvira, agahamya ukuri kw'ibyo Intumwa za Allah zazanye. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Ushaka umunezero wo ku isi utaramba, twihutira kuyimuheramo ibyo dushaka (kandi tukabiha) uwo dushaka. Nyuma y’ibyo, twamugeneye umuriro wa Jahanamu azinjiramo asuzuguritse (kandi) yirukanywe (mu mpuhwe za Allah). (N’uzashaka imperuka akanayiharanira uko bikwiye kandi akaba ari n’umwemeramana; abo umuhate wabo uzashimwa (na Allah anabibahembere). [Qur'an 17: 18-19] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: "Bityo, uzakora ibikorwa byiza akaba ari umwemeramana, ibikorwa bye ntibizaburizwamo. Kandi mu by’ukuri tubimwandikira (mu gitabo cy’ibikorwa bye)." [Qur'an 21: 94] Kandi Allah ntazakira amasengesho cyeretse ayo yategetse. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Bityo, uwiringiye kuzahura na Nyagasani we, ajye akora ibikorwa byiza, kandi ntazagire ikindi asenga akibangikanyije na Nyagasani we.) [Qur'an 18: 110] Bityo igikorwa nticyatungana cyeretse ari kimwe mu byo Allah yategetse, kandi nyir'ukugikora nawe akacyegurira Allah wenyine, amwemera, ndetse anemera Intumwa ze zose n'abahanuzi bose (Amahoro ababeho). Naho uwo ibikorwa bye bizaba bitameze gutyo, uwo Allah yamuvuzeho agira ati: (Maze twerekere ku bikorwa bakoze tubigire umukungugu utumuka..) [Qur'an 25: 23.] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Kuri uwo munsi, uburanga bwa bamwe buzaba busuzuguritse,) (Igihe bari ku isi) babaga bakora bashishikaye (basenga ibindi bitari Allah), (ariko ku mperuka) bazaba bananiwe (kandi bafite ikimwaro) (3). Bazajya mu muriro utwika (bawuhiremo) (4) [Qur'an 88: 2-4] Bityo uburanga bwa bamwe buzaba busuzuguritse kandi ku isi bwaravunitse bukora ariko nta muyoboro uturutse kwa Allah, bityo Allah iherezo ryabo azarigira umuriro, kuko ntabwo ba nyirabwo bakoze ibihuye n'amategeko ya Allah, ahubwo bakoze amasengesho y'imfabusa, bakurikira ababayobeje babahimbiye ayo madini y'ibinyoma. Bityo igikorwa gitunganye cyemerwa kwa Allah ni cya kindi gihuye n'ibyo Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahor n'imigisha) yaje kwigisha, none ni gute umuntu yahakana Allah akiringira ingororano za Allah??

Kandi Allah ntajya yakira ukwemera kw'umwe mu bantu cyeretse yemeye abahanuzi bose (amahoro ababeho), akanemera n'ubutumwa bw'Intumwa Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha), tukaba twaragaragaje zimwe mu ri gihamya mu gika cya (20). (Intumwa (Muhamadi) yemeye ibyo yahishuriwe biturutse kwa Nyagasani wayo ndetse n’abemera (barabyemeye). Bose bemeye Allah, abamalayika be, ibitabo bye n’Intumwa ze; (bavuga bati) “Nta n’imwe turobanura mu Ntumwa ze.” Baranavuga bati “Twumvise kandi twumviye. Turagusaba imbabazi, Nyagasani wacu! Kandi iwawe ni ho byose bizasubira.”) [Qur'an 2: 285] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Yemwe abemeye! Nimwemere Allah, Intumwa ye (Muhamadi), Igitabo (Qur’an) yahishuriye Intumwa ye ndetse n’ibitabo yahishuye mbere. Kandi uzahakana Allah, abamalayika be, ibitabo bye, Intumwa ze ndetse n’umunsi w’imperuka, rwose azaba ayobye bikabije.) [Qur'an 4: 136] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Unibuke (yewe Muhamadi) ubwo Allah yagiranaga n’abahanuzi isezerano rikomeye (rigira riti) “Nimbaha igitabo n’ubushishozi, maze Intumwa (Muhamadi) ikabageraho ishimangira ibyo mufite, mugomba kuzayemera mukanayirengera.” (Allah) aravuga ati “Ese murabyemeye munabigira isezerano ryanjye?” Baravuga bati “Turabyemeye.” Aravuga ati “Ngaho nimubihamye, nanjye ndi kumwe namwe mu babihamya.”) [Qur'an 3: 81]

41-Intego iri mu kohereza ubutumwa bwa Allah ni ukugirango: Idini ry'ukuri ritume umuntu aba akura, bityo akaba umugaragu wiyeguriye Allah Nyagasani w'ibiremwa byose, ndetse bukanamuhora ingoyi y'uburetwa bukorwa n'umuntu cyangwa ikintu cyangwa se baringa. Bityo Isilamu nkuko ubibona, ntigira abantu abatagatifu cyangwa se ngo ibazamure ku rwego batari ho, nta n'ubwo ibagira imana zisengwa.

Intego iri mu kohereza ubutumwa bwa Allah ni ukugirango: Idini ry'ukuri ritume umuntu aba akura, bityo akaba umugaragu wiyeguriye Allah Nyagasani w'ibiremwa byose, ndetse bukanamuhora ingoyi y'uburetwa bukorwa n'umuntu cyangwa ikintu cyangwa se baringa. Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: “Aragowe umugaragu w’amadinari n’amadirihamu ndetse n’imyambaro y’imirimbo! Iyo abihawe arishima atabihabwa ntiyishime.” Yakiriwe na Bukhari 6435. Bityo umuntu nyawe nta wundi yicisha bugufi imbere ye usibye Allah, ntaba umugaragu w'umutungo cyangwa se icyubahiro cyangwa se umwanya runaka, cyangwa se ubwoko runaka. Muri iyi nkuru ikurikira, ni ibigaragarira umusomyi ibyo abantu bari bibereyemo mbere y'ubutumwa (bwa Isilamu) n'ukuntu bahindutse nyuma yaho ?

Ubwo abayisilamu ba mbere bimukiraga i Habasha, umwami waho A-Najashi w'icyo gihe yarababajije ati: "Iri ni dini nyabaki ryatumye mwitandukanya n'abantu bantu, ntimujye no mu ryanjye, cyangwa se n'irindi iryo ari ryo ryose? Dja'afar Ibun Abi Twalib aramusubiza ati: Yewe Mwami! Twari abantu bo mu gihe cy'ubujiji tugaragira ibigirwamana, turya ibyipfishije, dukoze ibibi byose n'ibiteye isoni, tubanira nabi abaturanyi, umunyembaraga arya umunyantege nke muri twe, nuko twari twibereyeho kugeza ubwo Allah yatwohererezaga Intumwa tuzi inkomoko yayo n'ubunyangamugayo bwayo, no kurinda neza indagizo kwayo, n'ubupfura bwayo. Nuko ije iduhamagarira kugaragira Imana imwe rukumbi, tutayibangikanya n'icyo ari cyo cyose, idutegeka iswala, gutanga amaturo, gusiba igisibo. Aravuga ati: Yamurondoreye amategeko y'ubuyisilamu yose, turamuhinyura, turamwemera, turamukurikira mu byo yazanye, tugaragira Allah wenyine tutamubangikanya n'ibyo ari cyo cyose, tunaziririza ibyo yatuziririje, tunanazirura ibyo yatuziruriye..." Yakiriwe na Ahmad (1740) hamwe n'itandukaniro rito, na Abu Nuaim mu gitabo cye ((Hil'yatul Awliyaa-u)) (1/115) mu magambo macye. Bityo ubuyisilamu nk'uko ubibona ntibugira abantu abatagatifu ngo bubashyire mu rwego batarimo, kandi ntibagira imana zisengwa. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Vuga (yewe Muhamadi) uti “Yemwe abahawe igitabo! Nimuze (duhurize) ku ijambo riboneye hagati yacu namwe; ry’uko tutagomba kugira uwo tugaragira utari Allah, kandi ntitugire icyo tumubangikanya na cyo, ndetse bamwe muri twe ntibazagire abandi ibigirwamana basenga mu cyimbo cya Allah.” Ariko nibabitera umugongo, muvuge muti “Nimuhamye ko twe turi abicisha bugufi (Abayisilamu).”) [Qur'an 3: 64] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Ndetse nta n’ubwo yabategeka kugira abamalayika n’abahanuzi ibigirwamana. Ese yabategeka guhakana nyuma y’uko mubaye Abayisilamu?) [Qur'an 3: 80] Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yaravuze iti: "Ntimuzankabirize nkuko abanaswara bakabirije Ibun Mariyamu, kubera ko njye ndi umugaragu we, ahubwo mujye muvuga ko ndi umugaragu wa Allah nkaba n'intumwa ye." Swahiihul Bukhari 3445.

42-Muri Isilamu, Allah yategetse kwicuza (Tawbat) ari byo: Umuntu kwicuza kuri Nyagasani we, no kureka ibyaha. Isilamu kandi ihanagura ibyaha byakozwe mbere, kandi kwicuza bihanagura ibyaha byabanje, bityo nta mpamvu yo kwemera no kwicuza ibyaha imbere y'abantu.

Muri Isilamu, Allah yategetse kwicuza (Tawbat) ari byo: Umuntu kwicuza kuri Nyagasani we, no kureka ibyaha. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: "...Ndetse mujye mwicuza kwa Nyagasani wanyu mwese, yemwe abemeramana, kugira ngo mukiranuke!" [Qur'an 24: 31] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Ese ntibazi ko Allah ari We wakira ukwicuza kw’abagaragu be, ndetse akanakira amaturo (Zakat), kandi ko Allah ari We Uwakira ukwicuza, Nyirimbabazi?) [Qur'an 9: 104] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Ni na We wakira ukwicuza kw’abagaragu be, akanababarira ibibi. Kandi azi neza ibyo mukora.) [Qur'an 42: 25] Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) nayo yaravuze iti: "Allah yishimira cyane ukwicuza k’umwe mu bagaragu be igihe ayicujijeho, kurusha uko umwe muri mwe yakwishimira kugaruka kw’ingamiya ye yagenderagaho mu butayu bukomeye yari yamutorotse ihetse ibiribwa bye n’ibinyobwa bye, nuko akiheba ko atakiyibonye, maze akajya munsi y’igiti akaryama mu gicucu cyacyo yihebye, mu gihe akiri muri uko kwiheba akabona imuhagaze imbere, akayifata imigozi, maze akavugishwa kubera ibyishimo byinshi ati "Mana, wowe uri umugaragu wanjye, nanjye ndi Nyagasani wawe!" agakosa kubera ibyishimo byinshi.” Swahiih Muslim 2744.

Isilamu kandi ihanagura ibyaha byakozwe mbere, kandi kwicuza bihanagura ibyaha byabanje. (Bwira abahakanye ko nibaramuka baretse (ubuhakanyi), bazababarirwa ibyahise. Ariko nibasubira (mu buhakanyi) mu by’ukuri (bazahanwa) nk’uko byagendekeye abababanjirije.) [Qur'an 8: 38] Allah yahamagariye abanaswara kwicuza, aho yavuze agira ati: (Ese ubwo ntibakwiye kugarukira Allah ngo banamusabe imbabazi? Kandi Allah ni Ubabarira ibyaha, Nyirimpuhwe.) [Qur'an 5:74] Allah yanashishikarije abanyabyaha n'inkozi z'ibibi kwicuza, Allah Nyir'ubutagatifu yaravuze ati: (Vuga (yewe Muhamadi) uti “Yemwe bagaragu banjye mwakabije mu kwihemukira! Ntimukajye mwiheba kuko impuhwe za Allah (zikiriho). Mu by’ukuri Allah ababarira ibyaha byose. Kandi ni Ubabarira ibyaha, Nyirimpuhwe.”) [Qur'an 39: 53] Ubwo Amru Ibun Al Aasw yari afite umugambi wo kuba umuyisilamu yatinye ko ibyaha yakoze mbere y'ubuyisilamu atabibabarirwa, Amru aravuga ati: "Ubwo Allah yashyiraga mu mutima wanjye ubuyisilamu, nagiye ku Ntumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) kugira ngo inshyigikire, hanyuma irambura ukuboko kwayo ndavuga nti: Yewe Ntumwa y'Imana! Ntabwo ndi burambura ukuboko kugeza ubanje kumbabarira ibyaha nakoze mbere y'aha! Amru aravuga ati: Nuko Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) irambwira iti: Yewe Amru! Ese ntiwamenye ko Kwimuka (mu nzira y'Imana) bihanagura ibyaha byabanje? Yewe Amru! Ese ntiwamenye ko kuba umuyisilamu bihanagura ibyaha byabanje?) Yakiriwe na Muslim (121) ku burebure imeze nkayo, na Ahmad (17827) n'iyi mvugo ni iye.

43- Bityo mu buyisilamu, isano riri hagati y'umuntu na Allah ni isano ritarimo umuhuza hagati y'umugaragu na Nyagasani we. Bityo ubuyisilamu bubuza abantu kuba bakishyiriraho ibigirwamana cyangwa se abunganizi ba Allah baba mu byo Allah akora cyangwa se mu gusengwa kwe.

Mu buyisilamu nta kwemera ibyaha imbere y'abantu bicyenewe, kubera ko isano hagati y'umuntu na Allah ari nta muhuza, bityo nta numwe ducyeneye waba umuhuza hagati yawe na Allah, nkuko byabanje mu gika cya (36) cy'uko Allah Nyir'ubutagatifu yahamagariye abantu bose kumwicuzaho, ni nawe wabujije abantu gufata abahanuzi cyangwa se abamalayika bakabagira abahuza hagati ye n'abagaragu be, aho Allah yagize ati: (Ndetse nta n’ubwo yabategeka kugira abamalayika n’abahanuzi ibigirwamana. Ese yabategeka guhakana nyuma y’uko mubaye Abayisilamu?) [Qur'an 3: 80] Isilamu rero nkuko ubibona ibuza ko twafata abantu tukabagira ibigirwamana cyangwa abunganizi ba Allah haba mu bikorwa bye yihariye cyangwa se mu gusengwa kwe, nkuko Allah avuga ku ba naswara yagize ati: (Bafashe abamenyi babo n’abihayimana muri bo ndetse na Masihi (Mesiya) mwene Mariyamu, babagira ibigirwamana babasimbuza Allah, nyamara bari barategetswe kutagira ikindi basenga kitari Imana imwe rukumbi. Nta wundi ukwiye kugaragirwa by’ukuri uretse Yo. Ubutagatifu ni ubwayo, kandi ntaho ihuriye n’ibyo bayibangikanya nabyo.) [Qur'an 9: 31]. Allah Nyir'ubutagatifu kandi yahakaniye abahakanyi kubera ko bishyiriyeho abahuza hagati yabo na we, aho agira ati: (Mumenye ko Allah ari We nyir’idini ritunganye. Naho ba bandi bishyiriyeho ibigirwamana mu cyimbo cye, (baravuga bati) “Nta yindi mpamvu ituma tubisenga itari ukugira ngo bitwegereze Allah.” Mu by’ukuri Allah azabakiranura ku byo batavugagaho rumwe. Rwose Allah ntayobora umunyabinyoma, umuhakanyi wa cyane.) [Qur'an 39:3] Allah yanagaragaje kandi ko ababangikanyamana - bo mu gihe cy'ubujiji- bajyaga bashaka abahuza babo hagati yabo na Allah bavuga ko abo bahuza babegereza Allah.

Iyo kandi Allah abujije abantu kugira abahanuzi cyangwa se abamalayika abahuza hagati ya Allah n'abagaragu be, bivuze ko kubagira abandi batari abo bavuzwe ari bo baherwaho, ni gute bitaba bimeze gutyo kandi abahanuzi n'intumwa (Amahoro ya Allah ababeho) ari bo bihutiraga kwiyegereza Allah. Allah Nyir'ubutagatifu avuga ku bahanuzi n'intumwa yaravuze ati: (Mu by’ukuri bajyaga bihutira gukora ibikorwa byiza, bakadusaba biringiye (impuhwe zacu), bagatinya (ibihano byacu) ndetse banatwibombarikagaho.) [Qur'an 21: 90] Allah Nyir'ubutagatifu nanone aragira ati: (Abo basenga (bababangikanyije na Allah; nka Ezra, Yesu n’abandi biyeguriye Imana) na bo ubwabo (basengaga Allah) bakanashaka uburyo bwo kumwiyegereza, bizera impuhwe ze ndetse bakanatinya ibihano bye. Mu by’ukuri ibihano bya Nyagasani wawe biratinyitse.) [Qur'an 17: 57] Bisobanuye ngo: Babandi musenga mu cyimbo cya Allah, baba abahanuzi cyangwa se abandi bantu bakoze ibikorwa byiza, nabo ubwabo biyegereza Allah bizera impuhwe ze, banatinya ibihano bye, none nigute basengwa mu cyimbo cya Allah?!

44- Mu gusoza iyi nyandiko, turibuka ko abantu mu bihe byabo bitandukanye, n'amoko atandukanye, n'ibihugu bitandukanye, abantu bose muri rusange baratandukanye mu mitekerereze yabo, n'intumbero zabo, batandukanye kandi aho baturuka ndetse no mu bikorwa byabo. Bityo bacyeneye ubayobora, akaberekera, bacyeneye kandi gahunda ibahuriza hamwe, n'umuyobozi ubarinda. Intumwa zose (Amahoro azibeho) zakoraga ibyo zibifashijwemo n'ubutumwa buturutse kwa Allah Nyir'ubutagatifu, zayoboraga abantu kugana inzira y'ibyiza no kuyoboka, zibahuriza ku mategeko ya Allah, zikabakiranuza ukuri, bityo gahunda zabo zigatungana bitewe n'uko bumviye izo ntumwa, no kuba bari begereye ubwo butumwa bwa Allah. Allah yasoresheje ubu butumwa ubutumwa bw'Intumwa Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha), ndetse Allah abugenera kuramba igihe kirekire, anabugira umuyoboro, impuhwe, urumuri no kuyoboka kw'abantu bagana mu nzira ibaganisha kwa Allah.

Mu gusoza iyi nyandiko, turibuka ko abantu mu bihe byabo bitandukanye, n'amoko atandukanye, n'ibihugu bitandukanye, abantu bose muri rusange baratandukanye mu mitekerereze yabo, n'intumbero zabo, batandukanye kandi aho baturuka ndetse no mu bikorwa byabo. Bityo bacyeneye ubayobora, akaberekera, bacyeneye kandi gahunda ibahuriza hamwe, n'umuyobozi ubarinda. Intumwa zose (Amahoro azibeho) zakoraga ibyo zibifashijwemo n'ubutumwa buturutse kwa Allah Nyir'ubutagatifu, zayoboraga abantu kugana inzira y'ibyiza no kuyoboka, zibahuriza ku mategeko ya Allah, zikabakiranuza ukuri, bityo gahunda zabo zigatungana bitewe n'uko bumviye izo ntumwa, no kuba bari begereye ubwo butumwa bwa Allah. Ubwo ubuyobe bwari bumaze kuba bwinshi, n'ubujiji bukwiriye hose, n'ibigirwamana, nibwo Allah yoherezaga Intumwa ye Muhamadi (Imana imuhe amahoro n'imigisha) amuha urumuri n'idini ry'ukuri, kugira ngo akure abantu mu mwijima w'ubuhakanyi n'ubujiji n'ibangikanyamana, abayobore ku kwemera no ku kuyoboka.

45-Niyo mpamvu, nguhamagarira yewe Muntu, ko ukwiye guhaguruka bya nyabyo bizira uburyarya kubera Allah, ukirinda gukurikira buhumyi, n'ibyo wamenyereye, ukanazirikana ko nyuma y'urupfu uzagaruka kwa Nyagasani wawe, ikirebaho, ukareba no mu isanzure no mu bigukikije, bityo nuba umuyisilamu uzagira umunezero hano mu isi no ku munsi w'imperuka. Kandi nushaka kuba umuyisilamu nta kindi usabwa uretse guhamya ko nta wundi ukwiye gusengwa uretse Allah kandi ko Muhamadi ari Intumwa y'Imana, ukitandukanya n'ibindi bigaragirwa bitari Allah, ukemera ko Allah azazura abari mu mva, kandi ko ibarura n'ingororano ari ukuri. Nuhamya ubu buhamya uzaba ubaye umuyisilamu, icyo gihe uzaba utegetswe kugaragira Allah nkuko yabitegetse usali, utanga amaturo, ufunga, ujya gukora umutambagiro igihe uzaba ubishoboye.

Niyo mpamvu, nguhamagarira yewe Muntu, ko ukwiye guhaguruka bya nyabyo bizira uburyarya kubera Allah, ukirinda gukurikira buhumyi, n'ibyo wamenyereye nkuko Allah Nyir'ububtagatifu abiguhamagarira mu mvugo ye agira ati: (Vuga (yewe Muhamadi) uti “Mu by’ukuri ndabakangurira ikintu kimwe nkomeje; ko mwarangwa no kumvira Allah, babiri babiri cyangwa umwe umwe, hanyuma mukanatekereza (ku butumwa bw’Intumwa Muhamadi).” Mugenzi wanyu (Muhamadi) ntabwo ari umusazi. Ahubwo ni umuburizi wanyu (ubaburira) ibihano bikaze (bizabashyikira). [Qur'an 34: 46] Kandi uzirikane ko nyuma y'urupfu rwawe uzasubira kwa Nyagasani wawe, Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Kandi ko nta cyo umuntu azabona (ku munsi w’imperuka) usibye ibyo yashyizemo umuhate,) "Kandi ko umuhate we uzagaragara (ku munsi w’imperuka).(40)" (Maze akazabihemberwa ibihembo byuzuye.) (Kandi ko iherezo (rya buri kintu) ari kwa Nyagasani wawe.) [Qur'an 53: 39-42] Unirebeho ndetse unarebe mu isanzure no mu bigukikije. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Ese ntibitegereza ubwami bw’ibirere n’isi, n’ibyo Allah yaremye, ndetse n’uko bishoboka ko iherezo ry’ubuzima bwabo ryegereje? None se ni ayahe magambo (aburira) bakwemera nyuma y’aya (Qur’an)? [Qur'an 7: 185]

Bityo, ba umuyisilamu azanezerwa hano ku isi no ku mperuka, kandi nushaka kuba umuyisilamu nta kindi bigusaba usibye ko wahamya ko nta yindi mana ikwiye gusengwa by'ukuri uretse Allah kandi ko na Muhamadi ari intumwa ya Allah Ubwo Intumwa y'Imana (Imana iyihe amahoro n'imigisha) yoherezaga Muadhi i Yemeni kugira ngo ahamagarira abantu kuyoboka Isilamu, yaramubwiye ati: “Mu by’ukuri, ugiye mu bantu bahawe igitabo (Abayahudi n’abakirisitu), uzabahamagarire guhamya ko nta yindi mana ibaho uretse Allah, kandi ko Muhamadi ari Intumwa ya Allah . Nibakumvira kubera ibyo, uzabamenyeshe ko Imana yabategetse gusenga amasengesho atanu buri munsi. Nibakumvira kubera ibyo, uzabamenyeshe ko Imana yabategetse gutanga amaturo (Zakat) akurwa mu mitungo y’abakire babo, agahabwa abakene babo. Nibakumvira kubera ibyo, uramenye uzirinde gutwara imitungo yabo baha agaciro” Swahiih Muslim 19 Kandi ugomba kwitandukanya n'ibindi bigaragirwa mu cyimbo cya Allah. Kandi kwitandukanya nabyo ni ryo dini rya Ibrahim (Amahoro ya Allah amubeho) ryo kutabangikanya Allah. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Mu by’ukuri mwagize urugero rwiza kuri Ibrahim n’abari kumwe nawe, ubwo babwiraga abantu babo bati “Rwose twitandukanyije namwe ndetse n’ibyo mugaragira bitari Allah. Turabahakanye, kandi hagati yacu namwe havutse ububisha n’ubugome bihoraho, kugeza ubwo muzemera Allah wenyine.”) [Qur'an 60: 4] Ugomba kwemera kandi ko Allah azazura abari mu mva. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Ibyo ni ibigaragaza ko Allah ari ukuri, kandi ko ari We uha ubuzima ibyapfuye, ndetse ko ari We ushobora byose.) (Kandi ko imperuka izaza nta gushidikanya, ndetse ko Allah azazura abari mu mva.) [Qur'an 22: 6-7] Ukanemera ko ibarura n'ingororano ari ukuri. Allah Nyir'ubutagatifu aragira ati: (Kandi Allah yaremye ibirere n’isi mu kuri, no kugira ngo buri muntu azahemberwe ibyo yakoze, kandi ntibazigera barenganywa.) [Qur'an 45: 22]

Nuramuka uhamije ubu buhamya, uzaba ubaye umuyisilamu, icyo gihe uzaba utegetswe kugaragira Allah nk'uko yabitegetse usali, utanga amaturo, usiba, ndetse unakora umutambagiro mutagatifu uko ubishoboye n'ibindi.

Byanditswe tariki 19-11-1441 Hijiriyat/ 2019.

Byanditswe na Prof. Dr. Muhamadi Ibun Abdullah A-Sahiim

Umwarimu w'iby'imyemerere n'imyizerere mu ishami ry'amasomo ya Kisilamu (ucyuye igihe)

Koleji Nderabarezi- Kaminuza y'Umwami Saudi

Riadh- Ubwami bwa Arabiya Saudite