الإسلام - نبذة موجزة عن الإسلام (مشتملة على الأدلة)

އިސްލާމްދީން

ކީރިތި ޤުރްއާނާއި ނަބަވީ ސުންނަތުގައި އައިސްފައިވާ ގޮތަށް އިސްލާމްދީނާ ބެހޭ ކުރު ޚުލާޞާއެއް

މިއީ އިސްލާމްދީނުގެ ކުރު ތަޢާރަފެއް ހިމެނޭ މުހިއްމު ފޮތެކެވެ. އެއީ އެ ދީނުގެ މުހިއްމު އުޞޫލުތަކާއި، ތަޢުލީމުތަކާއި، ރިވެތި ޞިފަތައް ދީނުގެ އަޞްލު މަޞްދަރުތައްކަމުގައިވާ: ކީރިތި ޤުރްއާނާއި ނަބަވީ ސުންނަތުން ބަޔާންކޮށްދޭ ފޮތެކެވެ. މި ފޮތް އަމާޒުކުރެވިފައިވަނީ ޙާލަތްތައް ތަފާތުވެގެންވާ ގޮތުގެ މައްޗަށް، ކޮންމެ ޒަމާނެއް އަދި ކޮންމެ ތަނެއްގައިވާ، މުސްލިމުންނާއި ޣައިރު މުސްލިމުންނަށް އެމީހުންގެ އަމިއްލަ ބަހުރުވައިންނެވެ.

(ކީރިތި ޤުރްއާނާއި ނަބަވީ ސުންނަތުގެ ދަލީލުތައް އެކުލެވިގެންވާ ކޮޕީ)

1- އިސްލާމްދީނަކީ ހުރިހާ މީސްތަކުންނަށްވާ الله ގެ ރިސާލަތެވެ. ފަހެ އެއީ ރައްބާނީ ރިސާލަތްތައް ޚަތިމްކުރާ، އަބަދަށް ދެމިގެންވާނޭ އިލާހީ ރިސާލަތެވެ:

އިސްލާމްދީނަކީ ހުރިހާ މީސްތަކުންނަށްވާ ﷲ ގެ ރިސާލަތެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ إِلَّا كَآفَّةٗ لِّلنَّاسِ بَشِيرٗا وَنَذِيرٗا وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ﴾  މާނައީ: "އުފާވެރިކަމުގެ ޚަބަރުދެއްވާ ބޭކަލަކު ކަމުގައްޔާއި، ބިރުވެރިކަމުގެ ޚަބަރުދެއްވާ ބޭކަލަކު ކަމުގައި މެނުވީ، ތިމަން އިލާހު، އެންމެހާ މީސްތަކުންގެ ގާތަކަށް ކަލޭގެފާނު ނުފޮނުއްވަމެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، މީސްތަކުންކުރެ ގިނަމީހުން އެކަމެއް ނުދަނެއެވެ." [ސަބައު: 28] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: { قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا} މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންކަލޭގެފާނީ، ތިޔަބައިމީހުން އެންމެންގެ ގާތަށްވާ ﷲ ގެ ރަސޫލާއެވެ." [އަލްއަޢުރާފު: 158] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ قَدۡ جَآءَكُمُ ٱلرَّسُولُ بِٱلۡحَقِّ مِن رَّبِّكُمۡ فَـَٔامِنُواْ خَيۡرٗا لَّكُمۡۚ وَإِن تَكۡفُرُواْ فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمٗا﴾ މާނައީ: "އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! ހަމަކަށަވަރުން ތިޔަބައިމީހުންގެ ރައްބުގެ ޙަޟްރަތުން ޙައްޤު ދީނާއިގެން ރަސޫލާ ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް ވަޑައިގެންފިއެވެ. ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން އީމާންވާށެވެ! އެގޮތް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހެޔޮކަން ބޮޑެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ކާފަރުވާނަމަ (ދަންނައެވެ!) ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން އުޑުތަކާއި ބިމުގައި ވާހާ އެއްޗެއް މިލްކުވެގެންވަނީ ﷲ އަށެވެ. އަދި ހުރިހާ ކަމެއް ދެނެވޮޑިގެންވާ، ޙަކީމުވަންތަ އިލާހުކަމުގައި ﷲ ވޮޑިގެންވެއެވެ." [އައްނިސާއު: 170]

އިސްލާމްދީނަކީ އަބަދަށް ދެމިގެންވާނޭ އިލާހީ ރިސާލަތެވެ. އަދި އެއީ ރައްބާނީ ރިސާލަތްތަކުގެ ޚާތިމާއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَآ أَحَدٖ مِّن رِّجَالِكُمۡ وَلَٰكِن رَّسُولَ ٱللَّهِ وَخَاتَمَ ٱلنَّبِيِّـۧنَۗ وَكَانَ ٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٗا﴾ މާނައީ: "ތިޔަބައިމީހުންގެ ބޮޑެތި ފިރިހެނުންގެ ތެރެއިން އެކެއްގެވެސް ބަފައިކަލަކު ކަމުގައި މުޙައްމަދުގެފާނު ނުވެއެވެ. އެހެނެއްކަމަކު (އެކަލޭގެފާނީ) ﷲ ގެ ރަސޫލާއެވެ. އަދި ނަބީކަން ޚަތިމުކުރެއްވި ކަލޭގެފާނުވެސްމެއެވެ. އަދި ކޮންމެ ކަމެއްމެ މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ކަލަކުކަމުގައި ﷲ ވޮޑިގެންވެއެވެ." [އަލްއަޙްޒާބު: 40].

2- އިސްލާމްދީނަކީ ވަކި ނަސްލަކަށް ނުވަތަ ޤައުމަކަށް ޚާއްޞަ ދީނެއް ނޫނެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، އެއީ ހުރިހާ މީސްތަކުންނަށްޓަކައިވާ الله ގެ ދީނެވެ:

އިސްލާމްދީނަކީ ވަކި ނަސްލަކަށް ނުވަތަ ޤައުމަކަށް ޚާއްޞަ ދީނެއް ނޫނެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، އެއީ ހުރިހާ މީސްތަކުންނަށްޓަކައިވާ الله ގެ ދީނެވެ. އަދި ކީރިތި ޤުރްއާނުގައިވާ އެންމެ ފުރަތަމަ އަމުރުފުޅަކީ، އެކަލާނގެ މި ވަޙީ ބަސްފުޅެވެ: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱعۡبُدُواْ رَبَّكُمُ ٱلَّذِي خَلَقَكُمۡ وَٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ﴾ މާނައީ: "އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ރައްބަށް ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަން (ޚާލިޞް) ކުރާށެވެ! އެ އިލާހީ ތިޔަބައިމީހުންނާއި ތިޔަބައިމީހުންގެ ކުރިން އުޅުނު މީސްތަކުންވެސް ޚަލްޤުކުރެއްވި އިލާހެވެ. (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުން ތަޤުވާވެރިވުމަށްޓަކައެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 21] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱتَّقُواْ رَبَّكُمُ ٱلَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفۡسٖ وَٰحِدَةٖ وَخَلَقَ مِنۡهَا زَوۡجَهَا وَبَثَّ مِنۡهُمَا رِجَالٗا كَثِيرٗا وَنِسَآءٗۚ ﴾ މާނައީ: "އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ރައްބަށް ތިޔަބައިމީހުން ތަޤުވާވެރިވާށެވެ! އެ އިލާހީ އެންމެ ނަފްސަކުން ތިޔަބައިމީހުން ޚަލްޤުކުރެއްވި އިލާހެވެ. އަދި އެ ނަފްސުގެ ކިބައިން އޭގެ އަނެއް ޖިންސު ޚަލްޤުކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެ ދެކަނބަލުންގެ ކިބައިން ގިނަ ފިރިހެނުންނާއި ގިނަ އަންހެނުން ފެތުރުއްވިއެވެ." [އައްނިސާއު: 1] އަދި އިބްނު ޢުމަރު رضي الله عنهما ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ، މައްކާ ފަތަޙަ ކުރެވުނު ދުވަހު މީސްތަކުންނަށް ޚުޠުބާ ދެއްވާ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! ހަމަކަށަވަރުން ﷲ ތިޔަބައިމީހުންގެ ކިބައިން ޖާހިލިއްޔަތުގެ ކިބުރުވެރިކަމާއި، ކާބަފައިންނާމެދު ބޮޑާވެ ފަޚުރުވެރިވުން ގެންދަވައިފިއެވެ. ފަހެ މީސްތަކުންނީ ދެ މީހެކެވެ: ﷲ އަށް ކަރާމާތްތެރިވެ މާތްވެގެންވާ ތަޤުވާވެރި ހެޔޮ މީހެކެވެ. އަދި ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުގައި އަގެއްނެތި ދަށްވެގެންވާ އަބާއްޖަވެރި ނުބައި މީހެކެވެ. އަދި މީސްތަކުންނީ އާދަމުގެ ދަރީންނެވެ. އަދި ﷲ އާދަމުގެފާނު އުފެއްދެވީ ވެލިންނެވެ. ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ} މާނައީ: "އޭ މީސްތަކުންނޭވެ. ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންއިލާހު ތިޔަބައިމީހުން ހެއްދެވީ، ފިރިހެނަކާއި އަންހެނެއްގެ ކިބައިންނެވެ. އަދި ތިމަންއިލާހު، ތިޔަބައިމީހުން އެކަކު އަނެކަކު ދެނެގަތުމަށް ޓަކައި، ތަފާތު ޤައުމުތަކަށާއި، ޤަބީލާތަކަށް ލެއްވީމެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުގައި ތިޔަބައިމީހުން ކުރެ އެންމެ މާތްކަން ބޮޑީ، ތިޔަބައިމީހުން ކުރެ އެންމެ ތަޤުވާވެރި މީހާއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ، މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ، ޚަބީރުވަންތަ އިލާހެވެ."" [އަލްޙުޖްރާތު: 13] ރިވާކުރެއްވީ އައްތިރްމިޛީ، ނަންބަރު 3270 ގައެވެ. އަދި މަތިވެރިވެގެންވާ ޤުރްއާނުގެ އަމުރުފުޅުތަކުގައި، ނުވަތަ މާތްވެގެންވާ ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަމުރުފުޅުތަކުގައި، އެބައެއްގެ ނަސްލަށް، ނުވަތަ ޤައުމިއްޔަތަށް، ނުވަތަ ޖިންސަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، ވަކި ޤައުމަކަށް ނުވަތަ ޖަމާޢަތަކަށް ޚާއްޞަ ތަޝްރީޢެއް ތިބާއަށް ނުފެންނާނެއެވެ.

3. އިސްލާމްދީނަކީ ކުރީގެ ނަބިއްޔުންނާއި ރަސޫލުން عليهم الصلاة والسلام އެބޭކަލުންގެ ޤައުމުތަކަށް ގެންނެވި ރިސާލަތުތައް ފުރިހަމަކުރުމަށް އައި އިލާހީ ރިސާލަތެވެ.

އިސްލާމްދީނަކީ ކުރީގެ ނަބިއްޔުންނާއި ރަސޫލުން عليهم الصلاة والسلام އެބޭކަލުންގެ ޤައުމުތަކަށް ގެންނެވި ރިސާލަތުތައް ފުރިހަމަކުރުމަށް އައި އިލާހީ ރިސާލަތެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ ۞ إِنَّآ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ كَمَآ أَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰ نُوحٖ وَٱلنَّبِيِّـۧنَ مِنۢ بَعۡدِهِۦۚ وَأَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰٓ إِبۡرَٰهِيمَ وَإِسۡمَٰعِيلَ وَإِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَ وَٱلۡأَسۡبَاطِ وَعِيسَىٰ وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَٰرُونَ وَسُلَيۡمَٰنَۚ وَءَاتَيۡنَا دَاوُۥدَ زَبُورٗا﴾ މާނައީ: "ނޫޙުގެފާނަށާއި އެކަލޭގެފާނުގެ ފަހުން ވަޑައިގެންނެވި ނަބީބޭކަލުންނަށް، ތިމަންއިލާހު ވަޙީ އިއްވެވި ފަދައިން، ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންއިލާހު ކަލޭގެފާނަށްވެސް ވަޙީ އިއްވެވީމެވެ. އަދި އިބްރާހީމުގެފާނަށާއި އިސްމާޢީލުގެފާނަށާއި އިސްޙާޤުގެފާނަށާއި ޔަޢުޤޫބުގެފާނަށާއި އަސްބާޠުންނަށާއި ޢީސާގެފާނަށާއި އައްޔޫބުގެފާނަށާއި ޔޫނުސުގެފާނަށާއި ހާރޫނުގެފާނަށް އަދި ސުލައިމާނުގެފާނަށްވެސް ތިމަންއިލާހު ވަޙީ އިއްވެވީމެވެ. އަދި ދާވޫދުގެފާނަށް ތިމަންއިލާހު ޒަބޫރު ދެއްވީމެވެ." [އައްނިސާއު: 163] އަދި ﷲ، އެކަލާނގެ ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ އަށް ވަޙީކުރެއްވި މި ދީނަކީ، އިސްވެދިޔަ ނަބިއްޔުންނަށް އެކަލާނގެ ޝަރުޢުކުރައްވައި، އަދި އެކަމަށް އެބޭކަލުންނަށް ވަޞިއްޔަތްކުރެއްވި ދީނެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿۞ شَرَعَ لَكُم مِّنَ ٱلدِّينِ مَا وَصَّىٰ بِهِۦ نُوحٗا وَٱلَّذِيٓ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ وَمَا وَصَّيۡنَا بِهِۦٓ إِبۡرَٰهِيمَ وَمُوسَىٰ وَعِيسَىٰٓۖ أَنۡ أَقِيمُواْ ٱلدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُواْ فِيهِۚ كَبُرَ عَلَى ٱلۡمُشۡرِكِينَ مَا تَدۡعُوهُمۡ إِلَيۡهِۚ ٱللَّهُ يَجۡتَبِيٓ إِلَيۡهِ مَن يَشَآءُ وَيَهۡدِيٓ إِلَيۡهِ مَن يُنِيبُ﴾ މާނައީ: "ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި އެ އިލާހު ޝަރުއު ކުރެއްވި ދީނަކީ، އެ އިލާހު ނޫޙުގެފާނަށް ވަޞިއްޔަތް ކުރެއްވި ދީނެވެ. އަދި ތިމަން އިލާހު ކަލޭގެފާނަށްވެސް ވަޙީކުރެއްވި ދީނެވެ. އަދި އިބްރާހީމްގެފާނަށާއި، މޫސާގެފާނަށާއި، ޢީސާގެފާނަށްވެސް ވަޞިއްޔަތް ކުރެއްވި ދީނެވެ. (އެ ވަޞިއްޔަތަކީ) ތިޔަބައިމީހުން ދީން ޤާއިމު ކުރާށެވެ. އަދި އޭގައި ތިޔަބައިމީހުން ބައިބައި ނުވާށެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އެ ކަމަކަށް ތިޔަ ގޮވައިލާ ކަންތައް، މުޝްރިކުންގެ މައްޗަށް ބޮޑު ކަމަކަށް ވިއެވެ. ﷲ، އެ އިލާހު އިރާދަކުރައްވާ އަޅަކު އެކަމަށް ޚިޔާރު ކުރައްވައެވެ. އަދި އެ އިލާހަށް (ތައުބާވެ) ރުޖޫޢަވާ މީހާއަށް ތެދުމަގު ދައްކަވައެވެ." [އައްޝޫރާ: 13] އަދި ﷲ، އެކަލާނގެ ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ އަށް ވަޙީކުރެއްވި މިދީނަކީ: އޭގެ ކުރިންވީ އިލާހީ ފޮތްތައް ކަމުގައިވާ ތަޥްރާތާއި އިންޖީލު (އެ ދެފޮތް ތަޙްރީފުކޮށް ބަދަލުކުރެވުމުގެ ކުރިން) ތެދުކުރުމެކެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَٱلَّذِيٓ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ هُوَ ٱلۡحَقُّ مُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِۗ إِنَّ ٱللَّهَ بِعِبَادِهِۦ لَخَبِيرُۢ بَصِيرٞ ﴾ މާނައީ: "އަދި ތިމަންއިލާހު ކަލޭގެފާނަށް ފޮތުގެ ތެރެއިން ވަޙީކުރެއްވި އެއްޗަކީ، ޙައްޤު ތެދެވެ. އޭގެ ކުރިމަތީގައިވާ ތަކެތި ތެދުކުރަނިވި ގޮތުގައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ، އެ އިލާހުގެ އަޅުތަކުންގެ ޙާލުތައް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ، ބައްލަވާވޮޑިގެންވާ އިލާހެވެ." [ފާޠިރު: 31]

4- ސަލާމްލެއްވި ނަބިއްޔުންގެ ދީނަކީ އެއް ދީނެކެވެ. އަދި އެބޭކަލުންގެ ޝަރީޢަތްތައްވަނީ ތަފާތުވެގެންނެވެ:

ސަލާމްލެއްވި ނަބިއްޔުންގެ ދީނަކީ އެއް ދީނެކެވެ. ނަމަވެސް، އެބޭކަލުންގެ ޝަރީޢަތްތައްވަނީ ތަފާތުވެގެންނެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَأَنزَلۡنَآ إِلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ بِٱلۡحَقِّ مُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ وَمُهَيۡمِنًا عَلَيۡهِۖ فَٱحۡكُم بَيۡنَهُم بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُۖ وَلَا تَتَّبِعۡ أَهۡوَآءَهُمۡ عَمَّا جَآءَكَ مِنَ ٱلۡحَقِّۚ لِكُلّٖ جَعَلۡنَا مِنكُمۡ شِرۡعَةٗ وَمِنۡهَاجٗاۚ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ لَجَعَلَكُمۡ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗ وَلَٰكِن لِّيَبۡلُوَكُمۡ فِي مَآ ءَاتَىٰكُمۡۖ فَٱسۡتَبِقُواْ ٱلۡخَيۡرَٰتِۚ إِلَى ٱللَّهِ مَرۡجِعُكُمۡ جَمِيعٗا فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ فِيهِ تَخۡتَلِفُونَ ﴾ މާނައީ: "އަދި ތިމަންއިލާހު ޙައްޤު ގޮތުގައި ކަލޭގެފާނަށް ފޮތް ބާވައިލެއްވީމެވެ. އޭގެ ކުރިން ބާވައިލެއްވި ފޮތްތަކުގައިވާ ތަކެތި ތެދުކުރަނިވި ގޮތުގައެވެ. އަދި އެ ފޮތްތަކުގެ މައްޗަށް ހެކިވަނިވި ބާރުހިންގަނިވި ފޮތެއް ކަމުގައެވެ. ފަހެ، ކަލޭގެފާނު އެއުރެންގެ މެދުގައި ﷲ ބާވައިލެއްވި ގޮތަށް ޙުކުމް ކުރައްވާށެވެ. އަދި ކަލޭގެފާނުގެ އަރިހަށް އައިސްފައިވާ ޙައްޤު ދޫކޮށްލައްވައި، އެއުރެންގެ އަމިއްލަ އެދުންތަކަށް ކަލޭގެފާނު ތަބަޢަވެވަޑައިނުގަންނަވާށެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ކޮންމެ ބަޔަކަށްމެ ތިމަންއިލާހު ޝަރީޢަތަކާއި، މަންހަޖެއް ލެއްވީމެވެ. އަދި ﷲ އިރާދަކުރެއްވިނަމަ، ތިޔަބައިމީހުން އެއް އުއްމަތެއް ކަމުގައި ލެއްވީސްކަން ކަށަވަރެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވި ކަންތައްތަކާމެދު، ތިޔަބައިމީހުން އިމްތިޙާނު ކުރެއްވުމަށްޓަކައެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ހެޔޮކަންތައްތައް ކުރުމަށް ކުރިއަރާ އަވަސްވެގަންނާށެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އެންމެން އެނބުރި ދިއުންއޮތީ ﷲ ގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން އެކަމެއްގައި ޚިލާފުވަމުން އައި ކަންތައްތަކުގެ ޚަބަރު، އެއިލާހު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވާނެއެވެ." [އަލްމާއިދާ: 48]. އަދި ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ދުނިޔެއާއި އާޚިރަތުގައި މަރްޔަމުގެފާނުގެ ދަރިކަލުން ޢީސާގެފާނާ މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން އެންމެ ޙައްޤުވެގެންވާ ފަރާތަކީ ތިމަންކަލޭގެފާނެވެ. އަދި ނަބިއްޔުންނަކީ އެއްބަފާ އަޚުންތަކެކެވެ. އެބޭކަލުންގެ މައިން ތަފާތެވެ. އެބޭކަލުންގެ ދީން އެކައްޗެކެވެ." ަރިވާކުރެއްވީ އަލް-ބުޚާރީއެވެ. (3443).

5- އިސްލާމްދީން ގޮވާލަނީ - ހުރިހާ ނަބިއްޔުން؛ ނޫޙު، އިބްރާހީމް، މޫސާ، ސުލައިމާނު، ދާވޫދު އަދި ޢީސާ عليهم السلام ވެސް - ގޮވާލެއްވި ފަދައިން: ރައްބަކީ ޚާލިޤުވަންތަ، ރިޒުޤު ދެއްވާ، ދިރުން ދެއްވާ، މަރު ގެންނަވާ، ރަސްކަން މިލްކުވެގެންވާ އިލާހު، ﷲ ކަމަށް އީމާންވުމަށެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ ކަންކަން ތަދުބީރު ކުރައްވާ އިލާހެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ އޯގާވަންތަ ރަޙީމްވަންތަ އިލާހެވެ.

އިސްލާމްދީން ގޮވާލަނީ - ހުރިހާ ނަބިއްޔުން؛ ނޫޙު، އިބްރާހީމް، މޫސާ، ސުލައިމާނު، ދާވޫދު އަދި ޢީސާ عليهم السلام ވެސް - ގޮވާލެއްވި ފަދައިން: ރައްބަކީ ޚާލިޤުވަންތަ، ރިޒުޤު ދެއްވާ، ދިރުން ދެއްވާ، މަރު ގެންނަވާ، ރަސްކަން މިލްކުވެގެންވާ އިލާހު، ﷲ ކަމަށް އީމާންވުމަށެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ ކަންކަން ތަދުބީރު ކުރައްވާ އިލާހެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ އޯގާވަންތަ ރަޙީމްވަންތަ އިލާހެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱذۡكُرُواْ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡۚ هَلۡ مِنۡ خَٰلِقٍ غَيۡرُ ٱللَّهِ يَرۡزُقُكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِۚ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ فَأَنَّىٰ تُؤۡفَكُونَ ﴾ މާނައީ: "އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށްވާ ﷲ ގެ ނިޢުމަތް ހަނދުމަކުރާށެވެ! اللَّه މެނުވީ ތަކެތި ހައްދަވާ، އުޑާއި ބިމުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ރިޒްޤުދެއްވާ ކަލަކު ވޭހެއްޔެވެ؟ އެކަލާނގެ މެނުވީ (ޙައްޤުވެގެންވާ) އިލާހަކު ނުވެއެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން (އީމާންކަމާއި ޙައްޤުން) އެއްކިބާވެގަންނަނީ ކޮންފަދައަކުން ހެއްޔެވެ؟" [ފާޠިރު: 3] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿قُلۡ مَن يَرۡزُقُكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِ أَمَّن يَمۡلِكُ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡأَبۡصَٰرَ وَمَن يُخۡرِجُ ٱلۡحَيَّ مِنَ ٱلۡمَيِّتِ وَيُخۡرِجُ ٱلۡمَيِّتَ مِنَ ٱلۡحَيِّ وَمَن يُدَبِّرُ ٱلۡأَمۡرَۚ فَسَيَقُولُونَ ٱللَّهُۚ فَقُلۡ أَفَلَا تَتَّقُونَ ﴾ މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ: އުޑުންނާއި ބިމުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ރިޒްޤު ދެއްވަނީ ކޮން ފަރާތެއްހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ އިވުމާއި ފެނުން މިލްކު ވެގެންވަނީ ކޮން ފަރާތަކަށްހެއްޔެވެ؟ އަދި މަރުވެފައިވާ ތަކެތިން ދިރޭތަކެތި ނެރުއްވައި، ދިރޭތަކެތިން މަރުވެފައިވާ ތަކެތި ނެރުއްވަނީ ކޮން ފަރާތެއްހެއްޔެވެ؟ އަދި އެންމެހާ ކަންތައް ތަދްބީރު ކުރައްވަނީ ކޮން ފަރާތެއްހެއްޔެވެ؟ ފަހެ އެ މީހުން ބުނާނެއެވެ: ﷲ އެވެ. ދެން ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ: ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން (އެ އިލާހަށް) ތަޤުވާވެރި ނުވާނަންހެއްޔެވެ؟" [ޔޫނުސް: 31] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿أَمَّن يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥ وَمَن يَرۡزُقُكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِۗ أَءِلَٰهٞ مَّعَ ٱللَّهِۚ قُلۡ هَاتُواْ بُرۡهَٰنَكُمۡ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ﴾ މާނައީ: "ނުވަތަ (ފުރަތަމަ) މަޚްލޫޤުން އުފައްދަވައި، ދެން އެތަކެތި އަލުން އިޢާދަކުރައްވަނީ، އަދި އުޑުންނާއި ބިމުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ރިޒްޤު ދެއްވަނީ ކޮންފަރާތެއް ހެއްޔެވެ؟ ﷲ އާއެކު (އެހެން) އިލާހަކު ވޭހެއްޔެވެ؟ ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. ތިޔަބައިމީހުންނީ ތެދުވެރިން ކަމުގައި ވާނަމަ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ބުރުހާނު (ހެކި) ގެންނާށެވެ." [އައްނަމްލު: 64]

އަދި ހުރިހާ ނަބީބޭކަލުންނާއި ރަސޫލުބޭކަލުން عليهم السلام ފޮނުއްވުނީ، ޝަރީކަކުނެތި ހަމައެކަނި ﷲ އަށް އަޅުކަންކުރުމަށް ގޮވާލެއްވުމަށެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَلَقَدۡ بَعَثۡنَا فِي كُلِّ أُمَّةٖ رَّسُولًا أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَٱجۡتَنِبُواْ ٱلطَّٰغُوتَۖ فَمِنۡهُم مَّنۡ هَدَى ٱللَّهُ وَمِنۡهُم مَّنۡ حَقَّتۡ عَلَيۡهِ ٱلضَّلَٰلَةُۚ فَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَٱنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُكَذِّبِينَ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު ކޮންމެ އުއްމަތެއްގައި ރަސޫލަކު ފޮނުއްވީމެވެ. އެއީ، ތިޔަބައިމީހުން اللَّه އަށް އަޅުކަންކުރުމަށާއި، ޠާޣޫތުންނާ އެއްކިބާވުމަށް އެންގެވުމަށެވެ. ފަހެ، އެއުރެންގެ ތެރެއިން اللَّه ތެދުމަގު ދެއްކެވި މީހުންވެއެވެ. އަދި އެއުރެންގެ ތެރެއިން، އެބަޔެއްގެ މައްޗަށް މަގުފުރެދުން ޙައްޤުވެގެންވާ މީހުންވެސް ވެއެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ބިމުގައި ދަތުރުފަތުރުކޮށް އުޅޭށެވެ. ދެން، ދޮގުކުޅަ މީހުންގެ ނިމުންވީ ކޮންފަދައަކުންކަން ތިޔަބައިމީހުން ބަލާށެވެ." [އައްނަޙްލު: 36] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَمَآ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِيٓ إِلَيۡهِ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنَا۠ فَٱعۡبُدُونِ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު މެނުވީ (ޙައްޤުވެގެން އަޅުކަންވެވޭ) އިލާހަކު ނުވާކަމަށް އެބޭކަލަކަށް ވަޙީނުކުރައްވާ އެއްވެސް ރަސޫލަކު، ކަލޭގެފާނުގެ ކުރިންވެސް ތިމަންއިލާހު ނުފޮނުއްވަމެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން (ހަމައެކަނި) ތިމަންއިލާހަށް އަޅުކަން ކުރާށެވެ!" [އަލްއަންބިޔާއު: 25] ފަހެ ﷲ ޚަބަރުދެއްވީ ނޫޙު عليه السلام މިހެން ވިދާޅުވިކަމަށެވެ: {يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} މާނައީ: "އޭ އަހުރެންގެ ޤައުމުގެ މީހުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން اللَّه އަށް އަޅުކަންކުރާށެވެ. އެއިލާހު ފިޔަވައި ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެހެން އިލާހަކު ނުވެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ބޮޑުވެގެންވާ ދުވަހެއްގެ ޢަޛާބު ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް އަތުވެދާނެކަމާމެދު ތިމަންކަލޭގެފާނު ބިރުފުޅުގެންވަމެވެ." [އަލްއަޢުރާފު: 59] އަދި އެކަލާނގެ ޚަލީލް (ގާތް އެކުވެރިޔާ)، އިބްރާހީމް عليه السلام ވިދާޅުވިކަމަށް ﷲ ޚަބަރުދެއްވިއެވެ: ﴿ وَإِبۡرَٰهِيمَ إِذۡ قَالَ لِقَوۡمِهِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَٱتَّقُوهُۖ ذَٰلِكُمۡ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ﴾ މާނައީ: "އަދި އިބްރާހީމުގެފާނު، އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެ މީހުންނަށް ވިދާޅުވިހިނދު ހަނދުމަކުރައްވާށެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ﷲ އަށް އަޅުކަންކުރާށެވެ. އަދި އެއިލާހަށް ތަޤުވާވެރިވާށެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ދަންނަ ކަމުގައި ވާނަމަ، އެގޮތް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހެޔޮކަން ބޮޑެވެ." [އަލްޢަންކަބޫތު: 16] އަދި ޞާލިޙް عليه السلام ވިދާޅުވިއެވެ: -އެއީ ﷲ އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުން ޚަބަރުދެއްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ- {قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُ ۖ قَدْ جَاءَتْكُم بَيِّنَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ ۖ هَٰذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً ۖ فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ ۖ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} މާނައީ: "އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. އޭ އަހުރެންގެ ޤައުމުގެ މީހުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން ﷲ އަށް އަޅުކަންކުރާށެވެ! އެއިލާހު ފިޔަވައި (އަޅުކަން ޙައްޤުވާ) އެހެން އިލާހަކު ތިޔަބައިމީހުންނަކަށް ނުވެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ތިޔަބައިމީހުންގެ ރައްބުގެ ޙަޟްރަތުން ފާޅުވެގެންވާ ހެއްކެއް ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް އަތުވެއްޖެއެވެ. ﷲ ގެ މި ޖަމަލަކީ، ތިޔަބައިމީހުންނަށްވާ މުޢުޖިޒާތެކެވެ. ފަހެ، ﷲ ގެ ބިމުގައި ކައިއުޅުމަށް ތިޔަބައިމީހުން އެ ޖަމަލު ދޫކޮށްލާށެވެ! އަދި އެ ޖަމަލަށް އެއްވެސް ގޯނާއެއް ނުކުރާށެވެ! (އެކަންކޮށްފިނަމަ) ވޭންދެނިވި ޢަޛާބު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޖެހިދާނެއެވެ." [އަލްއަޢުރާފު:73] އަދި ޝުޢައިބު عليه السلام ވިދާޅުވިއެވެ. -އެއީ ﷲ އެކަލޭގެފާނާމެދު ޚަބަރުދެއްވި ފަދައިންނެވެ- {يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُ ۖ قَدْ جَاءَتْكُم بَيِّنَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ ۖ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا ۚ ذَٰلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} މާނައީ: "އޭ އަހުރެންގެ ޤައުމުގެ މީހުންނޭވެ! اللَّه އަށް ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކުރާށެވެ. އެކަލާނގެ ފިޔަވައި، ތިޔަބައިމީހުންނަށް (އަޅުކަންކުރެވޭ) އެހެން އިލާހަކު ނުވެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރައްބުގެ ޙަޟްރަތުން، ފާޅުވެގެންވާ ހެއްކެއް ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް އަތުވެއްޖެއެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން މިނުމާއި، ކިރުން ފުރިހަމައަށް އަދާކުރާށެވެ. އަދި، މީސްތަކުންނަށް އެއުރެންގެ ތަކެތި އުނިނުކުރާށެވެ. އަދި، ބިން އިޞްލާޙު ކުރެވުމަށްފަހު، ތިޔަބައިމީހުން އެ ބިމުގައި ފަސާދަނުކުރާށެވެ. ތިޔަބައިމީހުންނީ، މުއުމިނުން ކަމުގައި ވާނަމަ، އެގޮތް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހެޔޮކަން ބޮޑެވެ." [އަލްއަޢުރާފު: 85]

އަދި އެންމެ ފުރަތަމަ ﷲ، މޫސާ عليه السلام އަށް ވާހަކަފުޅު ދެއްކެވިއިރު، އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫ އެކަލޭގެފާނަށް ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَأَنَا ٱخۡتَرۡتُكَ فَٱسۡتَمِعۡ لِمَا يُوحَىٰٓ ﴾ މާނައީ: "އަދި ތިމަންއިލާހު، ކަލޭގެފާނު ޚިޔާރުކުރެއްވީމެވެ. ފަހެ، ވަޙީކުރެއްވޭ އެއްޗަކަށް ކަލޭގެފާނު އައްސަވާށެވެ." إِنَّنِيٓ أَنَا ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنَا۠ فَٱعۡبُدۡنِي وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ لِذِكۡرِيٓ } މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހުއީ، اللَّه އެވެ. ތިމަންއިލާހު މެނުވީ، އެހެން (ޙައްޤުވެގެން އަޅުކަންވެވޭ) އިލާހަކު ނުވެއެވެ. ފަހެ، ތިމަންއިލާހަށް ކަލޭގެފާނު އަޅުކަންކުރައްވާށެވެ! އަދި ތިމަންއިލާހު ހަނދުމަކުރުމަށްޓަކައި، ނަމާދު ޤާއިމުކުރައްވާށެވެ!" [ޠާހާ: 13-14]. އަދި މޫސާ عليه السلام ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުން ރައްކާތެރިކަމަށް އެދިވަޑައިގެން ވިދާޅުވިކަމަށް ޚަބަރުދެއްވަމުން، ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: {إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُم مِّن كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لَّا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسَابِ } މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރައްބު އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރައްބުގެ ޙަޟްރަތުން، ޙިސާބުބައްލަވާ ދުވަހަށް އީމާންނުވާ ކޮންމެ ކިބުރުވެރިއެއްގެ ކިބައިން ތިމަންކަލޭގެފާނު ރައްކާތެރިކަމަށް އެދިވަޑައިގެންފީމެވެ." [ޣާފިރު: 27] އަދި އަލްމަސީޙު عليه السلام ވިދާޅުވިކަމަށް ޚަބަރުދެއްވަމުން ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ إِنَّ ٱللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمۡ فَٱعۡبُدُوهُۚ هَٰذَا صِرَٰطٞ مُّسۡتَقِيمٞ ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ ތިމަންކަލޭގެފާނާ އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެވެސް ރައްބެވެ! ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން އެއިލާހަށް އަޅުކަންކުރާ ހުށިކަމެވެ! މިއީ ސީދާވެގެންވާ ތެދުމަގެވެ." [އާލް ޢިމްރާން:51]. އަދިވެސް ﷲ ޢައްޒަ ވަޖައްލަ، އަލްމަސީޙު عليه السلام ވިދާޅުވި ވާހަކަ ޚަބަރުދެއްވަމުން ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ يَٰبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمۡۖ إِنَّهُۥ مَن يُشۡرِكۡ بِٱللَّهِ فَقَدۡ حَرَّمَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِ ٱلۡجَنَّةَ وَمَأۡوَىٰهُ ٱلنَّارُۖ وَمَا لِلظَّٰلِمِينَ مِنۡ أَنصَارٖ ﴾ މާނައީ: "އޭ އިސްރާއީލުގެ ދަރިންނޭވެ! ތިމަންގެ ރައްބު އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ރައްބު ކަމުގައިވާ ﷲ އަށް ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކުރާށެވެ. ހަމަކަށަވަރުން اللَّه އަށް ޝަރީކުކުރާ މީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه، އެ މީހާގެ މައްޗަށް ސުވަރުގެ ޙަރާމް ކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެ މީހަކު އުޅޭނެތަނަކީ ނަރަކައެވެ. އަދި އަނިޔާވެރިންނަށް ނަޞްރުދޭނޭ އެއްވެސް ބަޔަކު ނުވެއެވެ." [އަލްމާއިދާ: 72]

އަދި ކިއެއްތަ، ތައުރާތާއި އިންޖީލުގައިވެސް ހަމައެކަނި ﷲ އަށް އަޅުކަންކުރުމަށް ބާރުއަޅުއްވާފައި އައިސްފައިވެއެވެ. އެގޮތުން ސިފުރުއް ތަޘްނިޔާގައި މޫސާ عليه السلام ގެ ބަސްފުޅު ވާރިދުވެފައިވެއެވެ: "އޭ އިސްރާއީލެވެ! އައްސަވާށެވެ! އަޅަމެންގެ ވެރި ރައްބު ކަމުގައިވާ އަހަރެމެންގެ އިލާހަކީ އެއްކައުވަންތަ ރައްބެކެވެ." އަދި މަރްޤުސްގެ އިންޖީލުގައި ތައުޙީދަށް ބާރުއަޅުއްވާފައި އައިސްފައިވެއެވެ. އެގޮތުން އަލްމަސީޙު (ޢީސާ) عليه السلام ވިދާޅުވިއެވެ: "ހަމަކަށަވަރުން އެންމެ ފުރަތަމަ ވަޞިއްޔަތަކީ: އޭ އިސްރާއީލެވެ! އަޑުއަހާށެވެ. އަހަރެމެންގެ ވެރި ރައްބު ކަމުގައިވާ އަހަރެމެންގެ އިލާހަކީ އެއްކައުވަންތަ ރައްބެކެވެ."

އަދި ﷲ ޢައްޒަ ވަޖައްލަ ބަޔާންކުރައްވާފައިވަނީ، ހުރިހާ ނަބީބޭކަލުންވެސް ފޮނުއްވުނީ މި މަތިވެރި މަސްއޫލިއްޔަތާއިގެން ކަމަށެވެ. އެއީ ތައުޙީދަށް ގޮވާލެއްވުމެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَلَقَدۡ بَعَثۡنَا فِي كُلِّ أُمَّةٖ رَّسُولًا أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَٱجۡتَنِبُواْ ٱلطَّٰغُوتَۖ فَمِنۡهُم مَّنۡ هَدَى ٱللَّهُ وَمِنۡهُم مَّنۡ حَقَّتۡ عَلَيۡهِ ٱلضَّلَٰلَةُۚ ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު ކޮންމެ އުއްމަތެއްގައި ރަސޫލަކު ފޮނުއްވީމެވެ. އެއީ، ތިޔަބައިމީހުން اللَّه އަށް އަޅުކަންކުރުމަށާއި، ޠާޣޫތުންނާ އެއްކިބާވުމަށް އެންގެވުމަށެވެ. ފަހެ، އެއުރެންގެ ތެރެއިން اللَّه ތެދުމަގު ދެއްކެވި މީހުންވެއެވެ. އަދި އެއުރެންގެ ތެރެއިން، އެބަޔެއްގެ މައްޗަށް މަގުފުރެދުން ޙައްޤުވެގެންވާ މީހުންވެސް ވެއެވެ." [އައްނަޙްލު: 36] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الأرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ اِئْتُونِي بِكِتَابٍ مِنْ قَبْلِ هَذَا أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ﷲ ފިޔަވައި ތިޔަބައިމީހުން ގޮވާ ތަކެއްޗާމެދު ތިޔަބައިމީހުން ޚަބަރުދީބަލާށެވެ! ބިމުން އެތަކެތި އުފެއްދީ ކޮންއެއްޗެއްކަން ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ތިޔަބައިމީހުން ދައްކަބަލާށެވެ! ނުވަތަ އުޑުތަކުގައި އެތަކެއްޗަށް ބައިވެރިވުމެއް ވޭހެއްޔެވެ؟ މި (ޤުރްއާން)ގެ ކުރިން ބާވައިލެއްވި ފޮތެއް، ނުވަތަ ޢިލްމުގެ އަސަރެއް ވިޔަސް ތިޔަބައިމީހުން ގެނެސްބަލާށެވެ! އެއީ ތިޔަބައިމީހުންނީ ތެދުވެރިން ކަމުގައި ވާނަމައެވެ." [އަލްއަޙްޤާފު: 4] ޝެއިޚް އައްސިޢްދީ رحمه الله ވިދާޅުވިއެވެ: "ފަހެ އެއިން އެނގިގެންދަނީ، މުޝްރިކުން އެމީހުންގެ ޝިރުކާމެދު ކުރާ ޖަދަލަކީ އެއްވެސް ބުރުހާނަކަށް ނުވަތަ ދަލީލަކަށް ބިނާވެފައިވާ ކަމެއް ނޫންކަމެވެ. އެހެނެއްކަމަކު އެމީހުން ބަރޯސާވެފައިވަނީ ހަމައެކަނި ދޮގު ހީތަކެއްގެ މައްޗަށާއި، ބާޠިލު ރައުޔުތަކެއްގެ މައްޗަށާއި، ފާސިދު ވިސްނުންތަކެއްގެ މައްޗަށެވެ. އެ ވިސްނުންތަކުގެ ފާސިދުކަން ތިބާއަށް ދައްކައިދެނީ: އެމީހުންގެ ޙާލަތުތައް ދިރާސާކޮށް، އެމީހުންގެ ޢިލްމުތަކާއި ޢަމަލުތަކަށް ބަލައި، އަދި އެމީހުންގެ ޢުމުރުތައް އެފަރާތްތަކަށް އަޅުކަންކުރުމުގައި ފަނާކޮށްލި މީހުންގެ ޙާލަތަށް ބެލުމުންނެވެ. އެ ފަރާތްތަކުން (އެބަހީ ﷲ ފިޔަވައި އަޅުކަންވެވުނު ފަރާތްތަކުން) އެމީހުންނަށް ދުނިޔޭގައި ނުވަތަ އާޚިރަތުގައި އެއްވެސް ފައިދާއެއް ކޮށްދިިންތޯއެވެ؟" ތައިސީރުލް ކަރީމިލް މަންނާން: 779.

6- ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާއަކީ ޚާލިޤުވަންތަ އިލާހެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ އަޅުކަން ޙައްޤުވެގެންވާ ހަމައެކަނި ފަރާތެވެ. އަދި އެކަލާނގެއާއެކު އެހެން އެއްވެސް ފަރާތަކަށް އަޅުކަން ކުރުމެއް ނުވެއެވެ .

ﷲ އަކީ، ހަމައެކަނި އަޅުކަންކުރެވުމަށް ޙައްޤުވެގެންވާ، އަދި އެކަލާނގެއާއެކު އެހެން އެއްވެސް ފަރާތަކަށް އަޅުކަންކުރެވިގެން ނުވާނެ ފަރާތެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱعۡبُدُواْ رَبَّكُمُ ٱلَّذِي خَلَقَكُمۡ وَٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ﴾ މާނައީ: "އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރި ރައްބަށް ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަން ކުރާށެވެ. އެކަލާނގެއީ، ތިޔަބައިމީހުންނާއި، ތިޔަބައިމީހުންގެ ކުރިންވީ މީހުން ހެއްދެވި ރަސްކަލާނގެއެވެ. (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުން ތަޤުވާވެރިވުމަށްޓަކައެވެ." ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَرۡضَ فِرَٰشٗا وَٱلسَّمَآءَ بِنَآءٗ وَأَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَخۡرَجَ بِهِۦ مِنَ ٱلثَّمَرَٰتِ رِزۡقٗا لَّكُمۡۖ فَلَا تَجۡعَلُواْ لِلَّهِ أَندَادٗا وَأَنتُمۡ تَعۡلَمُونَ } މާނައީ: "އެއިލާހީ، ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި ތަންމައްޗެއް ކަމުގައި ބިން ލައްވައި، ބިނާއެއްކަމުގައި އުޑު ލައްވައި، އުޑުން (ވާރޭ) ފެން ވެއްސަވައި، އަދި އޭގެ ސަބަބުން ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި ރިޒުޤުގެ ގޮތުގައި މޭވާގެ ބާވަތްތައް ނެރުއްވި އިލާހެވެ. ފަހެ، (އެކަންކަން) ތިޔަބައިމީހުން ދެނެތިބި ޙާލު، ﷲ އަށް ޝަރީކުންތަކެއް ނުލާށެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 21-22] ފަހެ، އަހަރުމެން އުފައްދަވާ، އަދި އަހަރުމެންގެ ކުރީގެ ޖީލުތައް އުފައްދަވާ، އަދި އަހަރުމެންނަށްޓަކައި ތަންމައްޗެއް ކަމުގައި ބިން ލައްވައި، އަދި އަހަރުމެންގެ މައްޗަށް އުޑުން ފެން ވެއްސަވައި، ދެން އޭގެ ސަބަބުން އަހަރުމެންނަށް ރިޒުޤެއްގެ ގޮތުގައި މޭވާތައް ނެރުއްވި ފަރާތް؛ އެއީ ހަމައެކަނި އަޅުކަން ޙައްޤުވެގެންވާ ފަރާތެވެ. އަދި ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱذۡكُرُواْ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡۚ هَلۡ مِنۡ خَٰلِقٍ غَيۡرُ ٱللَّهِ يَرۡزُقُكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِۚ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ فَأَنَّىٰ تُؤۡفَكُونَ ﴾ މާނައީ: "އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! اللَّه ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވި ނިޢުމަތް ހަނދުމަކުރާށެވެ! اللَّه މެނުވީ ތަކެތި ހައްދަވާ، އުޑާއި ބިމުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ރިޒްޤުދެއްވާ ކަލަކު ވޭހެއްޔެވެ؟ އެކަލާނގެ މެނުވީ (ޙައްޤުވެގެންވާ) އިލާހަކު ނުވެއެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން (އީމާންކަމާއި ޙައްޤުން) އެއްކިބާވެގަންނަނީ ކޮންފަދައަކުން ހެއްޔެވެ؟" [ފާޠިރު: 3] އެހެންކަމުން ޚަލްޤުކުރައްވައި ރިޒުޤުދެއްވާ ފަރާތަކީ، ހަމައެކަނި އަޅުކަންކުރެވުން ޙައްޤުވެގެންވާ ފަރާތެވެ. އަދި ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمۡۖ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ خَٰلِقُ كُلِّ شَيۡءٖ فَٱعۡبُدُوهُۚ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ وَكِيلٞ ﴾ މާނައީ: "އެއީ ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރައްބު، اللَّه އެވެ. އެކަލާނގެ ފިޔަވައި ޙައްޤުވެގެން އަޅުކަންވެވޭ އެހެން އިލާހަކު ނުވެއެވެ. އެކަލާނގެއީ ހުރިހާ އެއްޗެއް ހެއްދެވި ރަސްކަލާނގެއެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން އެކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރާ ހުށިކަމެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ، ހުރިހާ ތަކެއްޗެއް، ރައްކާތެރިކުރައްވާ ބަލަހައްޓަވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ." [އަލްއަންޢާމު: 102]

އަދި ﷲ ފިޔަވައި އަޅުކަންކުރެވޭ ކޮންމެ އެއްޗަކަށް، ފަހެ އަޅުކަން ޙައްޤުވެގެން ނުވެއެވެ. އެހެނީ އުޑުތަކުގައްޔާއި ބިމުގައި ޒައްރެއްގެ މިންވަރުވެސް އެއަށް މިލްކުވެގެން ނުވެއެވެ. އަދި އެއީ އެއްވެސް ކަމެއްގައި ﷲ އަށް ވާ ބައިވެރިއެއް ކަމުގައިވެސް ނުވެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެއަށްވާ އެހީތެރިއެއްކަމުގައިވެސް، އަދި ވާގިވެރިއެއް ކަމުގައިވެސް ނުވެއެވެ. ދެންފަހެ ﷲ އާއެކު އެފަދަ ފަރާތަކަށް ދުޢާކޮށް، ނުވަތަ އެކަލާނގެއަށް ޝަރީކަކު ކަމުގައި ހެދޭނީ ކިހިނަކުންހެއްޔެވެ!؟ ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿قُلِ ٱدۡعُواْ ٱلَّذِينَ زَعَمۡتُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ لَا يَمۡلِكُونَ مِثۡقَالَ ذَرَّةٖ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَلَا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا لَهُمۡ فِيهِمَا مِن شِرۡكٖ وَمَا لَهُۥ مِنۡهُم مِّن ظَهِيرٖ ﴾ މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! اللَّه ފިޔަވައި ތިޔަބައިމީހުން އެކަލާނގެއަށް (ޝަރީކުންކަމަށް) ދަޢުވާކުރި ފަރާތްތަކަށް ތިޔަބައިމީހުން ގޮވައިބަލާށެވެ! އުޑުތަކާއި، ބިމުގައި ޛައްރެއްގެ މިންވަރުވެސް އެއުރެންނަކަށް މިލްކުވެގެނެއް ނުވެތެވެ. އަދި އެ ދެތާނގައި އެއުރެންނަކަށް ބައިވެރިވުމެއްވެސް ނެތެވެ. އަދި އެކަލާނގެއަށް އެއްވެސް އެހީތެރިޔަކު އެއުރެންގެ ތެރެޔަކުން ނުވެތެވެ." [ސަބައު: 22]

އަދި މި މަޚްލޫޤުންތައް ޚަލްޤުކުރައްވައި، ނެތުމުގެ ތެރެއިން ވުޖޫދަށް ގެންނެވި ފަރާތަކީ ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ އެވެ. އަދި އެތަކެތި ވުޖޫދުވެގެންވުމަކީ އެކަލާނގެ ވުޖޫދުވެވޮޑިގެންވާކަމާއި، އެކަލާނގެ ރުބޫބިއްޔަތާއި އަދި އުލޫހިއްޔަތުގެ ދަލީލެކެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީ ކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَنۡ خَلَقَكُم مِّن تُرَابٖ ثُمَّ إِذَآ أَنتُم بَشَرٞ تَنتَشِرُونَ ﴾ މާނައީ: "އަދި އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުން ވެލިން ހެއްދެވުމީ، އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ ހެކިތަކުގެ ތެރެއިންވާ ކަމެކެވެ. ދެން އެހާރުން ތިޔަބައިމީހުންނީ، (ބިމުގައި) ފެތުރިގެންދާ އިންސާނުންތަކެކެވެ." وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَنۡ خَلَقَ لَكُم مِّنۡ أَنفُسِكُمۡ أَزۡوَٰجٗا لِّتَسۡكُنُوٓاْ إِلَيۡهَا وَجَعَلَ بَيۡنَكُم مَّوَدَّةٗ وَرَحۡمَةًۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ ﴾ މާނައީ: "އަދި އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ ހެކިތަކުގެ ތެރެއިން، ތިޔަބައިމީހުން އެކަނބަލުންގެ ފަރާތުން ހިތްހަމަޖެހުން ލިބިގަތުމަށްޓަކައި، ތިޔަބައިމީހުންގެ އަމިއްލަ ނަފްސުތަކުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް އަނބިން ހެއްދެވުންވެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންގެ މެދުގައި ލޯތްބާއި ކުލުނު ލެއްވިއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެކަންކަމުގައި، ފިކުރުކުރާ ބަޔަކަށް ހެކިތަކެއް ވާކަން ކަށަވަރެވެ." وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦ خَلۡقُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَٱخۡتِلَٰفُ أَلۡسِنَتِكُمۡ وَأَلۡوَٰنِكُمۡۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّلۡعَٰلِمِينَ ﴿22﴾ މާނައީ: "އަދި އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ ހެކިތަކުގެ ތެރޭގައި، އުޑުތަކާއި ބިން ހެއްދެވުމާއި، ތިޔަބައިމީހުންގެ ބަހުރުވަތަކާއި ކުލަތައް ތަފާތުވުން ހިމެނެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެކަމުގައި (އެފަދަ ކަންތައް) ދަންނަމީހުންނަށް ހެކިތަކެއްވެއެވެ." وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦ مَنَامُكُم بِٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ وَٱبۡتِغَآؤُكُم مِّن فَضۡلِهِۦٓۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَسۡمَعُونَ ﴾ މާނައީ: "އަދި އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ ހެކިތަކުގެ ތެރޭގައި، ތިޔަބައިމީހުން ރޭގަނޑާއި ދުވާލު ނިދާ ނިދުމާއި، އެކަލާނގެ ފަޟްލަވަންތަކަމުގެ ތެރެއިން (ރިޒުޤު) ތިޔަބައިމީހުން އެދިގަތުން ހިމެނެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެކަންތަކުގައި، އަޑުއަހާ ބަޔަކަށް ކަށަވަރުވެގެންވާ ހެކިތަކެއް ވެއެވެ." وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦ يُرِيكُمُ ٱلۡبَرۡقَ خَوۡفٗا وَطَمَعٗا وَيُنَزِّلُ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَيُحۡيِۦ بِهِ ٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ مَوۡتِهَآۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ ﴾ މާނައީ: "އަދި އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ ހެކިތަކުގެ ތެރެއިން، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ބިރަކާއި އުންމީދެއްގެ ގޮތުގައި ވިދުން ދެއްކެވުމާއި، އަދި ބިންގަނޑު މަރުވެފައި ވަނިކޮށް، އެއަށް ދިރުން ދެއްވުމަށްޓަކައި، އުޑުން ވާރޭ ވެއްސެވުން ހިމެނެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެކަންކަމުގައި ވިސްނާ ބަޔަކަށް ހެކިތަކެއް ވާކަން ކަށަވަރެވެ." وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَن تَقُومَ ٱلسَّمَآءُ وَٱلۡأَرۡضُ بِأَمۡرِهِۦۚ ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمۡ دَعۡوَةٗ مِّنَ ٱلۡأَرۡضِ إِذَآ أَنتُمۡ تَخۡرُجُونَ﴾ މާނައީ: "އަދި އެ އިލާހުގެ އަމުރުފުޅަށް، އުޑާއި ބިން ގާއިމުވެ އޮތުންވަނީ، އެ އިލާހުގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ ހެކިތަކުގެ ތެރެއިންނެވެ. ދެން ބިމުގެ ތެރެއިން އެ އިލާހު ތިޔަބައިމީހުންނަށް (ކަށްވަޅުތަކުން ނުކުތުމަށް) ގޮވައިލައްވައިފިނަމަ، އެ ހިނދު ކުއްލިޔަކަށް ތިޔަބައިމީހުން ނުކުންނާނެއެވެ." وَلَهُۥ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ كُلّٞ لَّهُۥ قَٰنِتُونَ ﴾ މާނައީ: "އަދި އުޑުތަކާއި ބިމުގައިވާހާ ބަޔަކު މިލްކުވެގެންވަނީ އެއިލާހަށެވެ. އެންމެންވެސް ވަނީ އެއިލާހަށް ކިޔަމަންވެ، އަޅުވެތިވެގެންވެއެވެ." وَهُوَ ٱلَّذِي يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥ وَهُوَ أَهۡوَنُ عَلَيۡهِۚ } މާނައީ: "އަދި އެކަލާނގެއީ (ނެތުމުގެ ތެރެއިން) ޚަލްޤުތަކުން އަލަށް އުފައްދަވައި ދެން އަލުން އިޢާދަކުރައްވާ އިލާހެވެ. އަދި އެކަން އެކަލާނގެއަށް މާ ލުއިފަސޭހަވެގެންވެއެވެ." [އައްރޫމު: 20 - 27]

އަދި ނަމްރޫދު އޭނާގެ ވެރިރައްބު ވޮޑިގެންވާކަން އިންކާރުކުރުމުން އިބްރާހީމް عليه السلام އޭނާއަށް ވިދާޅުވިއެވެ: -އެއީ ﷲ އެކަލޭގެފާނާ ބެހޭގޮތުން ޚަބަރުދެއްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ- ﴿قَالَ إِبۡرَٰهِـۧمُ فَإِنَّ ٱللَّهَ يَأۡتِي بِٱلشَّمۡسِ مِنَ ٱلۡمَشۡرِقِ فَأۡتِ بِهَا مِنَ ٱلۡمَغۡرِبِ فَبُهِتَ ٱلَّذِي كَفَرَۗ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ ﴾ މާނައީ: "އިބްރާހީމުގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން އިރުމަތީ ފަރާތުން، ﷲ އިރު ގެންނަވައެވެ. ފަހެ ކަލޭ، ހުޅަނގު ފަރާތުން އެ އިރު ނިކަން ގެނެސް ބަލާށެވެ! ދެން، އެ ކާފިރުވި ކަލޭގެ ހައިރާންވެ ބަސްހުއްޓިއްޖެއެވެ. އަނިޔާވެރި ބަޔަކަށް ﷲ ތެދުމަގު ނުދައްކަވައެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 258] އަދި އެފަދައިން، އިބްރާހީމު عليه السلام އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެ މީހުންނަށް، އެކަލޭގެފާނަށް ތެދުމަގު ދެއްކަވައި، ކާންދެއްވައި ބޯންދެއްވައި، އާލާސްކަންފުޅެއް ޖެހިވަޑައިގެންފި ހިނދު ޝިފާދެއްވައި، އަދި މަރުގެންނަވައި ދިރުއްވަނީ ﷲ ކަމަށް ދަލީލު ދައްކަވާ، -ﷲ އެކަލޭގެފާނުގެ ފަރާތުން ޚަބަރުދެއްވާފައިވާ ފަދައިން- ވިދާޅުވިއެވެ: ﴿ٱلَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهۡدِينِ ﴾ މާނައީ: "އެއީ ތިމަން ހެއްދެވި އިލާހެވެ. ފަހެ، އެއިލާހު ތިމަންނައަށް ތެދުމަގު ދައްކަވަތެވެ." وَٱلَّذِي هُوَ يُطۡعِمُنِي وَيَسۡقِينِ މާނައީ: "އަދި އެކަލާނގެއީ، ތިމަންނާއަށް ކާންދެއްވާ، އަދި ބޯންދެއްވާ އިލާހެވެ." وَإِذَا مَرِضۡتُ فَهُوَ يَشۡفِينِ މާނައީ: "އަދި ތިމަން ބަލިވެއްޖެނަމަ، ބަލި ފަސޭހަކުރައްވަނީ، ހަމަ އެކަލާނގެއެވެ." وَٱلَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحۡيِينِ } މާނައީ: "އަދި ތިމަން މަރުގެންނަވާ، ދެން ދިރުއްވަނީވެސް އެކަލާނގެއެވެ." [އައްޝުޢަރާއު: 78-81] އަދި މޫސާ عليه السلام، ފިރުޢައުނާ ޖަދަލުކުރައްވަމުން އޭނާއަށް ވިދާޅުވިކަމަށް ﷲ ޚަބަރުދެއްވައި ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ހަމަކަށަވަރުން އެކަލޭގެފާނުގެ ވެރި ރައްބަކީ އެއީ: { الَّذِي أَعْطَىٰ كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَىٰ} މާނައީ: "އެކަލާނގެއީ ކޮންމެ އެއްޗަކަށްމެ އޭގެ ޞިފައާއި ޠަބީޢަތް ދެއްވައި، ދެން (އެއަށް) ތެދު މަގުދެއްކެވި ރަސްކަލާނގެއެވެ." [ޠާހާ: 50]

އަދި ﷲ، އުޑުތަކާއި ބިމުގައިވާހާ ތަކެތި އިންސާނާއަށްޓަކައި ޚިދުމަތްތެރިކުރެއްވިއެވެ. އަދި ނިޢުމަތްތަކުން އޭނާ ވަށާލެއްވިއެވެ. އެއީ އެ އިލާހަށް އަޅުކަންކޮށް، އެއިލާހަށް ކާފަރުނުވުމަށްޓަކައެވެ. الله ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿أَلَمۡ تَرَوۡاْ أَنَّ ٱللَّهَ سَخَّرَ لَكُم مَّا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَأَسۡبَغَ عَلَيۡكُمۡ نِعَمَهُۥ ظَٰهِرَةٗ وَبَاطِنَةٗۗ وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يُجَٰدِلُ فِي ٱللَّهِ بِغَيۡرِ عِلۡمٖ وَلَا هُدٗى وَلَا كِتَٰبٖ مُّنِيرٖ ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން ﷲ، އުޑުތަކާއި ބިމުގައި ވާހާ ތަކެއްޗެއް ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި ޚިދުމަތްތެރި ކުރައްވައި، އަދި އެކަލާނގެ ފާޅުވެގެންވާ އަދި ވަންހަނާވެގެންވާ ނިޢުމަތްތައް ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ފުރިހަމަކޮށްދެއްވިކަން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނުފެނޭހެއްޔެވެ؟ އަދި މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން، އެއްވެސް ޢިލްމަކާއި، ތެދުމަގެއް އަދި އަލިކަންދެނިވި ފޮތެއްވެސް ނެތި، ﷲ އާމެދު ޖަދަލުކުރާ މީހުންވެއެވެ." [ލުޤްމާނު: 20] އަދި ﷲ އިންސާނާއަށް އުޑުތަކާއި ބިމުގައިވާހާ އެންމެހާ ތަކެތި ޚިދުމަތްތެރިކުރެއްވި ފަދައިން، ހަމަކަށަވަރުން އެކަލާނގެ ވަނީ އޭނާ އުފައްދަވައި، އޭނާއަށް ބޭނުންވާނޭ އަޑުއިވުމާއި، ފެނުމާއި، ހިތް ދެއްވައި ތައްޔާރު ކުރައްވާފައެވެ. އެއީ އޭނާއަށް ފައިދާކުރަނިވި، އަދި އޭނާގެ ސާހިބުވަންތަ ޚާލިޤުވަންތަ އިލާހަށް މަގުދައްކައިދެނިވި ޢިލްމު އުނގެނުމަށްޓަކައިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿ وَٱللَّهُ أَخۡرَجَكُم مِّنۢ بُطُونِ أُمَّهَٰتِكُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ شَيۡـٔٗا وَجَعَلَ لَكُمُ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡأَبۡصَٰرَ وَٱلۡأَفۡـِٔدَةَ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ ﴾ މާނައީ: "އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ މައިންގެ ބަނޑުތަކުން، ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެއްވެސް އެއްޗެއް ނޭނގޭ ހާލު، ތިޔަބައިމީހުން ނެރުއްވީ ﷲ އެވެ. އަދި އެ އިލާހު ތިޔަބައިމީހުންނަށް އިވުމާއި، ފެނުމާއި، ހިތްތައް ލެއްވިއެވެ. (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުން ޝުކުރުކުރޭތޯއެވެ." [އައްނަޙްލު: 78]

ފަހެ، ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ ވަނީ މި ހުރިހާ ޢާލަމްތަކެއް އުފައްދަވައި، އަދި އިންސާނާ އުފައްދަވައި، އޭނާއަށް ބޭނުންވާނެ އެންމެހައި ގުނަވަންތަކާއި ބާރުތައް ދެއްވާފައެވެ. ދެން އަށްފަހު، ﷲ އަށް އަޅުކަންކުރުމަށާއި ބިން އާރާސްތުކުރުމަށް އެހީތެރިވެދޭނެ ކޮންމެކަމެއް އޭނާއަށް ދެއްވިއެވެ. އެއަށްފަހު އުޑުތަކާއި ބިމުގައި ވާހާ އެއްޗެއް އޭނާއަށްޓަކައި ޚިދުމަތްތެރިކުރެއްވިއެވެ.

އަދި ﷲ، އެކަލާނގެ އިލާހުވަންތަކަން ލާޒިމުކުރާ އެކަލާނގެ ރައްބުވަންތަކަމުގެ މައްޗަށް؛ މިހިރަ ބޮޑެތި މަޚްލޫޤުތައް ޚަލްޤުކުރެއްވުން ޙުއްޖަތެއްކަމުގައި ދެއްކެވިއެވެ. އެގޮތުން އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿قُلۡ مَن يَرۡزُقُكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِ أَمَّن يَمۡلِكُ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡأَبۡصَٰرَ وَمَن يُخۡرِجُ ٱلۡحَيَّ مِنَ ٱلۡمَيِّتِ وَيُخۡرِجُ ٱلۡمَيِّتَ مِنَ ٱلۡحَيِّ وَمَن يُدَبِّرُ ٱلۡأَمۡرَۚ فَسَيَقُولُونَ ٱللَّهُۚ فَقُلۡ أَفَلَا تَتَّقُونَ ﴾  މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ: އުޑުންނާއި ބިމުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ރިޒްޤު ދެއްވަނީ ކޮން ފަރާތެއްހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ އިވުމާއި ފެނުން މިލްކު ވެގެންވަނީ ކޮން ފަރާތަކަށްހެއްޔެވެ؟ އަދި މަރުވެފައިވާ ތަކެތިން ދިރޭތަކެތި ނެރުއްވައި، ދިރޭތަކެތިން މަރުވެފައިވާ ތަކެތި ނެރުއްވަނީ ކޮން ފަރާތެއްހެއްޔެވެ؟ އަދި އެންމެހާ ކަންތައް ތަދްބީރު ކުރައްވަނީ ކޮން ފަރާތެއްހެއްޔެވެ؟ ފަހެ އެ މީހުން ބުނާނެއެވެ: ﷲ އެވެ. ދެން ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ: ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން ތަޤުވާވެރި ނުވާނަންހެއްޔެވެ؟" [ޔޫނުސް: 31] އަދިވެސް ޙައްޤުވަންތަ ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿قُلۡ أَرَءَيۡتُم مَّا تَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُواْ مِنَ ٱلۡأَرۡضِ أَمۡ لَهُمۡ شِرۡكٞ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِۖ ٱئۡتُونِي بِكِتَٰبٖ مِّن قَبۡلِ هَٰذَآ أَوۡ أَثَٰرَةٖ مِّنۡ عِلۡمٍ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ﴾ މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ﷲ ފިޔަވައި ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކޮށްއުޅޭ ތަކެއްޗާމެދު ތިޔަބައިމީހުން ޚަބަރުދީބަލާށެވެ! ބިމުން އެތަކެތި އުފެއްދީ ކޮންއެއްޗެއްކަން ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ތިޔަބައިމީހުން ދައްކަބަލާށެވެ! ނުވަތަ އުޑުތައް ހެދުމުގައި އެތަކެއްޗަށް، ބައިވެރިވުމެއް ވަނީއްޔެވެ؟ މި (ޤުރްއާން)ގެ ކުރިން ބާވައިލެއްވި ފޮތެއް، ނުވަތަ ޢިލްމުގެ ތެރެއިން މިންވަރެއް ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ތިޔަބައިމީހުން ގެނެސްބަލާށެވެ! އެއީ ތިޔަބައިމީހުންނީ ތެދުވެރިން ކަމުގައި ވާނަމައެވެ." [އަލްއަޙްޤާފު: 4] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: { خَلَقَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا وَأَلْقَىٰ فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَن تَمِيدَ بِكُمْ وَبَثَّ فِيهَا مِن كُلِّ دَابَّةٍ وَأَنزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنبَتْنَا فِيهَا مِن كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ. هَٰذَا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِن دُونِهِ بَلِ الظَّالِمُونَ فِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ}  މާނައީ: "ތިޔަބައިމީހުންނަށް ފެންނަ ތަނބުތަކަކާ ނުލާ، އެ އިލާހު އުޑުތައް ހެއްދެވިއެވެ. އަދި ހަރުލައި ހުންނަ ފަރުބަދަތައް ބިމުގައި އެ އިލާހު ލެއްވިއެވެ. އެއީ ތިޔަބައިމީހުންނާއިގެން އެ ބިން ތެޅިފޮޅިގެންފާނެ ކަމަށް ޓަކައެވެ. އަދި ހިނގާބިނގާ އުޅޭ އެންމެހާ ބާވަތްތަކުގެ ދިރޭ ތަކެތި އެބިމުގައި ފެތުރުއްވިއެވެ. އަދި ތިމަން އިލާހު އުޑުން ފެންވެއްސެވީމެވެ. ދެން އޭގެ ސަބަބުން އެ ބިމުގައި މަންފާ ގިނަ ރަނގަޅު ހުރިހާ ބާވަތަކުން، ގަސްގަހާގެހި ފެޅުއްވީމެވެ. މިއީ ﷲ ގެ ހެއްދެވުމެވެ. ފަހެ، އެކަލާނގެ ފިޔަވައި، އެހެން ފަރާތްތަކުން ހަދާފައިވަނީ ކޮންއެއްޗެއްކަން ތިޔަބައިމީހުން ތިމަންއިލާހަށް ދައްކަބަލާށެވެ! އަދި ކިއެއްތަ! އަނިޔާވެރިންވަނީ، ފާޅުވެގެންވާ މަގުފުރެދުމެއްގައެވެ." [ލުޤްމާނު: 10- 11] އަދިވެސް ޙައްޤުވަންތަ އިލާހު ސުބްޙާނަހޫ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ أَمۡ خُلِقُواْ مِنۡ غَيۡرِ شَيۡءٍ أَمۡ هُمُ ٱلۡخَٰلِقُونَ ﴾ މާނައީ: "ނުވަތަ ހެއްދެވި ފަރާތެއް ނެތިވެ އެކައްޗަކާއިވެސް ނުލައި އެމީހުން ޚަލްޤުވެގަތީ ހެއްޔެވެ؟ ނޫނީ ޚަލްޤުކުރި ފަރާތްތަކަކީ، ޚުދު އެމީހުން ހެއްޔެވެ؟" أَمۡ خَلَقُواْ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَۚ بَل لَّا يُوقِنُونَ ﴾  މާނައީ: "ނުވަތަ އުޑުތަކާއި، ބިން ހެދީ އެއުރެން ހެއްޔެވެ؟ އަދި ކިއެއްތަ! އެއުރެންނީ، ޔަޤީން ނުކުރާ ބައެކެވެ." أَمۡ عِندَهُمۡ خَزَآئِنُ رَبِّكَ أَمۡ هُمُ ٱلۡمُصَۜيۡطِرُونَ  މާނައީ: "ނުވަތަ ކަލޭގެފާނުގެ ރައްބުގެ ޚަޒާނާތައް އެ މީހުންގެ ގާތުގައި ވަނީހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ އެ ކަންކަމުގެ މައްޗަށް ބާރުހިންގާ، ގަދަވެފައިވާ ބަޔަކީ އެމީހުންހެއްޔެވެ؟ [އައްޠޫރު: 35-37]. ޝެއިޚް އައްސިޢްދީ ވިދާޅުވިއެވެ: "މިއީ އެބައިމީހުންގެ (އެބަހީ: މުޝްރިކުންގެ) މައްޗަށް ދެއްކެވި ވަރުގަދަ ޙުއްޖަތެކެވެ. މިކަމުގައި ޙައްޤަށް ބޯލަނބުން ނޫންގޮތެއް އެބައިމިހުންނަކަށް ނެތެވެ. ނުވަތަ (އެބައިމިހުންނަށް) އޮތްގޮތަކީ ބުއްދިއާއި ދިނުގެ ހަމަތަކުން ބޭރުވުމެވެ." އިބްނު ސިޢްދީގެ ތަފްސީރު: (ޞ. 816).

7- އަހަރުމެންނަށް ފެންނަ ތަކެއްޗާއި ނުފެންނަ ތަކެތި ހިމެނޭހެން، ކައުނުގައިވާ ހުރިހާ އެއްޗެއް، ހެއްދެވި ފަރާތަކީ الله އެވެ. އެކަލާނގެ ފިޔަވައި ކޮންމެ އެއްޗަކީ އެކަލާނގެ މަޚްލޫޤުންގެ ތެރެއިން މަޚްލޫޤެކެވެ. އަދި ﷲ އުޑުތަކާއި ބިން ހެއްދެވީ ހަ ދުވަހުގެ ތެރޭގައެވެ.

އަހަރުމެންނަށް ފެންނަ ތަކެއްޗާއި ނުފެންނަ ތަކެތި ހިމެނޭހެން، ކައުނުގައިވާ ހުރިހާ އެއްޗެއް، ހެއްދެވި ފަރާތަކީ الله ސުބުޙާނަހޫ ވަތަޢާލާއެވެ. އެކަލާނގެ ފިޔަވައި ކޮންމެ އެއްޗަކީ އެކަލާނގެ މަޚްލޫޤުންގެ ތެރެއިން މަޚްލޫޤެކެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿قُلۡ مَن رَّبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ قُلِ ٱللَّهُۚ قُلۡ أَفَٱتَّخَذۡتُم مِّن دُونِهِۦٓ أَوۡلِيَآءَ لَا يَمۡلِكُونَ لِأَنفُسِهِمۡ نَفۡعٗا وَلَا ضَرّٗاۚ قُلۡ هَلۡ يَسۡتَوِي ٱلۡأَعۡمَىٰ وَٱلۡبَصِيرُ أَمۡ هَلۡ تَسۡتَوِي ٱلظُّلُمَٰتُ وَٱلنُّورُۗ أَمۡ جَعَلُواْ لِلَّهِ شُرَكَآءَ خَلَقُواْ كَخَلۡقِهِۦ فَتَشَٰبَهَ ٱلۡخَلۡقُ عَلَيۡهِمۡۚ قُلِ ٱللَّهُ خَٰلِقُ كُلِّ شَيۡءٖ وَهُوَ ٱلۡوَٰحِدُ ٱلۡقَهَّٰرُ ﴾  މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. އުޑުތަކާއި ބިމުގެ ވެރިފަރާތަކީ ކާކުހެއްޔެވެ؟ ވިދާޅުވާށެވެ. ﷲ އެވެ. ވިދާޅުވާށެވެ. ފަހެ، އެކަލާނގެ ފިޔަވައި، އެއުރެންގެ އަމިއްލަ ނަފްސުތަކަށް މަންފާއެއްވެސް އަދި ގެއްލުމެއްވެސް ދިނުމުގެ ބާރު ލިބިގެންނުވާ އެހީތެރިންތަކެއް ތިޔަބައިމީހުން ހިފަނީ ހެއްޔެވެ؟ ވިދާޅުވާށެވެ. ކަނުމީހާއާއި، ލޮލަށް ފެންނަ މީހާ ހަމަހަމަ ވާނެހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ އަނދިރިކަމާއި އަލިކަން ހަމަހަމަ ވާނެހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ އެއުރެން ﷲ އަށް، އެކަލާނގެ ހެއްދެވުން ފަދައިން (ތަކެތި) ހަދާ ބައިވެރިންތަކެއް ލަނީ ހެއްޔެވެ؟ ދެން އެއުރެންގެ މައްޗަށް (ދެފަރާތުގެ) ހެއްދެވުން އެއްފަދަވެ، އޮޅުންއެރީ ހެއްޔެވެ؟ ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. ﷲ އީ، ކޮންމެ އެއްޗެއްގެ ވެސް ޚާލިޤެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ، އެއްކައުވަންތަ، ގަދަފަދަވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ." [އައްރަޢުދު: 16]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: { وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}  މާނައީ: "އަދި އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނޭނގޭ ތަކެތި ހައްދަވައެވެ." [އައްނަޙްލު: 8]

އަދި ﷲ އުޑުތަކާއި ބިން ހެއްދެވީ ހަ ދުވަހުގެ ތެރޭގައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿﴿هُوَ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰ عَلَى ٱلۡعَرۡشِۖ يَعۡلَمُ مَا يَلِجُ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا يَخۡرُجُ مِنۡهَا وَمَا يَنزِلُ مِنَ ٱلسَّمَآءِ وَمَا يَعۡرُجُ فِيهَاۖ وَهُوَ مَعَكُمۡ أَيۡنَ مَا كُنتُمۡۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٞ  މާނައީ: "އެއިލާހީ، ހަ ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އުޑުތަކާއި ބިން ހެއްދެވި އިލާހެވެ. އެއަށްފަހު، ޢަރްޝުގެ މައްޗަށް އަރާވޮޑިގެންނެވިއެވެ. ބިމުގެ ތެރެއަށް ވަންނަ ތަކެއްޗާއި، އެތަނުން ނުކުންނަ ތަކެއްޗާއި، އުޑުން ފައިބާ ތަކެއްޗާއި، އެތަނަށް އަރައިގެންދާ ތަކެތި އެއިލާހު ދެނެވޮޑިގެންވެއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ކޮންމެ ތަނެއްގައިވީނަމަވެސް، އެއިލާހު ތިޔަބައިމީހުންނާއެކު ވޮޑިގެންވެއެވެ. އަދި ﷲ އީ، ތިޔަބައިމީހުން ކުރާ ޢަމަލުތައް މޮޅަށް ބައްލަވާވޮޑިގެންވާ އިލާހެވެ." [އަލްޙަދީދު: 4]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَلَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ وَمَا مَسَّنَا مِن لُّغُوبٖ ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު އުޑުތަކާއި، ބިމާއި، އެ ދެމެދުގައި ވާހާ ތަކެތި ހަ ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ހެއްދެވީމެވެ. އަދި ތިމަންއިލާހަށް އެއްވެސް ވަރުބަލިކަމެއް ޖެހިވަޑައެއް ނުގަންނަވައެވެ." [ޤާފު: 38].

8. އަދި ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާގެ ރަސްކަމުގައި، ނުވަތަ އެކަލާނގެ ޚަލްޤުކުރެއްވުމުގައި، ނުވަތަ އެކަލާނގެ ތަދުބީރުކުރެއްވުމުގައި، ނުވަތަ އެކަލާންގެއަށް ކުރެވޭ އަޅުކަމުގައިވެސް އެއްވެސް ބައިވެރިއެއް އެކަލާނގެއަށް ނުވެއެވެ.

އަދި ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ އީ ރަސްކަމުގެ ވެރިފަރާތެވެ. އެކަލާނގެ ޚަލްޤުކުރެއްވުމުގައި، ނުވަތަ އެކަލާނގެ ރަސްކަމުގައި، ނުވަތަ އެކަލާނގެ ތަދްބީރުކުރެއްވުމުގައި އެއްވެސް ޝަރީކަކު (ބައިވެރިއަކު) އެކަލާނގެއަކަށް ނުވެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿قُلۡ أَرَءَيۡتُم مَّا تَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُواْ مِنَ ٱلۡأَرۡضِ أَمۡ لَهُمۡ شِرۡكٞ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِۖ ٱئۡتُونِي بِكِتَٰبٖ مِّن قَبۡلِ هَٰذَآ أَوۡ أَثَٰرَةٖ مِّنۡ عِلۡمٍ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ ﴾ މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ﷲ ފިޔަވައި ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކޮށްއުޅޭ ތަކެއްޗާމެދު ތިޔަބައިމީހުން ޚަބަރުދީބަލާށެވެ! ބިމުން އެތަކެތި އުފެއްދީ ކޮންއެއްޗެއްކަން ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ތިޔަބައިމީހުން ދައްކަބަލާށެވެ! ނުވަތަ އުޑުތައް ހެދުމުގައި އެތަކެއްޗަށް، ބައިވެރިވުމެއް ވަނީއްޔެވެ؟ މި (ޤުރްއާން)ގެ ކުރިން ބާވައިލެއްވި ފޮތެއް، ނުވަތަ ޢިލްމުގެ ތެރެއިން މިންވަރެއްވިޔަސް ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ތިޔަބައިމީހުން ގެނެސްބަލާށެވެ! އެއީ ތިޔަބައިމީހުންނީ ތެދުވެރިން ކަމުގައި ވާނަމައެވެ." [އަލްއަޙްޤާފު: 4]. ޝައިޚް އައްސިޢްދީ رحمه الله ވިދާޅުވިއެވެ: "އެބަހީ: މަންފާއެއް، އަދި ގެއްލުމެއް، އަދި މަރުގެންނަވާ ދިރުއްވުމުގެވެސް، އަދި އަލުން ދިރުއްވައި ފޮނުއްވުމުގެވެސް ބާރެއް ލިބިގެންނުވާ ބުދުތަކާއި ޝަރީކުންތަކެއް އެއްފަދަކޮށްގެން ﷲ އާ ބައިވެރިކުރި މި ވެރިންނަށް -އެމީހުންގެ ބުދުތަކުގެ ނުކުޅެދުމާއި، އެ ތަކެއްޗަށް އަޅުކަމުން އެއްވެސް ކަމެއް ޙައްޤުވެގެން ނުވާކަން ބަޔާންކުރައްވާ- ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. {ބިމުން އެތަކެތި އުފެއްދީ ކޮންއެއްޗެއްކަން ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ތިޔަބައިމީހުން ދައްކަބަލާށެވެ! ނުވަތަ އުޑުތަކުގައި އެތަކެއްޗަށް ބައިވެރިވުމެއް ވޭހެއްޔެވެ؟} އުޑުތަކާއި ބިމުގެ ޖިސްމުތަކުން އެއްވެސް އެއްޗެއް އެތަކެތި ހެދި ހެއްޔެވެ؟ ފަރުބަދަތައް ހެދީ ހެއްޔެވެ؟ ކޯރުތައް ހިންގެވީ ހެއްޔެވެ؟ ޖަނަވާރުތައް ފެތުރުއްވީ ހެއްޔެވެ؟ ގަސްތަކެއް ފެޅުއްވީ ހެއްޔެވެ؟ އެއިން އެއްވެސް އެއްޗެއް ހެއްދެވުމުގައި އެތަކެތީގެ އެހީތެރިކަމެއް ވީހެއްޔެވެ؟ އެހެން މީހުން އެކަމަށް އިޤުރާރުވުން ބަހައްޓާފައި، އެއުރެން އަމިއްލައަށްވެސް އިޤުރާރުވާ ގޮތުގައި، އެއިން އެއްވެސް ކަމެއް ނުވެއެވެ. ފަހެ، މިއީ ﷲ ފިޔަވައި އެހެން ކޮންމެ ފަރާތަކަށް ކުރާ އަޅުކަމެއް ބާޠިލުކަމުގެ މައްޗަށްވާ، ކަނޑައެޅިގެންވާ ބުއްދީގެ ދަލީލެކެވެ.

ދެން އެއަށްފަހު، ނަޤުލީ ދަލީލުވެސް ނެތްކަން ޛިކުރުކުރައްވަމުން އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: {މީގެ ކުރިންވީ ފޮތެއް ތިޔަބައިމީހުން ނިކަން ގެނެސްބަލާށެވެ.} އެއީ ޝިރުކަށް ގޮވާލާ ފޮތެއްގެ ވާހަކައެވެ. {ނުވަތަ ޢިލްމުގެ މިންވަރެއްވިޔަސް ގެނެސްބަލާށެވެ.} އެއީ ރަސޫލުބޭކަލުންގެ އަރިހުން ވާރުތަވެގެން އައިސްފައިވާ، އެކަމަށް އަމުރުކުރާ ޢިލްމެކެވެ. އެނގިގެންވާ ކަމަކީ، އެއްވެސް ރަސޫލެއްގެ އަރިހުން އެކަމަށް ދަލީލުކުރާނެ ދަލީލެއް ގެނައުމަށް އެމީހުން ނުކުޅެދިގެންވާކަމެވެ. ކިއެއްތަ، އަހަރުމެންނަށް ޔަޤީންވެ ކަނޑައެޅޭ ކަމަކީ، ހުރިހާ ރަސޫލުންވެސް ގޮވާލެއްވީ އެބޭކަލުންގެ ރައްބު އެއްކައުވަންތަކުރުމަށް ކަމެވެ. އަދި އެބޭކަލުން ނަހީކުރެއްވީ އެކަލާނގެއަށް ޝިރުކުކުރުން ކަމެވެ. އަދި އެއީ އެބޭކަލުންގެ އަރިހުން ނަޤުލުވެގެން އައިސްފައިވާ ޢިލްމުގެ ތެރެއިންވާ އެންމެ މަތިވެރި ކަންކަމެވެ." ތަފްސީރުއް ސިޢުދީ: 779.

އަދި ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ އީ ރަސްކަމުގެ ވެރިފަރާތެވެ. އެކަލާނގެ ރަސްކަމުގައި އެއްވެސް ޝަރީކަކު ނުވެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ قُلِ ٱللَّهُمَّ مَٰلِكَ ٱلۡمُلۡكِ تُؤۡتِي ٱلۡمُلۡكَ مَن تَشَآءُ وَتَنزِعُ ٱلۡمُلۡكَ مِمَّن تَشَآءُ وَتُعِزُّ مَن تَشَآءُ وَتُذِلُّ مَن تَشَآءُۖ بِيَدِكَ ٱلۡخَيۡرُۖ إِنَّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ ﴾ މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އޭ ﷲ އެވެ! ވެރިކަން މިލްކުވެގެންވާ އިލާހެވެ! އިބައިލާހު އިރާދަކުރައްވާ މީހަކަށް ވެރިކަން ދެއްވަމުއެވެ. އަދި އިބައިލާހު އިރާދަކުރައްވާ މީހެއްގެ ކިބައިން ވެރިކަން ނިގުޅައިގަންނަވަމުއެވެ. އަދި އިބައިލާހު އިރާދަކުރައްވާ މީހަކަށް ޢިއްޒަތްދެއްވަމުއެވެ. އަދި އިބައިލާހު އިރާދަކުރައްވާ މީހަކު ނިކަމެތިކުރައްވަމުއެވެ. އެންމެހާ ހެޔޮކަންވަނީ އިބައިލާހުގެ އަތްޕުޅުގައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އިބައިލާހީ ކޮންމެ ކަމެއްގެ މައްޗަށް ކުޅަދުންވަންތަ އިލާހެވެ." [އާލު ޢިމްރާން: 26] އަދި ޤިޔާމަތް ދުވަހު ފުރިހަމަ ވެރިކަން ލިބިގެންވަނީ އެކަލާނގެއަށް ކަން ބަޔާންކުރައްވާ، ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ يَوۡمَ هُم بَٰرِزُونَۖ لَا يَخۡفَىٰ عَلَى ٱللَّهِ مِنۡهُمۡ شَيۡءٞۚ لِّمَنِ ٱلۡمُلۡكُ ٱلۡيَوۡمَۖ لِلَّهِ ٱلۡوَٰحِدِ ٱلۡقَهَّارِ ﴾ މާނައީ: "އެއުރެން (ކަށްވަޅުތަކުން) ނުކުމެ ފާޅުވާނޭ ދުވަހެވެ. އެއުރެންގެ އެއްވެސް ކަމެއް، ﷲ އަށް ވަންހަނާވެގެން ނުވެއެވެ. މިއަދު، ވެރިކަންވަނީ ކާކަށް ހެއްޔެވެ؟ (އެ ވެރިކަންވަނީ) އެއްކައުވަންތަ، އަދި އެންމެހާ ތަކެތިގެ މައްޗަށް ގަދަވެވޮޑިގެންވާ ﷲ އަށެވެ." [ޣާފިރު: 16]

އަދި ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާގެ މިލްކުވެރިކަމުގައި، ނުވަތަ އުފެއްދެވުމުގައި، ނުވަތަ ހިންގެވުމުގައި، ނުވަތަ އަޅުކަންކުރެވުމުގައިވެސް އެއްވެސް ބައިވެރިއެއް އެކަލާނގެއަށް ނުވެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَقُلِ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِي لَمۡ يَتَّخِذۡ وَلَدٗا وَلَمۡ يَكُن لَّهُۥ شَرِيكٞ فِي ٱلۡمُلۡكِ وَلَمۡ يَكُن لَّهُۥ وَلِيّٞ مِّنَ ٱلذُّلِّۖ وَكَبِّرۡهُ تَكۡبِيرَۢا ﴾ މާނައީ: "އަދި ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. ޙަމްދު ހުރީ ﷲ އަށެވެ. އެއިލާހީ، ދަރިކަލަކު ނުހިއްޕަވާ އިލާހެވެ. އަދި ރަސްކަމުގައި އެއިލާހަށް އެއްވެސް ޝަރީކަކު ނުވެއެވެ. އަދި ނިކަމެތިކަމުގެ ސަބަބުން އެހީތެރިވެދޭނެ އެއްވެސް އެހީތެރިޔެއްވެސް އެއިލާހަކަށް ނުވެއެވެ. އަދި ކަލޭގެފާނު އެއިލާހު، އެންމެ ފުރިހަމަ ގޮތުގައި މަތިވެރިކުރާށެވެ." [އަލްއިސްރާއު: 111] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ ٱلَّذِي لَهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَلَمۡ يَتَّخِذۡ وَلَدٗا وَلَمۡ يَكُن لَّهُۥ شَرِيكٞ فِي ٱلۡمُلۡكِ وَخَلَقَ كُلَّ شَيۡءٖ فَقَدَّرَهُۥ تَقۡدِيرٗا ﴾ މާނައީ: "އެއިލާހީ، އުޑުތަކާއި ބިމުގެ ވެރިކަން މިލްކުވެވޮޑިގެންވާ އިލާހެވެ. އަދި އެއިލާހު ދަރިކަލަކު ނުހިއްޕަވައެވެ. އަދި ވެރިކަމުގައި އެއިލާހަށް ބައިވެރިޔަކު ވެސް ނުވެއެވެ. އަދި އެއިލާހު ކޮންމެ އެއްޗެއް ޚަލްޤުކުރައްވައި، ފަހެ އެއެއްޗެއްގެ މިންވަރު އެންމެ ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ކަނޑައެޅުއްވިއެވެ." [އަލްފުރްޤާނު: 2] ފަހެ، އެއީ ރަސްވަންތަ މިލްކުވެރިފަރާތެވެ. އަދި އެ އިލާހު ފިޔަވާ ކޮންމެ އެއްޗަކީ އެ އިލާހަށް މިލްކުވެގެންވާ އެއްޗެކެވެ. އަދި އެއީ ޚާލިޤެވެ. އަދި އެ އިލާހު ފިޔަވާ ކޮންމެ އެއްޗަކީ އެ އިލާހުގެ މަޚްލޫޤެކެވެ. އަދި ކަންކަން ތަދްބީރުކުރައްވަނީ އެ އިލާހެވެ. ފަހެ، މިފަދަ ޝާނެއް ލިބިވޮޑިގެންވާ ފަރާތަކަށް އަޅުކަންކުރުން ވާޖިބުވެގެންވެއެވެ. އަދި އެ އިލާހު ނޫން ފަރާތަކަށް އަޅުކަންކުރުމަކީ ބުއްދީގެ އުނިކަމެކެވެ. އަދި އެއީ ދުނިޔެއާއި އާޚިރަތް ފަސާދަކޮށްލާ ޝިރުކެކެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَقَالُواْ كُونُواْ هُودًا أَوۡ نَصَٰرَىٰ تَهۡتَدُواْۗ قُلۡ بَلۡ مِلَّةَ إِبۡرَٰهِـۧمَ حَنِيفٗاۖ وَمَا كَانَ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ ﴾ މާނައީ: "އަދި އެބައިމީހުން (އެބަހީ: ޔަހޫދީންނާއި ނަޞާރާއިން) ބުންޏެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ޔަހޫދީން ކަމުގައި ނުވަތަ ނަޞާރާއިން ކަމުގައި ވާށެވެ! ތިޔަބައިމީހުންނަށް ތެދުމަގު ލިބޭނީ އޭރުންނެވެ. ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އަދި ކިޔެއް ހެއްޔެވެ! (ތިމަންމެން ތަބާވާނީ) ބާޠިލުގެ މަގުން އެއްކިބާވެ ޙައްޤުގެ މަގަށް ލެނބިގެންވާ އިބްރާހީމުގެފާނުގެ މިއްލަތަށެވެ. އަދި ޝަރީކުކުރާ މީހުންގެ ތެރެއިން އެކަލޭގެފާނު ނުވެއެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 135] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَمَنۡ أَحۡسَنُ دِينٗا مِّمَّنۡ أَسۡلَمَ وَجۡهَهُۥ لِلَّهِ وَهُوَ مُحۡسِنٞ وَٱتَّبَعَ مِلَّةَ إِبۡرَٰهِيمَ حَنِيفٗاۗ وَٱتَّخَذَ ٱللَّهُ إِبۡرَٰهِيمَ خَلِيلٗا﴾ މާނައީ: "އިޙުސާންތެރިވާ ޙާލު، އެމީހެއްގެ މޫނު ﷲ އަށް ކިޔަމަންކޮށް އަދި ބާޠިލު މަގުން އެއްކިބާވެ، ޙައްޤުގެ މަގަށް ތަބަޢަވެގެންވާ އިބްރާހީމުގެފާނުގެ މިއްލަތަށް ތަބަޢަވި މީހަކަށް ވުރެ، ދީނުގެ ގޮތުން ހެޔޮކަން ބޮޑީ ކާކު ހެއްޔެވެ! އަދި ﷲ އިބްރާހީމުގެފާނު ގާތް އެކުވެރިއެއްގެ ގޮތުގައި ނެންގެވިއެވެ." [އައްނިސާއު: 125] އަދި ޙައްޤުވަންތަ އިލާހު ސުބްޙާނަހޫ ވަނީ، އެކަލާނގެ ގާތްއެކުވެރިޔާ އިބްރާހީމް عليه السلام ގެ މިއްލަތް ނޫން އެހެން މިއްލަތަކަށް ތަބަޢަވެއްޖެ މީހާ، އޭނާގެ އަމިއްލަ ނަފްސު ކޮސްކޮށް މޮޔަކޮށްފިކަން ބަޔާންކުރައްވާފައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: {وَمَن يَرْغَبُ عَن مِّلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَن سَفِهَ نَفْسَهُ ۚ وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا ۖ وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ }  މާނައީ: "އަދި އެމީހެއްގެ އަމިއްލަ ނަފްސު ކޮސްކޮށް މޮޔަކޮށްލައިފި މީހަކު މެނުވީ އިބްރާހީމުގެފާނުގެ މިއްލަތަށް ފުރަގަސްދޭނީ ކާކު ހެއްޔެވެ! ހަމަކަށަވަރުން ދުނިޔޭގައިވެސް ތިމަންއިލާހު އެކަލޭގެފާނު ހޮއްވަވައި ޚިޔާރުކުރެއްވީމެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނީ އާޚިރަތުގައި ޞާލިޙުންގެ ތެރެއިންވާ ބޭކަލަކުކަން ކަށަވަރެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 130]

9- ހުސްޠާހިރުވަންތަ ﷲ އަށް އެއްވެސް އެއްޗެއް އުފަންވެގެނެއް ނުވެތެވެ. އަދި އެއްވެސް އެއްޗަކަށް އެކަލާނގެ އުފަންވެވޮޑިގެނެއް ނުވެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެއާ އެއްފަދަވެގެންވާ، އެއްހަމަވެގެންވާ ހަމައެކަކުވެސް ނުވެތެވެ.

ހުސްޠާހިރުވަންތަ ﷲ އަށް އެއްވެސް އެއްޗެއް އުފަންވެގެނެއް ނުވެތެވެ. އަދި އެއްވެސް އެއްޗަކަށް އެކަލާނގެ އުފަންވެވޮޑިގެނެއް ނުވެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެއާ އެއްފަދަވެގެންވާ، އެއްހަމަވެގެންވާ ހަމައެކަކުވެސް ނުވެތެވެ. ޙައްޤުވަންތަ އިލާހު ސުބްޙާނަހޫ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ﴿1﴾ މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އެއީ އެއްކައުވަންތަ اللَّهއެވެ." ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ ﴿2﴾ މާނައީ: "اللَّه އީ، އެންމެހާ ތަކެތި އެކަލާނގެއަށް ބޭނުންތެރިވެގެންވާ، އަދި އެއްވެސް އެއްޗަކަށް، އެކަލާނގެ ބޭނުންވެވޮޑިގެންނުވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ." لَمۡ يَلِدۡ وَلَمۡ يُولَدۡ ﴿3﴾ މާނައީ: "އެކަލާނގެއަކަށް އެއްވެސް އެއްޗެއް އުފަންވެގެނެއް ނުވެތެވެ. އަދި އެއްވެސް އެއްޗަކަށް އެކަލާނގެ އުފަންވެވޮޑިގެނެއް ނުމެވޭމެއެވެ." وَلَمۡ يَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ ﴿4﴾ މާނައީ: "އަދި އެކަލާނގެއާ އެއްފަދަވެގެންވާ، ހަމައެކަކުވެސް ނުވެތެވެ." [އަލްއިޚްލާޞް: 1-4]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿رَّبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَا فَٱعۡبُدۡهُ وَٱصۡطَبِرۡ لِعِبَٰدَتِهِۦۚ هَلۡ تَعۡلَمُ لَهُۥ سَمِيّٗا﴾ މާނައީ: "އެއީ އުޑުތަކާއި، ބިމާއި، އެ ދެމެދުގައި ވާހާ ތަކެތީގެ ރައްބެވެ. ފަހެ ކަލޭގެފާނު، އެ އިލާހަށް އަޅުކަން ކުރައްވާށެވެ. އަދި އެ އިލާހަށް އަޅުކަން ކުރެއްވުމުގައި ދެމިހުންނަވައި، ކެތްތެރިވެވަޑައިގަންނަވާށެވެ. އެ އިލާހާ އެއްފަދަ އެކައްޗެއްވެސް ވާކަން ކަލޭގެފާނަށް އެނގިވަޑައިގެންވޭތޯއެވެ؟" [މަރްޔަމު: 65] އަދިވެސް ޙައްޤުވަންތަ އިލާހު -ޖައްލަ ޝައުނުހޫ- ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿فَاطِرُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ جَعَلَ لَكُم مِّنۡ أَنفُسِكُمۡ أَزۡوَٰجٗا وَمِنَ ٱلۡأَنۡعَٰمِ أَزۡوَٰجٗا يَذۡرَؤُكُمۡ فِيهِۚ لَيۡسَ كَمِثۡلِهِۦ شَيۡءٞۖ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡبَصِيرُ﴾ މާނައީ: "އުޑުތަކާއި ބިން ޚަލްޤުކުރެއްވި އިލާހެވެ. އެއިލާހު ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި، ތިޔަބައިމީހުންގެ އަމިއްލަ ނަފްސުތަކުން އަނބިން ލެއްވިއެވެ. އަދި ނަޢަމްސޫފީގެ ތެރެއިންވެސް ޖޯޑުތައް ލެއްވިއެވެ. އެގޮތުގެ މަތިން އެއިލާހު ތިޔަބައިމީހުން (އުފައްދަވައި) ގިނަކުރައްވަތެވެ. އެއިލާހާ އެއްފަދަ އެއްވެސް އެއްޗެއް ނުވެއެވެ. އަދި އެއިލާހީ، އައްސަވާވޮޑިގެންވާ، ބައްލަވާވޮޑިގެންވާ އިލާހެވެ." [އައްޝޫރާ: 11]

10- ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ އެއްވެސް އެއްޗެއްގެ ތެރޭގައި ވޮޑިއެއް ނުގަންނަވައެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ޚަލްޤުތަކުންގެ ތެރެއިން އެކައްޗެއްގެ ހަށިގަނޑުގައިވެސް ބައްޓަންވެ ވޮޑިނުގަންނަވައެވެ:

ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ އެއްވެސް އެއްޗެއްގެ ތެރޭގައި ވޮޑިއެއް ނުގަންނަވައެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ޚަލްޤުތަކުންގެ ތެރެއިން އެކައްޗެއްގެ ހަށިގަނޑުގައިވެސް ބައްޓަންވެ ވޮޑިނުގަންނަވައެވެ. އަދި އެއްވެސް އެއްޗަކާ އެއްވެ ވޮޑިނުގަންނަވައެވެ. އެހެނީ ﷲ އީ ޚާލިޤުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ފިޔަވައިވާހާ ތަކެއްޗަކީ މަޚްލޫޤުންނެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ ދިރިދެމިވޮޑިގެންވާ އިލާހެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ފިޔަވައި ވާހާ އެއްޗެއްގެ ނިމުންވަނީ ފަނާވުމަށެވެ. އަދި ކޮންމެ އެއްޗަކީ އެކަލާނގެ މިލްކެވެ. އަދި އެތަކެތީގެ ވެރިފަރާތަކީވެސް އެކަލާނގެއެވެ. ފަހެ، ﷲ އެކަލާނގެ ޚަލްޤުތަކުންކުރެ އެއްވެސް އެއްޗެއްގެ ތެރޭގައި ވޮޑިއެއްނުގަންނަވައެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ޚަލްޤުތަކުންކުރެ އެއްވެސް އެއްޗެއް ހުސްޠާހިރުވަންތަ އެކަލާނގެ ޛާތުފުޅުގައި ނުވެއެވެ. އަދި ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ ކޮންމެ އެއްޗަކަށްވުރެ ބޮޑުވެވޮޑިގެންވެއެވެ. އަދި ކޮންމެ އެއްޗަކަށްވުރެ މަތިވެރިވެވޮޑިގެންވެއެވެ. ﷲ، އަލްމަސީޙު (ޢީސާގެފާނުގެ) ހަށިކޮޅުގައި ވޮޑިގެންފިކަމަށް ދަޢުވާކުރި މީހުންނަށް ރައްދުދެއްވަމުން ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿لَّقَدۡ كَفَرَ ٱلَّذِينَ قَالُوٓاْ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡمَسِيحُ ٱبۡنُ مَرۡيَمَۚ قُلۡ فَمَن يَمۡلِكُ مِنَ ٱللَّهِ شَيۡـًٔا إِنۡ أَرَادَ أَن يُهۡلِكَ ٱلۡمَسِيحَ ٱبۡنَ مَرۡيَمَ وَأُمَّهُۥ وَمَن فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗاۗ وَلِلَّهِ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَاۚ يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އަކީ، މަރްޔަމުގެ ދަރިކަލުން އަލްމަސީޙު އޭ ބުނި މީހުން، ކާފަރުވެއްޖެއެވެ. ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. ފަހެ، މަރްޔަމުގެ ދަރިކަލުން އަލްމަސީޙު އާއި، އެކަލޭގެފާނުގެ މައިކަނބަލުންނާއި، އަދި ބިމުގައިވާހާ އެންމެން ހަލާކުކޮށްލެއްވުމަށް اللَّه އިރާދަކުރައްވައިފިނަމަ، އެކަލާނގެ ހަޟްރަތުން (އެކަމާމެދު) އެއްވެސް ކަމެއްގެ މައްޗަށް ބާރު ލިބިގެންވަނީ ކާކަށްހެއްޔެވެ؟ އަދި އުޑުތަކާއި، ބިމާއި، އެ ދެމެދުގައި ވާހައި ތަކެތި މިލްކުވެގެންވަނީ اللَّه އަށެވެ. އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ އެއްޗެއް ހައްދަވައެވެ. އަދި، اللَّه އީ، ކޮންމެކަމެއްގެ މައްޗަށް ކުޅަދުންވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ." [އަލްމާއިދާ: 17] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَلِلَّهِ ٱلۡمَشۡرِقُ وَٱلۡمَغۡرِبُۚ فَأَيۡنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجۡهُ ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ وَٰسِعٌ عَلِيمٞ ﴾ މާނައީ: "މަޝްރިޤާއި މަޣުރިބުވެސް މިލްކުވެގެންވަނީ ﷲ އަށެވެ. ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން ކޮންމެ ފަރާތަކަށް އެނބުރުނަސް، ފަހެ އެ ދިމާލެއްގައި ﷲ ގެ ވަޖުހުފުޅު ވެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ، ތަނަވަސްވަންތަ، ހުރިހާ ކަމެއް ދެނެވޮޑިގެންވާ އިލާހެވެ." وَقَالُواْ ٱتَّخَذَ ٱللَّهُ وَلَدٗاۗ سُبۡحَٰنَهُۥۖ بَل لَّهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ كُلّٞ لَّهُۥ قَٰنِتُونَ﴾ މާނައީ: "ﷲ ދަރިކަލަކު ހިއްޕެވިކަމަށް (އިޚްތިޔާރުކުރެއްވިކަމަށް) އެބައިމީހުން ބުންޏެވެ. އެއިލާހުގެ ހުސްޠާހިރުވަންތަކަމާއެވެ! އަދި ކިއެއް ހެއްޔެވެ! އުޑުތަކާއި ބިމުގައި ވާހާ އެއްޗެއް މިލްކުވެގެންވަނީ އެއިލާހަށެވެ. އެންމެހާ އެއްޗެއް ވަނީ އެއިލާހަށް ކިޔަމަންވެ، އަޅުވެތިވެގެންނެވެ." بَدِيعُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ وَإِذَا قَضَىٰٓ أَمۡرٗا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ ﴾ މާނައީ: "އެއިލާހީ އިސްވެދިޔަ މިސާލަކާ ނުލައި އުޑުތަކާއި ބިން ޚަލްޤުކުރެއްވި އިލާހެވެ. އެއިލާހު ކަމަކަށް ނިޔާކުރައްވާ ހިނދުގައި، ފަހެ އެކަމަކަށް ވަޙީ ކުރައްވަނީ "ވާށޭ" އެވެ! ދެން އެކަމެއް ވެދެއެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 115-117] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَقَالُواْ ٱتَّخَذَ ٱلرَّحۡمَٰنُ وَلَدٗا ﴾ މާނައީ: "ރަޙްމާނުވަންތަ އިލާހު ދަރިކަލަކު ހިއްޕެވިކަމަށް އެބައިމީހުން ބުންޏެވެ." لَّقَدۡ جِئۡتُمۡ شَيۡـًٔا إِدّٗا  މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުން ތިޔަގެނައީ، ބޮޑުވެގެންވާ ނުބައިކަމެކެވެ." تَكَادُ ٱلسَّمَٰوَٰتُ يَتَفَطَّرۡنَ مِنۡهُ وَتَنشَقُّ ٱلۡأَرۡضُ وَتَخِرُّ ٱلۡجِبَالُ هَدًّا ﴾ މާނައީ: "އެ ކަމުގެ ސަބަބުން، އުޑުތައް ފަޅަފަޅައިގެންގޮސް، ބިންގަނޑު އިރައިރައިގެންގޮސް، ފަރުބަދަތައް ކުދިކުދިވެ، ވެއްޓިގެން ދިޔުން ކައިރިވެގެންވެއެވެ." أَن دَعَوۡاْ لِلرَّحۡمَٰنِ وَلَدٗا ﴾ މާނައީ: "އައްރަޙްމާންއަށް ދަރިކަލަކު ވާކަމަށް އެއުރެން ދަޢުވާކުރުމުންނެވެ." وَمَا يَنۢبَغِي لِلرَّحۡمَٰنِ أَن يَتَّخِذَ وَلَدًا ﴾ މާނައީ: "އަދި އައްރަޙްމާންއަށް ދަރިކަލަކު ހިއްޕެވުމެއް އެކަށީގެނެއް ނުވެއެވެ." إِن كُلُّ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ إِلَّآ ءَاتِي ٱلرَّحۡمَٰنِ عَبۡدٗا ﴾ މާނައީ: "އުޑުތަކާއި ބިމުގައި ވާހާ ބަޔަކު، އައްރަޙްމާންގެ ޙަޟްރަތަށް އަޅެއްގެ ގޮތުގައި މެނުވީ ނާންނަ ހުށްޓެވެ." لَّقَدۡ أَحۡصَىٰهُمۡ وَعَدَّهُمۡ عَدّٗا﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، އެކަލާނގެ އެއުރެން ހިމަނުއްވައި، ފުރިހަމަ ގުނުއްވުމަކުން އެއުރެން ގުނުއްވާފައިވެއެވެ." وَكُلُّهُمۡ ءَاتِيهِ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ فَرۡدًا ﴾ މާނައީ: "އަދި އެއުރެންގެ ތެރެއިން ކޮންމެ މީހަކު، ޤިޔާމަތް ދުވަހުން އެކަނިމާއެކަނި، އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް އަންނަ ހުށްޓެވެ." [މަރްޔަމު: 88-95] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡحَيُّ ٱلۡقَيُّومُۚ لَا تَأۡخُذُهُۥ سِنَةٞ وَلَا نَوۡمٞۚ لَّهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۗ مَن ذَا ٱلَّذِي يَشۡفَعُ عِندَهُۥٓ إِلَّا بِإِذۡنِهِۦۚ يَعۡلَمُ مَا بَيۡنَ أَيۡدِيهِمۡ وَمَا خَلۡفَهُمۡۖ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيۡءٖ مِّنۡ عِلۡمِهِۦٓ إِلَّا بِمَا شَآءَۚ وَسِعَ كُرۡسِيُّهُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَۖ وَلَا يَـُٔودُهُۥ حِفۡظُهُمَاۚ وَهُوَ ٱلۡعَلِيُّ ٱلۡعَظِيمُ﴾ މާނައީ: "ﷲ އީ، އެއިލާހު ފިޔަވާ އަޅުކަން ޙައްޤުވާ އެހެން އިލާހަކު ނުވާ ފަރާތެވެ. (އެއީ) ދިރިދެމިވޮޑިގެންވާ، ދާއިމަށް ޤާއިމުވެވޮޑިގެންވާ އިލާހެވެ. އަވަހާރަފުޅު އައުމެއް އަދި އަވަހާރަފުޅު ލެއްޕެވުމެއްވެސް އެއިލާހަކަށް ނުވެއެވެ. އުޑުތަކުގައި ވާހާ އެއްޗަކާ އަދި ބިމުގައި ވާހާ އެއްޗެއް މިލްކުވެގެންވަނީ އެއިލާހަށެވެ. އެއިލާހުގެ އިޛުނަފުޅާ ނުލާ އެއިލާހުގެ ޙަޟްރަތުގައި ޝަފާޢަތްތެރިވާނީ ކާކުހެއްޔެވެ! (އެބަހީ: އެއިލާހުގެ އިޛުނަފުޅާ ނުލާ އެއްވެސް ފަރާތަކަށް އެއިލާހުގެ ޙަޟްރަތުގައި ޝަފާޢަތްތެރި ނުވެވޭނެއެވެ.) އެބައިމީހުންގެ ކުރިން އިސްވެގޮސްފައި ވާހާ ކަމަކާއި، އެބައިމީހުންގެ ފަހުން ވާނޭހާ ކަމެއްވެސް އެއިލާހު ދެނެވޮޑިގެންވެއެވެ. އަދި އެއިލާހުގެ ޢިލްމުފުޅުގެ ތެރެއިން އިރާދަކުރެއްވި މިންވަރެއް ފިޔަވާ އެބައިމީހުންނަކަށް އެނގިގެން ނުވެއެވެ. އެއިލާހުގެ ކުރުސިކޮޅު، އުޑުތަކާއި ބިމަށް ވުރެ ތަނަވަސްވެގެންވެއެވެ. އެ އުޑުތަކާއި ބިން ރައްކާތެރި ކުރެއްވުމުގައި އެއިލާހަށް ކުޑަވެސް ބުރަކަމެއް ނުވެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ މަތިވެރިވެ، މާތްވެގެންވާ އިލާހެވެ." [އަލް-ބަޤަރާ: 255]. ފަހެ، އެ އިލާހުގެ ޝާނާއި، އެ އިލާހުގެ ޚަލްޤުތަކުންގެ ޙާލަކީ މިއީ ކަމުގައި ވާއިރު، އެ އިލާހު އެތަކެތީގެ ތެރެއިން އެއްޗެއްގެ ތެރޭގައި ވޮޑިގެންވެ ޙުލޫލުވެވޮޑިގަންނަވާނީ، ނުވަތަ ދަރިކަލަކު ކަމުގައި އެ އެއްޗެއް ހިއްޕަވާނީ، ނުވަތަ އެ އިލާހާއެކު އިލާހަކު ކަމުގައި ލައްވާނީ ކިހިނަކުންހެއްޔެވެ؟

11- ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާއަކީ އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންނަށް ނުހަނު އޯގާވަންތަ ރަޙުމްކުރެއްވުން ބޮޑު އިލާހެވެ. އެހެންވެ އެކަލާނގެ ރަސޫލުން ފޮނުއްވާ، ފޮތްތައް ބާވައިލެއްވިއެވެ.

އަދި ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާއަކީ އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންނަށް ނުހަނު އޯގާވަންތަ ރަޙުމްކުރެއްވުން ބޮޑު އިލާހެވެ. ފަހެ އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންނަށް ލެއްވި ރަޙުމަތުގެ ތެރެއިން، އެކަލާނގެ ރަސޫލުން ފޮނުއްވައި އެބައިމީހުންނަށް ފޮތްތައް ބާވައިލެއްވުންވެއެވެ. އެއީ އެބައިމީހުން ކުފުރާއި ޝިރުކުގެ އަނދިރިކަމުގެ ތެރެއިން، ތައުޙީދާއި ހިދާޔަތުގެ އަލިކަމަށް ނެރުއްވުމަށެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿هُوَ ٱلَّذِي يُنَزِّلُ عَلَىٰ عَبۡدِهِۦٓ ءَايَٰتِۭ بَيِّنَٰتٖ لِّيُخۡرِجَكُم مِّنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِۚ وَإِنَّ ٱللَّهَ بِكُمۡ لَرَءُوفٞ رَّحِيمٞ ﴾ މާނައީ: "އެކަލާނގެއީ، ތިޔަބައިމީހުން އަނދިރިކަމުގެ ތެރެއިން އަލިކަމަށް ނެރުއްވުމަށްޓަކައި، އެކަލާނގެ އަޅާއަށް ފާޅުވެ ބަޔާންވެގެންވާ އާޔަތްތަކެއް ބާވައިލައްވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނުހަނު އޯގާވެރިވަންތަ، ރަޙީމުވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ." [އަލްޙަދީދު: 9].

އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ إِلَّا رَحۡمَةٗ لِّلۡعَٰلَمِينَ ﴾ މާނައީ: "އަދި ޢާލަމްތަކަށް ހުރި ރަޙްމަތެއްކަމުގައި މެނުވީ ތިމަން އިލާހު ކަލޭގެފާނު ނުފޮނުއްވަމެވެ." [އަލްއަންބިޔާއު: 107] އަދި ހަމަކަށަވަރުން އެކަލާނގެއީ ފާފަފުއްސަވާ، ރަޙީމްވަންތަ އިލާހުކަން އަޅުތަކުންނަށް ޚަބަރުދެއްވުމަށް ﷲ އެކަލާނގެ ނަބިއްޔާއަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. އެގޮތުން ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ ۞ نَبِّئۡ عِبَادِيٓ أَنِّيٓ أَنَا ٱلۡغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން ތިމަން އިލާހީ ފާފަފުއްސަވާ ރަޙީމްވަންތަ އިލާހުކަން ތިމަންއިލާހުގެ އަޅުތަކުންނަށް ކަލޭގެފާނު ޚަބަރު ދެއްވާށެވެ." [އަލްޙިޖްރު: 49]. އަދި އެކަލާނގެ އޯގާވަންތަކަމާއި ރަޙުމަތުގެ ތެރެއިން، އެކަލާނގެ ދަތިތައް ފިއްލަވައި، އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންނަށް ހެޔޮކަން ބާވައިލައްވައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿ وَإِن يَمۡسَسۡكَ ٱللَّهُ بِضُرّٖ فَلَا كَاشِفَ لَهُۥٓ إِلَّا هُوَۖ وَإِن يُرِدۡكَ بِخَيۡرٖ فَلَا رَآدَّ لِفَضۡلِهِۦۚ يُصِيبُ بِهِۦ مَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦۚ وَهُوَ ٱلۡغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ﴾ މާނައީ: "އަދި ﷲ ކަލޭގެފާނަށް ގެއްލުމެއް ޖައްސަވައިފިނަމަ، އެ އިލާހު ފިޔަވައި އެކަން ފިއްލަވާނޭ ފަރާތެއް ނުވެއެވެ. އަދި އެ އިލާހު ކަލޭގެފާނަށް ހެޔޮކަމަކަށް އިރާދަކުރައްވައިފިނަމަ، އެ އިލާހުގެ ފަޟްލުވަންތަކަން ރައްދުކުރާނޭ ފަރާތެއް ނުވެއެވެ. އެ އިލާހުގެ އަޅުތަކުންގެ ތެރެއިން އެ އިލާހު އިރާދަކުރައްވާ އަޅަކަށް އެކަން މެދުވެރިކުރައްވައެވެ. އަދި އެ އިލާހީ، ގިނަގިނައިން ފާފަފުއްސަވާ، ރަޙީމުވަންތަ އިލާހެވެ." [ޔޫނުސް: 107]

12- ﷲ އީ ރަޙީމުވަންތަ ރައްބެވެ. ޤިޔާމަތް ދުވަހު ހުރިހާ މަޚްލޫޤުންގެ ޤަބުރުތަކުން އަލުން ދިރުއްވުމަށް ފޮނުއްވާ ދުވަހު، މަޚްލޫޤުންގެ ޙިސާބު ބައްލަވާނީ ހަމައެކަނި އެކަލާނގެއެވެ. އެގޮތުން ކޮންމެ މީހަކަށްވެސް ހެޔޮކަމެއް ވިޔަސް ނުބައިކަމެއް ވިޔަސް އެމީހަކު ކުރި ކަމަކަށް ޖަޒާދެއްވާނެއެވެ. ދެންފަހެ މުއުމިނެއްގެ ގޮތުގައި ހުރެ ޞާލިޙު ޢަމަލުތައް ކުރި މީހަކަށް (ސުވަރުގޭގައި) ދާއިމީ ނިޢުމަތްވެއެވެ. އަދި ކާފަރުވެ ނުބައި ޢަމަލުތައް ކުރި މީހަކަށް އާޚިރަތުގައި ބޮޑުވެގެންވާ ޢަޛާބު ހުއްޓެވެ.

ﷲ އީ ރަޙީމުވަންތަ ރައްބެވެ. ޤިޔާމަތް ދުވަހު ހުރިހާ މަޚްލޫޤުންގެ ޤަބުރުތަކުން އަލުން ދިރުއްވުމަށް ފޮނުއްވާ ދުވަހު، މަޚްލޫޤުންގެ ޙިސާބު ބައްލަވާނީ ހަމައެކަނި އެކަލާނގެއެވެ. އެގޮތުން ކޮންމެ މީހަކަށްވެސް ހެޔޮކަމެއް ވިޔަސް ނުބައިކަމެއް ވިޔަސް އެމީހަކު ކުރި ކަމަކަށް ޖަޒާދެއްވާނެއެވެ. ދެންފަހެ މުއުމިނެއްގެ ގޮތުގައި ހުރެ ޞާލިޙު ޢަމަލުތައް ކުރި މީހަކަށް ދާއިމީ ނިޢުމަތްވެއެވެ. އަދި ކާފަރުވެ ނުބައި ޢަމަލުތައް ކުރި މީހަކަށް ޤިޔާމަތް ދުވަހު ބޮޑުވެގެންވާ ޢަޛާބު ހުއްޓެވެ. ފަހެ، ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާގެ ޢަދުލުވެރިކަމާއި، ޙިކުމަތްވަންތަކަމާއި، އެކަލާނގެ މަޚްލޫޤުންނަށް ލެއްވި ރަޙުމަތްފުޅުގެ ފުރިހަމަކަމުގެ ތެރެއިންވާ އެއްކަމަކީ: މި ދުނިޔެއަކީ ޢަމަލުކުރާ ގޮވަތިކަމުގައި ލައްވާ، އަދި ޖަޒާއާއި ޙިސާބު ބެއްލެވުމާއި ޘަވާބު ދެއްވުން އޮންނަ ދެވަނަ ގޮވައްޗެއް ލެއްވިކަންވެއެވެ. އެއީ ހެޔޮކޮށް ކަންތައްކުރި މީހާއަށް އޭނާގެ ހެޔޮކަމުގެ ޘަވާބު ލިބުމަށާއި، އަދި ނުބައިކޮށް ކަންތައްކުރި މީހާއާއި، އަނިޔާވެރިވި މީހާއާއި، ހައްދުފަހަނަ އަޅައިދިޔަ މީހާއަށް، އޭނާގެ އަނިޔާވެރިކަމާއި ޙައްދުފަހަނަ އަޅައިދިއުމުގެ ޢުޤޫބާތް ލިބުމަށްޓަކައެވެ. އަދި މިކަމަކީ ބައެއް ނަފްސުތައް ދުރުކަމެއްގެ ގޮތުގައި ދެކިފާނެކަމަށްޓަކައި، އަލުން ދިރުއްވުމަކީ އެކަމާމެދު އެއްވެސް ޝައްކެއްނެތް ޙައްޤު ތެދުކަމަށް ދަލީލުކުރާ ގިނަގުނަ ދަލީލުތައް ﷲ ވަނީ ޤާއިމުކުރައްވާފައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَنَّكَ تَرَى ٱلۡأَرۡضَ خَٰشِعَةٗ فَإِذَآ أَنزَلۡنَا عَلَيۡهَا ٱلۡمَآءَ ٱهۡتَزَّتۡ وَرَبَتۡۚ إِنَّ ٱلَّذِيٓ أَحۡيَاهَا لَمُحۡيِ ٱلۡمَوۡتَىٰٓۚ إِنَّهُۥ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ﴾ މާނައީ: "ގަހެއްނެތި ހިކިފައިވާ ބިން، ތިބާ ދެކޭނޫއެވެ. ފަހެ، އެ ބިމުގެ މައްޗަށް ތިމަންއިލާހު ވާރޭ ވެއްސަވައިފިހިނދު، އެ ބިމުގެ ގަސްތަކުގެ ޙަރަކާތް ފެށި، ގަސްތައް އިތުރުވެއެވެ. އެއީ އެކަލާނގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމުގެ ހެކިތަކުގެ ތެރެއިންވާ ކަމެކެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެ ބިންގަނޑު ދިރުއްވި އިލާހުއީ، މަރުވެފައިވާ ތަކެތި ދިރުއްވާ އިލާހެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެކަލާނގެއީ، ކޮންމެކަމެއްގެ މައްޗަށްމެ ކުޅަދުންވަންތަ އިލާހެވެ." [ފުއްޞިލަތު: 39]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِن كُنتُمۡ فِي رَيۡبٖ مِّنَ ٱلۡبَعۡثِ فَإِنَّا خَلَقۡنَٰكُم مِّن تُرَابٖ ثُمَّ مِن نُّطۡفَةٖ ثُمَّ مِنۡ عَلَقَةٖ ثُمَّ مِن مُّضۡغَةٖ مُّخَلَّقَةٖ وَغَيۡرِ مُخَلَّقَةٖ لِّنُبَيِّنَ لَكُمۡۚ وَنُقِرُّ فِي ٱلۡأَرۡحَامِ مَا نَشَآءُ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗى ثُمَّ نُخۡرِجُكُمۡ طِفۡلٗا ثُمَّ لِتَبۡلُغُوٓاْ أَشُدَّكُمۡۖ وَمِنكُم مَّن يُتَوَفَّىٰ وَمِنكُم مَّن يُرَدُّ إِلَىٰٓ أَرۡذَلِ ٱلۡعُمُرِ لِكَيۡلَا يَعۡلَمَ مِنۢ بَعۡدِ عِلۡمٖ شَيۡـٔٗاۚ وَتَرَى ٱلۡأَرۡضَ هَامِدَةٗ فَإِذَآ أَنزَلۡنَا عَلَيۡهَا ٱلۡمَآءَ ٱهۡتَزَّتۡ وَرَبَتۡ وَأَنۢبَتَتۡ مِن كُلِّ زَوۡجِۭ بَهِيجٖ﴾ މާނައީ: "އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން އަލުން ދިރުއްވުމާމެދު ޝައްކެއްގައި ވަނީނަމަ، (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންއިލާހު ތިޔަބައިމީހުން ހެއްދެވީ ވެލިންނެވެ. ދެން މަނިތިއްކަކުންނެވެ. ދެން ގަނޑުލޭކޮޅަކުންނެވެ. ދެން (އިންސާނާގެ) ސިފަ ފާޅުވެގެންވާ، އަދި ސިފަ ފާޅުނުވާ މަސްކޮޅަކުންނެވެ. އެއީ ތިމަންއިލާހު ތިޔަބައިމީހުންނަށް (ތިމަންއިލާހުގެ ކުޅަދުންވަންތަކަން) ބަޔާންކޮށްދެއްވުމަށްޓަކައެވެ. އަދި ތިމަންއިލާހު އިރާދަކުރައްވާ އެއްޗެއް، ކަނޑައެޅިގެންވާ މުއްދަތަކަށް ރަޙިމުތަކުގައި ޤަރާރުކުރައްވަމެވެ. ދެން، ތިމަންއިލާހު ތިޔަބައިމީހުން، ޅަކުއްޖެއްގެ ގޮތުގައި (ދުނިޔެއަށް) ނެރުއްވަމެވެ. ދެން (ތިޔަބައިމީހުން ބޮޑުވެ) ފުރާފުރިހަމަވުމަށް ދާނދެނެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން (އެ ޢުމުރަށް ނުގޮސް) މަރުވާވާ މީހުންވެސް ވެއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން، ޢުމުރުގެ އެންމެ ދެރަ ދަރަޖައަށް (މުސްކުޅިކަމަށް) ރައްދު ކުރެވޭމީހުންވެސް ވެއެވެ. އެއީ އޭނާއަށް އެއްޗެއް އެނގުމަށްފަހު، އެއްވެސް އެއްޗެއް ނޭނގޭ ހާލަތަށް ދިޔުމަށްޓަކައެވެ. އަދި ބިންގަނޑު މަރުވެފައިވާތީ ތިބާ ދެކެމުއެވެ. ފަހެ، ތިމަންއިލާހު އެ ބިމުގެ މައްޗަށް ވާރޭ ވެއްސަވައިފި ހިނދު، އެ ބިމަށް ދިރުންލިބި ތެޅިގަނެ، އަދި ފޯދި ބޮޑުވެއެވެ. އަދި ހިތްގައިމު ރީތި ކޮންމެ ބާވަތަކުން ޖޯޑުޖޯޑަށް ގަސް ފަޅުވަތެވެ." [އަލްޙައްޖު:5]. ފަހެ، ޙައްޤުވަންތަ އިލާހު މި އާޔަތުގައި، އަލުން ދިރުއްވުމުގެ މައްޗަށް ދަލީލުކުރާ ބުއްދީގެ ތިން ދަލީލެއް ޛިކުރުކުރައްވާފައިއެވެ. އެއީ:

1- ހަމަކަށަވަރުން ﷲ، އިންސާނާ ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ހެއްދެވީ ވެލިންނެވެ. އަދި ވެލިން އޭނާ ހެއްދެވި ފަރާތް، އޭނާ ވެއްޔަށް ވެފައިވަނިކޮށް އަލުން ޙަޔާތަށް އިޢާދަކުރެއްވުމަށް ކުޅަދުންވަންތައެވެ.

2- މަނިތިއްކަކުން އިންސާނާ ހެއްދެވި ފަރާތް، އޭނާ މަރުވުމަށްފަހު އަލުން ޙަޔާތަށް ގެންނަވަން ކުޅަދުންވަންތައެވެ.

3- ހަމަކަށަވަރުން ބިން މަރުވެފައި ވަނިކޮށް ވާރެއިން އެ ބިން ދިރުއްވި ފަރާތް؛ މީސްތަކުން މަރުވުމަށްފަހު އެބައިމީހުން ދިރުއްވުމަށް ކުޅަދުންވަންތަވެއެވެ. އަދި މި އާޔަތުގައި ޤުރްއާނުގެ އިޢުޖާޒުގެ މައްޗަށްވާ މަތިވެރި ދަލީލެއްވެއެވެ. ފަހެ، މި އާޔަތަކީ ދިގު އާޔަތެއް ނޫންކަމުގައި ވާއިރު، ބޮޑު މައްސަލައެއްގެ މައްޗަށްވާ ފާޅުކަން ބޮޑު ބުއްދީގެ ތިން ބުރުހާނެއް މި އާޔަތުގައި ޖަމަޢަކުރެވިފައިވަނީ ކިހިނަކުންހެއްޔެވެ؟

އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ يَوۡمَ نَطۡوِي ٱلسَّمَآءَ كَطَيِّ ٱلسِّجِلِّ لِلۡكُتُبِۚ كَمَا بَدَأۡنَآ أَوَّلَ خَلۡقٖ نُّعِيدُهُۥۚ وَعۡدًا عَلَيۡنَآۚ إِنَّا كُنَّا فَٰعِلِينَ ﴾ މާނައީ: "ލިޔުންތަކުގެ ފަތްފުށްތައް ފަތްޖަހާލެވޭ ފަދައިން، ތިމަންއިލާހު އުޑު އޮޅާލައްވާ ފަތްޖަހާލައްވާ ދުވަހު، ތިމަންއިލާހު އެންމެފުރަތަމަ އުފެއްދެވި ފަދައިން، އެ ތަކެތި އަލުން އިޢާދަކުރައްވާ ހުށީމެވެ. އެއީ ތިމަންއިލާހުގެ މައްޗަށްއޮތް ވަޢުދެކެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު އެކަންތައް ކުރައްވާހުށީމެވެ." [އަލްއަންބިޔާއު: 104] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَضَرَبَ لَنَا مَثَلٗا وَنَسِيَ خَلۡقَهُۥۖ قَالَ مَن يُحۡيِ ٱلۡعِظَٰمَ وَهِيَ رَمِيمٞ ﴾ މާނައީ: "އަދި އޭނާ އުފެއްދެވިގޮތް ހަނދާންނައްތައިލާފައި، ތިމަންއިލާހަށް މިސާލެއް ޖެހިއެވެ. އޭނާ ބުންޏެވެ. ފީވެ، ހަލާކުވެފައިވާ ކަށިތައް ދިރުއްވާނީ ކާކުހެއްޔެވެ؟" قُلۡ يُحۡيِيهَا ٱلَّذِيٓ أَنشَأَهَآ أَوَّلَ مَرَّةٖۖ وَهُوَ بِكُلِّ خَلۡقٍ عَلِيمٌ } މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އެ ކަށިތައް އަލުން ދިރުއްވާނީ، ފުރަތަމަ ފަހަރު އެކަށިތައް އުފެއްދެވި އިލާހެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ، ހުރިހާ މަޚްލޫޤުންގެ ކަންތައް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ އިލާހެވެ." [ޔާސީން: 78] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ ءَأَنتُمۡ أَشَدُّ خَلۡقًا أَمِ ٱلسَّمَآءُۚ بَنَىٰهَا﴾ މާނައީ: "ޚަލްޤުކުރެއްވުމަށް އުނދަގޫވެ ދަތިވެގެންވަނީ ތިޔަބައިމީހުން ހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ އުޑު ހެއްޔެވެ؟ އެކަލާނގެ އެ އުޑު ބިނާކުރެއްވިއެވެ." رَفَعَ سَمۡكَهَا فَسَوَّىٰهَا ﴾ މާނައީ: "އެކަލާނގެ އެ އުޑުގެ ފުރާޅު އުފުއްލަވައި، ފަހެ، އެ އުޑު އެއްވަރު ކުރެއްވިއެވެ." وَأَغْطَشَ لَيْلَهَا وَأَخْرَجَ ضُحَاهَا މާނައީ: "އަދި އެކަލާނގެ، އޭގެ ރޭގަނޑު އަނދިރިކުރެއްވިއެވެ. އަދި އޭގެ ދުވާލުގެ އަލިކަން ނެރުއްވިއެވެ." وَٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ ذَٰلِكَ دَحَىٰهَآ﴾ މާނައީ: "އަދި ބިން، އެއަށްފަހު، ފެތުރުއްވެވިއެވެ." أَخۡرَجَ مِنۡهَا مَآءَهَا وَمَرۡعَىٰهَا﴾ މާނައީ: "އެއިލާހު އެ ބިމުން އޭގެ ފެނާއި، އެއްގަމު ސޫފާސޫފީގެ ކާނާ ނެރުއްވިއެވެ." وَٱلۡجِبَالَ أَرۡسَىٰهَا ﴿32﴾ މާނައީ: "އަދި ފަރުބަދަތައް، އެކަލާނގެ ހަރުކުރެއްވިއެވެ." [އައްނާޒިޢާތު: 27-32]. އެހެންކަމުން އިންސާނާ ހެއްދެވުމަކީ، އުޑުތަކާއި ބިމާއި އެތަންތާނގައިވާހާ އެއްޗެއް ހެއްދެވުމަށްވުރެ ވަކި އުނދަގޫކަމެއް ނޫންކަން އެކަލާނގެ ބަޔާންކުރެއްވިއެވެ. ފަހެ، އުޑުތަކާއި ބިން ހެއްދެވުމަށް ކުޅަދުންވަންތަ ފަރާތް، އިންސާނާ ދެވަނަ ފަހަރަށް އިޢާދަކުރެއްވުމަށް ނުކުޅެދިގެން ނުވެއެވެ.

13- ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ އާދަމުގެފާނު ވެލިން ހެއްދެވިއެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނަށް ފަހު އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިފަސްކޮޅު ގިނަވާގޮތަށް ލެއްވިއެވެ. ހުރިހާ މީސްތަކުން، އެމީހުންގެ އަޞްލުގައިވަނީ ހަމަހަމަވެގެންނެވެ. އެއް ޖިންސެއްގެ މައްޗަށް އަނެއް ޖިންސަށް، އަދި އެއް ޤައުމުގެ މައްޗަށް އަނެއް ޤައުމަށް މޮޅުކަމެއް ނެތެވެ. ތަޤުވާވެރިކަމުން މެނުވީއެވެ.

ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ އާދަމުގެފާނު ވެލިން ހެއްދެވިއެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނަށް ފަހު އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިފަސްކޮޅު ގިނަވާގޮތަށް ލެއްވިއެވެ. ހުރިހާ މީސްތަކުން، އެމީހުންގެ އަޞްލުގައިވަނީ ހަމަހަމަވެގެންނެވެ. އެއް ޖިންސެއްގެ މައްޗަށް އަނެއް ޖިންސަށް، އަދި އެއް ޤައުމުގެ މައްޗަށް އަނެއް ޤައުމަށް މޮޅުކަމެއް ނެތެވެ. ތަޤުވާވެރިކަމުން މެނުވީއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنَّا خَلَقۡنَٰكُم مِّن ذَكَرٖ وَأُنثَىٰ وَجَعَلۡنَٰكُمۡ شُعُوبٗا وَقَبَآئِلَ لِتَعَارَفُوٓاْۚ إِنَّ أَكۡرَمَكُمۡ عِندَ ٱللَّهِ أَتۡقَىٰكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٞ ﴾ މާނައީ: "އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު ތިޔަބައިމީހުން ހެއްދެވީ ފިރިހެނަކާއި އަންހެނެއްގެ ކިބައިންނެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން އެކި ބައިތަކާއި ޤަބީލާތަކަށް ލެއްވީ، ތިޔަބައިމީހުން އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކު ތަޢާރަފުވެ ދެނެގަތުމަށްޓަކައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ﷲގެ ހަޟުރަތުގައި އެންމެ މާތްވެގެންވަނީ ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން އެންމެ ތަޤުވާވެރި މީހުންނެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ﷲ އީ މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ، ޚަބީރުވަންތަ އިލާހެވެ." [އަލްޙުޖްރާތު: 13]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَٱللَّهُ خَلَقَكُم مِّن تُرَابٖ ثُمَّ مِن نُّطۡفَةٖ ثُمَّ جَعَلَكُمۡ أَزۡوَٰجٗاۚ وَمَا تَحۡمِلُ مِنۡ أُنثَىٰ وَلَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلۡمِهِۦۚ وَمَا يُعَمَّرُ مِن مُّعَمَّرٖ وَلَا يُنقَصُ مِنۡ عُمُرِهِۦٓ إِلَّا فِي كِتَٰبٍۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٞ ﴾ މާނައީ: "އަދި ތިޔަބައިމީހުން ވެލިން ހެއްދެވީ ﷲ އެވެ. ދެން މަނިތިއްކަކުންނެވެ. ދެން އެއިލާހު ތިޔަބައިމީހުން ޖޯޑުޖޯޑަށް ލެއްވިއެވެ. އަދި އެއްވެސް އަންހެނަކު ބަލިވެއިނުމެއް، އަދި ވިހުމެއްވެސް، އެ އިލާހުގެ ދެނެވޮޑިގެންވެގެން މެނުވީ ނުވެއެވެ. އަދި ޢުމުރު ދިގުކުރެވޭ މީހެއްގެ ޢުމުރު ދިގުކުރެއްވުމެއްވެސް، އަދި އޭނާގެ ޢުމުރުން އުނިކުރެއްވުމެއްވެސް، ފޮތެއްގައި (އެބަހީ: އައްލައުޙުލް މަޙްފޫޡުގައި) ލިޔުއްވާފައިވުން މެނުވީ ނުވެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެކަންތައް ﷲ އަށްއެއީ، ފަސޭހަކަމެކެވެ." [ފާޠިރު: 11] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿هُوَ ٱلَّذِي خَلَقَكُم مِّن تُرَابٖ ثُمَّ مِن نُّطۡفَةٖ ثُمَّ مِنۡ عَلَقَةٖ ثُمَّ يُخۡرِجُكُمۡ طِفۡلٗا ثُمَّ لِتَبۡلُغُوٓاْ أَشُدَّكُمۡ ثُمَّ لِتَكُونُواْ شُيُوخٗاۚ وَمِنكُم مَّن يُتَوَفَّىٰ مِن قَبۡلُۖ وَلِتَبۡلُغُوٓاْ أَجَلٗا مُّسَمّٗى وَلَعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ ﴾ މާނައީ: "އެއީ ތިޔަބައިމީހުން ވެލިން، ދެން މަނިތިއްކަކުން، ދެން ގަނޑުލޭކޮޅަކުން ހެއްދެވި އިލާހެވެ. ދެން ތުއްތުކުއްޖެއްގެ ގޮތުގައި އެ އިލާހު ތިޔަބައިމީހުން ނެރުއްވައެވެ. ދެން (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުން ޒުވާންކަމުގެ އުމުރަށް ފޯރުމަށެވެ. ދެން މުސްކުޅިން ކަމުގައި ވުމަށެވެ. އަދި އޭގެކުރިން މަރުވާ މީހުންވެސް ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ވެއެވެ. އަދި (މިހުރިހާ ކަމެއް ތަޤުދީރުކުރެއްވީ) ކަނޑައެޅިގެންވާ އަޖަލަކަށް ތިޔަބައިމީހުން ފޯރުމަށާއި، ތިޔަބައިމީހުން ވިސްނުމަށްޓަކައެވެ." [ޣާފިރު:67] އަދި އެ އިލާހު އާދަމުގެފާނު ވެލިން ކައުނީ އަމުރުފުޅުން ޚަލްޤުކުރެއްވި ފަދައިން، އަލްމަސީޙްވެސް ޚަލްޤުކުރެއްވީ ކައުނީ އަމުރުފުޅުންކަން ބަޔާންކުރައްވަމުން ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ إِنَّ مَثَلَ عِيسَىٰ عِندَ ٱللَّهِ كَمَثَلِ ءَادَمَۖ خَلَقَهُۥ مِن تُرَابٖ ثُمَّ قَالَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުގައި ޢީސާގެފާނުގެ މިސާލަކީ އާދަމުގެފާނުގެ މިސާލު ފަދައެވެ. (އެބަހީ: ޢީސާގެފާނު ޚަލްޤުކުރެއްވީ އާދަމުގެފާނު ޚަލްޤުކުރެއްވިފަދަ އާދަޔާ ޚިލާފު ގޮތަކަށެވެ.) އެއިލާހު އާދަމުގެފާނު ޚަލްޤުކުރެއްވީ ވެލިންނެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނަށް (އިންސާނަކަށް) "ވާށޭ" ވަޙީކުރެއްވުމުން، ފަހެ (ﷲ ވަޙީކުރެއްވި ފަދައިން) އެކަމެއް ވެގެންދެއެވެ." [އާލު ޢިމްރާން: 59] އަދި (2) ވަނަ ޕެރެގްރާފުގައި އިސްވެ ބަޔާންވެފައިވާ ފަދައިން، ނަބިއްޔާ ﷺ ވަނީ، މީސްތަކުންނަކީ ހަމަހަމަ ބައެއް ކަމަށާއި، ތަޤްވާވެރިކަމުން މެނުވީ އެކަކު އަނެކެއްގެ މައްޗަށް މާތްކަމެއް ލިބިގެން ނުވާކަމަށް ބަޔާންކުރައްވާފައެވެ.

14- އަލަށް އުފަންވާ ކޮންމެ ކުއްޖަކު އުފަންވަނީ ފިޠުރަތުގެ މައްޗަށެވެ.

އަލަށް އުފަންވާ ކޮންމެ ކުއްޖަކު އުފަންވަނީ ފިޠުރަތުގެ މައްޗަށެވެ. الله ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ فَأَقِمۡ وَجۡهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفٗاۚ فِطۡرَتَ ٱللَّهِ ٱلَّتِي فَطَرَ ٱلنَّاسَ عَلَيۡهَاۚ لَا تَبۡدِيلَ لِخَلۡقِ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكَ ٱلدِّينُ ٱلۡقَيِّمُ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ ﴾ މާނައީ: "ފަހެ، ޝިރުކުން އެއްކިބާވެ، ސީދާވެގެންވާ ޙައްޤު ދީނަށް ކަލޭގެފާނުގެ މޫނުފުޅު ކުރިމަތިކުރައްވާށެވެ! (އެއީ) ﷲ ގެ ފިޠުރަތެވެ. އެ ފިޠުރަތުގެ މައްޗަށް އެކަލާނގެ މީސްތަކުން ހެއްދެވިއެވެ. ﷲ ގެ ހެއްދެވުމަށް ބަދަލުކުރުމެއް ނުވެއެވެ. އެއީ ސީދާވެގެންވާ ދީނެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، މީސްތަކުންކުރެ ގިނަ މީހުން ނުދަނެތެވެ." [އައްރޫމު:30]. އަދި އަލް-ޙަނީފިއްޔާ އަކީ އިބްރާހީމް އަލް-ޚަލީލް عليه السلام ގެ މިއްލަތެވެ. ﷲ ﷻ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ ثُمَّ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ أَنِ ٱتَّبِعۡ مِلَّةَ إِبۡرَٰهِيمَ حَنِيفٗاۖ وَمَا كَانَ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ ﴾ މާނައީ: "ދެން ތިމަންއިލާހު، ކަލޭގެފާނަށް ވަޙީކުރެއްވީ، ބާޠިލު މަގުން އެއްކިބާވެ، ޙައްޤުގެ މަގަށް ތަބާވެގެންވާ އިބްރާހީމުގެފާނުގެ މިއްލަތަށް ތަބާވެވަޑައިގަތުމަށެވެ. އަދި މުޝްރިކުންގެ ތެރެއިން އެކަލޭގެފާނު ނުވެއެވެ." [އައްނަޙްލު: 123]. އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: ”ފިޠުރަތުގެ މައްޗަށް ނޫނީ އެއްވެސް ކުއްޖަކު އުފަން ނުވެއެވެ. ދެން އޭނާ ޔަހޫދީއަކަށް، ނުވަތަ ނަޞާރާއަކަށް، ނުވަތަ މަޖޫސީއަކަށް ހަދަނީ އޭނާގެ މައިންބަފައިންނެވެ. ޖަނަވާރު އެއްވެސް އުނިކަމެއްނެތި ފުރިހަމަ ޖަނަވާރެއް ވިހާ ފަދައިންނެވެ. އޭގެ ގުނަވަނެއް ބުރިކޮށްފައިވާ އެއްވެސް ޖަނަވާރެއް އޭގެތެރެއިން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ފެނޭހެއްޔެވެ؟“ އެއަށްފަހު އަބޫ ހުރައިރާ رضي الله عنه ވިދާޅުވެއެވެ: ﴿فِطۡرَتَ ٱللَّهِ ٱلَّتِي فَطَرَ ٱلنَّاسَ عَلَيۡهَاۚ لَا تَبۡدِيلَ لِخَلۡقِ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكَ ٱلدِّينُ ٱلۡقَيِّمُ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ ﴾ މާނައީ: "އެއީ ﷲ ގެ ފިޠުރަތެވެ. އެ ފިޠުރަތުގެ މައްޗަށް އެކަލާނގެ މީސްތަކުން ހެއްދެވިއެވެ. ﷲ ގެ ހެއްދެވުމަށް ބަދަލުކުރުމެއް ނުވެއެވެ. އެއީ ސީދާވެގެންވާ ދީނެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، މީސްތަކުންކުރެ ގިނަ މީހުން ނުދަނެތެވެ." [އައްރޫމު: 30] ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ: 4775، އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: «ދަންނާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރައްބު، އެއިލާހު މިއަދު ތިމަންކަލޭގެފާނަށް އުނގަންނައިދެއްވި ކަންތައްތަކުގެ ތެރެއިން ތިޔަބައިމީހުން ނުދަންނަ ކަންތައްތައް ތިޔަބައިމީހުންނަށް އުނގަންނައިދިނުމަށް ތިމަންކަލޭގެފާނަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. ތިމަންއިލާހު އަޅަކަށް ދެއްވާ ކޮންމެ މުދަލަކީ ޙަލާލު އެއްޗެކެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންއިލާހު ތިމަންއިލާހުގެ އަޅުތަކުން އެންމެން ހެއްދެވީ ޝިރުކުން އެއްކިބާވެ، ޙައްޤުގޮތަށް ލެނބިގެންވާ ޙާލުގައެވެ. އެހެނެއްކަމަކު ހަމަކަށަވަރުން އެއުރެންގެ ގާތަށް ޝައިޠާނުން އައިސް، އެއުރެންގެ ދީނުން އެއުރެން ޖަހައިގަނެގެންގޮސް، އަދި ތިމަންއިލާހު އެއުރެންނަށް ޙަލާލުކުރެއްވި ކަންތައްތައް އެއުރެންގެ މައްޗަށް ޙަރާމްކޮށް، އަދި އެކަމަކާމެދު ތިމަންއިލާހު އެއްވެސް ދަލީލެއް ބާވައިނުލައްވާ އެއްޗެއް، ތިމަންއިލާހާ ޝަރީކުކުރުމަށް އަމުރުކުރީއެވެ.» ރިވާކުރެއްވީ މުސްލިމް: 2865.

15- އެއްވެސް އިންސާނަކު އުފަންވުމުގައި ފާފަވެރިއެއްގެ ގޮތުގައި ނުވަތަ އެހެން މީހެއްގެ ފާފަ ވާރުތަކުރާ މީހެއްގެ ގޮތުގައި އުފަންނުވެއެވެ:

އެއްވެސް އިންސާނަކު ފާފަވެރިއެއްގެ ގޮތުގައި، ނުވަތަ އެހެން މީހެއްގެ ފާފަ ވާރުތަކުރާ މީހެއްގެ ގޮތުގައި އުފަންނުވެއެވެ. އަދި ﷲ ތަޢާލާ އަޅަމެންނަށް ޚަބަރުދެއްވާފައިވަނީ، އާދަމު عليه السلام އިލާހީ އަމުރުފުޅާ ޚިލާފުވެވަޑައިގެން، އެކަލޭގެފާނާއި އެކަލޭގެފާނުގެ އަނބިކަނބަލުން ޙައްވާ އެ ގަހުން ފަރިއްކުޅުވި ހިނދު؛ އެކަލޭގެފާނު އެކަމާމެދު ހިތާމަކުރައްވައި ތައުބާވެވަޑައިގެން ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުން ފާފަފުއްސެވުމަށް ދެންނެވިކަމެވެ. ދެން ﷲ އެކަލޭގެފާނަށް ހެޔޮ ކަލިމަފުޅުތަކެއް އިލްހާމުކުރެއްވުމުން އެކަލޭގެފާނު އެ ވިދާޅުވިއެވެ. ދެންފަހެ ﷲ އެ ދެކަނބަލުންގެ މައްޗަށް ތައުބާލެއްވިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿ وَقُلۡنَا يَٰٓـَٔادَمُ ٱسۡكُنۡ أَنتَ وَزَوۡجُكَ ٱلۡجَنَّةَ وَكُلَا مِنۡهَا رَغَدًا حَيۡثُ شِئۡتُمَا وَلَا تَقۡرَبَا هَٰذِهِ ٱلشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ ﴿35﴾ މާނައީ: "އަދި ތިމަންއިލާހު ވަޙީކުރެއްވީމެވެ. އޭ އާދަމުގެފާނެވެ! ކަލޭގެފާނާއި ކަލޭގެފާނުގެ އަނބިކަނބަލުން ސުވަރުގޭގައި އުޅުއްވާށެވެ! އަދި ފަހިކަމާއެކު ތިޔަ ދެކަނބަލުން އެދިވަޑައިގަންނަވާ ގޮތަކަށް އެތަނުން ފަރިއްކުޅުއްވާށެވެ! އަދި ތިޔަ ދެކަނބަލުން މިހިރަ ގަހާ ކައިރިވެވަޑައި ނުގަންނަވާށެވެ! އޭރުން (އެންގެވި ގޮތާ ޚިލާފުވެއްޖެނަމަ) ތިޔަ ދެކަނބަލުން ވާހުށީ އަނިޔާވެރިންގެ ތެރެއިންނެވެ." فَأَزَلَّهُمَا ٱلشَّيۡطَٰنُ عَنۡهَا فَأَخۡرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِۖ وَقُلۡنَا ٱهۡبِطُواْ بَعۡضُكُمۡ لِبَعۡضٍ عَدُوّٞۖ وَلَكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ مُسۡتَقَرّٞ وَمَتَٰعٌ إِلَىٰ حِينٖ ﴿36﴾ މާނައީ: "ފަހެ (އެ ގަސް މެދުވެރިކޮށް) ޝައިޠާނާ އެ ދެކަނބަލުން ކުށުގައި އަޅުވައި، އެތަނުގައި (އެބަހީ: ސުވަރުގޭގައި) އެ ދެކަނބަލުން އުޅުއްވި ނިޢުމަތްތަކުން އެ ދެކަނބަލުން ބޭރުކޮށްފިއެވެ. އަދި ތިމަންއިލާހު ވަޙީކުރެއްވީމެވެ. އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކާ ޢަދާވާތްތެރިން ކަމުގައިވާ ޙާލު، ތިޔަބައިމީހުން (ބިމަށް) ފައިބާށެވެ! އަދި ބިމުގައި ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި ގަރާރުވެ ތިބެނިވި ތަނަކާއި ހިނދުކޮޅަކަށް ހުރި ވަގުތީ އުފަލެއް ވެއެވެ." فَتَلَقَّىٰٓ ءَادَمُ مِن رَّبِّهِۦ كَلِمَٰتٖ فَتَابَ عَلَيۡهِۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ ﴿37﴾ މާނައީ: "ފަހެ އާދަމުގެފާނުގެ ރައްބުގެ ޙަޟްރަތުން އެކަލޭގޭފާނަށް ކަލިމަފުޅުތަކެއް ލިބިވަޑައިގެންނެވިއެވެ. ފަހެ އެއިލާހު އެކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ތައުބާލެއްވިއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެއިލާހީ ގިނަގިނައިން ތައުބާ ލައްވާ (އަދި ގިނަގިނައިން ތައުބާ ޤަބޫލުކުރައްވާ)، ރަޙީމުވަންތަ އިލާހެވެ." قُلۡنَا ٱهۡبِطُواْ مِنۡهَا جَمِيعٗاۖ فَإِمَّا يَأۡتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدٗى فَمَن تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ ﴿38﴾ މާނައީ: "ތިމަންއިލާހު (އާދަމުގެފާނުގެ ދެކަނބަލުންނަށާއި އިބްލީހަށް) ވަޙީކުރެއްވީމެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އެންމެން އެތަނުން (އެބަހީ: ސުވަރުގެއިން ބިމަށް) ފައިބާށެވެ! ފަހެ ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް ތިމަންއިލާހުގެ ޙަޟްރަތުން ހިދާޔަތު އައުމުން، ތިމަންއިލާހުގެ ހިދާޔަތަށް ތަބާވެއްޖެ ބައެއްގެ މައްޗަކަށް އެއްވެސް ބިރެއް ނެތެވެ. އަދި ހިތާމަކުރާނޭ ބަޔަކުކަމުގައިވެސް އެބައިމީހުން ނުމެވޭމެއެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 35-38] އާދަމު عليه السلام މައްޗަށް ﷲ ތައުބާލައްވައިފައިވުމުން، ދެން އެކަލޭގެފާނު އެ ފާފަ އުފުއްލަވާ ކަމުގައި ނުވެއެވެ. އެހެންކަމުން ތައުބާއިން ފުހެވިގެން ގޮސްފައިވާ ފާފައެއް، އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިފަސްކޮޅު ވާރުތައެއް ނުކުރެއެވެ. އަދި އަޞްލަކީ، މީހަކު އެހެން މީހެއްގެ ކުށެއް ނުއުފުލުމެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: {وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا ۚ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَىٰ ۚ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّكُم مَّرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } މާނައީ: "އަދި ކޮންމެ ނަފްސެއްވެސް ހޯދާ ކަމެއް (އެބަހީ: ކުރާ ފާފައެއް) އެ ނަފްސެއްގެ މައްޗަށް މެނުވީ ނުވެއެވެ. އަދި ފާފަވެރި އެއްވެސް ނަފްސަކަށް، އެހެން ނަފްސެއްގެ ފާފައެއް ނުއުފުލޭނެއެވެ. ދެން ތިޔަބައިމީހުން އެނބުރި ދިއުންވަނީ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ރައްބުގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. ދެން ތިޔަބައިމީހުން އެކަމާމެދު ޚިލާފުވެ އުޅުނު ކަންތަކުގެ ޚަބަރު، އެއިލާހު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވާނެއެވެ." [އަލްއަންޢާމު: 164].

އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿مَّنِ ٱهۡتَدَىٰ فَإِنَّمَا يَهۡتَدِي لِنَفۡسِهِۦۖ وَمَن ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيۡهَاۚ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٞ وِزۡرَ أُخۡرَىٰۗ وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّىٰ نَبۡعَثَ رَسُولٗا ﴾ މާނައީ: "ތެދުމަގު ލިބިގެންފި މީހާ، ފަހެ، އޭނާ ތެދުމަގު ލިބިގަންނަނީ ހަމައެކަނި އޭނާގެ އަމިއްލަ ނަފްސަށެވެ. އަދި މަގުފުރެދިއްޖެ މީހާ، ފަހެ، އޭނާ މަގުފުރެދެނީ ހަމައެކަނި އޭނާގެ އަމިއްލަ ނަފްސުގެ މައްޗަށެވެ. އަދި ފާފަވެރި އެއްވެސް ނަފްސެއް، އެހެން ނަފްސެއްގެ ފާފައެއް ނުއުފުލާނެއެވެ. އަދި ރަސޫލަކު ފޮނުއްވައިފުމަށް ދާންދެން، ތިމަންއިލާހު ޢަޛާބު ދެއްވާ ކަލަކު ކަމުގައި ނުވަމެވެ." [އަލްއިސްރާއު: 15] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٞ وِزۡرَ أُخۡرَىٰۚ وَإِن تَدۡعُ مُثۡقَلَةٌ إِلَىٰ حِمۡلِهَا لَا يُحۡمَلۡ مِنۡهُ شَيۡءٞ وَلَوۡ كَانَ ذَا قُرۡبَىٰٓۗ إِنَّمَا تُنذِرُ ٱلَّذِينَ يَخۡشَوۡنَ رَبَّهُم بِٱلۡغَيۡبِ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَۚ وَمَن تَزَكَّىٰ فَإِنَّمَا يَتَزَكَّىٰ لِنَفۡسِهِۦۚ وَإِلَى ٱللَّهِ ٱلۡمَصِيرُ ﴾ މާނައީ: "ފާފަވެރި އެއްވެސް ނަފްސެއް، އެހެން ނަފްސެއްގެ ފާފައެއް ނުއުފުލާނެއެވެ. އަދި ފާފައިގެ ބުރަ ބޮޑުވެފައިވާ ނަފްސެއް، އެ ނަފްސުގެ ބުރަ އުފުލުމަށް އެދި ގޮވައިލިޔަސް، އެއިން އެއްވެސް އެއްޗެއް އުފުލައިނުދެވޭނެއެވެ. އެއީ ގާތްތިމާގެ މީހަކު ކަމުގައި ވިޔަސްމެއެވެ. ކަލޭގެފާނު އިންޛާރު ކުރައްވާކަން ކަށަވަރީ، ޣައިބުގައި އެއުރެންގެ ވެރިރައްބަށް ބިރުވެތިވެ، ނަމާދު ޤާއިމުކޮށްއުޅޭ މީހުންނަށެވެ. އަދި ޠާހިރުވެގަންނަ މީހާ، ފަހެ، އޭނާ ޠާހިރުވާކަން ކަށަވަރީ، އޭނާގެ އަމިއްލަ ނަފްސަށެވެ. އަދި އެނބުރި ދިއުންވަނީ ﷲ ގެ ޙަޟްރަތަށެވެ." [ފާޠިރު: 18]

16- މީސްތަކުން ޚަލްޤުކުރެއްވުމުގެ މަޤްޞަދަކީ ހަމައެކަނި ﷲ އަށް އަޅުކަންކުރުމެވެ.

މީސްތަކުން ޚަލްޤުކުރެއްވުމުގެ މަޤްޞަދަކީ ހަމައެކަނި ﷲ އަށް އަޅުކަންކުރުމެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަހީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَمَا خَلَقۡتُ ٱلۡجِنَّ وَٱلۡإِنسَ إِلَّا لِيَعۡبُدُونِ ﴾ މާނައީ: "ތިމަން އިލާހަށް (އެއްކައުވަންތަކޮށް) އަޅުކަންކުރުމަށް މެނުވީ، ތިމަން އިލާހު ޖިންނީންނާއި، އިންސީން ނަހައްދަވަމެވެ." [އައްޛާރިޔާތު: 56]

17- އިސްލާމްދީންވަނީ އިންސާނުން- އަންހެނުންނާއި ފިރިހެނުންވެސް- މާތްކުރައްވާފައިއެވެ. އަދި އިންސާނާއަށް އޭނާގެ ޙައްޤުތައް ފުރިހަމައަށް ޖާމިނުކޮށްދީފައިއެވެ. އަދި އޭނާގެ ހުރިހާ އިޚްތިޔާރުތަކާއި، ޢަމަލުތަކާއި، ކުރާ ކަންތަކުގެ ޒިންމާވާން ޖެހޭ މީހެއްގެ ގޮތުގައި އޭނާ ލެއްވިއެވެ. އަދި އޭނާގެ އަމިއްލަ ނަފްސަށް ނުވަތަ އެހެން މީހުންނަށް ގެއްލުންވާ ކޮންމެ ޢަމަލަކަށް އޭނާ ޒިންމާދާރުކުރުވިއެވެ.

އިސްލާމްދީންވަނީ އިންސާނުން -އަންހެނުންނާއި ފިރިހެނުންވެސް- މާތްކުރައްވާފައެވެ. ފަހެ، ﷲ ތަޢާލާ އިންސާނާ ހެއްދެވީ ބިމުގައި ޚަލީފާއެއް ކަމުގައި ލެއްވުމަށެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَإِذۡ قَالَ رَبُّكَ لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّي جَاعِلٞ فِي ٱلۡأَرۡضِ خَلِيفَةٗ ﴾ މާނައީ: " ކަލޭގެފާނުގެ ރައްބު، މަލާއިކަތުންނަށް ވަޙީކުރެއްވި ހިނދު ހަނދުމަކުރައްވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންއިލާހު ބިމުގައި ޚަލީފާއެއް ލައްވާހުށީމެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 30]

އަދި މި މާތްކުރެއްވުން އާދަމުގެ ހުރިހާ ދަރިންނަށް ޝާމިލުވެގެންވެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ ۞ وَلَقَدۡ كَرَّمۡنَا بَنِيٓ ءَادَمَ وَحَمَلۡنَٰهُمۡ فِي ٱلۡبَرِّ وَٱلۡبَحۡرِ وَرَزَقۡنَٰهُم مِّنَ ٱلطَّيِّبَٰتِ وَفَضَّلۡنَٰهُمۡ عَلَىٰ كَثِيرٖ مِّمَّنۡ خَلَقۡنَا تَفۡضِيلٗا ﴾ މާނައީ: "އަދި ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު އާދަމުގެ ދަރީން މާތްކުރައްވައި، އެއްގަމާއި ކަނޑުގައި އެއުރެން އުފުއްލަވައި، ހެޔޮ ތަކެތިން އެއުރެންނަށް ރިޒުޤު ދެއްވައި، އަދި ތިމަންއިލާހު ހެއްދެވި ގިނަ ތަކެތީގެ މައްޗަށް، މަތިވެރި ދަރަޖައަކަށް އެއުރެން މާތްކުރެއްވީމެވެ." [އަލްއިސްރާއު: 70] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿لَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ فِيٓ أَحۡسَنِ تَقۡوِيمٖ ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު އިންސާނާ، އެންމެ ރިވެތި ސޫރައިގައި ހެއްދެވީމެވެ." [އައްތީނު: 4].

އަދި ﷲ ވަނީ، އެކަލާނގެ ފިޔަވައި އަޅުކަންވެވޭ، ނުވަތަ ތަބަޢަވެވޭ، ނުވަތަ ކިޔަމަންގަނެވޭ ފަރާތަކަށް ތަބަޢަވާ ނިކަމެއްޗެއް ކަމުގައި އިންސާނާ ވުން ނަހީކުރައްވާފައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَتَّخِذُ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَندَادٗا يُحِبُّونَهُمۡ كَحُبِّ ٱللَّهِۖ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَشَدُّ حُبّٗا لِّلَّهِۗ وَلَوۡ يَرَى ٱلَّذِينَ ظَلَمُوٓاْ إِذۡ يَرَوۡنَ ٱلۡعَذَابَ أَنَّ ٱلۡقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعٗا وَأَنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلۡعَذَابِ . إِذۡ تَبَرَّأَ ٱلَّذِينَ ٱتُّبِعُواْ مِنَ ٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُواْ وَرَأَوُاْ ٱلۡعَذَابَ وَتَقَطَّعَتۡ بِهِمُ ٱلۡأَسۡبَابُ﴾ މާނައީ: "އަދި ﷲ ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތްތައް ޚިޔާރުކޮށް، އެ ފަރާތްތައް އެއިލާހާ އެއްފަދަ ކުރާ ބަޔަކު މީސްތަކުންގެ ތެރޭގައި ވެއެވެ. ﷲ ދެކެ ލޯބިވާ ފަދައިން، އެބައިމީހުން އެ ޝަރީކުން ދެކެ ލޯބިވެއެވެ. އަދި އީމާންވި މީހުން ﷲ ދެކެ މާ ބޮޑަށް ލޯބިވެއެވެ. (އެބަހީ: ޝަރީކުކުރާ މީހުން އެބައިމީހުންގެ އިލާހުން ދެކެ ލޯބިވާ ވަރަށް ވުރެ ބޮޑަށް، އީމާންވި މީހުން ﷲ ދެކެ ލޯބިވެއެވެ.) އަދި އަނިޔާވެރިވި މީހުންނަށް (އާޚިރަތުގައި) ޢަޛާބު ފެންނަ ހިނދުގައި އެބައިމީހުންގެ ޙާލަތު ހުންނާނެ ގޮތް ފެންނާނެ ނަމަ، ހަމަކަށަވަރުން އެންމެހާ ބާރުތައް މިލްކުވެވޮޑިގެންވަނީ ﷲ އަށް ކަމަށާ އަދި ﷲ އީ ހަމަކަށަވަރުން ޢަޛާބުދެއްވުމުގައި ގަދަފަދަވެވޮޑިގެންވާ އިލާހުކަން އެބައިމީހުންނަށް އެނގުނީހެވެ. އެބައިމީހުންނަށް (އެބަހީ: އެ ދެބައި މީހުންނަށްވެސް) ޢަޛާބު ފެނުމުން، ތަބަޢަވެވުނު މީހުން ތަބަޢަވިމީހުންގެ ކިބައިން ބަރީއަވެގަންނަ ހިނދެވެ. އަދި (އެހާރުން) އެބައިމީހުންގެ މެދުގައިވާ ގުޅުންތައް ކެނޑިގެންދާނެއެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 165-166] އަދި ޤިޔާމަތް ދުވަހު، ބާޠިލުގޮތުގައި ތަބަޢަވާ މީހުންނާއި ތަބަޢަވެވޭ މީހުންގެ ޙާލަތު ބަޔާންކޮށްދެއްވާ، ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ قَالَ ٱلَّذِينَ ٱسۡتَكۡبَرُواْ لِلَّذِينَ ٱسۡتُضۡعِفُوٓاْ أَنَحۡنُ صَدَدۡنَٰكُمۡ عَنِ ٱلۡهُدَىٰ بَعۡدَ إِذۡ جَآءَكُمۖ بَلۡ كُنتُم مُّجۡرِمِينَ ﴿32﴾ މާނައީ: "ބޮޑާވެގަތް މީހުން، ނިކަމެތިކުރެވުނު މީހުންނަށް ބުންޏެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް ތެދުމަގު އައި ފަހުން، ތިޔަބައިމީހުން އެ މަގުން ދުރުކުރީ އަހަރެމެން ހެއްޔެވެ؟ އަދި ކިއެއްތަ، ތިޔަބައިމީހުންވީ މުޖުރިމުން ކަމުގައެވެ." وَقَالَ ٱلَّذِينَ ٱسۡتُضۡعِفُواْ لِلَّذِينَ ٱسۡتَكۡبَرُواْ بَلۡ مَكۡرُ ٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ إِذۡ تَأۡمُرُونَنَآ أَن نَّكۡفُرَ بِٱللَّهِ وَنَجۡعَلَ لَهُۥٓ أَندَادٗاۚ وَأَسَرُّواْ ٱلنَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُاْ ٱلۡعَذَابَۚ وَجَعَلۡنَا ٱلۡأَغۡلَٰلَ فِيٓ أَعۡنَاقِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْۖ هَلۡ يُجۡزَوۡنَ إِلَّا مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ ﴿33﴾  މާނައީ: "އަދި ނިކަމެތިކުރެވުނު މީހުން، ބޮޑާވެގަތް މީހުންނަށް ބުނާނެތެވެ. އެހެނެއްނޫނެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، (އެއީ) ރެޔާއި ދުވާލު ތިޔަބައިމީހުންގެ މަކަރުވެރި ރޭވުންތަކެވެ. އެއީ ﷲ އަށް ކާފަރުވުމަށާއި، އެ އިލާހަށް ޝަރީކުންތަކެއް ލުމަށް ތިޔަބައިމީހުން އަޅަމެންނަށް އަމުރުކުރި ހިނދުގައެވެ. އަދި އެބައިމީހުންނަށް ޢަޛާބު ފެނުނު ހިނދު، އެބައިމީހުން ހިތާމަކުރުން ވަންހަނާކުރާނެތެވެ. އަދި ތިމަންއިލާހު، ކާފަރުވި މީހުންގެ ކަރުތަކުގައި ކަސްތަޅުތައް ލައްވާހުށީމެވެ. އެބައިމީހުން ކޮށްއުޅުނު ޢަމަލުތަކަށް މެނުވީ، އެބައިމީހުންނަށް ޖަޒާދެއްވޭހެއްޔެވެ." [ސަބައު: 32 - 33].

އަދި ޤިޔާމަތް ދުވަހު ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާގެ ޢަދުލުވެރިކަމުގެ ފުރިހަމަކަމުގެ ތެރެއިންވާ ކަމަކީ: މަގުފުރައްދާ ދާޢީންނާއި އިމާމުން ލައްވައި، އެބައިމީހުންގެ ފާފަތަކުގެ ބުރަތަކާއި، އަދި އެއްވެސް ޢިލްމަކާ ނުލައި އެބައިމީހުން މަގުފުރައްދާ މީހުންގެ ފާފަތަކުގެ ބުރަތައް އުފުލުއްވުމެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿لِيَحۡمِلُوٓاْ أَوۡزَارَهُمۡ كَامِلَةٗ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ وَمِنۡ أَوۡزَارِ ٱلَّذِينَ يُضِلُّونَهُم بِغَيۡرِ عِلۡمٍۗ أَلَا سَآءَ مَا يَزِرُونَ﴾ މާނައީ: "އެއީ ޤިޔާމަތް ދުވަހުން އެބައިމީހުންގެ ފާފަތަކުގެ ބުރަތައް ފުރިހަމައަށް އެބައިމީހުން އުފުލުމަށެވެ. އަދި އެއްވެސް ޢިލްމަކާ ނުލައި، އެބައިމީހުން މަގުފުރައްދާ މީހުންގެ ފާފަތަކުގެ ބުރަތަކުން ބައެއްވެސްމެއެވެ. ދަންނާށެވެ! އެބައިމީހުން އުފުލާ ބުރަތަކެއްގެ ނުބައިކަމާއެވެ." [އައްނަޙްލު: 25].

އިސްލާމްދީންވަނީ އިންސާނާއަށް ދުނިޔެއާއި އާޚިރަތުގައި އޭނާގެ ޙައްޤުތައް ފުރިހަމައަށް ޖާމިނުކޮށްދީފައިއެވެ. އަދި އިސްލާމްދީން ޖާމިނުކޮށްދެއްވައި، މީސްތަކުންނަށް ބަޔާންކޮށްދެއްވި އެންމެ މަތިވެރި ޙައްޤުތަކަކީ: މީސްތަކުންގެ މައްޗަށްވާ ﷲ ތަޢާލާގެ ޙައްޤާއި، އަދި ﷲ ތަޢާލާގެ މައްޗަށްވާ މީސްތަކުންގެ ޙައްޤެވެ. އެގޮތުން މުޢާޛު رضي الله عنه ވިދާޅުވިކަމަށް ރިވާވެގެންވެއެވެ: "އަހަރެން ނަބިއްޔާ ﷺ ގެ ފަހަތްޕުޅުގައި އިނީމެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "އޭ މުޢާޛެވެ!" އަހަރެން ދެންނެވީމެވެ: "ކަލޭގެފާނަށް އިޖާބައަކަށް ފަހު އިޖާބަދީފީމެވެ." އެއަށްފަހު އެފަދައިން ތިން ފަހަރު ވިދާޅުވުމަށްފަހު ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "އަޅުތަކުންގެ މައްޗަށްވާ ﷲ ގެ ޙައްޤުފުޅަކީ ކޮބައިކަން ތިބާއަށް އެނގޭހެއްޔެވެ؟" އަހަރެން ދެންނެވީމެވެ: "ނޭނގެއެވެ." ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "އަޅުތަކުންގެ މައްޗަށްވާ ﷲ ގެ ޙައްޤުފުޅަކީ: އެމީހުން އެކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކޮށް، އަދި އެއްވެސް އެއްޗެއް އެކަލާނގެއާ ޝަރީކުކޮށް ބައިވެރި ނުކުރުމެވެ." ދެން އިރުކޮޅެއް ވަންދެން ދަތުރުކުރެއްވުމަށްފަހު، އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "އޭ މުޢާޛެވެ!" އަހަރެން ދެންނެވީމެވެ: "ކަލޭގެފާނަށް އިޖާބައަކަށް ފަހު އިޖާބަދީފީމެވެ." ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "އެމީހުން އެކަންތައް ކޮށްފިނަމަ، ﷲ ގެ މައްޗަށްވާ އަޅުތަކުންގެ ޙައްޤަކީ ކޮބައިކަން ތިބާއަށް އެނގޭހެއްޔެވެ؟ އެއީ އެމީހުންނަށް ޢަޛާބު ނުދެއްވުމެވެ." ޞަޙީޙުލް-ބުޚާރީ (6840).

އަދި އިސްލާމްދީން ވަނީ އިންސާނާގެ ޙައްޤު ދީނާއި، ދަރިފަސްކޮޅާއި، މުދަލާއި، އަބުރުގެ (ރައްކާތެރިކަން) ޖާމިނުކޮށްދެއްވާފައިއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: «ހަމަކަށަވަރުން ﷲ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ލެޔާއި، މުދަލާއި، އަބުރު، ތިޔަބައިމީހުންގެ މި ރަށުގައި، މި މަހުގައިވާ، މި ދުވަހުގެ ޙުރުމަތްތެރިކަން ފަދައިން؛ ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ޙަރާމް ކުރައްވައިފިއެވެ.» ޞަޙީޙުލް-ބުޚާރީ (6501) ރަސޫލާ ﷺ މި މަތިވެރި ޢަހްދުކަށަވަރު އިޢުލާންކުރެއްވީ ޞަޙާބީންގެ ތެރެއިން އެއްލައްކައަށްވުރެ ގިނަ ބޭކަލުން ބައިވެރިވެވަޑައިގެންނެވި ޙައްޖަތުލް ވަދާޢުގައިއެވެ. އަދި ޙައްޖަތުލް ވަދާޢުގެ ނަޙްރުގެ ދުވަހު (އަޟްޙާ ޢީދު ދުވަހު) މި މާނަ ތަކުރާރުކުރައްވާ އެކަމަށް ބާރުއެޅުއްވިއެވެ.

އަދި އިސްލާމްދީންވަނީ އިންސާނާ، އޭނާގެ ހުރިހާ އިޚްތިޔާރުތަކާއި، ޢަމަލުތަކާއި، ކުރާ ކަންތަކުގެ ޒިންމާވާން ޖެހޭ މީހެއްގެ ގޮތުގައި ލައްވާފައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿ وَكُلَّ إِنسَٰنٍ أَلۡزَمۡنَٰهُ طَٰٓئِرَهُۥ فِي عُنُقِهِۦۖ وَنُخۡرِجُ لَهُۥ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ كِتَٰبٗا يَلۡقَىٰهُ مَنشُورًا ٱقۡرَأۡ كِتَٰبَكَ كَفَىٰ بِنَفۡسِكَ ٱلۡيَوۡمَ عَلَيۡكَ حَسِيبٗا ﴾ މާނައީ: "އަދި ކޮންމެ އިންސާނެއްގެ ޢަމަލުގެ ފަތްފުށް، ތިމަންއިލާހު އެ އިންސާނެއްގެ ކަނދުރާގައި ލާޒިމްކުރެއްވީމެވެ. އަދި ޤިޔާމަތް ދުވަހުން، ތިމަންއިލާހު އެމީހަކަށް ފޮތެއް ނެރުއްވާހުށީމެވެ. އެ ފޮތް ހުޅުވިފައިވާ ޙާލު، އޭނާއާ ބައްދަލުވާނެއެވެ. ތިބާގެ ފޮތް ކިޔާށެވެ! މިއަދު ތިބާގެ މައްޗަށް ޙިސާބު ބަލާ މީހަކު ކަމުގައި، ތިބާގެ އަމިއްލަ ނަފްސު ފުދެއެވެ." [އަލްއިސްރާއު: 13] އެބަހީ: އޭނާ ކުރާ ހެޔޮކަމެއް ނުވަތަ ނުބައިކަމެއް ވިޔަސް، ﷲ އެ ޢަމަލެއް އޭނާއާ ލާޒިމުކުރައްވައެވެ. އެ ޢަމަލު އޭނާ ފިޔަވައި އެހެން މީހަކަށް ނުދާނެއެވެ. އެގޮތުން އެހެން މީހެއްގެ ޢަމަލަކުން އޭނާ ޙިސާބުނުކުރެވޭނެއެވެ. އަދި އޭނާގެ ޢަމަލަކުން އެހެން މީހަކުވެސް ޙިސާބުނުކުރެވޭނެއެވެ. އަދި ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡإِنسَٰنُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَىٰ رَبِّكَ كَدۡحٗا فَمُلَٰقِيهِ﴾ މާނައީ: "އޭ އިންސާނާއެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ތިބާއީ، ތިބާގެ ވެރިރައްބާ ބައްދަލުކުރުމަށްޓަކައި، ގަދައަޅައި މަސައްކަތްކުރާ މީހެކެވެ. ފަހެ، ތިބާ އެކަލާނގެއާ ބައްދަލުކުރާނެއެވެ." [އަލްއިންޝިޤާޤު: 6] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ مَّنۡ عَمِلَ صَٰلِحٗا فَلِنَفۡسِهِۦۖ وَمَنۡ أَسَآءَ فَعَلَيۡهَاۗ وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّٰمٖ لِّلۡعَبِيدِ﴾ މާނައީ: "ޞާލިޙު ޢަމަލުކޮށްފިމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެކަމުގެ ދަރުމަހުރީ އެމީހާގެ އަމިއްލަ ނަފްސަށެވެ. އަދި ނުބައި ޢަމަލުކޮށްފިމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެކަމުގެ ހަލާކުހުރީ، ހަމަ އެ ނަފްސުގެ މައްޗަށެވެ. އަދި ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރައްބުއީ، އަޅުތަކުންނަށް އަނިޔާވެރިވެވޮޑިގެންވާ ކަލަކުކަމުގައެއް ނުވެއެވެ." [ފުއްޞިލަތު: 46]

އަދި އިސްލާމްދީން، އިންސާނާގެ އަމިއްލަ ނަފްސަށް ނުވަތަ އެހެން މީހުންނަށް ގެއްލުންވާ ކޮންމެ ޢަމަލަކަށް އޭނާ ޒިންމާދާރުކުރުވައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَمَن يَكۡسِبۡ إِثۡمٗا فَإِنَّمَا يَكۡسِبُهُۥ عَلَىٰ نَفۡسِهِۦۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمٗا﴾ މާނައީ: "އަދި ފާފައެއް ހޯދައިގަންނަމީހާ އެކަން އެ ހޯދައިގަންނަނީ ހަމަ އެމީހާގެ އަމިއްލަ ނަފްސުގެ މައްޗަށެވެ. އަދި ހުރިހާކަމެއް ދެނެވޮޑިގެންވާ، ޙަކީމުވަންތަ އިލާހުކަމުގައި ﷲ ވޮޑިގެންވެއެވެ." [އައްނިސާއު: 111] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ مِنۡ أَجۡلِ ذَٰلِكَ كَتَبۡنَا عَلَىٰ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ أَنَّهُۥ مَن قَتَلَ نَفۡسَۢا بِغَيۡرِ نَفۡسٍ أَوۡ فَسَادٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ ٱلنَّاسَ جَمِيعٗا وَمَنۡ أَحۡيَاهَا فَكَأَنَّمَآ أَحۡيَا ٱلنَّاسَ جَمِيعٗاۚ ﴾ މާނައީ: "އެކަމުގެ ސަބަބުން، ތިމަންއިލާހު ބަނީ އިސްރާއީލުގެ މައްޗަށް ކަނޑައެޅުއްވީމެވެ. (އެއީ) ހަމަކަށަވަރުން، ނަފްސެއްގެ ބަދަލުގައި ނޫންގޮތުން، ނުވަތަ ބިމުގައި ފަސާދަކުރުމުގެ ސަބަބެއް ނެތި، ނަފްސެއް ޤަތުލުކޮށްފި މީހާ (ދަންނައެވެ!) ފަހެ، އެމީހާ ހުރިހާ އިންސާނުން ޤަތުލުކުރި ފަދައެވެ. އަދި އެ ނަފްސެއް ދިރުވައިފި މީހާ (އެބަހީ: ޤަތުލުވުމުން ސަލާމަތްކޮށްފި މީހާ)، ފަހެ، އެމީހާ ހުރިހާ އިންސާނުން ދިރުވި ފަދައެވެ." [އަލްމާއިދާ: 32] އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "އާދަމުގެފާނުގެ ފުރަތަމަ ދަރިކަލުންގެ ބޮލުގައި ލެއިން ނަޞީބެއް (ފާފައިގެ ބައެއް) އެޅޭގޮތަށް ނޫނީ އެއްވެސް ނަފްސެއް އަނިޔާވެރިކޮށް ޤަތުލު ނުކުރެވެއެވެ. އެހެނީ ޤަތުލުކުރުން އެންމެ ފުރަތަމަ ކަނޑައަޅާ ގެނައި މީހަކީ އޭނާކަމުގައި ވާތީއެވެ." ޞަޙީޙު މުސްލިމް (5150).

18- އިސްލާމްދީންވަނީ: ޢަމަލާއި، ޒިންމާއާއި، ޖަޒާއާއި، ޘަވާބުގެ ގޮތުން އަންހެނާއާއި ފިރިހެނާ ހަމަހަމަ ކޮށްފައިއެވެ.

އިސްލާމްދީން، ޢަމަލާއި، ޒިންމާއާއި، ޖަޒާއާއި، ޘަވާބުގެ ގޮތުން އަންހެނުންނާއި ފިރިހެނުން ހަމަހަމަ ކުރެއްވިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަހީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَمَن يَعۡمَلۡ مِنَ ٱلصَّٰلِحَٰتِ مِن ذَكَرٍ أَوۡ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَأُوْلَٰٓئِكَ يَدۡخُلُونَ ٱلۡجَنَّةَ وَلَا يُظۡلَمُونَ نَقِيرٗا﴾ މާނައީ: "އަދި ފިރިހެނެއްވިޔަސް ނުވަތަ އަންހެނެއްވިޔަސް މުއުމިނެއްގެ ގޮތުގައި ހުރެ، ހެޔޮ ޢަމަލުކޮށްފިއްޔާ (ދަންނައެވެ!) ފަހެ އެބައިމީހުން ސުވަރުގެއަށް ވަންނާނެއެވެ. އަދި ކިތަންމެ ކުޑަ މިންވަރަކުންވިޔަސް އެބައިމީހުންނަށް އަނިޔާ ނުކުރެވޭނެއެވެ." [އައްނިސާއު: 124] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ مَنۡ عَمِلَ صَٰلِحٗا مِّن ذَكَرٍ أَوۡ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَلَنُحۡيِيَنَّهُۥ حَيَوٰةٗ طَيِّبَةٗۖ وَلَنَجۡزِيَنَّهُمۡ أَجۡرَهُم بِأَحۡسَنِ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ ﴾ މާނައީ: "މުއުމިނަކު ކަމުގައިވާ ޙާލު، ފިރިހެނުންގެ ތެރެއިންވިޔަސް، ނުވަތަ އަންހެނުންގެ ތެރެއިންވިޔަސް، ޞާލިޙު ޢަމަލެއް ކޮށްފިމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، އެމީހަކަށް ރަނގަޅު، ބާއްޖަވެރި ދިރިއުޅުމެއް، ތިމަންއިލާހު ދެއްވާހުށީމެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، އެއުރެން ޢަމަލުކޮށް އުޅުނު އެންމެ ހެޔޮގޮތުގެ ދަރުމައިން، އެއުރެންނަށް، ތިމަންއިލާހު ޖަޒާ ދެއްވާހުށީމެވެ." [އައް-ނަޙްލު: 97]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ مَنۡ عَمِلَ سَيِّئَةٗ فَلَا يُجۡزَىٰٓ إِلَّا مِثۡلَهَاۖ وَمَنۡ عَمِلَ صَٰلِحٗا مِّن ذَكَرٍ أَوۡ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَأُوْلَٰٓئِكَ يَدۡخُلُونَ ٱلۡجَنَّةَ يُرۡزَقُونَ فِيهَا بِغَيۡرِ حِسَابٖ ﴾ މާނައީ: "ނުބައިކަމެއް ކޮށްފިމީހަކަށް، އެކަމާ އެއްފަދަ ޖަޒާއެއް މެނުވީ ނުދެއްވާނެއެވެ. އަދި މުއުމިނަކު ކަމުގައިވާ ޙާލު، ފިރިހެނުންގެ ތެރެއިންވިޔަސް، ނުވަތަ އަންހެނުންގެ ތެރެއިންވިޔަސް، ޞާލިޙު ޢަމަލެއް ކޮށްފިމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެއުރެން ސުވަރުގެއަށް ވަންނާނެތެވެ. އެތާނގައި ޙިސާބަކާ ނުލައި، އެއުރެންނަށް ރިޒްޤުދެއްވޭނެތެވެ." [ޣާފިރު: 40] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ إِنَّ ٱلۡمُسۡلِمِينَ وَٱلۡمُسۡلِمَٰتِ وَٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ وَٱلۡقَٰنِتِينَ وَٱلۡقَٰنِتَٰتِ وَٱلصَّٰدِقِينَ وَٱلصَّٰدِقَٰتِ وَٱلصَّٰبِرِينَ وَٱلصَّٰبِرَٰتِ وَٱلۡخَٰشِعِينَ وَٱلۡخَٰشِعَٰتِ وَٱلۡمُتَصَدِّقِينَ وَٱلۡمُتَصَدِّقَٰتِ وَٱلصَّٰٓئِمِينَ وَٱلصَّٰٓئِمَٰتِ وَٱلۡحَٰفِظِينَ فُرُوجَهُمۡ وَٱلۡحَٰفِظَٰتِ وَٱلذَّٰكِرِينَ ٱللَّهَ كَثِيرٗا وَٱلذَّٰكِرَٰتِ أَعَدَّ ٱللَّهُ لَهُم مَّغۡفِرَةٗ وَأَجۡرًا عَظِيمٗا﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، މުސްލިމު ފިރިހެނުންނާއި، މުސްލިމު އަންހެނުންނާއި، މުއުމިނު ފިރިހެނުންނާއި، މުއުމިނު އަންހެނުންނާއި، (ﷲއަށް) ކިޔަމަންތެރިވާ ފިރިހެނުންނާއި، ކިޔަމަންތެރިވާ އަންހެނުންނާއި، ތެދުވެރި ފިރިހެނުންނާއި، ތެދުވެރި އަންހެނުންނާއި، ކެތްތެރި ފިރިހެނުންނާއި، ކެތްތެރި އަންހެނުންނާއި، ބިރުވެތިވާ ފިރިހެނުންނާއި، ބިރުވެތިވާ އަންހެނުންނާއި، ޞަދަޤާތްދޭ ފިރިހެނުންނާއި، ޞަދަޤާތްދޭ އަންހެނުންނާއި، ރޯދަހިފާ ފިރިހެނުންނާއި، ރޯދަހިފާ އަންހެނުންނާއި، އެއުރެންގެ ފަރުޖުތައް ރައްކާތެރިކުރާ ފިރިހެނުންނާއި، ރައްކާތެރިކުރާ އަންހެނުންނާއި، އަދި ގިނަގިނައިން ﷲ ހަނދުމަކުރާ ފިރިހެނުންނާއި، ހަނދުމަކުރާ އަންހެނުންނާއި، (ދަންނާށެވެ!) ﷲ، އެއުރެންނަށްޓަކައި ފާފަފުއްސެވުމަކާއި، ބޮޑުވެގެންވާ ދަރުމައެއް ތައްޔާރުކުރައްވާފައިވެއެވެ." [އަލްއަޙްޒާބު: 35].

19- އިސްލާމްދީން އަންހެނުންނަށް ކަރާމާތް ދެއްވިއެވެ. އަދި އަންހެނުންނަކީ ފިރިހެނުންނާ އެއްބަނޑު އެއްބަފާ ބައެއްގެ ގޮތަށް ބެލިއެވެ. އަދި ފިރިހެނާ ކުޅަދާނަވެގެންވާނަމަ އަންހެނާއަށް ޚަރަދުކުރުން ލާޒިމްކުރިއެވެ. އެގޮތުން އަންހެން ދަރިފުޅަށް ޚަރަދުކުރުން އެ ކުއްޖާގެ ބައްޕައަށް ވާޖިބުވެގެންވެއެވެ. އަދި ފިރިހެން ދަރިފުޅު ބާލިޣުވެ ކުޅަދާނަކަން ހުރިނަމަ އޭނާގެ މަންމައަށް ޚަރަދުކުރުން ވާޖިބުވިއެވެ. އަދި އަނބިމީހާއަށް ޚަރަދުކުރުން ފިރިމީހާގެ މައްޗަށް ވާޖިބުވެގެންވެއެވެ.

އަދި އިސްލާމްދީން އަންހެނުންނަކީ، ފިރިހެނުންނާ އެއްބަނޑު އެއްބަފާ ބައެއްގެ ގޮތުގައި ބަލާފައިވެއެވެ. ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: “ހަމަކަށަވަރުން އަންހެނުންނަކީ ފިރިހެނުންނާ އެއްބަނޑު އެއްބަފާ އުޚުތުންނެވެ.“ ރިވާކުރެއްވީ އައްތިރްމިޛީ، ނަންބަރު 113 ގައިއެވެ.

އިސްލާމްދީން އަންހެނާއަށް ކަރާމާތް ދެއްވުމުގެ ގޮތުން، ފިރިހެން ދަރިފުޅު ކުޅަދާނަވެގެންވާނަމަ އޭނާގެ މަންމައަށް ޚަރަދުކުރުން ވާޖިބުކުރެއްވިއެވެ. ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: “ދިނުމުގައި އެންމެ މަތިވެރިވެގެންވަނީ ތިބާގެ މަންމައަށާއި، ބައްޕައަށާއި، އުޚްތަށާއި، އަޚާ އަށެވެ. ދެން ތިބާއާ އެންމެ ގާތް މީހުންނަށް ތަރުތީބުންނެވެ.” ރިވާކުރެއްވީ އިމާމް އަޙްމަދެވެ. އަދި މައިންބަފައިންގެ މަޤާމުގެ ބަޔާން، ﷲ ގެ އިޛްނަފުޅާއެކު، ޕެރެގްރާފު ނަންބަރު (29) ގައި އަންނާނެއެވެ.

އަދި އިސްލާމްދީނުން އަންހެނާއަށް ދެއްވާފައިވާ ކަރާމާތުގެ ތެރޭގައި، ފިރިމީހާ ކުޅަދާނަވެގެންވާނަމަ، އޭނާގެ އަނބިމީހާގެ މައްޗަށް ޚަރަދުކުރުން ލާޒިމްކުރެއްވުން ހިމެނެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿ لِيُنفِقۡ ذُو سَعَةٖ مِّن سَعَتِهِۦۖ وَمَن قُدِرَ عَلَيۡهِ رِزۡقُهُۥ فَلۡيُنفِقۡ مِمَّآ ءَاتَىٰهُ ٱللَّهُۚ لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفۡسًا إِلَّا مَآ ءَاتَىٰهَاۚ سَيَجۡعَلُ ٱللَّهُ بَعۡدَ عُسۡرٖ يُسۡرٗا﴾ މާނައީ: "ތަނަވަސްކަން ލިބިގެންވާ މީހާ، އޭނާގެ ތަނަވަސްކަމުގެ ތެރެއިން ހޭދަކުރާހުށިކަމެވެ. އަދި، އޭނާގެ ރިޒުޤު ދަތިކުރެއްވިއްޖެ މީހާ، ﷲ އޭނާއަށް ދެއްވި އެއްޗަކުން ހޭދަކުރާހުށިކަމެވެ. ﷲ އެއްވެސް ނަފްސަކަށް، އެކަލާނގެ އެ ނަފްސަކަށް ދެއްވި މިންވަރަކަށް މެނުވީ ތަކުލީފެއް ނުޖައްސަވައެވެ. ދަތިކަމަކަށްފަހު، ﷲ ފަސޭހަކަމެއް ލައްވާނެއެވެ." [އައް-ޠަލާޤު:7]. އަދި މީހަކު ނަބިއްޔާ ﷺ އާ ސުވާލު ދެންނެވިއެވެ: "ފިރިމީހާގެ މައްޗަށްވާ އަނބިމީހާގެ ޙައްޤަކީ ކޮބައިތޯއެވެ؟" އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘް ކުރެއްވިއެވެ: ”ތިބާ ކާ ހިނދު، އެ ކަނބުލޭގެއަށް ވެސް ކާންދިނުމެވެ. އަދި ތިބާ ފޭރާން ލާ ހިނދު، އެ ކަނބުލޭގެއަށް ވެސް ފޭރާން ހޯދައިދިނުމެވެ. އަދި (އެކަނބުލޭގެ) މޫނުގައި ތިބާ ނުޖަހާށެވެ. އަދި (އެކަނބުލޭގެ) މޫނަށް ނިސްބަތްކޮށް ހުތުރު ބަހެއް ނުބުނާށެވެ.“ ރިވާކުރެއްވީ އިމާމް އަޙްމަދެވެ. އަދި ފިރިންގެ މައްޗަށްވާ އަންހެނުންގެ ބައެއް ޙައްޤުތައް ބަޔާންކޮށްދެއްވާ، ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: ”އަދި އެ ކަނބަލުންނަށް ކާނާއާއި އަންނައުނު ހެޔޮ ގޮތުގައި ދިނުމަކީ، ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް އޮތް ވާޖިބެކެވެ.“ ޞަޙީޙު މުސްލިމް އަދިވެސް އެކަލޭގެފާނު ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "މީހާގެ ބެލުމުގެ ދަށުގައިވާ މީހުން ގެއްލުވާ ނަގައިލުން ފާފައެއްކަމުގައި ފުދެއެވެ." ރިވާކުރެއްވީ އިމާމް އަޙްމަދެވެ. އަދި އަލްޚައްޠާބީ ވިދާޅުވިއެވެ: "އެ ބަސްފުޅުގައިވާ "مَن يَقُوتُ" (ބެލުމުގެ ދަށުގައިވާ މީހުން) ގެ މުރާދަކީ، އެމީހެއްގެ ޚަރަދު ދިނުން ލާޒިމުވާ މީހުންނެވެ. އަދި އޭގެ މާނައީ، ޞަދަޤާތްދޭ މީހާއަށް، އޭނާގެ އަހުލުވެރިންނަށް ޚަރަދުކުރަން ހުރި އެއްޗަކަށްވުރެ އިތުރުނުވާ އެއްޗަކުން ދަރުމަ ހޯދުމުގެ ބޭނުމުގައި ޞަދަޤާތްނުކުރުމަށް ބުނާ ފަދައެވެ. އެހެނީ، ތިބާ އެމީހުން އިހުމާލުކޮށްފިނަމަ، އެކަން ފާފައަކަށް ބަދަލުވެދާނެތީއެވެ."

އަދިވެސް އިސްލާމްދީން އަންހެނާއަށް ކަރާމާތް ދެއްވި ގޮތްތަކުގެ ތެރޭގައި: އަންހެން ދަރިފުޅުގެ ޚަރަދު އޭނާގެ ބައްޕަގެ މައްޗަށް ވާޖިބު ކުރެއްވުން ހިމެނެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَٱلۡوَٰلِدَٰتُ يُرۡضِعۡنَ أَوۡلَٰدَهُنَّ حَوۡلَيۡنِ كَامِلَيۡنِۖ لِمَنۡ أَرَادَ أَن يُتِمَّ ٱلرَّضَاعَةَۚ وَعَلَى ٱلۡمَوۡلُودِ لَهُۥ رِزۡقُهُنَّ وَكِسۡوَتُهُنَّ بِٱلۡمَعۡرُوفِۚ﴾ މާނައީ: "މައިން، އެކަނބަލުންގެ ދަރިންނަށް ކިރުދޭހުށީ، ފުރިހަމަ ދެއަހަރުގެ މުއްދަތަށެވެ. އެއީ ކިރުދިނުމުގެ މުއްދަތު ފުރިހަމަކުރުމަށް ގަސްދުކުރި މީހާއެވެ. އަދި އެކަށީގެންވާ ހެޔޮގޮތުގައި އެކަނބަލުންނަށް ކާންދިނުމާއި، އަންނައުނުދިނުން އެއީ (ކުއްޖާގެ) ބަފައިގެ މައްޗަށް ވާޖިބުވެގެންވާ ކަމެކެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 233] ފަހެ ﷲ ވަނީ، ދަރިއެއް ލިބޭ ބައްޕަގެ މައްޗަށް އޭނާގެ ދަރިފުޅަށް ހެޔޮގޮތުގައި ކާންދިނުމާއި ފޭރާންދިނުން (ވާޖިބުވެގެން) ވާކަން ބަޔާންކޮށްދެއްވާފައެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ވަޙީބަސްފުޅުގައި ވެއެވެ: { فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } މާނައީ: "ފަހެ، އެކަނބަލުން ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި (ދަރިންނަށް) ކިރުދީފިނަމަ، އެކަނބަލުންގެ އުޖޫރަ އެކަނބަލުންނަށް ދޭށެވެ." [އައް-ޠަލާޤު:6]. ފަހެ ﷲ، ދަރިފުޅަށް ކިރުދިނުމުގެ އުޖޫރަ ބައްޕަގެ މައްޗަށް ވާޖިބުކުރެއްވިއެވެ. މިކަމުން ދަލީލުކުރަނީ، ފިރިހެން ދަރިއެއްކަމުގައި ވިޔަސް ނުވަތަ އަންހެން ދަރިއެއްކަމުގައި ވިޔަސް، ދަރިފުޅުގެ ޚަރަދު ބެލެހެއްޓުން ބައްޕަގެ މައްޗަށް ވާޖިބުވާކަމެވެ. އަދި އަނބިމީހާއަށާއި އޭނާގެ ދަރިންނަށް ޚަރަދުކުރުން ބައްޕަގެ މައްޗަށް ވާޖިބުކަން، އަންނަނިވި ޙަދީޘުންވެސް ދަލީލުކޮށްދެއެވެ. ޢާއިޝާ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވާ ގޮތުގައި، ހިންދު، ނަބިއްޔާ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ އަށް ދެންނެވިއެވެ: "ހަމަކަށަވަރުން އަބޫ ސުފްޔާނަކީ ބަޚީލު ދަހި މީހެކެވެ. އެހެންވެ އަހަރެންނަށް އޭނާގެ މުދަލުން ނަގަން ޖެހެއެވެ." އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "އެކަށީގެންވާ ހެޔޮ ގޮތުގައި، ތިބާއަށާއި ތިބާގެ ދަރިންނަށް ފުދޭ މިންވަރެއް ނަގާށެވެ." ރިވާކުރެއްވީ އަލްބުޚާރީއެވެ. ކީރިތި ނަބިއްޔާ، އަންހެން ދަރިންނާއި އުޚުތުންނަށް ޚަރަދުކުރުމުގެ މާތްކަން ބަޔާންކުރެއްވިއެވެ. އެގޮތުން ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: ”ދެ އަންހެން ދަރިންނަށް ނުވަތަ ތިން އަންހެން ދަރިންނަށް، ނުވަތަ ދެ އުޚުތުންނަށް ނުވަތަ ތިން އުޚުތުންނަށް، އެކަނބަލުން އޭނާއާ ވަކިވެއްޖައުމަށް ދާންދެން ނުވަތަ އެކަނބަލުން ދޫކޮށް އޭނާ މަރުވެއްޖައުމަށް ދާންދެން އަޅައިލައި ބަލަހައްޓައިފި މީހާ؛ ތިމަންކަލޭގެފާނާއި އެމީހަކު ވާނީ މި ދޭތި ފަދައިންނެވެ." އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ޝަހާދަތް އިނގިއްޔާއި މެދު އިނގިއްޔަށް އިޝާރާތް ކުރެއްވިއެވެ.“ އައްސިލްސިލާ އައްޞަޙީޙާ 296.

20- މަރަކީ އަބަދަށް ފަނާވެ ދިޔުމެއް ނޫނެވެ. ކިއެއްތަ، އެއީ ޢަމަލުގެ ގޮވެތިން، ޖަޒާ ލިބުމުގެ ގޮވެއްޗަށް ބަދަލުވުމެވެ. މަރަކީ ހަށިގަނޑާއި ރޫޙަށްވެސް އަންނަ ކަމެކެވެ. އަދި ރޫޙު މަރުވުމަކީ އެ ރޫޙު ހަށިގަނޑާ ވަކިވެދިޔުމެވެ. ދެން އަލުން ދިރުއްވުމުން ޤިޔާމަތްދުވަހު އެ ފުރާނަ އެ ހަށިގަނޑަށް އަނބުރާ ރުޖޫޢަވެއެވެ. އަދި މަރުވުމަށް ފަހު ފުރާނަ އެހެން ހަށިގަނޑަކަށް ނުދެއެވެ. އަދި އެހެން ހަށިގަނޑެއްގައި އަލުން އަނބުރާ އެ ފުރާނަ (ދުނިޔެމައްޗަށް) ނާދެއެވެ.

މަރަކީ އަބަދަށް ފަނާވެ ދިޔުމެއް ނޫނެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿۞ قُلۡ يَتَوَفَّىٰكُم مَّلَكُ ٱلۡمَوۡتِ ٱلَّذِي وُكِّلَ بِكُمۡ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّكُمۡ تُرۡجَعُونَ﴾ މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ކަންތަކާ ޙަވާލުކުރައްވާފައިވާ މަރުގެ މަލާއިކަތާ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ފުރާނަ ހިއްޕަވާނެއެވެ. ދެން ތިޔަބައިމީހުންގެ ރައްބުގެ ޙަޟްރަތަށް ތިޔަބައިމީހުން ރުޖޫޢަކުރެވޭނެއެވެ." [އައްސަޖްދާ:11] މަރަކީ ހަށިގަނޑާއި ރޫޙަށްވެސް އަންނަ ކަމެކެވެ. އަދި ރޫޙު މަރުވުމަކީ އެ ރޫޙު ހަށިގަނޑާ ވަކިވެދިޔުމެވެ. ދެން އަލުން ދިރުއްވުމުން ޤިޔާމަތްދުވަހު އެ ފުރާނަ ހަށިގަނޑަށް އަނބުރާ ރުޖޫޢަވެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ ٱللَّهُ يَتَوَفَّى ٱلۡأَنفُسَ حِينَ مَوۡتِهَا وَٱلَّتِي لَمۡ تَمُتۡ فِي مَنَامِهَاۖ فَيُمۡسِكُ ٱلَّتِي قَضَىٰ عَلَيۡهَا ٱلۡمَوۡتَ وَيُرۡسِلُ ٱلۡأُخۡرَىٰٓ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمًّىۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ﴾ މާނައީ: "ނަފްސުތައް މަރުވާހިނދު، އެ ނަފްސުތައް މަރުގަންނަވަނީ، އަދި މަރުނުވެ ނިދާވަގުތުގައި ނިދާމީހުން މަރުގަންނަވަނީވެސް ﷲ އެވެ. ދެން މަރުވުމަށް ކަނޑައަޅުއްވައިފި މީހެއްގެ ފުރާނަ، އެކަލާނގެ ހިފަހައްޓަވަތެވެ. އަދި އެނޫން މީހުންގެ ފުރާނަ، ކަނޑައެޅިގެންވާ މުއްދަތަކަށް (ހަށިތަކަށް) ފޮނުއްވަތެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ފިކުރުކުރާ ބަޔަކަށް އެކަމުގައި ހެކިތަކެއް ވާކަން ކަށަވަރެވެ." [އައްޒުމަރު: 42] އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: «ހަމަކަށަވަރުން، ފުރާނަ ހިއްޕެވިއްޖެހިނދު، ލޯ އެއަށް ތަބަޢަވެއެވެ.» ރިވާކުރެއްވީ މުސްލިމު 920 އެވެ. މަރަށްފަހު، އިންސާނާ ޢަމަލުގެ ގޮވަތިން ޖަޒާގެ ގޮވައްޗަށް ބަދަލުވެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ إِلَيۡهِ مَرۡجِعُكُمۡ جَمِيعٗاۖ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقًّاۚ إِنَّهُۥ يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥ لِيَجۡزِيَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ بِٱلۡقِسۡطِۚ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَهُمۡ شَرَابٞ مِّنۡ حَمِيمٖ وَعَذَابٌ أَلِيمُۢ بِمَا كَانُواْ يَكۡفُرُونَ ﴾ މާނައީ: "ތިޔަބައިމީހުން އެންމެންވެސް އެނބުރި ދިޔުންވަނީ އެ އިލާހުގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. (އެއީ) ޙައްޤުގޮތުގައިވާ ﷲ ގެ ވަޢުދުފުޅެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެ އިލާހު (ފުރަތަމަ) ޚަލްޤުތަކުން އުފައްދަވައި، ދެން އެތަކެތި އަލުން އިޢާދަ ކުރައްވަތެވެ. (އެއީ) އީމާންވެ، ޞާލިޙު ޢަމަލުކުރި މީހުންނަށް ޢަދުލުވެރި ގޮތުގައި ޖަޒާ ދެއްވުމަށްޓަކައެވެ. އަދި ކާފަރުވި މީހުން ދަންނައެވެ! އެބައިމީހުންނަށް އުތުރިއަރާ ހޫނުފެނުގެ ބުއިމަކާއި، ވޭންދެނިވި ޢަޛާބެއް ހުއްޓެވެ. އެބައިމީހުން ކާފަރުވެ އުޅުނުކަމުގެ ސަބަބުންނެވެ." [ޔޫނުސް: 4]

އަދި މަރުވުމަށްފަހު ފުރާނަ އެހެން ހަށިގަނޑަކަށް ނުދެއެވެ. އަދި އެ ފުރާނަ އަލުން އަނބުރާ ނާދެއެވެ. ފަހެ، ފުރާނަ އަލުން އަނބުރާ އައުމުގެ ދަޢުވާއަށް ބުއްދިއެއްވެސް އަދި ޙިއްސެއްވެސް ދަލީލެއް ނުކުރެއެވެ. އަދި ސަލާމްލެއްވި ނަބީބޭކަލުންގެ އަރިހުން މި ޢަޤީދާއަށް ހެކިދޭގޮތަށް ނަޤުލުވެގެންވާ އެއްވެސް އެއްޗެއް ނުވެއެވެ.

21- އިސްލާމްދީން ގޮވާލަނީ އީމާންކަމުގެ ބޮޑެތި އުސޫލުތަކަށް އީމާންވުމަށެވެ. އެއީ ﷲ އާއި އެކަލާނގެ މަލާއިކަތުންނާއި، ތައުރާތާއި، އިންޖީލާއި، ޒަބޫރާއި -އެ ފޮތްތައް އޮޅުވާލުމުގެ ކުރިން- އަދި ޤުރުއާން ފަދަ އިލާހީ ފޮތްތަކަށް އީމާންވުމެވެ. އަދި ހުރިހާ ނަބިއްޔުންނާއި ރަސޫލުން عليهم السلام އަށް އީމާންވުމާއި، އެބޭކަލުންގެ ތެރެއިން ނަބިއްޔުންނާއި ރަސޫލުން ޚަތިމުކުރެއްވި ކަލޭގެފާނު ކަމުގައިވާ ﷲ ގެ ރަސޫލާ މުޙައްމަދުގެފާނަށް އީމާންވުމެވެ. އަދި އާޚިރަތް ދުވަހަށް އީމާންވުމެވެ. ދުނިޔޭގެ ޙަޔާތަކީ ފަހުގެ ނިމުންކަމުގައިވާނަމަ ދެން ދިރިއުޅުމާއި ވުޖޫދުވުންވާނީ މުޅިން ބޭކާރުކަމެއްކަމުގައިކަން އަހަރުމެން ދަންނަން ޖެހެއެވެ. އަދި ޤަޟާޤަދަރަށް އީމާންވުމެވެ.

އިސްލާމްދީން ގޮވާލަނީ ހުރިހާ ނަބިއްޔުންނާއި ރަސޫލުން عليهم السلام ގޮވާލެއްވި އީމާންކަމުގެ ބޮޑެތި އުސޫލުތަކަށް އީމާންވުމަށެވެ. އެއީ:

ފުރަތަމައީ: ﷲ އީ ވެރި ރައްބުކަމަށާއި، ޚަލްޤުކުރައްވާ، ރިޒްޤުދެއްވާ، އަދި މި ކައުނު ތަދްބީރުކުރައްވާ ފަރާތްކަމުގައި އީމާންވުމެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން އެ އިލާހީ، އަޅުކަން ޙައްޤުވާ ހަމައެކަނި ފަރާތްކަމަށާއި، އެއިލާހު ނޫން ކޮންމެ ފަރާތަކަށް ކުރެވޭ އަޅުކަމަކީ ބާޠިލު އަޅުކަމެއްކަމުގައި އިޢުތިޤާދުކުރުމެވެ. އަދި އެ އިލާހު ފިޔަވައި އަޅުކަންވެވޭ ކޮންމެ އެއްޗަކީ ބާޠިލުވެގެންވާ އެއްޗެކެވެ. ފަހެ، އެ އިލާހަށް މެނުވީ އަޅުކަމެއް އެކަށީގެންނުވެއެވެ. އަދި އެ އިލާހަށް މެނުވީ އަޅުކަން ޞައްޙައެއްވެސް ނުވާނެއެވެ. އަދި މި މައްސަލައިގެ ދަލީލުތައް، (8) ވަނަ ނަންބަރު ޕެރެގްރާފުގައި މީގެ ކުރިން ބަޔާންވެ ހިނގައްޖެއެވެ.

ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ ވަނީ، މާތްވެގެންވާ ޤުރްއާނުގެ ގިނަވެގެންވާ ވަކިވަކި އާޔަތްތަކުގައި މި ބޮޑެތި އުޞޫލުތައް ޛިކުރުކުރައްވާފައެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި އެކަލާނގެ ތަޢާލާގެ މި ބަސްފުޅުވެއެވެ: ﴿ءَامَنَ ٱلرَّسُولُ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيۡهِ مِن رَّبِّهِۦ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَۚ كُلٌّ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَمَلَٰٓئِكَتِهِۦ وَكُتُبِهِۦ وَرُسُلِهِۦ لَا نُفَرِّقُ بَيۡنَ أَحَدٖ مِّن رُّسُلِهِۦۚ وَقَالُواْ سَمِعۡنَا وَأَطَعۡنَاۖ غُفۡرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيۡكَ ٱلۡمَصِيرُ ﴾ މާނައީ: "ރަސޫލާއަށް، އެކަލޭގެފާނުގެ ރައްބުގެ ޙަޟްރަތުން ބާވައިލެއްވި އެއްޗަކަށް، ރަސޫލާއާއި މުއުމިނުން އީމާންވިއެވެ. އެ އެންމެންމެ، ﷲ އަށާއި، އެއިލާހުގެ މަލާއިކަތުންނާއި، އެއިލާހު (ބާވައިލެއްވި) ފޮތްތަކާއި، އަދި އެއިލާހު ފޮނުއްވި ރަސޫލުންނަށް އީމާންވިއެވެ. (އެބައިމީހުން ބުނެއެވެ.) ތިމަންމެން، އެއިލާހުގެ ރަސޫލުންގެ ތެރެއިން އެއްވެސް ބޭކަލަކާމެދު ތަފާތެއް ނުކުރަމެވެ. އަދި އެބައިމީހުން ބުނެއެވެ. ތިމަންމެން އަޑުއަހައި ކިޔަމަންވެއްޖައީމުއެވެ. އަޅަމެންގެ ރައްބެވެ! އަޅަމެންގެ ފާފަފުއްސަވައިފާނދޭވެއެވެ! އަދި، އެނބުރި ދިއުންވަނީ އިބައިލާހުގެ ޙަޟްރަތަށެވެ." [އަލް-ބަޤަރާ: 285]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ ۞ لَّيۡسَ ٱلۡبِرَّ أَن تُوَلُّواْ وُجُوهَكُمۡ قِبَلَ ٱلۡمَشۡرِقِ وَٱلۡمَغۡرِبِ وَلَٰكِنَّ ٱلۡبِرَّ مَنۡ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ وَٱلۡكِتَٰبِ وَٱلنَّبِيِّـۧنَ وَءَاتَى ٱلۡمَالَ عَلَىٰ حُبِّهِۦ ذَوِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينَ وَٱبۡنَ ٱلسَّبِيلِ وَٱلسَّآئِلِينَ وَفِي ٱلرِّقَابِ وَأَقَامَ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَى ٱلزَّكَوٰةَ وَٱلۡمُوفُونَ بِعَهۡدِهِمۡ إِذَا عَٰهَدُواْۖ وَٱلصَّٰبِرِينَ فِي ٱلۡبَأۡسَآءِ وَٱلضَّرَّآءِ وَحِينَ ٱلۡبَأۡسِۗ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ صَدَقُواْۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُتَّقُونَ ﴾ މާނައީ: "ހެޔޮކަމަކީ (ހަމައެކަނި) އިރުމަތި ފަރާތަށް ނުވަތަ ހުޅަނގު ފަރާތަށް ތިޔަބައިމީހުންގެ މޫނުތައް ކުރިމަތި ކުރުމެއް ނޫނެވެ. އެހެނެއްކަމަކު (ހުރިހާ) ހެޔޮކަމެއްވެސް ވާހުށީ، ﷲ އަށާއި އާޚިރަތް ދުވަހަށާއި މަލާއިކަތުންނަށާއި (ބާވައިލެއްވި) ފޮތަށާއި ނަބިއްޔުންނަށް އީމާންވެ، އަދި މުދަލުގެ މައްޗަށް ލޯބިހުރުމާ އެކުވެސް، ތިމާގެ މީހުންނަށާއި ޔަތީމުންނަށާއި މިސްކީނުންނަށާއި (ޙާލުގައި ޖެހިފައިވާ) ދަތުރުވެރިންނަށާއި އެހީއަށް އެދޭ މީހުންނަށާއި އަޅުން މިނިވަންކުރުމުގައި މުދާ ހޭދަކޮށް، ނަމާދު ޤާއިމުކޮށް، ޒަކާތް އަދާކުރި މީހާގެ ކިބައިގައެވެ. އަދި ޢަހުދެއްކޮށްފިނަމަ އެބައިމީހުން ކުރި ޢަހުދުފުއްދާ މީހުންގެ ކިބައިގައެވެ. އަދި ތަދުމަޑުކަމާއި ބަލިމަޑުކަމާއި ހަނގުރާމައިގެ ވަގުތުގައި ކެތްކުރާ މީހުންގެ ކިބައިގައެވެ. ތެދުވެރިވި މީހުންނަކީ އެއީއެވެ. އަދި ތަޤުވާވެރިންނަކީވެސް ހަމަ އެއީއެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 177] ﷲ ތަޢާލާ މި އަޞްލުތަކަށް އީމާންވުމަށް ދަޢުވަތު ދެއްވައި، އެއަށް ކާފަރުވާ މީހާ، ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، ދުރުވެގެންވާ މަގުފުރެދުމަކުން މަގުފުރެދިއްޖެކަން ބަޔާންކުރެއްވިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީ ކުރެއްވިއެވެ: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ ءَامِنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَٱلۡكِتَٰبِ ٱلَّذِي نَزَّلَ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ وَٱلۡكِتَٰبِ ٱلَّذِيٓ أَنزَلَ مِن قَبۡلُۚ وَمَن يَكۡفُرۡ بِٱللَّهِ وَمَلَٰٓئِكَتِهِۦ وَكُتُبِهِۦ وَرُسُلِهِۦ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ فَقَدۡ ضَلَّ ضَلَٰلَۢا بَعِيدًا﴾ މާނައީ: "އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! اللَّه އަށާއި، އެކަލާނގެ ރަސޫލާއަށާއި، އެކަލާނގެ ރަސޫލާގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވި ފޮތަށާއި، އަދި، ކުރިން ބާވައިލެއްވި ފޮތަށް ތިޔަބައިމީހުން އީމާންވާށެވެ. (އީމާންވުންމަތީ ދެމިތިބޭށެވެ!) އަދި، اللَّه އަށާއި، އެކަލާނގެ މަލާއިކަތުންނަށާއި، އެކަލާނގެ ފޮތްތަކަށާއި، އެކަލާނގެ ރަސޫލުންނަށާއި، އާޚިރަތް ދުވަހަށް ކާފަރުވާމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އޭނާ ދުރުވެގެންވާ މަގުފުރެދުމަކުން މަގުފުރެދިއްޖެކަން ކަށަވަރެވެ." [އައްނިސާއު: 136] އަދި ޙަދީޘްގައި ޢުމަރު ބްނުލް ޚައްޠާބު رضي الله عنه ވިދާޅުވިކަމަށް ރިވާވެގެންވެއެވެ: އެއް ދުވަހަކު ތިމަންމެން ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަރިހުގައި އިށީންދެގެން ތިއްބާ، ހެދުމުގެ ހުދުކަން ގަދަ، ބޮލުގެ އިސްތަށިގަނޑުގެ ކަޅުކަން ގަދަ، މީހަކު އަހަރުމެންގެ ގާތަށް ފާޅުވިއެވެ. އޭނާގެ ކިބައިން ދަތުރުގެ އަސަރެއް ނުފެނެއެވެ. އަދި އަހަރުމެންގެ ތެރެއިން އެކަކުވެސް އޭނާ ނުދަނެއެވެ. އޭނާ އައިސް ނަބިއްޔާ ﷺ ގެ އަރިހުގައި އިށީންދެއްޖައުމަށް ދާންދެނެވެ. ދެން އޭނާގެ ކަކޫ އެކަލޭގެފާނުގެ ކަކޫފުޅުގައި ޖެއްސިއެވެ. އަދި އޭނާގެ ދެ އަތްތިލަ އެކަލޭގެފާނުގެ ފަލަމަސްގަނޑުފުޅުގައި ބޭއްވިއެވެ. ދެން ދެންނެވިއެވެ: "އޭ މުޙައްމަދެވެ! އިސްލާމްކަމާ ބެހޭގޮތުން އަހަރެންނަށް ޚަބަރުދީބަލާށެވެ!" ދެން ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "އިސްލާމްކަމަކީ: ﷲ ފިޔަވައި ޙައްޤުވެގެން އަޅުކަންވެވޭ އިލާހަކު ނުވާކަމަށާއި، މުޙައްމަދުގެފާނީ ﷲ ގެ ރަސޫލާކަމަށް ތިބާ ހެކިވެ، ނަމާދު ޤާއިމުކޮށް، ޒަކާތްދީ، ރަމަޟާންމަހު ރޯދަ ހިފައި، ޙައްޖަށް ދިޔުމަށް ތިބާއަށް މަގެއް ފަހިވެ ކުޅަދާނަވެއްޖެނަމަ؛ ގެފުޅަށް ޙައްޖުވުމެވެ." އޭނާ ބުނެފިއެވެ: "ތިޔަ ބުނީ ތެދަށެވެ." -ވިދާޅުވިއެވެ- ދެން އޭނާ ސުވާލުކޮށްފައި، ތެދުކުރާތީވެ އަހަރުމެން ޢަޖައިބުވިއެވެ.- ދެން އޭނާ ބުނެފިއެވެ: "ދެން އީމާންކަމާ ބެހޭގޮތުން ޚަބަރުދީބަލާށެވެ." ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ތިބާ ﷲ އަށާއި، އެކަލާނގެ މަލާއިކަތުންނާއި، އެކަލާނގެ ފޮތްތަކާއި، އެކަލާނގެ ރަސޫލުންނާއި، އާޚިރަތް ދުވަހަށް އީމާންވުމާއި، ޤަޟާޤަދަރަށް -އޭގެ ހެޔޮމިންވަރާއި ނުބައި މިންވަރަށްވެސް- އީމާންވުމެވެ." ދެން އޭނާ ބުނެފިއެވެ: "ތިޔައީ ތެދެކެވެ." އަދި ބުނެފިއެވެ: "ދެން އިޙްސާންތެރިކަމާ ބެހޭގޮތުން ޚަބަރުދީބަލާށެވެ." ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "އެއީ ތިބާ ﷲ ދެކެދެކެހުރެގެން އަޅުކަންކުރާ ފަދައިން ތިބާ އެކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރުމެވެ. އެހެނީ ތިބާއަށް އެކަލާނގެ ފެންނަކަމުގައި ނުވިޔަސް އެކަލާނގެ ތިބާ ދެކެވޮޑިގެންވެއެވެ." ޞަޙީޙު މުސްލިމް (8) ފަހެ މި ޙަދީޘްގައި ޖިބްރީލު عليه السلام، ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ ގެ އަރިހަށް ވަޑައިގެން ދީނުގެ ދަރަޖަތައް ކަމުގައިވާ އިސްލާމްކަމާއި، އީމާންކަމާއި، އިޙްސާންކަމާ ބެހޭގޮތުން ސުވާލުކުރެއްވިއެވެ. ދެން ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ ޖަވާބުދެއްވިއެވެ. ދެން ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުންނަށް رضي الله عنهم ޚަބަރުދެއްވީ، އެއީ ޖިބްރީލު عليه السلام ކަމަށާއި، އެކަލޭގެފާނު އެބޭކަލުންގެ އަރިހަށް ވަޑައިގެންނެވީ އެބޭކަލުންނަށް އެބޭކަލުންގެ ދީން އުނގަންނައިދެއްވުމަށް ކަމުގައެވެ. ފަހެ، އިސްލާމްދީނަކީ މިއެވެ. އެއީ ޖިބްރީލު عليه السلام ގެނެސްދެއްވައި، ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ މީސްތަކުންނަށް ފޯރުކޮށްދެއްވައި، އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުން رضي الله عنهم ރައްކާތެރިކުރައްވައި، އެބޭކަލުންގެ ފަހުން އައި މީސްތަކުންނަށް ފޯރުކޮށްދެއްވި އިލާހީ ރިސާލަތެކެވެ.

ދެވަނައީ: މަލާއިކަތުންނަށް އީމާންވުމެވެ. އެބޭކަލުންނަކީ ﷲ ޚަލްޤުކުރައްވާފައިވާ ޣައިބުގެ ޢާލަމެކެވެ. އެކަލާނގެ އެބޭކަލުން ވަކި ޚާއްޞަ ސިފައެއްގައި ލައްވައި، މަތިވެރި ޢަމަލުތަކެއް އެބޭކަލުންނާ ޙަވާލުކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެބޭކަލުންގެ އެންމެ މަތިވެރި މަސައްކަތްތަކުގެ ތެރޭގައި: ރަސޫލުންނާއި ނަބިއްޔުން عليهم السلام ގެ އަރިހަށް އިލާހީ ރިސާލަތުތައް ފޯރުކޮށްދެއްވުން ހިމެނެއެވެ. އަދި މަލާއިކަތްބޭކަލުންގެ ތެރެއިން އެންމެ މާތް ބޭކަލަކީ ޖިބްރީލްގެފާނު عليه السلام އެވެ. އަދި ޖިބްރީލްގެފާނު عليه السلام، ރަސޫލުބޭކަލުން عليهم الصلاة والسلام ގެ އަރިހަށް ވަޙީއާއިގެން ފައިބާވަޑައިގަތްކަމަށް ދަލީލުކުރާ ކަންތައްތަކުގެ ތެރޭގައި ﷲ ތަޢާލާގެ ވަޙީ ބަސްފުޅު ހިމެނެއެވެ: ﴿ يُنَزِّلُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ بِٱلرُّوحِ مِنۡ أَمۡرِهِۦ عَلَىٰ مَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦٓ أَنۡ أَنذِرُوٓاْ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنَا۠ فَٱتَّقُونِ ﴾ މާނައީ: "އެކަލާނގެ އަމުރުފުޅުން، އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންގެ ތެރެއިން އިރާދަކުރައްވާ ބޭކަލެއްގެ މައްޗަށް ވަޙީއާއިގެން މަލާއިކަތުން ބާވައިލައްވަތެވެ. (އެއީ) ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު މެނުވީ އެހެން އިލާހަކު ނުވާކަމަށް އިންޒާރުކުރެއްވުމަށެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ތިމަންއިލާހަށް ތަޤުވާވެރިވާށެވެ." [އައްނަޙްލު: 2]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَإِنَّهُۥ لَتَنزِيلُ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ ﴿192﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން އެ ޤުރްއާނަކީ، ޢާލަމްތަކުގެ ވެރި ރައްބު ބާވައިލެއްވި ފޮތެއްކަން ކަށަވަރެވެ." نَزَلَ بِهِ ٱلرُّوحُ ٱلۡأَمِينُ ﴿193﴾ މާނައީ: "އެ ޤުރްއާނާގެން ފައިބައިވަޑައިގަތީ އައްރޫޙުލް އަމީން (ޖިބްރީލުގެފާނެވެ.)" عَلَىٰ قَلۡبِكَ لِتَكُونَ مِنَ ٱلۡمُنذِرِينَ ﴿194﴾ މާނައީ: "އެއީ ކަލޭގެފާނުގެ ހިތްޕުޅުގެ މައްޗަށެވެ. އެއީ (މީސްތަކުންނަށް) އިންޒާރުކުރައްވާ ބޭކަލުންގެ ތެރެއިން ކަލޭގެފާނު ވެވަޑައިގަތުމަށެވެ." بِلِسَانٍ عَرَبِيّٖ مُّبِينٖ ﴿195﴾ މާނައީ: "ބަޔާން ވެގެންވާ ޢަރަބި ބަހުންނެވެ." وَإِنَّهُۥ لَفِي زُبُرِ ٱلۡأَوَّلِينَ ﴿196﴾  މާނައީ: "އަދި ހަމަކަށަވަރުން، އެ ޤުރްއާން ކުރީގެ މީހުންގެ ފޮތްތަކުގައިވެއެވެ." [އައްޝުޢަރާއު: 192-196]

ތިންވަނައީ: ތައުރާތާއި، އިންޖީލާއި، ޒަބޫރުފަދަ އިލާހީ ފޮތްތަކަށާއި -އެ ފޮތްތައް ތަޙްރީފުކުރެވުމުގެ ކުރިން-، އަދި ކީރިތި ޤުރްއާނަށް އީމާންވުމެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ ءَامِنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَٱلۡكِتَٰبِ ٱلَّذِي نَزَّلَ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ وَٱلۡكِتَٰبِ ٱلَّذِيٓ أَنزَلَ مِن قَبۡلُۚ وَمَن يَكۡفُرۡ بِٱللَّهِ وَمَلَٰٓئِكَتِهِۦ وَكُتُبِهِۦ وَرُسُلِهِۦ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ فَقَدۡ ضَلَّ ضَلَٰلَۢا بَعِيدًا﴾ މާނައީ: "އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! اللَّه އަށާއި، އެކަލާނގެ ރަސޫލާއަށާއި، އެކަލާނގެ ރަސޫލާގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވި ފޮތަށާއި، އަދި، ކުރިން ބާވައިލެއްވި ފޮތަށް ތިޔަބައިމީހުން އީމާންވާށެވެ. (އީމާންވުންމަތީ ދެމިތިބޭށެވެ!) އަދި، اللَّه އަށާއި، އެކަލާނގެ މަލާއިކަތުންނަށާއި، އެކަލާނގެ ފޮތްތަކަށާއި، އެކަލާނގެ ރަސޫލުންނަށާއި، އާޚިރަތް ދުވަހަށް ކާފަރުވާމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އޭނާ ދުރުވެގެންވާ މަގުފުރެދުމަކުން މަގުފުރެދިއްޖެކަން ކަށަވަރެވެ." [އައްނިސާއު: 136]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿نَزَّلَ عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ بِٱلۡحَقِّ مُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِ وَأَنزَلَ ٱلتَّوۡرَىٰةَ وَٱلۡإِنجِيلَ ﴿3﴾ މާނައީ: "ކުރިން ބާވައިލެއްވި ފޮތްތައް ތެދުކުރާ ފޮތެއްގެ ގޮތުގައި ޙައްޤު ފޮތެއްގެ ގޮތުގައި ކަލޭގެފާނަށް އެއިލާހު ފޮތް (އެބަހީ: ކީރިތި ޤުރްއާން) ބާވައިލެއްވިއެވެ. އަދި އެއިލާހު (އޭގެ ކުރިން) ތައުރާތާއި އިންޖީލުވެސް ބާވައިލެއްވިއެވެ." مِن قَبۡلُ هُدٗى لِّلنَّاسِ وَأَنزَلَ ٱلۡفُرۡقَانَۗ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ لَهُمۡ عَذَابٞ شَدِيدٞۗ وَٱللَّهُ عَزِيزٞ ذُو ٱنتِقَامٍ ﴿4﴾ މާނައީ: "(ކީރިތި ޤުރުއާން ބާވައިލެއްވުމުގެ) ކުރިން ބާވައިލެއްވި ފޮތްތައް ބާވައިލެއްވީ (އެ ޒަމާނުގައި އުޅުނު) މީސްތަކުންނަށް ތެދުމަގު ދެއްކެވުމަށްޓަކައެވެ. އަދި އެ އިލާހު ޙައްޤާއި ބާޠިލު ވަކިކުރަނިވި ފޮތް ބާވައިލެއްވިއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ﷲ ގެ އާޔަތްތަކަށް ކާފަރުވި މީހުންނަށް ގަދަފަދަވެގެންވާ ޢަޛާބު ހުށްޓެވެ. ﷲ އީ، ޢިއްޒަތްވަންތަ، ޢުޤޫބާތުގެ ވެރި އިލާހެވެ." [އާލު ޢިމްރާން: 3-4]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ ءَامَنَ ٱلرَّسُولُ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيۡهِ مِن رَّبِّهِۦ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَۚ كُلٌّ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَمَلَٰٓئِكَتِهِۦ وَكُتُبِهِۦ وَرُسُلِهِۦ لَا نُفَرِّقُ بَيۡنَ أَحَدٖ مِّن رُّسُلِهِۦۚ وَقَالُواْ سَمِعۡنَا وَأَطَعۡنَاۖ غُفۡرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيۡكَ ٱلۡمَصِيرُ ﴾ މާނައީ: "ރަސޫލާއަށް، އެކަލޭގެފާނުގެ ރައްބުގެ ޙަޟްރަތުން ބާވައިލެއްވި އެއްޗަކަށް ރަސޫލާއާއި، މުއުމިނުން އީމާންވިއެވެ. އެ އެންމެންމެ، ﷲ އަށާއި، އެއިލާހުގެ މަލާއިކަތުންނަށާއި، އެއިލާހުގެ (ބާވައިލެއްވި) ފޮތްތަކަށާއި، އަދި އެއިލާހު ފޮނުއްވި ރަސޫލުންނަށް އީމާންވިއެވެ. (އެބައިމީހުން ބުނެއެވެ.) ތިމަންމެން، އެއިލާހުގެ ރަސޫލުންގެ ތެރެއިން އެއްވެސް ބޭކަލަކާމެދު ތަފާތެއް ނުކުރަމެވެ. އަދި އެބައިމީހުން ބުނެއެވެ. ތިމަންމެން އަޑުއަހައި ކިޔަމަންވެއްޖައީމެވެ. އަޅަމެންގެ ރައްބެވެ! އަޅަމެންގެ ފާފަފުއްސަވައިފާނދޭވެއެވެ! އަދި އެނބުރި ދިއުންވަނީ އިބައިލާހުގެ ޙަޟްރަތަށެވެ." [އަލް-ބަޤަރާ: 285]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ قُلۡ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَمَآ أُنزِلَ عَلَيۡنَا وَمَآ أُنزِلَ عَلَىٰٓ إِبۡرَٰهِيمَ وَإِسۡمَٰعِيلَ وَإِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَ وَٱلۡأَسۡبَاطِ وَمَآ أُوتِيَ مُوسَىٰ وَعِيسَىٰ وَٱلنَّبِيُّونَ مِن رَّبِّهِمۡ لَا نُفَرِّقُ بَيۡنَ أَحَدٖ مِّنۡهُمۡ وَنَحۡنُ لَهُۥ مُسۡلِمُونَ ٩٥﴾ މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ: ތިމަންމެން ﷲ އަށާއި، އަދި ތިމަންމެންގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވި އެއްޗަކަށް އީމާން ވެއްޖައީމުއެވެ. އަދި އިބްރާހީމްގެފާނާއި، އިސްމާޢީލުގެފާނާއި، އިސްޙާޤުގެފާނާއި، ޔަޢްގޫބުގެފާނާއި، އަސްބާޠުންނަށް ( ބާރަ ނަބީން ކަމުގައިވި އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިދަރިކަލުންނަށް) ބާވައިލެއްވުނު އެއްޗަކަށާއި، މޫސާގެފާނާއި، ޢީސާގެފާނާއި، (އެނޫންވެސް) ނަބީބޭކަލުންނަށް، އެބޭކަލުންގެ ރައްބުގެ ޙަޟްރަތުން ދެއްވި އެއްޗަކަށް ވެސްމެއެވެ. އެބޭކަލުންގެ ތެރެއިން އެއްވެސް ބޭކަލަކާ މެދުގައި ތިމަންމެން ތަފާތެއް ނުކުރަމުއެވެ. އަދި ތިމަންމެން ވަނީ އެ އިލާހަށް ބޯލަނބައި ކިޔަމަންވެގެންނެވެ." [އާލު ޢިމްރާން: 84]

ހަތަރުވަނައީ: ހުރިހާ ނަބިއްޔުންނާއި ރަސޫލުން عليهم السلام އަށް އީމާންވުމެވެ. އެގޮތުން ހުރިހާ ނަބިއްޔުންނާއި ރަސޫލުން عليهم السلام އަށް އީމާންވެ، އަދި އެބޭކަލުން އެންމެންނަކީ އެބޭކަލުންގެ އުއްމަތްތަކަށް ﷲ ގެ ރިސާލަތުތަކާއި އެކަލާނގެ ދީނާއި ޝަރީޢަތް ފޯރުކޮށްދެއްވާ، ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުން ފޮނުއްވެވި ރަސޫލުންތަކެއް ކަމަށް އިޢުތިޤާދުކުރުން ވާޖިބުވެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ قُولُوٓاْ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَمَآ أُنزِلَ إِلَيۡنَا وَمَآ أُنزِلَ إِلَىٰٓ إِبۡرَٰهِـۧمَ وَإِسۡمَٰعِيلَ وَإِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَ وَٱلۡأَسۡبَاطِ وَمَآ أُوتِيَ مُوسَىٰ وَعِيسَىٰ وَمَآ أُوتِيَ ٱلنَّبِيُّونَ مِن رَّبِّهِمۡ لَا نُفَرِّقُ بَيۡنَ أَحَدٖ مِّنۡهُمۡ وَنَحۡنُ لَهُۥ مُسۡلِمُونَ ﴾ މާނައީ: "ތިޔަބައިމީހުން ބުނާށެވެ! ﷲ އަށް އަހަރުމެން އީމާންވަމެވެ. އަދި އަހަރުމެންނަށް ބާވައިލައްވާފައިވާ ފޮތަށާއި، އިބްރާހީމުގެފާނަށާއި އިސްމާޢީލުގެފާނަށާއި އިސްޙާޤުގެފާނަށާއި ޔަޢުޤޫބުގެފާނަށާއި އަސްބާޠުންނަށް ބާވައިލައްވާފައިވާ ފޮތްތަކަށާއި އަދި މޫސާގެފާނަށާއި ޢީސާގެފާނަށް ދެއްވާފައިވާ ފޮތަށާއި،(އެހެނިހެން) ނަބިއްޔުންނަށް، އެބޭކަލުންގެ ރައްބުގެ ޙަޟްރަތުން ދެއްވާފައިވާ ފޮތްތަކަށް އަހަރުމެން އީމާންވަމެވެ. އަހަރެމެން އެއިން އެއްވެސް ބޭކަލެއް (އީމާންވުމުގައި) ތަފާތެއް ނުކުރަމެވެ. އަދި އަހަރެމެންނީ އެއިލާހަށް ކިޔަމަންވެގެން (އިސްލާމުވެގެން) ތިބި ބަޔަކީމެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 136] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ ءَامَنَ ٱلرَّسُولُ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيۡهِ مِن رَّبِّهِۦ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَۚ كُلٌّ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَمَلَٰٓئِكَتِهِۦ وَكُتُبِهِۦ وَرُسُلِهِۦ لَا نُفَرِّقُ بَيۡنَ أَحَدٖ مِّن رُّسُلِهِۦۚ وَقَالُواْ سَمِعۡنَا وَأَطَعۡنَاۖ غُفۡرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيۡكَ ٱلۡمَصِيرُ ﴾ މާނައީ: "ރަސޫލާއަށް، އެކަލޭގެފާނުގެ ރައްބުގެ ޙަޟްރަތުން ބާވައިލެއްވި އެއްޗަކަށް ރަސޫލާއާއި، މުއުމިނުން އީމާންވިއެވެ. އެ އެންމެންމެ، ﷲ އަށާއި، އެއިލާހުގެ މަލާއިކަތުންނަށާއި، އެއިލާހުގެ (ބާވައިލެއްވި) ފޮތްތަކަށާއި، އަދި އެއިލާހު ފޮނުއްވި ރަސޫލުންނަށް އީމާންވިއެވެ. (އެބައިމީހުން ބުނެއެވެ.) ތިމަންމެން، އެއިލާހުގެ ރަސޫލުންގެ ތެރެއިން އެއްވެސް ބޭކަލަކާމެދު ތަފާތެއް ނުކުރަމެވެ. އަދި އެބައިމީހުން ބުނެއެވެ. ތިމަންމެން އަޑުއަހައި ކިޔަމަންވެއްޖައީމެވެ. އަޅަމެންގެ ރައްބެވެ! އަޅަމެންގެ ފާފަފުއްސަވައިފާނދޭވެއެވެ! އަދި އެނބުރި ދިއުންވަނީ އިބައިލާހުގެ ޙަޟްރަތަށެވެ." [އަލް-ބަޤަރާ: 285]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ قُلۡ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَمَآ أُنزِلَ عَلَيۡنَا وَمَآ أُنزِلَ عَلَىٰٓ إِبۡرَٰهِيمَ وَإِسۡمَٰعِيلَ وَإِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَ وَٱلۡأَسۡبَاطِ وَمَآ أُوتِيَ مُوسَىٰ وَعِيسَىٰ وَٱلنَّبِيُّونَ مِن رَّبِّهِمۡ لَا نُفَرِّقُ بَيۡنَ أَحَدٖ مِّنۡهُمۡ وَنَحۡنُ لَهُۥ مُسۡلِمُونَ ٩٥﴾ މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ: ތިމަންމެން ﷲ އަށާއި، އަދި ތިމަންމެންގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވި އެއްޗަކަށް އީމާން ވެއްޖައީމުއެވެ. އަދި އިބްރާހީމްގެފާނާއި، އިސްމާޢީލުގެފާނާއި، އިސްޙާޤުގެފާނާއި، ޔަޢްގޫބުގެފާނާއި، އަސްބާޠުންނަށް ( ބާރަ ނަބީން ކަމުގައިވި އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިދަރިކަލުންނަށް) ބާވައިލެއްވުނު އެއްޗަކަށާއި، މޫސާގެފާނާއި، ޢީސާގެފާނާއި، (އެނޫންވެސް) ނަބީބޭކަލުންނަށް، އެބޭކަލުންގެ ރައްބުގެ ޙަޟްރަތުން ދެއްވި އެއްޗަކަށް ވެސްމެއެވެ. އެބޭކަލުންގެ ތެރެއިން އެއްވެސް ބޭކަލަކާ މެދުގައި ތިމަންމެން ތަފާތެއް ނުކުރަމުއެވެ. އަދި ތިމަންމެން ވަނީ އެ އިލާހަށް ބޯލަނބައި ކިޔަމަންވެގެންނެވެ." [އާލު ޢިމްރާން: 84].

އަދި އެބޭކަލުން ޚަތިމްކުރެއްވި ކަލޭގެފާނަށް އީމާންވުމެވެ. އެއީ ﷲ ގެ ރަސޫލާ، ނަބީބޭކަލުންނާއި ރަސޫލުބޭކަލުން ޚަތިމްކުރެއްވި މުޙައްމަދުގެފާނެވެ. އެބޭކަލުންނަށް ޞަލަވާތާއި ސަލާމް ހުށްޓެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَإِذۡ أَخَذَ ٱللَّهُ مِيثَٰقَ ٱلنَّبِيِّـۧنَ لَمَآ ءَاتَيۡتُكُم مِّن كِتَٰبٖ وَحِكۡمَةٖ ثُمَّ جَآءَكُمۡ رَسُولٞ مُّصَدِّقٞ لِّمَا مَعَكُمۡ لَتُؤۡمِنُنَّ بِهِۦ وَلَتَنصُرُنَّهُۥۚ قَالَ ءَأَقۡرَرۡتُمۡ وَأَخَذۡتُمۡ عَلَىٰ ذَٰلِكُمۡ إِصۡرِيۖ قَالُوٓاْ أَقۡرَرۡنَاۚ قَالَ فَٱشۡهَدُواْ وَأَنَا۠ مَعَكُم مِّنَ ٱلشَّٰهِدِينَ﴾ މާނައީ: "ނަބިއްޔުންގެ ކިބައިން، ﷲ ކަށަވަރުވެގެންވާ ޢަހުދު ހިއްޕެވި ހިނދު (ހަނދުމަކުރާށެވެ! އެހިނދު ﷲ އެންގެވިއެވެ.) ތިމަންއިލާހު ތިޔަބޭކަލުންނަށް ފޮތާއި ޙިކުމަތް ދެއްވުމުން، އެއަށްފަހު ތިޔަބޭކަލުންނާ އެކުގައިވާ އެއްޗެއް ތެދުކުރައްވާ ރަސޫލަކު ތިޔަބޭކަލުންގެ ގާތަށް ވަޑައިގަތުމުން ހަމަކަށަވަރުން ތިޔަބޭކަލުން، އެބޭކަލަކަށް އީމާންވާ ހުށިކަމެވެ! އަދި ހަމަކަށަވަރުން އެބޭކަލަކަށް ތިޔަބޭކަލުން ނަޞްރުދޭހުށިކަމެވެ! އެއިލާހު ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. ތިޔަބޭކަލުން އިޤުރާރުވެ، އެކަމުގެ މައްޗަށް ތިމަންއިލާހަށް ކަށަވަރުވެގެންވާ ޢަހުދު ހިފައިފީމު ހެއްޔެވެ؟ އެބޭކަލުން ދެންނެވިއެވެ. އަޅަމެން އިޤުރާރު ވެއްޖައީމުއެވެ. އެ އިލާހު ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. ފަހެ ތިޔަބޭކަލުން ހެކިވާށެވެ! ހެކިވާމީހުންގެ ތެރެއިން ތިޔަބޭކަލުންނާ އެކުގައި ތިމަންއިލާހު ވޮޑިގެންވަމެވެ." [އާލްޢިމްރާން: 81]

ފަހެ އިސްލާމްދީން، ހުރިހާ ނަބިއްޔުންނާއި ރަސޫލުންނަށް ޢާންމު ގޮތެއްގައި އީމާންވުމާއި، އަދި އެބޭކަލުން ޚަތިމްކުރެއްވި ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺއަށް އީމާންވުން ވާޖިބުކުރެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿قُلۡ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ لَسۡتُمۡ عَلَىٰ شَيۡءٍ حَتَّىٰ تُقِيمُواْ ٱلتَّوۡرَىٰةَ وَٱلۡإِنجِيلَ وَمَآ أُنزِلَ إِلَيۡكُم مِّن رَّبِّكُمۡۗ ﴾ މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އޭ އަހުލުކިތާބީންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން ތައުރާތާއި، އިންޖީލާއި، އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރައްބުގެ ޙަޟްރަތުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ބާވައިލެއްވުނު ފޮތްތައް ޤާއިމުކޮށްފުމަށް ދާންދެން، ތިޔަބައިމީހުން އެއްވެސް ހަމައެއްގެ މަތީގައި ނުވަމުއެވެ." [އަލްމާއިދާ: 68]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ قُلۡ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ تَعَالَوۡاْ إِلَىٰ كَلِمَةٖ سَوَآءِۭ بَيۡنَنَا وَبَيۡنَكُمۡ أَلَّا نَعۡبُدَ إِلَّا ٱللَّهَ وَلَا نُشۡرِكَ بِهِۦ شَيۡـٔٗا وَلَا يَتَّخِذَ بَعۡضُنَا بَعۡضًا أَرۡبَابٗا مِّن دُونِ ٱللَّهِۚ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَقُولُواْ ٱشۡهَدُواْ بِأَنَّا مُسۡلِمُونَ ﴾ މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އޭ ފޮތުގެ އަހުލުވެރިންނޭވެ! އަހަރުމެންގެ މެދުގައްޔާއި ތިޔަބައިމީހުންގެ މެދުގައި، ހަމަހަމަވެ، އެއްގޮތްވެގެންވާ ކަލިމައަކަށް ތިޔަބައިމީހުން އަންނާށެވެ! (އެއީ) اللَّه އަށް މެނުވީ، އަހަރުމެން އަޅުކަން ނުކުޅައުމެވެ. އަދި، އެކަލާނގެއާ އެއްވެސް އެއްޗެއް އަހަރުމެން ޝަރީކު ނުކުޅައުމެވެ. އަދި، އަހަރުމެންގެ އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކީ، اللَّه ފިޔަވައި ރައްބުންތަކެއް ކަމުގައި ނުހެދުމެވެ. ފަހެ، އެއުރެން (އެކަމާ) ދެކޮޅުހަދައި، ފުރަގަސްދީފިނަމަ، (އެއުރެންނަށް) ތިޔަބައިމީހުން ފަހެ ބުނާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންމެންނީ މުސްލިމުން ކަމުގައި ތިޔަބައިމީހުން ހެކިވާށެވެ!" [އާލު ޢިމްރާން: 64]

އަދި އެންމެ ނަބިއްޔަކަށް ކާފަރުވެއްޖެ މީހާ، ފަހެ އޭނާ ވަނީ ސަލާމްލެއްވި ހުރިހާ ނަބިއްޔުންނާއި ރަސޫލުންނަށް ކާފަރުވެފައެވެ. އެހެންވެ، ނޫޙުގެފާނުގެ ޤައުމާމެދު އެކަލާނގެ ޙުކުމްފުޅު ކަނޑައެޅުއްވި ގޮތުގެ ޚަބަރު ދެއްވަމުން ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ كَذَّبَتۡ قَوۡمُ نُوحٍ ٱلۡمُرۡسَلِينَ ﴾ މާނައީ: "ނޫޙުގެފާނުގެ ޤައުމުގެމީހުން ރަސޫލުން ދޮގުކުރޫއެވެ." [އައްޝުޢަރާއު: 105] އެނގިގެންވާ ގޮތުގައި ނޫޙު عليه السلام ގެ ކުރިން އެއްވެސް ރަސޫލަކު ވަޑައިގެންފައެއް ނުވެއެވެ. އެއާއެކުވެސް، އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެމީހުން އެކަލޭގެފާނު ދޮގުކުރުމުން، އެއީ އެންމެހާ ނަބިއްޔުންނާއި ރަސޫލުން ދޮގުކުރުން ކަމުގައިވިއެވެ. އެހެނީ އެ ބޭކަލުންގެ ދަޢުވަތަކީ އެކައްޗެކެވެ. އަދި އެ ބޭކަލުންގެ ލަނޑުދަނޑިއާއި އަމާޒަކީ ވެސް އެކައްޗެކެވެ.

ފަސްވަނައީ: އާޚިރަތް ދުވަހަށް އީމާންވުމެވެ. އެއީ ޤިޔާމަތް ދުވަހެވެ. އަދި މި ދުނިޔޭގެ ޙަޔާތުގެ އާޚިރުގައި ﷲ، މަލާއިކަތާ އިސްރާފީލް عليه السلام އަށް އަމުރުކުރެއްވުމުން، އެކަލޭގެފާނު ހޭނައްތާލާ ތާޅަފިލި ފުމެލައްވައެވެ. ދެން ﷲ އިރާދަކުރެއްވި ކޮންމެ ފަރާތެއް ހޭނެތިގެން ވެއްޓި މަރުވާނެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَنُفِخَ فِي ٱلصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَن فِي ٱلۡأَرۡضِ إِلَّا مَن شَآءَ ٱللَّهُۖ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخۡرَىٰ فَإِذَا هُمۡ قِيَامٞ يَنظُرُونَ ﴾ މާނައީ: "އަދި ތާޅިފިލި ފުމެލެވޭނެއެވެ. ފަހެ، ﷲ އިރާދަކުރެއްވި މީހަކު މެނުވީ، އުޑުތަކާއި ބިމުގައިވާހާ ބަޔަކު މަރުވެގެން ވެއްޓޭނެއެވެ. ދެން އަނެއްފަހަރު އެ ތާޅިފިލި ފުމެލެވޭނެއެވެ. ފަހެ، އެހިނދު އެއުރެން ކޮޅަށްތެދުވެ، ބަލަބަލައި ތިބޭނެތެވެ." [އައްޒުމަރު: 68] އަދި ﷲ އިރާދަކުރެއްވި ފަރާތެއް ފިޔަވައި އުޑުތަކުގައިވާހާ އެއްޗަކާއި ބިމުގައިވާހާ އެންމެން ހަލާކުވެދާ ހިނދު؛ ފަހެ ﷲ އުޑުތަކާއި ބިން އޮޅާލައްވާނެއެވެ. އެއީ އެކަލާނގެ ވަޙީބަސްފުޅުގައިވާ ފަދައިންނެވެ: ﴿يَوۡمَ نَطۡوِي ٱلسَّمَآءَ كَطَيِّ ٱلسِّجِلِّ لِلۡكُتُبِۚ كَمَا بَدَأۡنَآ أَوَّلَ خَلۡقٖ نُّعِيدُهُۥۚ وَعۡدًا عَلَيۡنَآۚ إِنَّا كُنَّا فَٰعِلِينَ ﴾ މާނައީ: "ލިޔުންތަކުގެ ފަތްޖަހާ އޮޅާލެވޭ ފަދައިން، ތިމަންއިލާހު އުޑު ފަތްޖަހާ އޮޅާލައްވާ ދުވަހު، ތިމަންއިލާހު އެންމެފުރަތަމަ އުފެއްދެވި ފަދައިން، އެ ތަކެތި އަލުން އިޢާދަކުރައްވާ ހުށީމެވެ. އެއީ ތިމަންއިލާހުގެ މައްޗަށްއޮތް ވަޢުދެކެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު އެކަންތައް ކުރައްވާހުށީމެވެ." [އަލްއަންބިޔާއު: 104] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَمَا قَدَرُواْ ٱللَّهَ حَقَّ قَدۡرِهِۦ وَٱلۡأَرۡضُ جَمِيعٗا قَبۡضَتُهُۥ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ وَٱلسَّمَٰوَٰتُ مَطۡوِيَّٰتُۢ بِيَمِينِهِۦۚ سُبۡحَٰنَهُۥ وَتَعَٰلَىٰ عَمَّا يُشۡرِكُونَ ﴾ މާނައީ: "ﷲ އަށް ޤަދަރުކުރުން ޙައްޤު ވެގެންވާ ގޮތުގައި، އެ މީހުން އެ އިލާހަށް ޤަދަރެއް ނުކުރެއެވެ. އަދި ޤިޔާމަތް ދުވަހު މުޅި ބިން ވާނީ އެ އިލާހު މުށްޕުޅުގައެވެ. އަދި އުޑުތައް ފަތްޖަހައިލެވި އޮޅާލެވިގެން ވާނީ އެ އިލާހުގެ ކަނާތްޕުޅުގައެވެ. އެ މީހުން ޝަރީކުކުރާ ތަކެތިން އެ އިލާހު ހުސްޠާހިރުވެ، މަތިވެރިވެ ވޮޑިގެންވެއެވެ." [އައްޒުމަރު: 67] އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: «ޤިޔާމަތް ދުވަހު ﷲ ޢައްޒަ ވަޖައްލަ އުޑުތައް އޮޅާލައްވާނެއެވެ. ދެން އެކަލާނގެ ކަނާތްޕުޅުން އެތަކެތި ހިއްޕަވާނެއެވެ. ދެން ވަޙީކުރެއްވާނެއެވެ: "ތިމަންއިލާހީ ރަސްގެފާނެވެ. ޖައްބާރުން ކޮބައިހެއްޔެވެ؟ ކިބުރުވެރިން ކޮބައިހެއްޔެވެ؟" ދެން އެކަލާނގެ ވާތްޕުޅުން ބިންތައް އޮޅާލައްވާނެއެވެ. ދެން ވަޙީކުރެއްވާނެއެވެ: "ތިމަންއިލާހީ ރަސްގެފާނެވެ. ޖައްބާރުން ކޮބައިހެއްޔެވެ؟ ކިބުރުވެރިން ކޮބައިހެއްޔެވެ؟"» ރިވާކުރެއްވީ މުސްލިމެވެ.

ދެން ﷲ މަލާއިކަތާއަށް އަމުރުކުރައްވައި އަނެއްފަހަރު ތާޅިފިއްޔަށް ފުމެލެއްވުމުން، ފަހެ، އެހިނދު އެއުރެން ކޮޅަށްތެދުވެ، ބަލަބަލައި ތިބޭނެތެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: { ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَىٰ فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنظُرُونَ} މާނައީ: "ދެން އަނެއްފަހަރު އެ ތާޅިފިލި ފުމެލެވޭނެއެވެ. ފަހެ، އެހިނދު އެއުރެން ކޮޅަށްތެދުވެ، ބަލަބަލައި ތިބޭނެތެވެ." [އައްޒުމަރު: 68] ފަހެ، ﷲ، މަޚްލޫޤުން އަލުން ދިރުއްވައިފިނަމަ؛ އެއުރެން ޙިސާބު ބެއްލެވުމަށްޓަކައި މަޙްޝަރުކުރައްވާނެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿يَوۡمَ تَشَقَّقُ ٱلۡأَرۡضُ عَنۡهُمۡ سِرَاعٗاۚ ذَٰلِكَ حَشۡرٌ عَلَيۡنَا يَسِيرٞ﴾ މާނައީ: "އެއުރެންގެ މަތިން ބިންގަނޑު ފަޅަފަޅައިގެން އަވަސްއަވަހަށް އެއުރެން ދާ ދުވަހެވެ. އެއީ، ތިމަންއިލާހަށް ފަސޭހަވެގެންވާ މަޙްޝަރުކުރެއްވުމެކެވެ." [ޤާފު: 44] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿يَوۡمَ هُم بَٰرِزُونَۖ لَا يَخۡفَىٰ عَلَى ٱللَّهِ مِنۡهُمۡ شَيۡءٞۚ لِّمَنِ ٱلۡمُلۡكُ ٱلۡيَوۡمَۖ لِلَّهِ ٱلۡوَٰحِدِ ٱلۡقَهَّارِ ﴾ މާނައީ: "އެއުރެން (ކަށްވަޅުތަކުން) ނުކުމެ ފާޅުވާނޭ ދުވަހެވެ. އެއުރެންގެ އެއްވެސް ކަމެއް، ﷲ އަށް ވަންހަނާވެގެން ނުވެއެވެ. މިއަދު، ވެރިކަންވަނީ ކާކަށް ހެއްޔެވެ؟ (އެ ވެރިކަންވަނީ) އެއްކައުވަންތަ، އަދި އެންމެހާ ތަކެތިގެ މައްޗަށް ގަދަވެވޮޑިގެންވާ ﷲ އަށެވެ." [ޣާފިރު: 16] އަދި މި ދުވަހުގައި، ﷲ ހުރިހާ މީސްތަކުންގެ ޙިސާބު ބައްލަވައި، އަނިޔާ ލިބުނު ކޮންމެ މީހަކަށް އޭނާއަށް އަނިޔާވެރިވި މީހާގެ ކިބައިން ބަދަލުހިއްޕަވާ، އަދި ކޮންމެ އިންސާނަކަށް އޭނާ ކުޅަ ޢަމަލަކަށް ޖަޒާ ދެއްވާނެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ ٱلۡيَوۡمَ تُجۡزَىٰ كُلُّ نَفۡسِۭ بِمَا كَسَبَتۡۚ لَا ظُلۡمَ ٱلۡيَوۡمَۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَرِيعُ ٱلۡحِسَابِ﴾ މާނައީ: "މިއަދު ކޮންމެ ނަފްސަކަށްމެ، އެ ނަފްސެއް ހޯދި ޢަމަލަކަށް ޖަޒާ ދެއްވޭނެއެވެ. މިއަދު އެއްވެސް އަނިޔާއެއް ނެތެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ﷲ އީ، ޙިސާބުބެއްލެވުން އަވަސްވެވޮޑިގެންވާ އިލާހެވެ." [ޣާފިރު: 17] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَظۡلِمُ مِثۡقَالَ ذَرَّةٖۖ وَإِن تَكُ حَسَنَةٗ يُضَٰعِفۡهَا وَيُؤۡتِ مِن لَّدُنۡهُ أَجۡرًا عَظِيمٗا﴾ މާނައީ: "ﷲ، (އެއްވެސް މީހަކަށް) ޒައްރެއްގެ މިންވަރުވިޔަސް އަނިޔާވެރިވެވޮޑިނުގަންނަވައެވެ. އެއީ ހެޔޮކަމެއް ކަމުގައިވާނަމަ، އެކަންތައް (އެބަހީ: އޭގެ ޘަވާބު) ގިނަގުނަ ކުރައްވައެވެ. އަދި އެ އިލާހުގެ ޙަޟްރަތުން ބޮޑުވެގެންވާ ދަރުމަ ދެއްވައެވެ." [އައްނިސާއު: 40]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: {فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ } މާނައީ: "ފަހެ ޛައްރެއްގެ މިންވަރުވިޔަސް، ހެޔޮކަމެއްކޮށްފި މީހާ، އޭނާ އެކަން ދެކޭނެތެވެ." وَمَن يَعۡمَلۡ مِثۡقَالَ ذَرَّةٖ شَرّٗا يَرَهُۥ ﴿8﴾ މާނައީ: "އަދި ޛައްރެއްގެ މިންވަރުވިޔަސް، ނުބައިކަމެއްކޮށްފި މީހާ، އޭނާ އެކަން ދެކޭނެތެވެ." [އައްޒަލްޒަލާ: 7 - 8] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَنَضَعُ ٱلۡمَوَٰزِينَ ٱلۡقِسۡطَ لِيَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ فَلَا تُظۡلَمُ نَفۡسٞ شَيۡـٔٗاۖ وَإِن كَانَ مِثۡقَالَ حَبَّةٖ مِّنۡ خَرۡدَلٍ أَتَيۡنَا بِهَاۗ وَكَفَىٰ بِنَا حَٰسِبِينَ﴾ މާނައީ: "ތިމަން އިލާހު ޤިޔާމަތް ދުވަހުން ޢަދުލުވެރިކަމުގެ ތިލަފަތްތައް ޤާއިމު ކުރައްވާހުށީމެވެ. ދެންފަހެ އެއްވެސް ނަފްސަކަށް، އެއްވެސް ކަމަކުން ބޭއިންސާފެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ. އަދި އެއީ ރެވިއޮށްޓަރެއްގެ ބަރުދަން ކަމުގައިވިޔަސް، އެ، ގެންނަވާހުށީމެވެ. ހިސާބު ބައްލަވާ އިލާހަކު ކަމުގައި ތިމަން އިލާހު ފުދެއެވެ." [އަލްއަންބިޔާއު: 47]

އަދި އަލުން ދިރުއްވައި ޙިސާބުބެއްލެވުމަށްފަހު ވަނީ ޖަޒާދެއްވުމެވެ. އެގޮތުން ހެޔޮ ޢަމަލު ކޮށްފި މީހަކަށް ވަނީ، ފިލައިގެންނުދާނެ ދާއިމީ ނިޢުމަތެވެ. އަދި ނުބައި ކުފުރުގެ ޢަމަލުކޮށްފި މީހަކަށް ވަނީ ޢަޛާބެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ ٱلۡمُلۡكُ يَوۡمَئِذٖ لِّلَّهِ يَحۡكُمُ بَيۡنَهُمۡۚ فَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ فِي جَنَّٰتِ ٱلنَّعِيمِ ﴿56﴾  މާނައީ: "އެދުވަހުން ވެރިކަން ވަނީ ﷲ އަށެވެ. އެއިލާހު އެބައިމީހުންގެ މެދުގައި އެކަލާނގެ ޙުކުމް ކުރައްވާނެއެވެ. ފަހެ، އީމާންވެ ޞާލިޙު ޢަމަލުތައް ކުރި މީހުން ވަނީ ނިޢުމަތުގެ ސުވަރުގެތަކުގައެވެ." وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بِـَٔايَٰتِنَا فَأُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ عَذَابٞ مُّهِينٞ ﴿57﴾ މާނައީ: "އަދި ކާފަރުވެ، ތިމަންއިލާހުގެ އާޔަތްތައް ދޮގުކުރި މީހުން، ފަހެ، އެއުރެންނަށް އިހާނެތި ޢަޛާބު ހުށްޓެވެ." [އަލްޙައްޖު: 56-57] އަދި ދުނިޔޭގެ ޙަޔާތަކީ ނިމުން ކަމުގައި ވާނަމަ، ޙަޔާތާއި ވުޖޫދުވުން ވާހުށީ ޚާލިޞް ބޭކާރު ކަމަކަށްކަން އަހަރުމެން ދަންނަމުއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ أَفَحَسِبۡتُمۡ أَنَّمَا خَلَقۡنَٰكُمۡ عَبَثٗا وَأَنَّكُمۡ إِلَيۡنَا لَا تُرۡجَعُونَ ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން ތިމަން އިލާހު، ތިޔަބައިމީހުން ޚަލްޤު ކުރައްވާ ހެއްދެވީ، ބޭކާރުގޮތުގައި، ކުޅިވަރަކަށްކަމަށާއި، ހަމަކަށަވަރުން ތިޔަބައިމީހުން ތިމަން އިލާހުގެ ޙަޟްރަތަށް އެނބުރި ރުޖޫޢަ ނުކުރެވޭނެކަމަށް، ތިޔަބައިމީހުން އަޅެ ފަހެ ހީކުޅައީހެއްޔެވެ؟" [އަލް-މުއުމިނޫން: 115].

ހަވަނައީ: ޤަޟާޤަދަރަށް އީމާންވުމެވެ. އެއީ މި ކައުނުގައި ވީހާ ކަންތަކާއި ވަމުންދާ ކަންތަކާއި ވާނޭހާ ކަންތައް ﷲ ދެނެވޮޑިގެންވާކަމާއި، އަދި އުޑުތަކާއި ބިން ޚަލްޤުކުރެއްވުމުގެ ކުރިން އެ ހުރިހާ ކަމެއް ﷲ ލިޔުއްވާފައިވާކަމަށް އީމާންވުމެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ ۞ وَعِندَهُۥ مَفَاتِحُ ٱلۡغَيۡبِ لَا يَعۡلَمُهَآ إِلَّا هُوَۚ وَيَعۡلَمُ مَا فِي ٱلۡبَرِّ وَٱلۡبَحۡرِۚ وَمَا تَسۡقُطُ مِن وَرَقَةٍ إِلَّا يَعۡلَمُهَا وَلَا حَبَّةٖ فِي ظُلُمَٰتِ ٱلۡأَرۡضِ وَلَا رَطۡبٖ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَٰبٖ مُّبِينٖ ﴾ މާނައީ: "އަދި ޣައިބުގެ ތަޅުދަނޑިތައްވަނީ، އެ އިލާހުގެ ޙަޟްރަތުގައެވެ. އެ އިލާހު މެނުވީ، އެ ކަންތައްތައް ދެނެވޮޑިގެންނުވެއެވެ. އެއްގަމާއި، ކަނޑުގައިވާ ކަންތައްތައް އެ އިލާހު ދެނެވޮޑިގެންވެއެވެ. އެ އިލާހު ދެނެވޮޑިގެން މެނުވީ ގަހެއްގެ ފަތެއްވެސް ނުވެއްޓެއެވެ. އަދި ބިމުގެ އަނދިރިކަމުގެ ތެރޭގައިވާ އޮށްޓަރެއްވިޔަސް، އަދި ރޯއެއްޗެއްވިޔަސް، ހިކިއެއްޗެއްވިޔަސް، ބަޔާންވެގެންވާ ފޮތެއްގައި (ލިޔުއްވާފައި) މެނުވީ ނުވެއެވެ." [އަލްއަންޢާމު: 59] އަދި ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه ގެ ޢިލްމުފުޅު، ހުރިހާ އެއްޗެއްގެ މައްޗަށް ވަށާލައްވާފައިވާކަމަށް އީމާންވުންވެސްމެއެވެ. ﷲ ރަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَ سَبۡعَ سَمَٰوَٰتٖ وَمِنَ ٱلۡأَرۡضِ مِثۡلَهُنَّۖ يَتَنَزَّلُ ٱلۡأَمۡرُ بَيۡنَهُنَّ لِتَعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ وَأَنَّ ٱللَّهَ قَدۡ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عِلۡمَۢا﴾ މާނައީ: "ﷲ އީ، ހަތް އުޑު ޚަލްޤުކުރެއްވި، އަދި ބިމުންވެސް އެފަދައިން (އެބަހީ: ހަތް ބިން) ޚަލްޤުކުރެއްވި އިލާހެވެ. އެތަންތާނގެ މެދުގައި އެއިލާހުގެ އަމުރުފުޅު ބާވައިލެއްވެއެވެ. (އެއީ) ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ ކޮންމެ ކަމެއްގެ މައްޗަށް ކުޅަދުންވަންތަވެވޮޑިގެންވާ އިލާހުކަމާއި، އަދި ހަމަކަށަވަރުން އެ އިލާހުގެ ޢިލްމުފުޅު ކޮންމެ އެއްޗެއްގެ މައްޗަށް ވަށާލައްވާފައިވާކަން ތިޔަބައިމީހުން ދެނެގަތުމަށްޓަކައެވެ." [އައްޠަލާޤު: 12]. އަދި މި ކައުނުގައި އެއްވެސް ކަމެއް، ﷲ އެކަމަކަށް އިރާދަކުރައްވައި، އެކަމަކަށް އެދިވޮޑިގެން، އެކަން ޚަލްޤުކުރައްވައި، އަދި އޭގެ ސަބަބުތައް މަގުފަހިކޮށްދެއްވުމަށްފަހު މެނުވީ ނުހިނގައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ٱلَّذِي لَهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَلَمۡ يَتَّخِذۡ وَلَدٗا وَلَمۡ يَكُن لَّهُۥ شَرِيكٞ فِي ٱلۡمُلۡكِ وَخَلَقَ كُلَّ شَيۡءٖ فَقَدَّرَهُۥ تَقۡدِيرٗا ﴾ މާނައީ: "އެ އިލާހީ، އުޑުތަކާއި ބިމުގެ ވެރިކަން މިލްކުވެވޮޑިގެންވާ އިލާހެވެ. އަދި އެއިލާހު ދަރިކަލަކު ނުހިއްޕަވައެވެ. އަދި ވެރިކަމުގައި އެއިލާހަށް ބައިވެރިޔަކު ވެސް ނުވެއެވެ. އަދި އެ އިލާހު ކޮންމެ އެއްޗެއް ޚަލްޤުކުރައްވައި، ފަހެ އެ އެއްޗެއްގެ މިންވަރު އެންމެ ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ކަނޑައެޅުއްވިއެވެ." [އަލްފުރްޤާނު: 2] އަދި އެކަމުގައި އެ އިލާހަށް، މީސްތަކުންނަށް ދެނެނުގަނެވޭ ފުރިހަމަ ޙިކްމަތެއް ވެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿حِكۡمَةُۢ بَٰلِغَةٞۖ فَمَا تُغۡنِ ٱلنُّذُرُ﴾ މާނައީ: "ފުރިހަމަވެގެންވާ ޙިކުމަތެކެވެ. ފަހެ، އިންޛާރުތައް (އެބައިމީހުންނަށް) ފައިދާއެއް ނުކުރެއެވެ." [އަލްޤަމަރު: 5] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَهُوَ ٱلَّذِي يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥ وَهُوَ أَهۡوَنُ عَلَيۡهِۚ وَلَهُ ٱلۡمَثَلُ ٱلۡأَعۡلَىٰ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ﴾ މާނައީ: "އަދި އެކަލާނގެއީ (ނެތުމުގެ ތެރެއިން) ޚަލްޤުތަކުން އަލަށް އުފައްދަވައި ދެން އަލުން އެ އިޢާދަކުރައްވާ އިލާހެވެ. އަދި އެކަން އެކަލާނގެއަށް މާ ލުއިފަސޭހަވެގެންވެއެވެ. އަދި އުޑުތަކާއި ބިމުގައި އެންމެ މަތިވެރި ޞިފަފުޅުތައްވަނީ އެކަލާނގެއަށެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ، މަތިވެރިވަންތަ، ޙިކްމަތްވަންތަ އިލާހެވެ. [އައްރޫމު: 27] އަދި ﷲ ތަޢާލާ އެކަލާނގެ އަމިއްލަ ނަފްސުފުޅު ޙިކްމަތުންޞިފަކުރައްވައި، އެކަލާނގެ އަމިއްލަ ނަފްސުފުޅަށް އަލްޙަކީމް އޭ ނަންދެއްވިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿شَهِدَ ٱللَّهُ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَأُوْلُواْ ٱلۡعِلۡمِ قَآئِمَۢا بِٱلۡقِسۡطِۚ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން ﷲ، އެ އިލާހު ފިޔަވައި (އަޅުކަން ޙައްޤުވާ) އިލާހަކު ނުވާކަމަށް ހެކިވޮޑިގެންނެވިއެވެ. އަދި މަލާއިކަތުންނާއި ޢިލްމުގެ އަހުލުވެރިންވެސް (އެކަމަށް) ހެކިވިއެވެ. (އެއިލާހު ޚަލްޤުކުރެއްވި ތަކެތި ތަދުބީރުކުރެއްވުމުގައި) ޢަދުލުވެރިކަމާއެކު އެއިލާހު ޤާއިމުވެވޮޑިގެންވެއެވެ. އެއިލާހު ފިޔަވައި (އަޅުކަން ޙައްޤުވާ) އިލާހަކު ނުވެއެވެ. (އެއިލާހީ) ޢިއްޒަތްވަންތަ، ޙިކުމަތްވަންތަ އިލާހެވެ." [އާލު ޢިމްރާން: 18] އަދި ﷲ ތަޢާލާ، ޤިޔާމަތް ދުވަހުން ޢީސާ عليه السلام އެކަލާނގެއަށް ދަންނަވާނެ ވާހަކަފުޅު ޚަބަރުކޮށްދެއްވަމުން ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿إِن تُعَذِّبۡهُمۡ فَإِنَّهُمۡ عِبَادُكَۖ وَإِن تَغۡفِرۡ لَهُمۡ فَإِنَّكَ أَنتَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ﴾ މާނައީ: "އިބައިލާހު އެއުރެންނަށް ޢަޛާބު ދެއްވާނަމަ، ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، އެއުރެންނީ އިބައިލާހުގެ އަޅުންނެވެ. އަދި އިބައިލާހު އެއުރެންނަށް ފާފަފުއްސަވައި ދެއްވާނަމަ، ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، އިބައިލާހީ ޢަޒީޒުވަންތަ، ޙަކީމުވަންތަ އިލާހެވެ." [އަލްމާއިދާ: 118]. އަދި ޠޫރު ފަރުބަދައިގެ ކައިރީގައި ވެވަޑައިގެން ވަނިކޮށް، މޫސާ عليه السلام އަށް ﷲ ތަޢާލާ ނިދާ އިއްވަވައި ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿يَٰمُوسَىٰٓ إِنَّهُۥٓ أَنَا ٱللَّهُ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ﴾ މާނައީ: "އޭ މޫސާގެފާނެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހީ ޢިއްޒަތްވަންތަ، ޙިކުމަތްވަންތަ ﷲ އެވެ." [އައްނަމްލު: 9]

އަދި އެކަލާނގެ މާތްވެގެންވާ ޤުރްއާން ޙިކްމަތުން ސިފަކުރައްވާފައިވެއެވެ. އެގޮތުން ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿الٓرۚ كِتَٰبٌ أُحۡكِمَتۡ ءَايَٰتُهُۥ ثُمَّ فُصِّلَتۡ مِن لَّدُنۡ حَكِيمٍ خَبِيرٍ﴾ މާނައީ: "ا ل ر .(މިއީ) ފޮތެކެވެ. އެ ފޮތުގެ އާޔަތްތައް ފުރިހަމަކުރެވި، ދެން ޙިކްމަތްވަންތަ، ޚަބަރު ލިބިވޮޑިގެންވާ ފަރާތެއްގެ ޙަޟްރަތުން ތަފްޞީލުކުރެވިފައިވެއެވެ." [ހޫދު: 1] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ ذَٰلِكَ مِمَّآ أَوۡحَىٰٓ إِلَيۡكَ رَبُّكَ مِنَ ٱلۡحِكۡمَةِۗ وَلَا تَجۡعَلۡ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ فَتُلۡقَىٰ فِي ަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަجَهَنَّمَ مَلُومٗا مَّدۡحُورًا﴾ މާނައީ: "އެއީ، ޙިކްމަތުގެ ތެރެއިން ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރައްބު، ކަލޭގެފާނަށް ވަޙީކުރެއްވި ކަންތަކެވެ. އަދި اللَّه އާއެކު އެހެން އިލާހަކު ކަލޭގެފާނު ނުހައްދަވާށެވެ. ފަހެ، (އޭރުން) މަލާމާތްލިބި، ރަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަޙުމަތުން ދުރުކުރެވިގެންވާ ޙާލު ގައި، ކަލޭގެފާނު ޖަހަންނަމައަށް އެއްލައްވައިލައްަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަަވާނެތެވެ." [އަލްއިސްރާއު: 39]

22- ނަބިއްޔުންނަކީ ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުން ފޯރުކޮށްދެއްވާ ކަންކަމުގައި މަޢުޞޫމު ބައެކެވެ. އަދި ބުއްދިއާ ފުށޫއަރާ ނުވަތަ ރަނގަޅު އަޚްލާޤާ ނުބައްދަލު ކޮންމެ ކަމަކުން މަޢުޞޫމު ބައެކެވެ. އަދި ނަބިއްޔުންނަކީ ﷲ ގެ އަމުރުފުޅުތައް އެކަލާނގެ އަޅުންނަށް ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ ތަކުލީފު ޖެއްސެވިގެންވާ ބޭކަލުންނެވެ. ރުބޫބިއްޔަތު ނުވަތަ އުލޫހިއްޔަތުގެ ޚާއްޞަ އެއްވެސް ކަމެއް ނަބިއްޔުންނަށް ނުވެއެވެ. ކިއެއްތަ، އެބޭކަލުންނީ އެހެން ހުރިހާ އިންސާނުންނެކޭ އެއްފަދަ އިންސާނުންނެވެ. ﷲ ތަޢާލާގެ ރިސާލާތުތައް އެކަލާނގެ އެބޭކަލުންނަށް ވަޙީއިން އިއްވަވައެވެ.

އަދި ނަބީބޭކަލުން عليهم السلام އަކީ، ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުން ފޯރުކޮށްދެއްވާ ކަންކަމުގައި މަޢުޞޫމު ބޭކަލުންނެވެ. ސަބަބަކީ؛ ﷲ، އެކަލާނގެ ރިސާލަތުތައް ފޯރުކޮށްދެއްވުމަށް، ޚިޔާރު ކުރައްވަނީ، އެކަލާނގެ ޚަލްޤުތަކުންކުރެ އެންމެ ހެޔޮ މީހުން ކަމުގައިވަތީއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ٱللَّهُ يَصۡطَفِي مِنَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ رُسُلٗا وَمِنَ ٱلنَّاسِۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَمِيعُۢ بَصِيرٞ﴾ މާނައީ: "ﷲ، މަލާއިކަތުންގެ ތެރެއިންނާއި، މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން ރަސޫލުން ޚިޔާރުކުރައްވައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ، އައްސަވާވޮޑިގެންވާ، ބައްލަވާވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ." [އަލްޙައްޖު: 75]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ ۞ إِنَّ ٱللَّهَ ٱصۡطَفَىٰٓ ءَادَمَ وَنُوحٗا وَءَالَ إِبۡرَٰهِيمَ وَءَالَ عِمۡرَٰنَ عَلَى ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން ﷲ، އާދަމުގެފާނާއި ނޫޙުގެފާނާއި އިބްރާހީމުގެފާނުގެ އާލުންނާއި ޢިމްރާނުގެ އާލުން ޢާލަމުތަކުގެ މައްޗަށް (އެބަހީ: އޭގެ ތެރެއިން ކޮންމެ ބޭކަލެއް އެބޭކަލެއްގެ ޒަމާނުގައި އުޅުނު މީސްތަކުންގެ މައްޗަށް) މާތްކުރެއްވިއެވެ." [އާލު ޢިމްރާން: 33] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ قَالَ يَٰمُوسَىٰٓ إِنِّي ٱصۡطَفَيۡتُكَ عَلَى ٱلنَّاسِ بِرِسَٰلَٰتِي وَبِكَلَٰمِي فَخُذۡ مَآ ءَاتَيۡتُكَ وَكُن مِّنَ ٱلشَّٰكِرِينَ﴾ މާނައީ: "އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. އޭ މޫސާގެފާނެވެ! ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންއިލާހު ރިސާލަތުތަކާއި، (ކަލޭގެފާނާ) ބަސްވަޙީކުރެއްވުމުން، މީސްތަކުންގެ މައްޗަށް ކަލޭގެފާނު ޚިޔާރުކުރެއްވީމެވެ. ފަހެ، ތިމަންއިލާހު ކަލޭގެފާނަށް ދެއްވި ތަކެތި ހިއްޕަވާށެވެ! އަދި ޝުކުރުކުރާ މީހުންގެ ތެރެއިން ކަލޭގެފާނު ވެވަޑައިގަންނަވާށެވެ." [އަލްއަޢުރާފު: 144] އަދި ރަސޫލުން عليهم الصلاة والسلام އެބޭކަލުންގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވެނީ އިލާހީ ވަޙީކަން ދެނެވަޑައިގަންނަވައެވެ. އަދި މަލާއިކަތުން ވަޙީއާއިގެން ފައިބައިވަޑައިގަންނަވާތަން ދެކެވަޑައިގަންނަވައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ عَٰلِمُ ٱلۡغَيۡبِ فَلَا يُظۡهِرُ عَلَىٰ غَيۡبِهِۦٓ أَحَدًا ﴿26﴾ މާނައީ: "(އެއިލާހީ) ޣައިބު ދެނެވޮޑިގެންވާ އިލާހެވެ. ފަހެ، އެއިލާހުގެ ޣައިބުގެ ކަންތައް އެކަކަށްވެސް ފާޅެއް ނުކުރައްވައެވެ." إِلَّا مَنِ ٱرۡتَضَىٰ مِن رَّسُولٖ فَإِنَّهُۥ يَسۡلُكُ مِنۢ بَيۡنِ يَدَيۡهِ وَمِنۡ خَلۡفِهِۦ رَصَدٗا﴿27﴾ މާނައީ: "އެކަލާނގެ ރުހިވޮޑިގެންފި ރަސޫލަކަށް މެނުވީއެވެ. ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، އެކަލާނގެ އެ ރަސޫލާގެ ކުރިފުޅުމަތިންނާއި، ފަަހަތްޕުޅުން ފާރަވެރި މަލާއިކަތުން ލައްވަތެވެ." لِّيَعۡلَمَ أَن قَدۡ أَبۡلَغُواْ رِسَٰلَٰتِ رَبِّهِمۡ وَأَحَاطَ بِمَا لَدَيۡهِمۡ وَأَحۡصَىٰ كُلَّ شَيۡءٍ عَدَدَۢا ﴿28﴾ މާނައީ: "އެބޭކަލުން، އެބޭކަލުންގެ ވެރިރައްބުގެ ރިސާލަތުތައް އިއްވަވައިފިކަން އެކަލާނގެ ދެނެވޮޑިގަތުމަށްޓަކައެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ވަނީ، އެބޭކަލުންގެ ޙާލަތުތައް ވަށައިލައްވައި، ކޮންމެ އެއްޗެއް ޢަދަދުކުރައްވާ ހިމަނުއްވާފައެވެ." [އަލްޖިންނު: 26-28] އަދި ﷲ، އެކަލާނގެ ރިސާލަތުތައް ފޯރުކޮށްދެއްވުމަށް އެބޭކަލުންނަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿۞ يَٰٓأَيُّهَا ٱلرَّسُولُ بَلِّغۡ مَآ أُنزِلَ إِلَيۡكَ مِن رَّبِّكَۖ وَإِن لَّمۡ تَفۡعَلۡ فَمَا بَلَّغۡتَ رِسَالَتَهُۥۚ وَٱللَّهُ يَعۡصِمُكَ مِنَ ٱلنَّاسِۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡكَٰفِرِينَ﴾ މާނައީ: "އޭ ރަސޫލާއެވެ! ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރައްބުގެ ޙަޟްރަތުން ކަލޭގެފާނަށް ބާވައިލެއްވި ތަކެތި ފޯރުކޮށްދެއްވާށެވެ! އަދި، ކަލޭގެފާނު އެކަން ނުކުރައްވައިފިނަމަ، ފަހެ، ކަލޭގެފާނު އެކަލާނގެ ރިސާލަތު ފޯރުކޮށްދެއްވިކަމަށް ނުވާނެއެވެ. އަދި، اللَّه، މީސްތަކުންގެ ކިބައިން ކަލޭގެފާނު ރައްކާތެރިކުރައްވާނެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه، ކާފަރުވާ ބަޔަކަށް ތެދުމަގެއް ނުދައްކަވައެވެ." [އަލްމާއިދާ: 67]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿رُّسُلٗا مُّبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى ٱللَّهِ حُجَّةُۢ بَعۡدَ ٱلرُّسُلِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمٗا﴾ މާނައީ: "އުފާވެރިކަމުގެ ޚަބަރުދެއްވާ އަދި އިންޒާރުކުރައްވާ ރަސޫލުންތަކެކެވެ. އެއީ ރަސޫލުން ފޮނުއްވުމަށް ފަހު، ﷲ ގެ މައްޗަށް މީސްތަކުން ދައްކާނޭ ޙުއްޖަތެއް ލިބިގެން ނުވުމަށްޓަކައެވެ. އަދި ޢިއްޒަތްވަންތަ، ޙަކީމުވަންތަ އިލާހުކަމުގައި ﷲ ވޮޑިގެންވެއެވެ." [އައްނިސާއު: 165]

އަދި ރަސޫލުން عليهم الصلاة والسلام، ﷲ އަށް އެންމެ ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ބިރުވެތިވެވަޑައިގަންނަވާތީ، އެކަލާނގެ ރިސާލަތުތަކަށް އުނިއިތުރު ނުކުރައްވަތެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَلَوۡ تَقَوَّلَ عَلَيۡنَا بَعۡضَ ٱلۡأَقَاوِيلِ ﴿44﴾ މާނައީ: "އަދި ތިމަންއިލާހުގެ މައްޗަށް އެކަލޭގެފާނު ބައެއް ބަސްތައް ހައްދަވައިގެން ވިދާޅުވިނަމަ" لَأَخَذۡنَا مِنۡهُ بِٱلۡيَمِينِ ﴿45﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު އެކަލޭގެފާނު ކަނާތްޕުޅުން ހިއްޕެވީމުހެވެ." ثُمَّ لَقَطَعۡنَا مِنۡهُ ٱلۡوَتِينَ ﴿46﴾ މާނައީ: "ދެން ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު އެކަލޭގެފާނުގެ ހިތްޕުޅުގެ ނާރު ކަނޑުއްވައިފީމުހެވެ." فَمَا مِنكُم مِّنۡ أَحَدٍ عَنۡهُ حَٰجِزِينَ ﴿47﴾ މާނައީ: "ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން އެކަލޭގެފާނު ދިފާޢުކޮށް ހުރަސްއެޅޭނެ ހަމައެކަކުވެސް ނުވެއެވެ." [އަލްޙާއްޤަހް: 44 -47] އިބްނު ކަޘީރު رحمة الله ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ: "މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވަތެވެ: {وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا}) އެބަހީ: މުޙައްމަދު ﷺ، އެބައިމީހުން ދަޢުވާކުރާ ފަދައިން، ތިމަންއިލާހުގެ މައްޗަށް ދޮގެއް ހައްދަވައި، ރިސާލަތަށް އުނި އިތުރުކުރައްވާނަމަ، ނުވަތަ އެކަލޭގެފާނުގެ އަމިއްލަފުޅަށް އެއްޗެއް ވިދާޅުވެ އެ ތިމަންއިލާހަށް ނިސްބަތްކުރެއްވިނަމަ -އެކަލޭގެފާނު އެފަދައިން ކަންތައް ނުކުރައްވައެވެ- ހަމަކަށަވަރުން، އޭރުން ތިމަންއިލާހު އެކަލޭގެފާނަށް ޢުޤޫބާތް އަވަސްކުރެއްވީމުހެވެ. މިކަމަށްޓަކައި އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: "ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު އެކަލޭގެފާނު ކަނާތްޕުޅުން ހިއްޕެވީމުހެވެ." ބުނެވުނެވެ: އޭގެ މާނައަކީ، ތިމަންއިލާހު ކަނާތްޕުޅުން އެކަލޭގެފާނުގެ ކިބައިން ބަދަލުހިއްޕެވީމުހެވެ. އެހެނީ އެ އަތްޕުޅުން ހިއްޕެވުމުގައި ގަދަފަދަވެގެންވެއެވެ. އަދިވެސް ބުނެވިފައިވެއެވެ: އެބަހީ: ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު އެކަލޭގެފާނުގެ ކަނާތްޕުޅުން ހިއްޕެވީމުހެވެ. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَإِذۡ قَالَ ٱللَّهُ يَٰعِيسَى ٱبۡنَ مَرۡيَمَ ءَأَنتَ قُلۡتَ لِلنَّاسِ ٱتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَٰهَيۡنِ مِن دُونِ ٱللَّهِۖ قَالَ سُبۡحَٰنَكَ مَا يَكُونُ لِيٓ أَنۡ أَقُولَ مَا لَيۡسَ لِي بِحَقٍّۚ إِن كُنتُ قُلۡتُهُۥ فَقَدۡ عَلِمۡتَهُۥۚ تَعۡلَمُ مَا فِي نَفۡسِي وَلَآ أَعۡلَمُ مَا فِي نَفۡسِكَۚ إِنَّكَ أَنتَ عَلَّٰمُ ٱلۡغُيُوبِ . مَا قُلۡتُ لَهُمۡ إِلَّا مَآ أَمَرۡتَنِي بِهِۦٓ أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمۡۚ وَكُنتُ عَلَيۡهِمۡ شَهِيدٗا مَّا دُمۡتُ فِيهِمۡۖ فَلَمَّا تَوَفَّيۡتَنِي كُنتَ أَنتَ ٱلرَّقِيبَ عَلَيۡهِمۡۚ وَأَنتَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ شَهِيدٌ﴾ މާނައީ: "ﷲ، ވަޙީކުރެއްވިހިނދު، ހަނދުމަކުރާށެވެ! އޭ މަރްޔަމުގެ ދަރިކަލުން ޢީސާއެވެ! اللَّه ފިޔަވައި، ތިމަންނާއާއި، ތިމަންގެ މައިކަނބަލުންނީ، ދެ އިލާހުން ކަމުގައި ތިޔަބައިމީހުން ހިފާށޭ ކަލޭގެފާނު މީސްތަކުންނަށް ވިދާޅުވީމުތޯއެވެ؟ އެކަލޭގެފާނު ދެންނެވިއެވެ. އިބައިލާހު ހުސްޠާހިރުވަންތަކަމާއެވެ! މި އަޅާޔަށް ޙައްޤު ލިބިގެންނުވާ ބަހެއްބުނުމަކީ މި އަޅާއަށް އޮތްކަމެއް ނޫނެވެ. މިއަޅާ އެބަސްބުނިނަމަ، އިބައިލާހު އެކަން ދެނެވޮޑިގެންވާނެކަން ކަށަވަރެވެ. މިއަޅާގެ ނަފްސުގައިވާ ކަންތައް، އިބައިލާހު ދެނެވޮޑިގެންވަމުއެވެ. އިބައިލާހު ނަފްސުފުޅުގައި ވާކަންތައް، މިއަޅާއަކަށް އެނގިގެނެއް ނުވެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އިބައިލާހުއީ، ވަންހަނާގައި ވާހައި ކަމެއްވެސް، މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ އިލާހެވެ. އިބަ އިލާހު މިއަޅާއަށް އަމުރުކުރެއްވި ކަމެއް މެނުވީ، އެއުރެންނަށް މިއަޅާ ދަންނަވާފައެއް ނުވަމެވެ. އެއީ، މިއަޅާގެ ވެރިރައްބު އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރައްބު ކަމުގައިވާ اللَّه އަށް އަޅުކަންކުރުމަށެވެ. އަދި އެ މީހުންގެ ތެރޭގައި، މިއަޅާ ހުރިހާ ހިނދަކު، އެ މީހުންގެ މައްޗަށް ހެކިވެރިޔަކު ކަމުގައި މިއަޅާ ވީމެވެ. ދެން އިބަ އިލާހު، މިއަޅާ ގެންދެވިހިނދު، އެ މީހުންގެ މައްޗަށް ބައްލަވާވޮޑިގެންވާ އިލާހަކު ކަމުގައި، އިބަ އިލާހު ވޮޑިގެންވީމުއެވެ. އިބަ އިލާހީ، ކޮންމެ ކަމެއްގެ މައްޗަށް ހެކިވެވޮޑިގެންވާ އިލާހެވެ." [އަލްމާއިދާ: 116-117].

އެކަލާނގެ ނަބީބޭކަލުންނާއި ރަސޫލުބޭކަލުން عليهم الصلاة والسلام އަށް ﷲ ދެއްވާފައިވާ ފަޟްލަވަންތަކަމުގެ ތެރެއިން އެއްކަމަކީ: އެކަލާނގެ ރިސާލަތުތައް އެބޭކަލުން އިއްވެވުމުގައި، ﷲ އެބޭކަލުން ޘާބިތުކުރައްވާކަމެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ . مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ . މާނައީ: "އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންކަލޭގެފާނު ﷲ ހެކިކުރައްވަމެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންވެސް ހެކިވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުން އެ އިލާހު ފިޔަވައި ޝަރީކުކުރާ ތަކެތިން ތިމަންކަލޭގެފާނު ބަރީއަވެގެންވަމެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން އެންމެން އެކުގައި ތިމަންކަލޭގެފާނާ ދެކޮޅަށް ރޭވުންތައް ރަވާށެވެ! ދެން ތިމަންކަލޭގެފާނަށް މުހުލަތެއްވެސް ދޭނެކަމެއް ނެތެވެ." إِنِّي تَوَكَّلۡتُ عَلَى ٱللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمۚ مَّا مِن دَآبَّةٍ إِلَّا هُوَ ءَاخِذُۢ بِنَاصِيَتِهَآۚ إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ} މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންކަލޭގެފާނު، ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ރައްބު އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެވެސް ރައްބު ކަމުގައިވާ ﷲ އަށް ވަކީލުކޮށްފީމެވެ. އެއިލާހު އޭގެ ނިތްގަނޑުގައި ހިއްޕަވާފައިވާ ޙާލުގައި މެނުވީ، އެއްވެސް ދިރޭއެއްޗެއް ނުވެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ރައްބު ވަނީ ސީދާވެގެންވާ ތެދުމަގެއްގެ މަތީގައެވެ." [ހޫދު: 54-56] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَإِن كَادُواْ لَيَفۡتِنُونَكَ عَنِ ٱلَّذِيٓ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ لِتَفۡتَرِيَ عَلَيۡنَا غَيۡرَهُۥۖ وَإِذٗا لَّٱتَّخَذُوكَ خَلِيلٗا ﴿73﴾ މާނައީ: "އަދި ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު ކަލޭގެފާނަށް ވަޙީކުރެއްވި ކަންތަކުން ކަލޭގެފާނު އެއްކިބާކުރުވައި، އެ ނޫން އެއްޗެއް ތިމަންއިލާހުގެ މައްޗަށް ކަލޭގެފާނު ލައްވާ އުފެއްދުމަށް އެއުރެން ގާތްވިއެވެ. އަދި (އެފަދައިން ކަންތައް ކުރެއްވިނަމަ) އޭރުން، އެއުރެން ކަލޭގެފާނު ގާތް އެކުވެރިޔަކު ކަމުގައި ހިފީހެވެ." وَلَوۡلَآ أَن ثَبَّتۡنَٰكَ لَقَدۡ كِدتَّ تَرۡكَنُ إِلَيۡهِمۡ شَيۡـٔٗا قَلِيلًا ﴿74﴾ މާނައީ: "އަދި ތިމަންއިލާހު ކަލޭގެފާނު ޘާބިތުކޮށްދެއްވާފައި ނުވާނަމަ، ހަމަކަށަވަރުން، ކަލޭގެފާނު އެއުރެންނަށް ކުޑަ މިންވަރަކަށް ލެނބިވަޑައިގަތުމާ ކައިރިވެއްޖައީހެވެ." إِذٗا لَّأَذَقۡنَٰكَ ضِعۡفَ ٱلۡحَيَوٰةِ وَضِعۡفَ ٱلۡمَمَاتِ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيۡنَا نَصِيرٗا﴿75﴾ މާނައީ: "އޭރުން، ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު ކަލޭގެފާނަށް ދިރިހުރުމުގެ (ޢަޛާބުގެ) ދެބަޔާއި، މަރުވުމުގެ (ޢަޛާބުގެ) ދެބައިގެ ރަހަ ދައްކަވައިފީމުހެވެ. ދެން ތިމަންއިލާހާ ދެކޮޅަށް، ކަލޭގެފާނަށް އެހީތެރިވާނޭ ފަރާތެއް ކަލޭގެފާނަކަށް ނުފެންނާނެތެވެ." [އަލްއިސްރާއު: 73-75] އަދި މި އާޔަތްތަކާއި އޭގެ ކުރީގެ އާޔަތްތަކަކީ، ޤުރްއާނަކީ ޢާލަމްތަކުގެ ވެރިރައްބު ބާވައިލެއްވި ފޮތެއްކަމަށް ހެކިދޭ ދަލީލެކެވެ. އެހެނީ، އެއީ ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ ގެ އަރިހުން އައި އެއްޗެއްކަމުގައި ވީނަމަ، އެކަލޭގެފާނާ މުޚާޠަބުކުރެވިފައިވާ މިފަދަ ބަސްފުޅުތަކެއް އެ ފޮތުގައި އެކަލޭގެފާނު ނުހިމެނުއްވީހެވެ.

އަދި ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ އެކަލާނގެ ރަސޫލުން މީސްތަކުންގެ ކިބައިން ރައްކާތެރިކުރައްވައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ ۞ يَٰٓأَيُّهَا ٱلرَّسُولُ بَلِّغۡ مَآ أُنزِلَ إِلَيۡكَ مِن رَّبِّكَۖ وَإِن لَّمۡ تَفۡعَلۡ فَمَا بَلَّغۡتَ رِسَالَتَهُۥۚ وَٱللَّهُ يَعۡصِمُكَ مِنَ ٱلنَّاسِۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡكَٰفِرِينَ ﴾ މާނައީ: "އޭ ރަސޫލާއެވެ! ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ކަލޭގެފާނަށް ބާވައިލެއްވި ތަކެތި ފޯރުކޮށްދެއްވާށެވެ! އަދި، ކަލޭގެފާނު (އެކަން) ނުކުރައްވައިފިނަމަ، ފަހެ، ކަލޭގެފާނު އެކަލާނގެ ރިސާލަތު ފޯރުކޮށްދެއްވިކަމަށް ނުވާނެއެވެ. އަދި، اللَّه، މީސްތަކުންގެ ކިބައިން ކަލޭގެފާނު ރައްކާތެރިކުރައްވާނެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه، ކާފަރުވާ ބަޔަކަށް ތެދުމަގެއް ނުދައްކަވައެވެ." [އަލްމާއިދާ: 67]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿۞ وَٱتۡلُ عَلَيۡهِمۡ نَبَأَ نُوحٍ إِذۡ قَالَ لِقَوۡمِهِۦ يَٰقَوۡمِ إِن كَانَ كَبُرَ عَلَيۡكُم مَّقَامِي وَتَذۡكِيرِي بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ فَعَلَى ٱللَّهِ تَوَكَّلۡتُ فَأَجۡمِعُوٓاْ أَمۡرَكُمۡ وَشُرَكَآءَكُمۡ ثُمَّ لَا يَكُنۡ أَمۡرُكُمۡ عَلَيۡكُمۡ غُمَّةٗ ثُمَّ ٱقۡضُوٓاْ إِلَيَّ وَلَا تُنظِرُونِ ﴾ މާނައީ: "އަދި ކަލޭގެފާނު، އެއުރެންނަށް ނޫޙުގެފާނުގެ ޚަބަރު ކިޔައިދެއްވާށެވެ! އެކަލޭގެފާނު، އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެ މީހުންނަށް ވިދާޅުވި ހިނދެވެ. އޭ އަހުރެންގެ ޤައުމުގެ މީހުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރޭގައި އަހުރެން ހުރުމާއި، އަދި ﷲގެ އާޔަތްތަކުން އަހުރެން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހަނދާންކޮށްދިނުން، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ބޮޑުކަމަކަށް ވެއްޖެނަމަ؛ ފަހެ، އަހުރެން ﷲ އަށް ވަކީލުކޮށްފީމެވެ. ދެން ތިޔަބައިމީހުންގެ ބައިވެރިންތަކާއެކު ތިޔަބައިމީހުންގެ ކަންތައް ނިންމާ އެއްބަސްވާށެވެ. ދެން ތިޔަބައިމީހުންގެ އެކަންތައް، ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ވަންހަނާވެ އޮޅޭގޮތަށްވެސް ބާއްވާނެކަމެއް ނެތެވެ. ދެން އަހުރެންނާ މެދު ތިޔަބައިމީހުންގެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރާށެވެ. އަދި މުހުލަތުދޭނެ ކަމެއްވެސް ނެތެވެ." [ޔޫނުސް: 71] އަދިވެސް މޫސާ عليه الصلاة والسلام ގެ ބަސްފުޅުގެ ވާހަކަ ބަޔާންކުރައްވާ، ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: {قَالَا رَبَّنَآ إِنَّنَا نَخَافُ أَن يَفۡرُطَ عَلَيۡنَآ أَوۡ أَن يَطۡغَىٰ - قَالَ لَا تَخَافَآۖ إِنَّنِي مَعَكُمَآ أَسۡمَعُ وَأَرَىٰ} މާނައީ: "އެ ދެބޭކަލުން ދެންނެވިއެވެ. އަޅަމެންގެ ރައްބެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، އަޅަމެންގެ މައްޗަށް އޭނާ އަވަސްވެގަނެ އަނިޔާވެރިވުމާމެދު، ނުވަތަ އޭނާ ހައްދުފަހަނަޅައިދިއުމާމެދު، އަޅަމެން ބިރުގަނެއެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ތިޔަ ދެ ބޭކަލުން ބިރުފުޅު ނުގަންނާށެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު ތިޔަ ދެ ބޭކަލުންނާއެކު އައްސަވާ އަދި ބައްލަވާވޮޑިގެންވާ ޙާލު ވޮޑިގެންވަމެވެ." [ޠާހާ: 45-46] ފަހެ، ﷲ ތަޢާލާ ވަނީ އެކަލާނގެ ރަސޫލުބޭކަލުން عليهم السلام އެބޭކަލުންގެ ޢަދާވާތްތެރިންގެ ކިބައިން ރައްކާތެރިކުރައްވާނެކަން ބަޔާންކޮށްދެއްވާފައެވެ. އެހެންކަމުން އެ ޢަދާވާތްތެރިންނަށް އެބޭކަލުންނަށް އެއްވެސް ގެއްލުމެއް ނުދެވޭނެއެވެ. އަދި ޙައްޤުވަންތަ ﷲ ސުބުޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ ވަނީ އެކަލާނގެ ވަޙީ ރައްކާތެރިކުރައްވާނެކަމުގެ ޚަބަރު ދެއްވާފައެވެ. އެހެންކަމުން އެޔަށް އުނިއިތުރު ނުކުރެވޭނެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿إِنَّا نَحۡنُ نَزَّلۡنَا ٱلذِّكۡرَ وَإِنَّا لَهُۥ لَحَٰفِظُونَ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، ޤުރްއާން ބާވައިލެއްވީ، ތިމަންއިލާހެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު، އެޤުރްއާން ރައްކާތެރި ކުރައްވާހުށީމެވެ." [އަލްޙިޖްރު: 9].

އަދި ނަބީބޭކަލުން عليهم السلام ނަކީ، ބުއްދި ނުވަތަ އަޚްލާޤާ ޚިލާފުވާ ކޮންމެ ކަމަކުން މަޢުޞޫމުވެ ވަޑައިގެންފައިވާ ބޭކަލުންނެވެ. ﷲ ތަޢާލާ އެކަލާނގެ ނަބިއްޔާ މުޙައްމަދުގެފާނަށް ތަޒްކިޔާދެއްވާ ތާރީފުކުރައްވަމުން ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَإِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٖ﴾ މާނައީ: "އަދި ހަމަކަށަވަރުން، ކަލޭގެފާނު ވަނީ މާތްވެގެންވާ ޚުލްޤުފުޅެއްގެ މަތީގައިކަން ކަށަވަރެވެ." [އަލްޤަލަމް: 4] އަދިވެސް އެކަލޭގެފާނާ ބެހޭގޮތުން ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَمَا صَاحِبُكُم بِمَجۡنُونٖ﴾ މާނައީ: "އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ އެކުވެރިޔާ (އެބަހީ: މުޙައްމަދު ﷺ) މޮޔައެއް ކަމުގައި ނުވެއެވެ." [އައްތަކްވީރު: 22] އެއީ އެބޭކަލުން އެންމެ ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ރިސާލަތު އަދާކުރެއްވުމަށްޓަކައެވެ. އަދި ސަލާމްލެއްވުނު ނަބިއްޔުންނަކީ ﷲ ގެ އަމުރުފުޅުތައް އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންނަށް ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ ތަކުލީފު ޖެއްސެވިގެންވާ ބޭކަލުންނެވެ. ރުބޫބިއްޔަތު ނުވަތަ އުލޫހިއްޔަތުގެ ޚާއްޞަ އެއްވެސް ކަމެއް ނަބިއްޔުންނަށް ނުވެއެވެ. ކިއެއްތަ، އެބޭކަލުންނީ އެހެން ހުރިހާ އިންސާނުންނެކޭ އެއްފަދަ އިންސާނުންނެވެ. ﷲ އެބޭކަލުންނަށް އެކަލާނގެ ރިސާލަތުތައް ވަޙީއިން އިއްވަވަނީއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ قَالَتۡ لَهُمۡ رُسُلُهُمۡ إِن نَّحۡنُ إِلَّا بَشَرٞ مِّثۡلُكُمۡ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يَمُنُّ عَلَىٰ مَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦۖ وَمَا كَانَ لَنَآ أَن نَّأۡتِيَكُم بِسُلۡطَٰنٍ إِلَّا بِإِذۡنِ ٱللَّهِۚ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلۡيَتَوَكَّلِ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ﴾ މާނައީ: "އެ މީހުންގެ ރަސޫލުން އެ މީހުންނަށް ވިދާޅުވިއެވެ: ތިޔަބައިމީހުން ކަހަލަ އިންސާނުން ކަމުގައި މެނުވީ، ތިމަންމެން ނުވަމުއެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، ﷲ، އެ އިލާހުގެ އަޅުންކުރެ އިރާދަ ކުރެއްވި ބަޔަކަށް ނިޢުމަތް ދެއްވައެވެ. އަދި ﷲ ގެ އިޛުނަފުޅާ ލައިގެން މެނުވީ، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޙުއްޖަތެއް ގެނެސްދިނުމަކީ، ތިމަންމެންނަށް އޮތްކަމެއް ނޫނެވެ. އަދި ﷲ އަށް، މުއުމިނުން ވަކީލުކުރާހުށިކަމެވެ." [އިބްރާހީމު: 11]. އަދި ﷲ ތަޢާލާ އެކަލާނގެ ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ އަށް އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެ މީހުންނަށް ވިދާޅުވުމަށް އަމުރުކުރައްވާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿قُلۡ إِنَّمَآ أَنَا۠ بَشَرٞ مِّثۡلُكُمۡ يُوحَىٰٓ إِلَيَّ أَنَّمَآ إِلَٰهُكُمۡ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞۖ فَمَن كَانَ يَرۡجُواْ لِقَآءَ رَبِّهِۦ فَلۡيَعۡمَلۡ عَمَلٗا صَٰلِحٗا وَلَا يُشۡرِكۡ بِعِبَادَةِ رَبِّهِۦٓ أَحَدَۢا﴾ މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންކަލޭގެފާނީ، ތިޔަބައިމީހުން ފަދަ އިންސާނެކެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ވަޙީކުރެއްވެނީ، ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުންގެ އިލާހަކީ، އެއްކައުވަންތަ އިލާހުކަމެވެ. ފަހެ، އެމީހެއްގެ ވެރިރައްބާ ބައްދަލުވުމަށް އުއްމީދުކުރާ މީހާ، ފަހެ ހެޔޮ ޢަމަލުކުރާހުށިކަމެވެ. އަދި އޭނާގެ ވެރިރައްބަށް އަޅުކަންކުރުމުގައި، އެއްވެސް އެއްޗެއް ބައިވެރިނުކުރާހުށިކަމެވެ." [އަލްކަހްފު : 110].

23- އިސްލާމްދީން ގޮވާލަނީ ހަމައެކަނި الله އަށް އަޅުކަން ކުރުމަށެވެ. އެއީ ބޮޑެތި އަޅުކަންތަކުގެ އަޞްލުންނެވެ. އެ ކަންކަމަކީ: ކޮޅަށް ހުރުމާއި، ރުކޫޢުކުރުމާއި، ސަޖިދަކުރުމާއި، ޛިކުރުކުރުމާއި، ﷲ އަށް ޘަނާކިޔުމާއި، ދުޢާކުރުމުގެ މައްޗަށްވާ ނަމާދުކުރުމެވެ. އިންސާނާ ކޮންމެ ދުވަހަކު ފަސް ފަހަރު ނަމާދު ކުރަންޖެހެއެވެ. އެ ނަމާދުގައި ތަފާތުކުރުންތައް ނެތިގެންދެއެވެ. އެގޮތުން މުއްސަނދި މީހާއާއި ފަޤީރު މީހާ، ވެރިމީހާއާއި ރައްޔިތުމީހާ، އެންމެންވެސް ނަމާދުގައި ތިބެނީ އެއް ސަފެއްގައިއެވެ. އަނެއްކަމަކީ ޒަކާތް ދިނުމެވެ. އެއީ - ﷲ ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ ޝަރުޠުތަކާއި މިންގަނޑުތަކާ އެއްގޮތަށް- އަހަރަކު އެއް ފަހަރު މުއްސަނދިންގެ މުދަލުން ނެރުން ވާޖިބުވެގެންވާ މަދު މިންވަރެކެވެ. އެ ޒަކާތް ދެވެނީ ފަޤީރުންނާއި އެހެން މީހުންނަށެވެ. އަދި ރޯދަ ހިފުމެވެ. ރޯދައަކީ ރަމަޟާން މަހު ދުވާލު ރޯދަ ގެއްލޭ ކަންކަމުން ދުރުހެލިވެ ހުރުމެވެ. ރޯދައިން ނަފްސުގައި އެދުން (ކޮންޓުރޯލުކުރުމާއި) ކެތްތެރިކަން އާލާކޮށްދެއެވެ. އަދި ޙައްޖުވުމެވެ. ޙައްޖަކީ ޢުމުރުން އެއް ފަހަރު ކުޅަދާނަކަންހުރި ޤާބިލުމީހާ މާތްވެގެންވާ މައްކާގައިވާ ﷲ ގެ ގެފުޅަށް ޤަޞްދުކޮށްގެން ދިޔުމެވެ. އަދި މި ޙައްޖުގައި، ޚާލިޤުވަންތަ އިލާހު ސުބްޙާނަހޫއަށް ކުރިމަތިލުމުގައި އެންމެން ހަމަހަމަވެއެވެ. އަދި މި އަޅުކަމުގައި ތަފާތުކުރުންތަކާއި ނިސްބަތްވާ ނިސްބަތްވުންތައް ފިލައިދެއެވެ.

އިސްލާމްދީން ގޮވާލަނީ ބޮޑެތި އަޅުކަންތަކާއި އެ ނޫން އަޅުކަންތަކުންވެސް ﷲ އަށް އަޅުކަންކުރުމަށެވެ. އަދި މި މަތިވެރި އަޅުކަންތަކަކީ، ޞަލަވާތާއި ސަލާމް ލެއްވުނު ހުރިހާ ނަބިއްޔުންނާއި ރަސޫލުންގެ މައްޗަށް ﷲ ވާޖިބުކުރެއްވި އަޅުކަންތަކެވެ. އަދި އެންމެ މަތިވެރި އަޅުކަންތަކަކީ:

ފުރަތަމައީ: ނަމާދެވެ. ﷲ އެންމެހާ ނަބިއްޔުންނާއި ރަސޫލުން عليهم الصلاة والسلام ގެ މައްޗަށް ފަރުޟު ކުރެއްވި ފަދައިން، މުސްލިމުންގެ މައްޗަށް ވެސް ނަމާދު ފަރުޟު ކުރެއްވިއެވެ. އަދި ﷲ އެ އިލާހުގެ ގާތްއެކުވެރިޔާ، ނަބިއްޔާ އިބްރާހީމުގެފާނަށް؛ ޠަވާފުކުރާ މީހުންނާއި، ރުކޫޢުކުރާ، ސަޖިދަކުރާ (އެބަހީ: ނަމާދުކުރާ) މީހުންނަށްޓަކައި އެ އިލާހުގެ ގެފުޅު ޠާހިރުކުރެއްވުމަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީ ކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَإِذۡ جَعَلۡنَا ٱلۡبَيۡتَ مَثَابَةٗ لِّلنَّاسِ وَأَمۡنٗا وَٱتَّخِذُواْ مِن مَّقَامِ إِبۡرَٰهِـۧمَ مُصَلّٗىۖ وَعَهِدۡنَآ إِلَىٰٓ إِبۡرَٰهِـۧمَ وَإِسۡمَٰعِيلَ أَن طَهِّرَا بَيۡتِيَ لِلطَّآئِفِينَ وَٱلۡعَٰكِفِينَ وَٱلرُّكَّعِ ٱلسُّجُودِ﴾ މާނައީ: "އަދި ތަކުރާރުކޮށް އެތަނަކަށް މީސްތަކުން ދާ ތަނެއް ކަމުގައްޔާއި އަމާންކަން ލިބިގެންވާ ތަނެއް ކަމުގައި، ތިމަންއިލާހު (ކަޢުބަތުﷲ) ގެފުޅު ލެއްވި ހިނދު ހަނދުމަކުރައްވާށެވެ! އަދި އިބްރާހީމުގެފާނުގެ މަޤާމު (އެބަހީ: އެކަލޭގެފާނު ގެފުޅު ބިނާކުރެއްވުމަށް ހުންނެވި ހިލަ) އެއީ ތިޔަބައިމީހުން ނަމާދުކުރާ ތަނެއްކަމުގައި ހަދާށެވެ! އަދި އިބްރާހީމުގެފާނާއި އިސްމާޢީލުގެފާނަށް ތިމަން އިލާހު އެންގެވީމެވެ. ޠަވާފުކުރާ މީހުންނާއި އިޢުތިކާފަށް ތިބޭ މީހުންނާއި (އަޅުކަންކުރުމަށް ތިބޭ މީހުންނާ)، ރުކޫޢުކުރާ، ސަޖިދަކުރާ (އެބަހީ: ނަމާދުކުރާ) މީހުންނަށްޓަކައި ތިޔަ ދެބަފައިކަލުން ތިމަންއިލާހުގެ ގެފުޅު ޠާހިރުކުރައްވާށެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 125] އަދި ﷲ، މޫސާގެފާނުގެ މައްޗަށް އެކަން ވާޖިބުކުރެއްވީ، މޫސާ عليه السلام އަށް ފުރަތަމަ ގޮވައިލެއްވުމުގައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ إِنِّيٓ أَنَا۠ رَبُّكَ فَٱخۡلَعۡ نَعۡلَيۡكَ إِنَّكَ بِٱلۡوَادِ ٱلۡمُقَدَّسِ طُوٗى ﴿12﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހީ ކަލޭގެފާނުގެ ރައްބެވެ. ފަހެ، ކަލޭގެފާނުގެ ފައިވާންކޮޅު ބާލުއްވާށެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ކަލޭގެފާނުވަނީ މުޤައްދަސް ޠުވާ ވާދީގައެވެ." وَأَنَا ٱخۡتَرۡتُكَ فَٱسۡتَمِعۡ لِمَا يُوحَىٰٓ ﴿13﴾ މާނައީ: "އަދި ތިމަންއިލާހު، ކަލޭގެފާނު ޚިޔާރުކުރެއްވީމެވެ. ފަހެ، ވަޙީކުރެއްވޭ އެއްޗަކަށް ކަލޭގެފާނު އައްސަވާށެވެ." إِنَّنِيٓ أَنَا ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنَا۠ فَٱعۡبُدۡنِي وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ لِذِكۡرِيٓ ﴿14﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހީ، اللَّه އެވެ. ތިމަންއިލާހު މެނުވީ، (ޙައްޤުވެގެން އަޅުކަންވެވޭ) އިލާހަކު ނުވެއެވެ. ފަހެ، ތިމަންއިލާހަށް ކަލޭގެފާނު އަޅުކަންކުރައްވާށެވެ! އަދި ތިމަންއިލާހު ހަނދުމަކުރުމަށްޓަކައި، ނަމާދު ޤާއިމުކުރައްވާށެވެ!" [ޠާހާ: 12-14] އަދި އަލްމަސީޙު ޢީސާ عليه السلام ޚަބަރުދެއްވީ، ﷲ އެކަލޭގެފާނަށް ނަމާދާއި ޒަކާތަށް އަމުރުކުރެއްވިކަމަށެވެ. އެގޮތުން ﷲ ތަޢާލާ ޚަބަރުދެއްވާފައިވާ ފަދައިން އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ: ﴿ وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيۡنَ مَا كُنتُ وَأَوۡصَٰنِي بِٱلصَّلَوٰةِ وَٱلزَّكَوٰةِ مَا دُمۡتُ حَيّٗا ﴾ މާނައީ: "އަދި ތިމަން ވީ ކޮންމެ ތަނެއްގައިވެސް، ބަރަކާތް ލެއްވިގެންވާ މީހަކު ކަމުގައި އެކަލާނގެ ތިމަން ލައްވައި، ތިމަން ދިރިހުރިހާ ހިނދަކު ނަމާދަށާއި ޒަކާތަށް ވަޞިއްޔަތް ކުރެއްވިއެވެ." [މަރްޔަމު: 31] އިސްލާމްދީނުގައި ނަމާދަކީ، ކޮންމެ މީހަކު ކޮންމެ ދުވަހަކު ފަސް ފަހަރު އަދާކުރާ، ޤިޔާމާއި، ރުކޫޢާއި، ސަޖިދައާއި، ﷲ ހަނދުމަކޮށް ޛިކުރުކުރުމާއި، އެކަލާނގެއަށް ޘަނާކިޔުމާއި، ދުޢާއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿ حَٰفِظُواْ عَلَى ٱلصَّلَوَٰتِ وَٱلصَّلَوٰةِ ٱلۡوُسۡطَىٰ وَقُومُواْ لِلَّهِ قَٰنِتِينَ ﴾ މާނައީ: "ނަމާދުތަކަށް ތިޔަބައިމީހުން ރައްކާތެރިވާށެވެ! އަދި (ވަކިން ޚާއްޞަކޮށް) މެދުނަމާދަށް (އެބަހީ: ޢަޞުރު ނަމާދަށް) ތިޔަބައިމީހުން ރައްކާތެރިވާށެވެ! އަދި ﷲ އަށް ކިޔަމަންތެރިވެ، މަޑުމައިތިރިކަމާއެކު ތިޔަބައިމީހުން (ނަމާދުގައި) ޤާއިމުވެ ތިބޭށެވެ!" [އަލް-ބަޤަރާ: 238]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: {أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَىٰ غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ ۖ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا} މާނައީ: "އިރު މެދުން ފިލުމުން ފެށިގެން ރޭގަނޑުގެ އަނދިރިކަމާ ހަމައަށް، ނަމާދު ޤާއިމުކުރައްވާށެވެ. އަދި ފަތިސް ނަމާދުގެ ކިޔެވުންވެސްމެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ފަތިސް ނަމާދުގެ ކިޔެވުމަކީ ހެކިވެވޭ ކަމެއް ކަމުގައިވެއެވެ." [އަލްއިސްރާއު: 78] އަދި އެކަލޭގެފާނު ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ދެންފަހެ ރުކޫޢުގައި ދަންނައެވެ. ފަހެ (ރުކޫޢުގައި) ޢިއްޒަތްތެރިވެ ޖަލާލުވެވޮޑިގެންވާ ރައްބުގެ މަތިކޮށް މާތްކުރާށެވެ. އަދި ސަޖިދާގައި ދަންނައެވެ. ފަހެ (ސަޖިދާގައި) ގަދައަޅާ ދުޢާ ކުރާށެވެ. ފަހެ އެހެނީ ތިޔަބައިމީހުންނަށް އިޖާބަވުން ގާތްވެ ޙައްޤުވެގެންވެއެވެ." ޞަޙީޙު މުސްލިމް

ދެވަނައީ: ޒަކާތެވެ. ﷲ ތަޢާލާ، ކުރީގެ ނަބިއްޔުންނާއި ރަސޫލުން (عليهم الصلاة والسلام) ގެ މައްޗަށް ޒަކާތް ފަރުޟުކުރެއްވި ފަދައިން، މުސްލިމުންގެ މައްޗަށްވެސް އެ ފަރުޟުކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެއީ ﷲ ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ ޝަރުޠުތަކާއި މިންވަރުތަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން، މުއްސަނދިންގެ މުދަލުގައި ވާޖިބުވެގެންވާ، މުދަލުގެ ވަރަށް ކުޑަ މިންވަރެކެވެ. އަހަރަކު އެއްފަހަރު ފަޤީރުންނަށާއި އެނޫން ފަރާތްތަކަށް ދެވޭ ގޮތަށެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿ خُذۡ مِنۡ أَمۡوَٰلِهِمۡ صَدَقَةٗ تُطَهِّرُهُمۡ وَتُزَكِّيهِم بِهَا وَصَلِّ عَلَيۡهِمۡۖ إِنَّ صَلَوٰتَكَ سَكَنٞ لَّهُمۡۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ﴾ މާނައީ: "އެބައިމީހުން ޠާހިރުކޮށް، އެބައިމީހުންނަށް އިތުރުކޮށްދެއްވާނޭ ޞަދަޤާތެއް، އެބައިމީހުންގެ މުދާތަކުން ކަލޭގެފާނު ނަންގަވާށެވެ. އަދި އެބައިމީހުންނަށްޓަކައި ކަލޭގެފާނު ދުޢާކުރައްވާށެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ކަލޭގެފާނުގެ ދުޢާފުޅަކީ، އެބައިމީހުންނަށް ހިތްހަމަޖެހުމެކެވެ. ﷲ އީ، މޮޅަށް އައްސަވާވޮޑިގެންވާ، މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ އިލާހެވެ." [އައް-ތައުބާ: 103]. އަދި ނަބިއްޔާ ﷺ، މުޢާޛު رضي الله عنه ޔަމަނަށް ފޮނުއްވިހިނދު އެކަލޭގެފާނަށް ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ހަމަކަށަވަރުން ތިބާ ތިޔަ ދަނީ ފޮތުގެ އަހުލުވެރި ބައެއްގެ ގާތަށެވެ. ފަހެ ﷲ ފިޔަވައި ޙައްޤުވެގެން އަޅުކަންވެވޭ އިލާހަކު ނުވާކަމަށާއި، ތިމަންކަލޭގެފާނީ ﷲ ގެ ރަސޫލާކަމަށް ހެކިވުމަށް އެމީހުންނަށް ގޮވާލާށެވެ. ދެން އެކަމުގައި އެމީހުން ތިބާއަށް ކިޔަމަންވެއްޖެނަމަ؛ ފަހެ ކޮންމެ ދުވާލަކާއި ރެޔަކު ފަސް ނަމާދު އެމީހުންގެ މައްޗަށް ﷲ ޢައްޒަ ވަޖައްލަ ފަރުޟުކުރައްވާފައިވާކަމަށް އެމީހުންނަށް އަންގާށެވެ. ދެންފަހެ އެކަމަށް އެމީހުން ކިޔަމަންވެއްޖެނަމަ؛ ފަހެ އެމީހުންގެ މުދާތަކުގައި ޞަދަޤާތެއް، އެއީ އެމީހުންގެ މުއްސަނދިންގެ އަތުން ނެގި، އެމީހުންގެ ފަޤީރުންނަށް ދެވޭނެ ޞަދަޤާތެއް، އެމީހުންގެ މައްޗަށް ﷲ ޢައްޒަ ވަޖައްލަ ފަރުޟުކުރައްވާފައިވާކަމަށް އަންގާށެވެ. ދެންފަހެ އެކަމުގައި އެމީހުން ތިބާއަށް ކިޔަމަންވެއްޖެނަމަ؛ ފަހެ ނަމަނަމަ އެމީހުންގެ މުދާތަކުން ޤަދަރުހުރި މޮޅެތި ތަކެތި (ޒަކާތުގެ ގޮތުގައި އަތުލުމާމެދު) ޚަބަރުދާރުވާށެވެ. އަދި އަނިޔާ ލިބިގެންވާ މީހާގެ ދުޢާއަށް ރައްކާތެރިވެ ބިރުވެތިވާށެވެ. އެހެނީ ހަމަކަށަވަރުން އެ ދުޢާއާ ﷲ ޢައްޒަ ވަޖައްލައާ ދެމެދު އެއްވެސް ފަރުދާއެއް ނުވެއެވެ." ރިވާކުރެއްވީ އައްތިރްމިޛީ، ނަމްބަރު (625) ގައެވެ.

ތިންވަނައީ: ރޯދައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ، ކުރީގެ ނަބިއްޔުންނާއި ރަސޫލުން عليهم الصلاة والسلام ގެ މައްޗަށް ފަރުޟުކުރެއްވި ފަދައިން، މުސްލިމުންގެ މައްޗަށްވެސް ރޯދަ ފަރުޟުކުރެއްވިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ﴾ މާނައީ: "އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ކުރީގެ މީހުންގެ މައްޗަށް ފަރުޟުކުރެއްވި ފަދައިން ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށްވެސް ރޯދަ ފަރުޟުކުރެވިއްޖެއެވެ. (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުން ތަޤްވާވެރިވުމަށްޓަކައެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 183] އަދި އެއީ: ރަމަޟާންމަހުގެ ދުވާލުގެ ވަޤުތުގައި ރޯދަ ގެއްލޭ ކަންކަމުން ދުރުހެލިވެ ހުރުމެވެ. އަދި ރޯދައިން ނަފްސުގައި ޢަޒުމާއި ކެތްތެރިކަން ތަރުބިއްޔަތުކުރެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: «ﷲ ޢައްޒަ ވަޖައްލަ ވަޙީކުރައްވައެވެ: ރޯދަ ވަނީ ތިމަންއިލާހަށެވެ. އަދި އޭގެ ޖަޒާ ދެއްވާނީވެސް ތިމަންއިލާހެވެ. އޭނާ ތިމަންއިލާހަށްޓަކައި އޭނާގެ އެދުންތަކާއި، ކެއުމާއި، ބުއިން ދޫކޮށްލައެވެ. އަދި ރޯދައަކީ އައްޑަނައެކެވެ. އަދި ރޯދަވެރިޔާއަށް ދެ އުފަލެއް ވެއެވެ: ރޯދަ ވީއްލާ ހިނދުގައިވާ އުފަލަކާއި، އޭނާގެ ވެރިރައްބާ ބައްދަލުވާ ހިނދުގައިވާ އުފަލެކެވެ.» ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ: 7492.

ހަތަރުވަނައީ: ޙައްޖެވެ. ﷲ ތަޢާލާ، އިސްވެދިޔަ ނަބީބޭކަލުންނާއި ރަސޫލުބޭކަލުން عليهم الصلاة والسلام ގެ މައްޗަށް ފަރުޟު ކުރެއްވި ފަދައިން، މުސްލިމުންގެ މައްޗަށްވެސް ޙައްޖު ފަރުޟު ކުރެއްވިއެވެ. އަދި ﷲ ތަޢާލާ އެކަލާނގެ ނަބިއްޔާ އިބްރާހީމް އަލްޚަލީލް عليه السلام  އަށް ޙައްޖަށް ގޮވާލެއްވުމަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَأَذِّن فِي ٱلنَّاسِ بِٱلۡحَجِّ يَأۡتُوكَ رِجَالٗا وَعَلَىٰ كُلِّ ضَامِرٖ يَأۡتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٖ﴾ މާނައީ: "އަދި ކަލޭގެފާނު މީސްތަކުންގެ ތެރޭގައި ޙައްޖަށް އައުމަށް ގޮވައިލައްވާ އިޢުލާނުކުރައްވާށެވެ! އޭރުން ފައިމަގުގައްޔާއި، އަނަރޫފަ ޖަމަލު މަތީގައި، ދުރުތަންތަނުން އެއުރެން ކަލޭގެފާނުގެ އަރިހަށް އަންނާނެތެވެ." [އަލްޙައްޖު: 27]. އަދި ﷲ، ޙައްޖުވެރިންނަށްޓަކައި ޒަމާންވީ ގެފުޅު ޠާހިރުކުރެއްވުމަށް އެކަލޭގެފާނަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. އެގޮތުން ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَإِذۡ بَوَّأۡنَا لِإِبۡرَٰهِيمَ مَكَانَ ٱلۡبَيۡتِ أَن لَّا تُشۡرِكۡ بِي شَيۡـٔٗا وَطَهِّرۡ بَيۡتِيَ لِلطَّآئِفِينَ وَٱلۡقَآئِمِينَ وَٱلرُّكَّعِ ٱلسُّجُودِ ﴾ މާނައީ: "އަދި ތިމަންއިލާހު، އިބްރާހީމުގެފާނަށް ގެފުޅުގެ ތަން ކަނޑައަޅުއްވައިދެއްވި ހިނދު ހަނދުމަކުރައްވާށެވެ. (އެއިރު އެކަލޭގެފާނަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ.) ތިމަންއިލާހާ އެއްވެސް އެއްޗެއް ޝަރީކު ނުކުރައްވާށެވެ! އަދި ޠަވާފުކުރާ މީހުންނާއި، ޤާއިމްވެތިބޭ މީހުންނާއި، އަދި ރުކޫޢުކުރާ، ސަޖިދަކުރާ މީހުންނަށްޓަކައި، ތިމަންއިލާހުގެ ގެފުޅު ޠާހިރުކުރައްވާށެވެ." [އަލްޙައްޖު: 26].

އަދި ޙައްޖަކީ: ކުޅަދާނަކަން ލިބިގެންވާ ޤާބިލުމީހާ ޢުމުރުން އެއްފަހަރު، ކަނޑައެޅި އެނގިގެންވާ ޢަމަލުތަކެއް އަދާކުރުމަށްޓަކައި މާތްވެގެންވާ މައްކާގައިވާ ﷲ ގެ ގެފުޅަށް ޤަޞްދުކޮށްގެން ދިޔުމެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ حِجُّ ٱلۡبَيۡتِ مَنِ ٱسۡتَطَاعَ إِلَيۡهِ سَبِيلٗاۚ وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ ٱلۡعَٰلَمِينَ ﴾ މާނައީ: "އަދި ގެފުޅަށް ގޮސް ޙައްޖު ވުމަކީ، ﷲ އަށްޓަކައި (ކުރަން ޖެހޭ) މީސްތަކުންގެ މައްޗަށް އޮތް ވާޖިބެކެވެ. އެއީ އެ ކަމަށް މަގެއް ފެނި ކުޅަދާނަވެއްޖެ މީހަކަށެވެ. އަދި (ﷲ ފަރުޟު ކުރެއްވި އެ ކަމާމެދު ދެކޮޅުހަދައި) ކާފަރުވެއްޖެ މީހާ (ދަންނާށެވެ.) ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ އެންމެހާ ޢާލަމްތަކުން ފުދިވޮޑިގެންވާ އިލާހެވެ." [އާލު ޢިމްރާން: 97] އަދި ޙައްޖުގައި، މުސްލިމް ޙައްޖުވެރިން ޚާލިޤުވަންތަ އިލާހު ސުބްޙާނަހޫ އަށް އަޅުކަން ޚާލިޞްކުރާ ޙާލު އެއްތަނަކަށް ޖަމާވެއެވެ. އަދި ހުރިހާ ޙައްޖުވެރިންވެސް އެއްގޮތަކަށް ޙައްޖުގެ މަނާސިކުތައް އަދާކުރެއެވެ. އެ އަޅުކަމުގައި މާޙައުލާއި، ޘަޤާފަތާއި، ދިރިއުޅުމުގެ ފެންވަރުގެ ތަފާތުތައް ފިލައިދެއެވެ.

24- އިސްލާމްދީނުގައި އަޅުކަންތައް ފާހަގަކޮށްދޭ އެންމެ ބޮޑު އެއްކަމަކީ: އެ އަޅުކަންތައް ކުރަންވީ ގޮތްތަކާއި، ވަޤުތުތަކާއި، ޝަރުޠުތަކަކީ ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ ޝަރުޢުކުރައްވާ، އަދި އެކަލާނގެ ރަސޫލާ ﷺ ފޯރުކޮށްދެއްވި ކަންކަންކަމެވެ. މިއަދާ ހަމައަށްވެސް އިންސާނުން އެ ކަންކަމަށް އުނިއިތުރު ގެނެސްގެން ބޭނިފައި ނުވެއެވެ. ސަލާމް ލެއްވުނު ހުރިހާ ނަބިއްޔުންވެސް މި ހުރިހާ ބޮޑެތި އަޅުކަންތަކަށް ގޮވާލައްވާފައިވެއެވެ.

އިސްލާމްދީނުގައި އަޅުކަންތަކުގައި ފާހަގަކޮށްލެވޭ އެންމެ ބޮޑު އެއްކަމަކީ: އެ އަޅުކަންތައް ކުރަންވީ ގޮތްތަކާއި، ވަޤުތުތަކާއި، ޝަރުޠުތަކަކީ ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ ޝަރުޢުކުރައްވާ، އަދި އެކަލާނގެ ރަސޫލާ ﷺ ފޯރުކޮށްދެއްވި ކަންކަންކަމެވެ. މިއަދާ ހަމައަށްވެސް އިންސާނުން އެ ކަންކަމަށް އުނިއިތުރު ގެނެސްގެން ބޭނިފައި ނުވެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ ٱلۡيَوۡمَ أَكۡمَلۡتُ لَكُمۡ دِينَكُمۡ وَأَتۡمَمۡتُ عَلَيۡكُمۡ نِعۡمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ ٱلۡإِسۡلَٰمَ دِينٗاۚ﴾ މާނައީ: "މިއަދު ތިމަން އިލާހު، ތިޔަބައިމީހުންގެ ދީން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ފުރިހަމަ ކޮށްދެއްވައިފީމެވެ. އަދި ތިމަން އިލާހުގެ ނިޢުމަތް، ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ފުރިހަމަ ކޮށްދެއްވައިފީމެވެ. އަދި އިސްލާމްދީން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދީނެއްކަމުގައި، ތިމަން އިލާހު ރުހިވޮޑިގެންފީމެވެ." [އަލްމާއިދާ: 3] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿فَٱسۡتَمۡسِكۡ بِٱلَّذِيٓ أُوحِيَ إِلَيۡكَۖ إِنَّكَ عَلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ﴾ މާނައީ: "ފަހެ، ކަލޭގެފާނަށް ވަޙީކުރެއްވިގެންވާ ތަކެތީގައި ކަލޭގެފާނު ހިފަހައްޓަވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ކަލޭގެފާނުވަނީ ސީދާވެގެންވާ މަގެއްގެ މަތީގައިކަން ކަށަވަރެވެ." [އައްޒުޚްރުފު: 43] އަދި ނަމާދާމެދު ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿فَإِذَا قَضَيۡتُمُ ٱلصَّلَوٰةَ فَٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ قِيَٰمٗا وَقُعُودٗا وَعَلَىٰ جُنُوبِكُمۡۚ فَإِذَا ٱطۡمَأۡنَنتُمۡ فَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَۚ إِنَّ ٱلصَّلَوٰةَ كَانَتۡ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ كِتَٰبٗا مَّوۡقُوتٗا﴾ މާނައީ: "ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން ނަމާދުކޮށް ނިމުމުން، ކޮޅަށް ތިބެގެންނާއި އިށީނދެ ތިބެގެން އަދި އޮށޯވެ ތިބެގެން، ﷲ ހަނދުމަކުރާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށް އަމާންކަން ލިބޭ ހިނދު، (ފުރިހަމައަށް) ނަމާދު ޤާއިމުކުރާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން ނަމާދަކީ މުއުމިނުންގެ މައްޗަށް ވަޤުތު ކަނޑައެޅިގެން ފަރުޟުކުރެއްވިގެންވާ ކަމެއްކަމުގައިއެވެ." [އައްނިސާއު: 103] އަދި ޒަކާތުގެ ބެހެނިވެރިންނާ ބެހޭގޮތުން ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿ ۞ إِنَّمَا ٱلصَّدَقَٰتُ لِلۡفُقَرَآءِ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَٱلۡعَٰمِلِينَ عَلَيۡهَا وَٱلۡمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمۡ وَفِي ٱلرِّقَابِ وَٱلۡغَٰرِمِينَ وَفِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱبۡنِ ٱلسَّبِيلِۖ فَرِيضَةٗ مِّنَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٞ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން ޞަދަޤާތްތައް (އެބަހީ: ޒަކާތް) ވަނީ، ފަޤީރުންނަށާއި، މިސްކީނުންނަށާއި، އެ ޞަދަޤާތްތަކުގެ ކަންތައްތަކުގައި އުޅޭ މަސައްކަތްތެރިންނަށާއި، ހިތްތައް އެކުވެރިކުރެވޭ (އިސްލާމްދީނަށް ހިތްޖެއްސޭ) މީހުންނަށާއި، އަޅުން މިނިވަންކުރުމަށާއި، ދަރަނިވެރިންނަށާއި، ﷲގެ މަގުގައާއި، (ޙާލުގައި ޖެހިފައިވާ) ދަތުރުވެރިންނަށެވެ. ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުންވާ ފަރުޟެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އަދި ﷲ އީ، މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ، ޙިކްމަތްވަންތަ އިލާހެވެ." [އައް-ތައުބާ: 60]. އަދި ﷲ ތަޢާލާ ރޯދައާ ބެހޭގޮތުން ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ شَهۡرُ رَمَضَانَ ٱلَّذِيٓ أُنزِلَ فِيهِ ٱلۡقُرۡءَانُ هُدٗى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَٰتٖ مِّنَ ٱلۡهُدَىٰ وَٱلۡفُرۡقَانِۚ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ ٱلشَّهۡرَ فَلۡيَصُمۡهُۖ وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوۡ عَلَىٰ سَفَرٖ فَعِدَّةٞ مِّنۡ أَيَّامٍ أُخَرَۗ يُرِيدُ ٱللَّهُ بِكُمُ ٱلۡيُسۡرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ ٱلۡعُسۡرَ وَلِتُكۡمِلُواْ ٱلۡعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُواْ ٱللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَىٰكُمۡ وَلَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ﴾ މާނައީ: "ރަމަޟާން މަހަކީ، އެމަހެއްގައި ޤުރުއާން ބާވައިލެއްވި މަހެވެ. (އެ ޤުރުއާން ބާވައިލެއްވީ) މީސްތަކުންނަށް ހުރި ހިދާޔަތެއް ކަމުގައެވެ. އަދި ތެދުމަގު ބަޔާންކޮށްދޭ، ޙައްޤާއި ބާޠިލު ވަކިކޮށްދެނިވި ހެކިތަކެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ފަހެ ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން އެ މައްސަރުގައި ޙާޟިރުވެ ހުރެއްޖެ މީހާ، އެ މަހުގެ ރޯދަ ހިފާހުށިކަމެވެ! އަދި ބަލިވެއުޅޭ މީހާ ނުވަތަ ދަތުރެއްގެ މަތީގައިވާ މީހާ (އެ މަހުގެ ރޯދަ ދޫކޮށްލައިފިނަމަ) އެހެން ދުވަސްތަކަކުން އެ ޢަދަދު ހަމަކުރުން ހުށްޓެވެ. ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ލުއިފަސޭހަ ގޮތް އިރާދަކުރައްވައެވެ. އަދި ދަތި އުނދަގޫ ގޮތް ތިޔަބައިމީހުންނަކަށް އިރާދައެއް ނުކުރައްވައެވެ. (މިކަންތައްތައް މިގޮތަށް ކަނޑައަޅުއްވާފައިވަނީ) ތިޔަބައިމީހުން އެ މަހުގެ ދުވަސްތަކުގެ ޢަދަދު ފުރިހަމަކުރުމަށްޓަކައެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހިދާޔަތު ދެއްކެވީތީ، ﷲ އަށް ތަކުބީރު ކިޔައި އުޅުމަށްޓަކައެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން (އެއިލާހަށް) ޝުކުރުވެރިވުމަށްޓަކައެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 185] އަދި ޙައްޖާ ބެހޭގޮތުން އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿ ٱلۡحَجُّ أَشۡهُرٞ مَّعۡلُومَٰتٞۚ فَمَن فَرَضَ فِيهِنَّ ٱلۡحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي ٱلۡحَجِّۗ وَمَا تَفۡعَلُواْ مِنۡ خَيۡرٖ يَعۡلَمۡهُ ٱللَّهُۗ وَتَزَوَّدُواْ فَإِنَّ خَيۡرَ ٱلزَّادِ ٱلتَّقۡوَىٰۖ وَٱتَّقُونِ يَٰٓأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ﴾ މާނައީ: "ޙައްޖުކުރުންވަނީ (އެބަހީ: ޙައްޖަށް އިޙުރާމު ބަނުން ވަނީ) ކަނޑައެޅި އެނގިގެންވާ މައްސަރުތަކެއްގައެވެ. ފަހެ އެ މައްސަރުތަކުގައި އެ މީހެއްގެ އަމިއްލަ ނަފްސުގެ މައްޗަށް ޙައްޖު ލާޒިމުކޮށްގެންފި މީހާ (އެބަހީ: ޙައްޖުވުމަށް ޤަޞްދުކޮށް އިޙުރާމު ބަނދެފިމީހާ ދަންނައެވެ!) ފަހެ (ޙައްޖުވުމުގެ ތެރޭގައި) ޖިމާޢުވުން، އުރެދުން އަދި އަރާރުން ވުމެއް ނުވެއެވެ. އަދި ހެޔޮކަމުގެ ތެރެއިން ތިޔަބައިމީހުން ކުރާ ކޮންމެ ކަމެއްވެސް ﷲ ދެނެވޮޑިގެންވެއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން (ޙައްޖަށް ދިއުމަށްޓަކައި) ދަތުރުމަތީގެ ކޮއްތު ތައްޔާރުކުރާށެވެ! ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން އެންމެ މޮޅު ކޮއްތަކީ ތަޤުވާވެރިކަމެވެ. އޭ ބުއްދީގެ އަހުލުވެރިންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން ތިމަންއިލާހަށް ތަޤުވާވެރިވާށެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 197] އަދި މި ހުރިހާ ބޮޑެތި އަޅުކަންތަކަށް، ހުރިހާ ނަބީބޭކަލުން عليهم السلام ގޮވާލެއްވިއެވެ.

25- އިސްލާމްދީނުގެ ރަސޫލާއަކީ، އިސްމާޢީލް ބްނު އިބްރާހީމްގެ ދަރިފަސްކޮޅުން ވަޑައިގެންނެވި މުޙައްމަދު ބްނު ޢަބްދި الله އެވެ. އެކަލޭގެފާނު ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެވަޑައިގަތީ މީލާދީން 571 ވަނަ އަހަރު މައްކާގައިއެވެ. ރަސޫލުކަމާގެން ފޮނުއްވުނީ އެތަނުންނެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު މަދީނާއަށް ހިޖުރަކުރެއްވިއެވެ. ވަޘަނީ ބުދުތަކާ ގުޅޭ ކަންކަމުގައި އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެ މީހުންނާ ބައިވެރިވެ ވަޑައިގެންފައި ނުވެއެވެ. އެކަމަކު އެކަލޭގެފާނު އެމީހުންނާއެކު ބައިވެރިވެވަޑައިގަންނަވާފައިވަނީ ޝަރަފުވެރި ޤަދަރުހުރި ކަންކަމުގައިއެވެ. އަދި ރަސޫލުކަމާގެން ފޮނުއްވުމުގެ ކުރިންވެސް އެކަލޭގެފާނު ހުންނެވީ މަތިވެރި އަޚްލާޤެއްގެ މަތީގައިއެވެ. އެގޮތުން އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެ މީސްތަކުން އެކަލޭގެފާނަށް ކިޔަމުން ދިޔައީ 'އަލްއަމީން' (އަމާނާތްތެރިޔާ) ގެ ނަމުންނެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ޢުމުރުފުޅުން ސާޅީސް އަހަރަށް ފޯރިހިނދު ﷲ އެކަލޭގެފާނު ރަސޫލުކަމާގެން ފޮނުއްވިއެވެ. އަދި މަތިވެރި އާޔަތްތަކުން (މުޢުޖިޒާތްތަކުން) ﷲ އެކަލޭގެފާނަށް ބާރުދެއްވިއެވެ. އޭގެ އެންމެ ބޮޑު މުޢުޖިޒާތަކީ ކީރިތި ޤުރްއާނެވެ. އެއީ ނަބިއްޔުންނަށް ދެއްވުނު ހެކިތަކުން އެންމެ މަތިވެރިވެގެންވާ ހެއްކެވެ. އަދި ނަބިއްޔުންގެ އާޔަތްތަކާއި ހެކިތަކުން މިއަދާ ހަމައަށް ބާކީއޮތް ހެއްކަކީ އެޔެވެ. ﷲ އެކަލޭގެފާނަށް ދީން ފުރިހަމަކޮށްދެއްވާ، އަދި ރަސޫލާ ﷺ އެ ދީން އެންމެ ފުރިހަމައަށް ފޯރުކޮށްދެއްވާ ނިންމެވިހިނދު؛ އެކަލޭގެފާނު ޢުމުރުފުޅުން ފަސްދޮޅަސް ތިން އަހަރުގައި އަވަހާރަވިއެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު ﷺ ފަސްދާނުލެވުނީ މަދީނާގައިއެވެ. ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ އީ ނަބިއްޔުންނާއި ރަސޫލުން ޚަތިމްކުރެއްވި ކަލޭގެފާނެވެ. ﷲ އެކަލޭގެފާނު ފޮނުއްވީ ހިދާޔަތާއި ޙައްޤު ދީނާގެންނެވެ. އެއީ ވަޘަނިއްޔަތާއި ކުފުރާއި ޖާހިލުކަމުގެ އަނދިރިކަމުން ތައުޙީދާއި އީމާންކަމުގެ ނޫރަށް މީސްތަކުން ނެރުއްވުމަށްޓަކައިއެވެ. އަދި ﷲ އެކަލޭގެފާނަށް ހެކިވެވޮޑިގެންފައިވަނީ އެއީ އެކަލާނގެ އިޛްނަފުޅާއެކު އެކަލާނގެ މަގަށް ގޮވާލެއްވުމަށް ފޮނުއްވި ބޭކަލެއްކަމުގައިއެވެ.

އިސްލާމްދީނުގެ ރަސޫލާއަކީ، އިސްމާޢީލް ބްނު އިބްރާހީމް عليه السلام ގެ ދަރިފަސްކޮޅުން ވަޑައިގެންނެވި މުޙައްމަދު ބްނު ޢަބްދި الله އެވެ. އެކަލޭގެފާނު ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެވަޑައިގަތީ މީލާދީން 571 ވަނަ އަހަރު މައްކާގައިއެވެ. ރަސޫލުކަމާގެން ފޮނުއްވުނީ އެތަނުންނެވެ. އަދި މަދީނަތުލް މުނައްވަރާއަށް ހިޖުރަކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެ މީސްތަކުން އެކަލޭގެފާނަށް ކިޔަމުން ދިޔައީ 'އަލްއަމީން' (އަމާނާތްތެރިޔާ) ގެ ނަމުންނެވެ. ވަޘަނީ ބުދުތަކާ ގުޅޭ ކަންކަމުގައި އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެ މީހުންނާ ބައިވެރިވެ ވަޑައިގެންފައި ނުވެއެވެ. އެކަމަކު އެކަލޭގެފާނު އެމީހުންނާއެކު ބައިވެރިވެވަޑައިގަންނަވާފައިވަނީ ޝަރަފުވެރި ޤަދަރުހުރި ކަންކަމުގައިއެވެ. އަދި ރަސޫލުކަމާގެން ފޮނުއްވުމުގެ ކުރިންވެސް އެކަލޭގެފާނު ހުންނެވީ މަތިވެރި އަޚްލާޤެއްގެ މަތީގައިއެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރައްބު އެކަލޭގެފާނު ސިފަކުރައްވާފައިވަނީ މަތިވެރި ޚުލްޤުފުޅެއްގެ މަތީގައެވެ. ފަހެ، އެކަލޭގެފާނާ ބެހޭގޮތުން ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿وَإِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٖ ﴾ މާނައީ: "އަދި ހަމަކަށަވަރުން، ކަލޭގެފާނު ވަނީ މާތްވެގެންވާ ޚުލްޤުފުޅެއްގެ މަތީގައިކަން ކަށަވަރެވެ." [އަލްޤަލަމް: 4] އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ޢުމުރުފުޅުން ސާޅީސް އަހަރު ފުރުމުން ﷲ ﷻ އެކަލޭގެފާނު ރަސޫލުކަމައިގެން ފޮނުއްވިއެވެ. އަދި ބޮޑެތި އާޔަތްތަކުން (މުޢުޖިޒާތްތަކުން) އެކަލޭގެފާނަށް ބާރުދެއްވިއެވެ. އޭގެތެރެއިން އެންމެ މަތިވެރި މުޢުޖިޒާތަކީ ކީރިތި ޤުރްއާނެވެ. އެކަލާނގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: ”(އެބޭކަލުންގެ ޤައުމުގެ) އިންސާނުން އީމާންވެގެން ތިބިފަދަ މުޢުޖިޒާތެއް ނުދެއްވޭ އެއްވެސް ނަބިއްޔަކު ނުވެއެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ދެއްވިފައިވާ އެއްޗަކީ، ﷲ ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ވަޙީކުރެއްވި ވަޙީއެވެ. ފަހެ، ޤިޔާމަތް ދުވަހު އެބޭކަލުންގެ ތެރެއިން އެންމެ ގިނަ މީހުން ތަބަޢަވީ ބޭކަލަކަށް ތިމަންކަލޭގެފާނު ވުމަށް އުއްމީދުކުރައްވަމެވެ.“ ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ އަދި މަތިވެރި ޤުރްއާނަކީ ﷲ، އެކަލާނގެ ރަސޫލާ ﷺ ގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވި ވަޙީއެވެ. އެއާ ބެހޭގޮތުން ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ ذَٰلِكَ ٱلۡكِتَٰبُ لَا رَيۡبَۛ فِيهِۛ هُدٗى لِّلۡمُتَّقِينَ ﴾ މާނައީ: "މިއީ އެ ފޮތާމެދު އެއްވެސް ޝައްކެއް ނެތް ފޮތެވެ. ތަޤުވާވެރިންނަށްޓަކައި އޭގައި ހިދާޔަތްވެއެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 2] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ އެ ފޮތުގައި ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ ٱلۡقُرۡءَانَۚ وَلَوۡ كَانَ مِنۡ عِندِ غَيۡرِ ٱللَّهِ لَوَجَدُواْ فِيهِ ٱخۡتِلَٰفٗا كَثِيرٗا﴾ މާނައީ: "ފަހެ ޤުރްއާނާމެދު އެބައިމީހުން ވިސްނައި ފިކުރު ނުކުރަނީ ހެއްޔެވެ! އެ ޤުރްއާނަކީ، ﷲ ނޫން އެހެން ފަރާތަކުން އައި އެއްޗެއް ކަމުގައިވީނަމަ، ގިނަވެގެންވާ ޚިލާފުތަކެއް (އެބަހީ: ދެކޮޅު ނުޖެހޭ ކަންތައްތަކެއް) އެބައިމީހުންނަށް އެއިން ފެނުނީހެވެ." [އައްނިސާއު: 82] އަދި ﷲ، ޖިންނީންނާއި އިންސީންނަށް އެފަދަ އެއްޗެއް ގެނައުމަށް ގޮންޖައްސަވައި، ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿قُل لَّئِنِ ٱجۡتَمَعَتِ ٱلۡإِنسُ وَٱلۡجِنُّ عَلَىٰٓ أَن يَأۡتُواْ بِمِثۡلِ هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانِ لَا يَأۡتُونَ بِمِثۡلِهِۦ وَلَوۡ كَانَ بَعۡضُهُمۡ لِبَعۡضٖ ظَهِيرٗا﴾ މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، މި ޤުރުއާނާ އެއްފަދަ އެއްޗެއް ގެނައުމަށް އިންސީންނާއި ޖިންނީން އެއްވިކަމުގައި ވީނަމަވެސް، އެއުރެންނަކަށް އެއާ އެއްފަދަ އެއްޗެއް ނުގެނެވޭނެއެވެ. އެއުރެންގެ އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކަށް ވާގިވެރިން ކަމުގައި ވީނަމަވެސްމެއެވެ." [އަލްއިސްރާއު: 88] އަދި ﷲ ތަޢާލާ، އެފަދަ ދިހަ ސޫރަތް ގެނައުމަށްވެސް އެއުރެންނަށް ގޮންޖެއްސެވިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ أَمۡ يَقُولُونَ ٱفۡتَرَىٰهُۖ قُلۡ فَأۡتُواْ بِعَشۡرِ سُوَرٖ مِّثۡلِهِۦ مُفۡتَرَيَٰتٖ وَٱدۡعُواْ مَنِ ٱسۡتَطَعۡتُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ ﴾ މާނައީ: "ނުވަތަ އެއުރެން ބުނަނީ، އެކަލޭގެފާނު އެ ޤުރްއާން އަމިއްލައަށް ހެއްދެވީ ކަމަށް ހެއްޔެވެ؟ ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން އަމިއްލައަށް ހަދައިގެން އެފަދަ ދިހަ ސޫރަތް ނިކަން ގެނެސްބަލާށެވެ. އަދި ﷲ ފިޔަވައި، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ކުޅަދާނަވީހާ ބަޔަކަށްވެސް (އެކަމަށް) ނިކަން ގޮވައިބަލާށެވެ. އެއީ ތިޔަބައިމީހުންނީ ތެދުވެރިން ކަމުގައި ވާނަމައެވެ." [ހޫދު: 13] އަދި ކިއެއްތަ، ﷲ ވަނީ އެފަދަ އެންމެ ސޫރަތެއްވެސް ގެނައުމަށް އެއުރެންނަށް ގޮންޖައްސަވާފައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: { وَإِن كُنتُمْ فِي رَيْبٍ مِّمَّا نَزَّلْنَا عَلَىٰ عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِّن مِّثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُم مِّن دُونِ اللَّهِ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ} މާނައީ: "ތިމަން އިލާހުގެ އަޅާއަށް (އެބަހީ: މުޙައްމަދުގެފާނަށް) ބާވައިލެއްވި އެއްޗަކާމެދު (އެބަހީ: ޤުރުއާނާމެދު) ތިޔަބައިމީހުން ޝައްކެއްގައިވާނަމަ؛ ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން އެއާ އެއްފަދަ ސޫރަތެއް ނިކަން ގެނެސްބަލާށެވެ! އަދި ﷲ ފިޔަވައި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނަޞްރުދޭނޭ ވާގިވެރިންނަށްވެސް ނިކަން ގޮވައި، ގެނެސްބަލާށެވެ! އެއީ ތިޔަބައިމީހުންނީ ތެދުވެރިން ކަމުގައި ވާނަމައެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 23]

އަދި ކީރިތި ޤުރުއާނަކީ ނަބީބޭކަލުންގެ މުޢުޖިޒާތްތަކުގެ ތެރެއިން މިއަދާ ހަމައަށް ދެމިގެންވާ ހަމައެކަނި މުޢުޖިޒާތެވެ. އަދި ﷲ ﷻ، ރަސޫލާ ﷺ އަށް ދީން ފުރިހަމަކޮށްދެއްވާ، އަދި އެ ދީން އޭގެ އެންމެ ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ފޯރުކޮށްދެއްވި ހިނދު، އެކަލޭގެފާނު އަވަހާރަވިއެވެ. އެއީ އެކަލޭގެފާނުގެ ޢުމުރުފުޅުން ފަސްދޮޅަސް ތިން އަހަރުފުޅުގައިއެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު ﷺ ފަސްދާނުލެވުނީ މަދީނަތުއް ނަބަވިއްޔާގައިއެވެ.

އަދި ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ އަކީ ނަބީބޭކަލުންނާއި ރަސޫލުބޭކަލުން ޚަތިމުކުރެއްވި ކަލޭގެފާނެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَآ أَحَدٖ مِّن رِّجَالِكُمۡ وَلَٰكِن رَّسُولَ ٱللَّهِ وَخَاتَمَ ٱلنَّبِيِّـۧنَۗ وَكَانَ ٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٗا ﴾ މާނައީ: "ތިޔަބައިމީހުންގެ ބޮޑެތި ފިރިހެނުންގެ ތެރެއިން އެކެއްގެވެސް ބަފައިކަލަކު ކަމުގައި މުޙައްމަދުގެފާނު ނުވެއެވެ. އެހެނެއްކަމަކު (އެކަލޭގެފާނީ) ﷲ ގެ ރަސޫލާއެވެ. އަދި ނަބީކަން ޚަތިމުކުރެއްވި ކަލޭގެފާނުވެސްމެއެވެ. އަދި ކޮންމެ ކަމެއްމެ މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ކަލަކުކަމުގައި ﷲ ވޮޑިގެންވެއެވެ." [އަލްއަޙްޒާބު: 40] އަބޫ ހުރައިރާ رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވެއެވެ: ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ މިސާލާއި، ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ކުރިން ވަޑައިގެންނެވި ނަބީބޭކަލުންގެ މިސާލަކީ، ގެއެއް ބިނާކޮށް، އެ ގޭގެ ކަނެއްގައި އެއް އެޅިގަލުގެ ޖާގަ ފިޔަވައި ދެން އެ ގެ ރިވެތިކޮށް ރީތިކޮށް ހެދި މީހެއްގެ މިސާލެވެ. ދެންފަހެ މީސްތަކުން އެ ގެ ވަށައިގެން ހިނގަމުން، އެ ގޭގެ ރީތިކަމާމެދު ޢަޖައިބުވެ ބުނަމުން ދިޔައެވެ: "މި ތަނުގައި އެޅިގާ ލެވުނުނަމައެވެ." އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: ފަހެ ތިމަންކަލޭގެފާނަކީ އެ ގަލެވެ. އަދި ތިމަންކަލޭގެފާނަކީ ނަބިއްޔުން ޚަތިމުކުރެއްވި ނަބިއްޔާއެވެ." ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، އަދި އިންޖީލުގައި މަސީޙު ޢީސާ عليه السلام، ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ ގެ އުފާވެރިކަމުގެ ޚަބަރުދެއްވަމުން ވިދާޅުވިއެވެ: "ޢިމާރާތްކުރާ މީހުން ދޫކޮށްލި ހިލަ، އެއީ ކަނުގެ ކޮޅުގައިވާ ހިލަ ކަމުގައި ވެއްޖެއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ފޮތްތަކުން އެއްގޮތަކަށްވެސް ނުކިޔަވަމު ހެއްޔެވެ؟ ޢީސާގެފާނު އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވިއެވެ: މިއީ ވެރިރައްބުގެ ޙަޟްރަތުން ވީކަމެކެވެ. އަދި އެއީ އަހަރެމެންގެ ލޯތަކަށްވާ ޢަޖައިބެކެވެ" އަދި މިއަދު ފެންނަންއޮތް ތައުރާތުގައި، ﷲ، މޫސާ عليه السلا އަށް ވަޙީކުރެއްވި ބަސްފުޅެއް ވާރިދުވެފައިވެއެވެ: "ތިމަންއިލާހު އެބައިމީހުންގެ އަޚުންގެ ތެރެއިން، ކަލޭގެފާނު ފަދަ ނަބިއްޔަކު އެބައިމީހުންނަށްޓަކައި ޤާއިމުކުރައްވާނަމެވެ. އަދި ތިމަންއިލާހުގެ ވަޙީބަސްފުޅު އެކަލޭގެފާނުގެ ދޫފުޅުމައްޗަށް ލައްވާހުށީމެވެ. ދެން ތިމަންއިލާހު އެކަލޭގެފާނަށް ވަޞިއްޔަތްކުރައްވާހާ ކަމެއް، އެކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނަށް ވިދާޅުވެދެއްވާނެއެވެ."

އަދި ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ، ﷲ ހިދާޔަތާއި ޙައްޤު ދީނާއިގެން ފޮނުއްވައި، ހަމަކަށަވަރުން އެކަލޭގެފާނު ވަނީ ޙައްޤުގޮތުގެ މަތީގައި ކަމަށާއި، އެކަލާނގެ އިޛްނަފުޅާއެކު އެކަމަށް ދަޢުވަތު ދެއްވާ ބޭކަލެއްގެ ގޮތުގައި އެކަލޭގެފާނު ފޮނުއްވިކަމަށް ﷲ ހެކިވެވޮޑިގެންވެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީ ކުރެއްވިއެވެ: ﴿لَّٰكِنِ ٱللَّهُ يَشۡهَدُ بِمَآ أَنزَلَ إِلَيۡكَۖ أَنزَلَهُۥ بِعِلۡمِهِۦۖ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ يَشۡهَدُونَۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ شَهِيدًا﴾ މާނައީ: "އެހެނެއްކަމަކު (އެބަހީ: ޔަހޫދީން ޤުރުއާނަށް ކާފަރުވިޔަސް)، ކަލޭގެފާނަށް ﷲ ބާވައިލެއްވި އެއްޗަކާ މެދު (އެބަހީ: ޤުރްއާނާ މެދު) އެއިލާހު ހެކިވެވޮޑިގެންވެއެވެ. އެ ފޮތް ބާވައިލެއްވީ، އެއިލާހުގެ ޢިލްމުފުޅުންނެވެ. އަދި މަލާއިކަތުންވެސް (އެކަމަށް) ހެކިވެވަޑައިގަންނަވައެވެ. އަދި ހެކިވެރިޔަކުކަމުގައި ﷲ ފުދެއެވެ." [އައްނިސާއު: 166]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿هُوَ ٱلَّذِيٓ أَرۡسَلَ رَسُولَهُۥ بِٱلۡهُدَىٰ وَدِينِ ٱلۡحَقِّ لِيُظۡهِرَهُۥ عَلَى ٱلدِّينِ كُلِّهِۦۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ شَهِيدٗا﴾ މާނައީ: "އެ އިލާހީ، ތެދުމަގާއި، ޙައްޤު ދީނާއިގެން އެ އިލާހުގެ ރަސޫލާ ފޮނުއްވި އިލާހެވެ. އެއީ އެންމެހާ ދީންތަކުގެ މައްޗަށް އެ ދީން ފާޅު ކުރެއްވުމަށް ޓަކައެވެ. އަދި ހެކިވެރިއެއްގެ ގޮތުގައި ﷲ ފުދިވޮޑިގެންވެއެވެ." [އަލްފަތުޙު: 28] ﷲ އެކަލޭގެފާނު ފޮނުއްވީ ތެދުމަގާއިގެންނެވެ. އެއީ މީސްތަކުން ވަޘަނިއްޔަތާއި ކުފުރާއި ޖާހިލުކަމުގެ އަނދިރިކަމުން، ތައުޙީދާއި އީމާންކަމުގެ ނޫރަށް ނެރުއްވުމަށްޓަކައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿يَهۡدِي بِهِ ٱللَّهُ مَنِ ٱتَّبَعَ رِضۡوَٰنَهُۥ سُبُلَ ٱلسَّلَٰمِ وَيُخۡرِجُهُم مِّنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِ بِإِذۡنِهِۦ وَيَهۡدِيهِمۡ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ﴾ މާނައީ: އެކަލާނގެ ރުއްސެވުމަށް ތަބާވި މީހުންނަށް، اللَّه، އެއިން ސަލާމަތްކަމުގެ މަގުތަކަށް މަގުދައްކަވަތެވެ. އަދި، އެކަލާނގެ އިޛްނަފުޅާއެކު، އަނދިރިކަމުގެ ތެރެއިން އަލިކަމަށް އެއުރެން ނެރުއްވައެވެ. އަދި، ސީދާވެގެންވާ ތެދުމަގަކަށް އެއުރެންނަށް މަގުދައްކަވަތެވެ." [އަލްމާއިދާ: 16]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿الٓرۚ كِتَٰبٌ أَنزَلۡنَٰهُ إِلَيۡكَ لِتُخۡرِجَ ٱلنَّاسَ مِنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِ بِإِذۡنِ رَبِّهِمۡ إِلَىٰ صِرَٰطِ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡحَمِيدِ ﴾ މާނައީ: "(މިއީ) ތިމަންއިލާހު ކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވި ފޮތެކެވެ. އެއީ ކަލޭގެފާނު، މީސްތަކުން އެއުރެންގެ ވެރިރައްބުގެ އިޛްނަފުޅާއެކު، އަނދިރިކަމުގެ ތެރެއިން ނޫރުގެ ތެރެއަށް، ޢިއްޒަތްވަންތަ، ޙަމްދުލިބިވޮޑިގެންވާ އިލާހުގެ މަގަށް ނެރުއްވުމަށްޓަކައިއެވެ." [އިބްރާހީމު: 1].

26- ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ ގެންނެވި އިސްލާމްދީނުގެ ޝަރީޢަތަކީ އިލާހީ ރިސާލަތުތަކާއި ރައްބާނީ ޝަރީޢަތްތަކުގެ ނިމުމެވެ. އަދި އެއީ ފުރިހަމަކަމުގެ ޝަރީއަތެވެ. އަދި އޭގައި މީސްތަކުންގެ ދީނާއި ދުނިޔޭގެ ކަންކަން ހެޔޮވެ އިޞްލާޙުވުންވެއެވެ. އަދި އެ ޝަރީޢަތުގައި އެންމެ އިސް ދަރަޖައެއް ދީގެން، މީސްތަކުންގެ ދީނާއި، ލެޔާއި، މުދަލާއި، ބުއްދިއާއި، ދަރިފަސްކޮޅު ރައްކާތެރިކޮށްދެއެވެ. އަދި އެއީ އިސްވެދިޔަ ކޮންމެ ޝަރީޢަތެއް މަންސޫޚަކުރި ޝަރީޢަތެވެ. އެއީ ކުރިންވީ ޝަރީޢަތްތައްވެސް އެކަތި އަނެކަތި މަންސޫޚަކުރި ގޮތަށެވެ.

ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ ގެންނެވި އިސްލާމްދީނުގެ ޝަރީޢަތަކީ އިލާހީ ރިސާލަތުތަކާއި ރައްބާނީ ޝަރީޢަތްތަކުގެ ނިމުމެވެ. އަދި މި ރިސާލަތުން ﷲ ދީން ފުރިހަމަކުރެއްވިއެވެ. އަދި ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ ފޮނުއްވުމުން މީސްތަކުންގެ މައްޗަށް ނިޢުމަތް ފުރިހަމަވިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ٱلۡيَوۡمَ أَكۡمَلۡتُ لَكُمۡ دِينَكُمۡ وَأَتۡمَمۡتُ عَلَيۡكُمۡ نِعۡمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ ٱلۡإِسۡلَٰمَ دِينٗاۚ﴾ މާނައީ: "މިއަދު ތިމަން އިލާހު، ތިޔަބައިމީހުންގެ ދީން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ފުރިހަމަ ކޮށްދެއްވައިފީމެވެ. އަދި ތިމަން އިލާހުގެ ނިޢުމަތް، ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ފުރިހަމަ ކޮށްދެއްވައިފީމެވެ. އަދި އިސްލާމްދީން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދީނެއްކަމުގައި، ތިމަން އިލާހު ރުހިވޮޑިގެންފީމެވެ." [އަލްމާއިދާ: 3]

އަދި އިސްލާމްދީނުގެ ޝަރީޢަތަކީ ފުރިހަމަކަމުގެ ޝަރީޢަތެވެ. އަދި އޭގައި މީސްތަކުންގެ ދީނާއި ދުނިޔޭގެ ކަންކަން ހެޔޮވެ އިޞްލާޙުވުންވެއެވެ. އެހެނީ އެއީ އިސްވެދިޔަ ޝަރީޢަތްތަކުގައި ހިމެނުނު އެންމެހައި ކަންކަން ޖަމަޢަކޮށް، އެކަންކަން ފުރިހަމަކޮށް، އެންމެ ފުރިހަމަގޮތުގައި ނިންމަވާފައިވާ ޝަރީޢަތަކަށްވާތީއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿ إِنَّ هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانَ يَهۡدِي لِلَّتِي هِيَ أَقۡوَمُ وَيُبَشِّرُ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ ٱلَّذِينَ يَعۡمَلُونَ ٱلصَّٰلِحَٰتِ أَنَّ لَهُمۡ أَجۡرٗا كَبِيرٗا ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، މި ޤުރްއާން، އެންމެ ސީދާ މަގަށް މަގުދައްކައި، ޞާލިޙު ޢަމަލުތައްކުރާ މުއުމިނުންނަށް ބޮޑުވެގެންވާ ދަރުމައެއް ހުރިކަމުގެ އުފާވެރިކަމުގެ ޚަބަރު ދެއްވަތެވެ." [އަލްއިސްރާއު: 9] އަދި އިސްލާމްދީނުގެ ޝަރީޢަތް ވަނީ، ކުރީގެ އުއްމަތްތަކުގައިވި ބުރަތައް މީސްތަކުންގެ ކިބައިން ނެތިކުރައްވާފައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ٱلَّذِينَ يَتَّبِعُونَ ٱلرَّسُولَ ٱلنَّبِيَّ ٱلۡأُمِّيَّ ٱلَّذِي يَجِدُونَهُۥ مَكۡتُوبًا عِندَهُمۡ فِي ٱلتَّوۡرَىٰةِ وَٱلۡإِنجِيلِ يَأۡمُرُهُم بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَيَنۡهَىٰهُمۡ عَنِ ٱلۡمُنكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ ٱلطَّيِّبَٰتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيۡهِمُ ٱلۡخَبَٰٓئِثَ وَيَضَعُ عَنۡهُمۡ إِصۡرَهُمۡ وَٱلۡأَغۡلَٰلَ ٱلَّتِي كَانَتۡ عَلَيۡهِمۡۚ فَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِهِۦ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَٱتَّبَعُواْ ٱلنُّورَ ٱلَّذِيٓ أُنزِلَ مَعَهُۥٓ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ﴾ މާނައީ: "އެއީ އެއުރެންގެ ގާތުގައިވާ ތައުރާތާއި، އިންޖީލުގައި ލިޔެވިގެންވާތީ، އެއުރެންނަށް ފެންނަ އުއްމިއްޔަ ނަބިއްޔާ ކަމުގައިވާ ރަސޫލާއަށް ތަބަޢަވާ މީހުންނެވެ. އެކަލޭގެފާނު އެއުރެންނަށް ހެޔޮކަންތަކަށް އަމުރުކުރައްވައި، ނުބައިކަންތައް ނަހީކުރައްވަތެވެ. އަދި އެއުރެންނަށް ރަނގަޅު ތަކެތި ޙަލާލުކުރައްވައި، އެއުރެންގެ މައްޗަށް ނުބައިވެގެންވާ ތަކެތި ޙަރާމްކުރައްވަތެވެ. އަދި އެއުރެންގެ ބުރަތަކާއި، އެއުރެންގެ މައްޗަށްވި ކަސްތޮޅުތައް، އެއުރެންގެ ކިބައިން ނެތިކުރައްވައެވެ. ފަހެ، އެކަލޭގެފާނަށް އީމާންވެ، އެކަލޭގެފާނު މާތްކޮށް ޤަދަރުކޮށް، އެކަލޭގެފާނަށް ނަޞްރުދީ، އަދި އެކަލޭގެފާނާ އެކުގައި ބާވައިލެއްވުނު ނޫރަށް ތަބަޢަވި މީހުން، އެބައިމީހުންނީ ހަމަ ދިންނަވާނޭ މީހުންނެވެ." [އަލްއަޢުރާފު: 157]

އަދި އިސްލާމްދީނުގެ ޝަރީޢަތަކީ އިސްވެދިޔަ ކޮންމެ ޝަރީޢަތެއް މަންސޫޚަކުރާ ޝަރީޢަތެކެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَأَنزَلۡنَآ إِلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ بِٱلۡحَقِّ مُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ وَمُهَيۡمِنًا عَلَيۡهِۖ فَٱحۡكُم بَيۡنَهُم بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُۖ وَلَا تَتَّبِعۡ أَهۡوَآءَهُمۡ عَمَّا جَآءَكَ مِنَ ٱلۡحَقِّۚ لِكُلّٖ جَعَلۡنَا مِنكُمۡ شِرۡعَةٗ وَمِنۡهَاجٗاۚ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ لَجَعَلَكُمۡ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗ وَلَٰكِن لِّيَبۡلُوَكُمۡ فِي مَآ ءَاتَىٰكُمۡۖ فَٱسۡتَبِقُواْ ٱلۡخَيۡرَٰتِۚ إِلَى ٱللَّهِ مَرۡجِعُكُمۡ جَمِيعٗا فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ فِيهِ تَخۡتَلِفُونَ ﴾ މާނައީ: "އަދި ތިމަންއިލާހު ޙައްޤު ގޮތުގައި ކަލޭގެފާނަށް ފޮތް ބާވައިލެއްވީމެވެ. އޭގެ ކުރިން ބާވައިލެއްވި ފޮތްތަކުގައިވާ ތަކެތި ތެދުކުރަނިވި ގޮތުގައެވެ. އަދި އެ ފޮތްތަކުގެ މައްޗަށް ހެކިވަނިވި ބާރުހިންގަނިވި ފޮތެއް ކަމުގައެވެ. ފަހެ، ކަލޭގެފާނު އެއުރެންގެ މެދުގައި ﷲ ބާވައިލެއްވި ގޮތަށް ޙުކުމް ކުރައްވާށެވެ. އަދި ކަލޭގެފާނުގެ އަރިހަށް އައިސްފައިވާ ޙައްޤު ދޫކޮށްލައްވައި، އެއުރެންގެ އަމިއްލަ އެދުންތަކަށް ކަލޭގެފާނު ތަބާވެވަޑައިނުގަންނަވާށެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ކޮންމެ ބަޔަކަށްމެ ތިމަންއިލާހު ޝަރީޢަތަކާއި، މަންހަޖެއް ލެއްވީމެވެ. އަދި ﷲ އިރާދަކުރެއްވިނަމަ، ތިޔަބައިމީހުން އެއް އުއްމަތެއް ކަމުގައި ލެއްވީސްކަން ކަށަވަރެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވި ކަންތައްތަކާމެދު، ތިޔަބައިމީހުން އިމްތިޙާނު ކުރެއްވުމަށްޓަކައެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ހެޔޮކަންތައްތައް ކުރުމަށް އަވަސްވެގަންނާށެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އެންމެން އެނބުރި ދިއުންއޮތީ ﷲ ގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން އެކަމެއްގައި ޚިލާފުވަމުން އައި ކަންތައްތަކުގެ ޚަބަރު، އެއިލާހު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވާނެއެވެ." [އަލްމާއިދާ: 48]. ފަހެ، ޝަރީޢަތް އެކުލެވިގެންވާ ކީރިތި ޤުރްއާން އައިސްފައިވަނީ، އޭގެ ކުރީގެ އިލާހީ ފޮތްތައް ތެދުކޮށް، އެފޮތްތަކުގެ މައްޗަށް ޙުކުމްކޮށް، އަދި އެ ފޮތްތައް މަންސޫޚަކުރާ ފޮތެއްގެ ގޮތުގައެވެ.

27- ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ ގެންނެވި އިސްލާމްދީން ފިޔަވައި އެހެން ދީނެއް ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ ޤަބޫލެއް ނުކުރައްވައެވެ. އިސްލާމްދީން ނޫން އެހެން ދީނެއް ޤަބޫލުކޮށް ބަލައިގަތް މީހާ، ފަހެ އޭނާގެ ކިބައިން އެ ދީން ޤަބޫލުނުކުރެވޭ ހުއްޓެވެ.

މުޙައްމަދު ﷺ ރަސޫލުކަމާއިގެން ފޮނުއްވުމަށްފަހު، އެކަލޭގެފާނު ގެންނެވި އިސްލާމްދީން ފިޔަވައި އެހެން ދީނެއް اﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ ޤަބޫލެއް ނުކުރައްވައެވެ. އިސްލާމްދީން ނޫން އެހެން ދީނެއް އެދޭ މީހަކު އޭނާގެ ކިބައިން އެ ދީނެއް ޤަބޫލުނުކުރެވޭ ހުއްޓެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَمَن يَبۡتَغِ غَيۡرَ ٱلۡإِسۡلَٰمِ دِينٗا فَلَن يُقۡبَلَ مِنۡهُ وَهُوَ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ﴾ މާނައީ: "ދީނެއްގެ ގޮތުގައި އިސްލާމްދީން ނޫން ދީނެއް އެދޭމީހާ (ދަންނައެވެ!) ފަހެ އެމީހާގެ ކިބައިން (އެކަން) ޤަބޫލު ނުކުރައްވާ ހުށްޓެވެ. އަދި އާޚިރަތުގައި އެމީހަކު ވާހުށީ، ގެއްލެނިވެގެންވާ މީހުންގެ ތެރެއިންނެވެ." [އާލް ޢިމްރާން: 85] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ إِنَّ ٱلدِّينَ عِندَ ٱللَّهِ ٱلۡإِسۡلَٰمُۗ وَمَا ٱخۡتَلَفَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ إِلَّا مِنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَهُمُ ٱلۡعِلۡمُ بَغۡيَۢا بَيۡنَهُمۡۗ وَمَن يَكۡفُرۡ بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ فَإِنَّ ٱللَّهَ سَرِيعُ ٱلۡحِسَابِ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުގައި (ޤަބޫލުވެވިގެންވާ) ދީނަކީ އިސްލާމްދީނެވެ. އަދި ފޮތް ދެއްވުނު މީހުން (ޙައްޤު ގޮތް ބަޔާންކޮށްދެނިވި) ޢިލްމު ލިބުމަށް ފަހުގައި މެނުވީ އެބައިމީހުން ޚިލާފުވެ ނުގަނެއެވެ. އެއީ އެބައިމީހުންގެ މެދުގައިވާ ޙަސަދަވެރިކަމުގެ ސަބަބުންނެވެ. ﷲ ގެ އާޔަތްތަކަށް ކާފަރުވާ މީހުން (ދަންނައެވެ!) ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ، ޙިސާބުބެއްލެވުން އަވަސްވެވޮޑިގެންވާ އިލާހެވެ." [އާލް ޢިމްރާނު: 19] އަދި މި އިސްލާމްދީނަކީ އިބްރާހީމް އަލް-ޚަލީލް عليه السلام ގެ މިއްލަތެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَمَن يَرۡغَبُ عَن مِّلَّةِ إِبۡرَٰهِـۧمَ إِلَّا مَن سَفِهَ نَفۡسَهُۥۚ وَلَقَدِ ٱصۡطَفَيۡنَٰهُ فِي ٱلدُّنۡيَاۖ وَإِنَّهُۥ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ لَمِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ﴾ މާނައީ: "އަދި އަމިއްލަ ނަފްސު ޖާހިލުކޮށް، މޮޔަކޮށްލި މީހަކު މެނުވީ، އިބްރާހީމްގެފާނުގެ މިއްލަތަށް (ދީނަށް) ފުރަގަސްދީ ނުރުހުންތެރިވާނީ ކާކު ހެއްޔެވެ؟ ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު ދުނިޔެ މަތީ އެކަލޭގެފާނު ޚިޔާރުކުރައްވާ ހޮއްވެވީމެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނީ އާޚިރަތުގައި ޞާލިޙުންގެ ތެރެއިންވާ ބޭކަލަކުކަން ކަށަވަރެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 130] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَمَنۡ أَحۡسَنُ دِينٗا مِّمَّنۡ أَسۡلَمَ وَجۡهَهُۥ لِلَّهِ وَهُوَ مُحۡسِنٞ وَٱتَّبَعَ مِلَّةَ إِبۡرَٰهِيمَ حَنِيفٗاۗ وَٱتَّخَذَ ٱللَّهُ إِبۡرَٰهِيمَ خَلِيلٗا﴾ މާނައީ: "އިޙުސާންތެރިވާ ޙާލު، އެމީހެއްގެ މޫނު ﷲ އަށް ކިޔަމަންކޮށް އަދި ބާޠިލު މަގުން އެއްކިބާވެ، ޙައްޤުގެ މަގަށް ތަބަޢަވެގެންވާގޮތުގައި އިބްރާހީމުގެފާނުގެ މިއްލަތަށް ތަބަޢަވި މީހަކަށް ވުރެ، ދީނުގެ ގޮތުން ހެޔޮކަން ބޮޑީ ކާކު ހެއްޔެވެ! އަދި ﷲ އިބްރާހީމުގެފާނު ގާތް އެކުވެރިއެއްގެ ގޮތުގައި ނެންގެވިއެވެ." [އައްނިސާއު: 125] އަދި ﷲ ތަޢާލާ ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ އަށް އަމުރުކުރެއްވީ މިހެން ބުނުމަށެވެ: ﴿قُلۡ إِنَّنِي هَدَىٰنِي رَبِّيٓ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ دِينٗا قِيَمٗا مِّلَّةَ إِبۡرَٰهِيمَ حَنِيفٗاۚ وَمَا كَانَ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ﴾ މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ރައްބު، ސީދާވެގެންވާ ތެދުމަގަކަށް ތިމަންކަލޭގެފާނަށް މަގުދައްކަވައިފިއެވެ. އެއީ ސީދާވެގެންވާ ދީނެވެ. ބާޠިލު މަގުން އެއްކިބާވެ، ޙައްޤުގެ މަގަށް ތަބަޢަވެގެންވާ އިބްރާހީމުގެފާނުގެ މިއްލަތެވެ. އަދި ޝަރީކު ކުރާ މީހުންގެ ތެރެއިން އެކަލޭގެފާނު ނުވެއެވެ." [އަލްއަންޢާމު:161]

28- ކީރިތި ޤުރުއާނަކީ ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ ގެ މައްޗަށް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީއިން ބާވައިލެއްވި ފޮތެވެ. އަދި އެއީ ޢާލަމުތަކުގެ ވެރި ރައްބުގެ ބަސްފުޅެވެ. އެފަދަ ފޮތެއް ނުވަތަ އެއާ އެއްފަދަ ސޫރަތެއްގެ މިންވަރުވިޔަސް އުފައްދައިގެން ގެނައުމަށް الله އިންސާނުންނަށާއި ޖިންނީންނަށް ގޮންޖެއްސެވިއެވެ. އެ ގޮންޖެހުން މިއަދާ ހަމައަށްވެސް އެބައޮތެވެ. ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި އެތައް މިލިއަން ބަޔަކަށް އޮޅުން ބޮޅުން ބޮޑުވާ މުހިއްމު އެތައް ސުވާލަކަށް ޖަވާބު ދީފައިވެއެވެ. އަދި ކީރިތި ޤުރުއާން މިއަދާ ހަމައަށްވެސް ވަނީ ރައްކާކުރެވިފައިއެވެ. އެއީ އެ ޤުރުއާން ބާވައިލެއްވުނު ޢަރަބި ބަހުންނެވެ. އެއިން އެންމެ އަކުރެއްވެސް އުނިވެފައި ނެތެވެ. އެ ފޮތްވަނީ ޗާޕުކޮށް ޝާއިޢު ކުރެވިފައިއެވެ. އެއީ އެ ފޮތް ކިޔުން ނުވަތަ އެ ފޮތުގެ މާނަތަކުގެ ތަރުޖަމާއެއް ކިޔުމަށް ޙައްޤުކަން ބޮޑު، މަތިވެރި އިޢުޖާޒީ ފޮތެކެވެ. އެފަދައިންމެ ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ ގެ ސުންނަތާއި، އެކަލޭގެފާނުގެ އުނގަންނަވައިދެއްވުންތަކާއި، އެކަލޭގެފާނުގެ ސިޔަރަތުވެސް ރައްކާތެރިކުރެވި، އަދި އިތުބާރުހުރި ރާވީންގެ ސިލްސިލާއަކުން ނަޤުލުކުރެވިގެން އައިސްފައިވެއެވެ. އަދި ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ ވާހަކަދެއްކެވި ބަސްކަމުގައިވާ ޢަރަބި ބަހުން އެ ސުންނަތް ޗާޕުކުރެވި، އަދި އެތަކެއް ބަސްތަކަށް ތަރުޖަމާވެސް ކުރެވިފައިވެއެވެ. ކީރިތި ޤުރުއާނާއި ރަސޫލާ ﷺ ގެ ސުންނަތަކީ އިސްލާމީ ޙުކުމްތަކާއި ޝަރުޢުތަކުގެ ހަމައެކަނި މަޞްދަރެވެ. ފަހެ އިސްލާމްދީނަކީ އެ ދީނަށް ނިސްބަތްވެގެން ތިބި މީހުންގެ ޢަމަލުތަކުން ނެގިގެންވާނޭ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. އެކަމަކު އެ ދީން ނެގޭނެކަން ކަށަވަރީ އިލާހީ ވަޙީކަމުގައިވާ: މަތިވެރި ޤުރްއާނާއި ނަބަވީ ސުންނަތުންނެވެ.

ކީރިތި ޤުރުއާނަކީ، ﷲ ތަޢާލާ، ޢަރަބި ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ ގެ މައްޗަށް ޢަރަބި ބަހުން ވަޙީގެ ގޮތުގައި ބާވާލެއްވި އެކަލާނގެ ފޮތެވެ. އަދި އެއީ ޢާލަމްތަކުގެ ވެރި ރައްބުގެ ބަސްފުޅުވެސްމެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿ وَإِنَّهُۥ لَتَنزِيلُ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ ﴿192﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން އެ ޤުރްއާނަކީ، ޢާލަމްތަކުގެ ވެރި ރައްބު ބާވައިލެއްވި ފޮތެއްކަން ކަށަވަރެވެ." نَزَلَ بِهِ ٱلرُّوحُ ٱلۡأَمِينُ ﴿193﴾ މާނައީ: "އެ ޤުރްއާނާގެން ފައިބައިވަޑައިގަތީ އައްރޫޙުލް އަމީން (ޖިބްރީލުގެފާނެވެ.)" عَلَىٰ قَلۡبِكَ لِتَكُونَ مِنَ ٱلۡمُنذِرِينَ ﴿194﴾ މާނައީ: "އެއީ ކަލޭގެފާނުގެ ހިތްޕުޅުގެ މައްޗަށެވެ. އެއީ (މީސްތަކުންނަށް) އިންޒާރުކުރައްވާ ބޭކަލުންގެ ތެރެއިން ކަލޭގެފާނު ވެވަޑައިގަތުމަށެވެ." بِلِسَانٍ عَرَبِيّٖ مُّبِينٖ ﴿195﴾ މާނައީ: "ބަޔާން ވެގެންވާ ޢަރަބި ބަހުންނެވެ." [އައްޝުޢަރާއު: 192 - 195] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَإِنَّكَ لَتُلَقَّى ٱلۡقُرۡءَانَ مِن لَّدُنۡ حَكِيمٍ عَلِيمٍ ﴾ މާނައީ: "އަދި ހަމަކަށަވަރުން، ކަލޭގެފާނަށް ޤުރްއާން އުނގަންނަވައިދެއްވެނީ، ޙިކްމަތްވަންތަ، އެންމެހާ ކަންކަން ދެނެވޮޑިގެންވާ ފަރާތެއްގެ ޙަޟްރަތުންނެވެ." [އައްނަމްލު: 6] އަދި މި ޤުރްއާނަކީ، ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުން ބާވައިލެއްވި ފޮތެކެވެ. އަދި އޭގެ ކުރީގެ އިލާހީ ފޮތްތައް ތެދުކުރާ ފޮތެކެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿وَمَا كَانَ هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانُ أَن يُفۡتَرَىٰ مِن دُونِ ٱللَّهِ وَلَٰكِن تَصۡدِيقَ ٱلَّذِي بَيۡنَ يَدَيۡهِ وَتَفۡصِيلَ ٱلۡكِتَٰبِ لَا رَيۡبَ فِيهِ مِن رَّبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾ މާނައީ: "އަދި މި ޤުރްއާނަކީ، ﷲ ފިޔަވައި (އެހެންފަރާތަކުން) ހަދައިގެން އުފެއްދޭނެ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، އެ ފޮތްވަނީ އޭގެ ކުރިން ބާވައިލެއްވި (ފޮތްތައް) ތެދުކުރުމަށް، އަދި ފޮތް ތަފްޞީލުކޮށްދެއްވުމެވެ. އެއާމެދު އެއްވެސް ޝައްކެއް ނެތެވެ. (އެ ފޮތްވަނީ) ޢާލަމްތަކުގެ ވެރިރައްބުގެ ޙަޟްރަތުންެނެވެ." [ޔޫނުސް: 37] އަދި މާތްވެގެންވާ ޤުރްއާނުން، ޔަހޫދީންނާއި ނަޞާރާއިން އެބައިމީހުންގެ ދީނުގައި ޚިލާފުވެފައިވާ ގިނަ މައްސަލަތަކާމެދު ފައިޞަލާކުރައްވަތެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿إِنَّ هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانَ يَقُصُّ عَلَىٰ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ أَكۡثَرَ ٱلَّذِي هُمۡ فِيهِ يَخۡتَلِفُونَ ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، މި ޤުރްއާން، އިސްރާއީލުގެ ދަރިންނަށް، އެބައިމީހުން ޚިލާފުވެއުޅޭ ކަންތަކުގެ ތެރެއިން ގިނަ ކަންތައް ކިޔައިދެއްވަތެވެ." [އައްނަމްލު: 76] އަދި މަތިވެރިވެގެންވާ ޤުރްއާނުގައި، ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާއާއި، އެކަލާނގެ ދީނާއި، އަދި އެކަލާނގެ ޖަޒާއާ ގުޅޭ ޙަޤީޤަތްތައް ދެނެގަތުމުގައި، އެންމެހާ މީސްތަކުންގެ މައްޗަށް ޙުއްޖަތް ޤާއިމުވާފަދަ ދަލީލުތަކާއި ބުރުހާންތައް އެކުލެވިގެންވެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَلَقَدۡ ضَرَبۡنَا لِلنَّاسِ فِي هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانِ مِن كُلِّ مَثَلٖ لَّعَلَّهُمۡ يَتَذَكَّرُونَ﴾ މާނައީ: "އަދި ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު މި ޤުރުއާނުގައި، މީސްތަކުންނަށްޓަކައި ކޮންމެ މިސާލެއް ޖެއްސެވީމެވެ. (އެއީ) އެއުރެން ހަނދުމަކުރުމަށްޓަކައެވެ." [އައްޒުމަރު: 27] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَنَزَّلۡنَا عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ تِبۡيَٰنٗا لِّكُلِّ شَيۡءٖ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٗ وَبُشۡرَىٰ لِلۡمُسۡلِمِينَ﴾ މާނައީ: "އަދި ތިމަންއިލާހު ކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ފޮތް ބާވައިލެއްވީމެވެ. (އެއީ) ކޮންމެކަމެއް ބަޔާންކޮށްދެއްވާ ގޮތުގައެވެ. އަދި މުސްލިމުންނަށް އޮތް ހިދާޔަތެއް ކަމުގައްޔާއި، ރަޙްމަތެއް ކަމުގައްޔާއި، އުފާވެރި ޚަބަރެއް ކަމުގައެވެ." [އައްނަޙްލު: 89].

ކީރިތި ޤުރުއާން، އެތައް މިލިއަން މީހުންގެ ހިތުގައި ޖަވާބު ނުލިބިހުރި ހައިރާންކޮށްލި މުހިންމު އެތައް ސުވާލުތަކަކަށް ޖަވާބުދެއެވެ. ފަހެ، ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި، ﷲ ތަޢާލާ އުޑުތަކާއި ބިން ޚަލްޤުކުރެއްވި ގޮތް ބަޔާންކޮށްދެއްވައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿أَوَلَمۡ يَرَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَنَّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ كَانَتَا رَتۡقٗا فَفَتَقۡنَٰهُمَاۖ وَجَعَلۡنَا مِنَ ٱلۡمَآءِ كُلَّ شَيۡءٍ حَيٍّۚ أَفَلَا يُؤۡمِنُونَ ﴾ މާނައީ: "ކާފަރުވި މީހުންނަށް، ހަމަކަށަވަރުން، އުޑުތަކާއި ބިން ގުޅިލާމެހިފައިވާ އެއްޗެއްކަމުގައި ވީކަން ނުދެކޭހެއްޔެވެ؟ ފަހެ، ތިމަންއިލާހު އެ ދޭތި ވަކިކުރެއްވީމެވެ. އަދި ތިމަންއިލާހު ދިރޭ ހުރިހާ އެއްޗެއް ފެނުން ލެއްވީމެވެ. ފަހެ، އެއުރެން އީމާން ނުވަނީ ހެއްޔެވެ؟" [އަލްއަންބިޔާއު: 30] އަދި ﷲ އިންސާނާ ހެއްދެވި ގޮތްވެސް ބަޔާންކުރެއްވިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِن كُنتُمۡ فِي رَيۡبٖ مِّنَ ٱلۡبَعۡثِ فَإِنَّا خَلَقۡنَٰكُم مِّن تُرَابٖ ثُمَّ مِن نُّطۡفَةٖ ثُمَّ مِنۡ عَلَقَةٖ ثُمَّ مِن مُّضۡغَةٖ مُّخَلَّقَةٖ وَغَيۡرِ مُخَلَّقَةٖ لِّنُبَيِّنَ لَكُمۡۚ وَنُقِرُّ فِي ٱلۡأَرۡحَامِ مَا نَشَآءُ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗى ثُمَّ نُخۡرِجُكُمۡ طِفۡلٗا ثُمَّ لِتَبۡلُغُوٓاْ أَشُدَّكُمۡۖ وَمِنكُم مَّن يُتَوَفَّىٰ وَمِنكُم مَّن يُرَدُّ إِلَىٰٓ أَرۡذَلِ ٱلۡعُمُرِ لِكَيۡلَا يَعۡلَمَ مِنۢ بَعۡدِ عِلۡمٖ شَيۡـٔٗاۚ وَتَرَى ٱلۡأَرۡضَ هَامِدَةٗ فَإِذَآ أَنزَلۡنَا عَلَيۡهَا ٱلۡمَآءَ ٱهۡتَزَّتۡ وَرَبَتۡ وَأَنۢبَتَتۡ مِن كُلِّ زَوۡجِۭ بَهِيجٖ ﴾ މާނައީ: "އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން އަލުން ދިރުއްވުމާމެދު ޝައްކެއްގައި ވަނީނަމަ، (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންއިލާހު ތިޔަބައިމީހުން ހެއްދެވީ ވެލިންނެވެ. ދެން މަނިތިއްކަކުންނެވެ. ދެން ގަނޑުލޭކޮޅަކުންނެވެ. ދެން (އިންސާނާގެ) ސިފަ ފާޅުވެގެންވާ، އަދި ސިފަ ފާޅުނުވާ މަސްކޮޅަކުންނެވެ. (އެއީ) ތިމަންއިލާހު ތިޔަބައިމީހުންނަށް (ތިމަންއިލާހުގެ ކުޅަދުންވަންތަކަން) ބަޔާން ކޮށްދެއްވުމަށްޓަކައެވެ. އަދި ތިމަންއިލާހު އިރާދަކުރައްވާ އެއްޗެއް، ކަނޑައެޅިގެންވާ މުއްދަތަކަށް ރަޙިމްތަކުގައި ޤަރާރުކުރައްވަމެވެ. ދެން، ތިމަންއިލާހު ތިޔަބައިމީހުން، ޅަކުއްޖެއްގެ ގޮތުގައި (ދުނިޔެއަށް) ނެރުއްވަމެވެ. ދެން (ތިޔަބައިމީހުން ބޮޑުވެ) ފުރާފުރިހަމަވުމަށް ދާނދެނެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން މަރުވާ މީހުންވެސް ވެއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން، ޢުމުރުގެ އެންމެ ދެރަ ދަރަޖައަށް ރައްދުކުރެވޭ މީހުންވެސް ވެއެވެ. (އެއީ) އޭނާއަށް އެއްޗެއް އެނގުމަށްފަހު، އެއްވެސް އެއްޗެއް ނޭނގޭ ޙާލަތަށް ދިޔުމަށްޓަކައެވެ. އަދި ބިންގަނޑު މަރުވެފައިވާތީ ތިބާ ދެކެމުއެވެ. ފަހެ، ތިމަންއިލާހު އެ ބިމުގެ މައްޗަށް ވާރޭ ވެއްސަވައިފި ހިނދު، އެ ބިމަށް ދިރުންލިބި ތެޅިގަނެ، އަދި ފޯދި ބޮޑުވެއެވެ. އަދި ހިތްގައިމު ރީތި ކޮންމެ ބާވަތަކުން ޖޯޑުޖޯޑަށް ގަސް ފަޅުވަތެވެ." [އަލްޙައްޖު: 5]. އަދި އޭނާގެ ނިމުމާއި، މި ޙަޔާތަށްފަހު ހެޔޮކޮށް އުޅޭ މީހާއާއި ނުބައިކޮށް އުޅޭ މީހާގެ ޖަޒާއަކީ ކޮބައި ހެއްޔެވެ؟ އަދި މި މައްސަލައިގެ ދަލީލުތައް (20) ވަނަ ޕެރެގްރާފުގައި ވަނީ އިސްވެ ގޮސްފައެވެ. އަދި މި ވުޖޫދަކީ އިއްތިފާޤަކުން އައި އެއްޗެއް ހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ ޝަރަފުވެރި މަޤްޞަދަކަށްޓަކައި ވުޖޫދުކުރެވިފައިވާ އެއްޗެއް ހެއްޔެވެ؟ (މިފަދަ ސުވާލުތަކުގެ ޖަވާބު ޤުރްއާނުން ލިބެއެވެ.) ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ أَوَلَمۡ يَنظُرُواْ فِي مَلَكُوتِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا خَلَقَ ٱللَّهُ مِن شَيۡءٖ وَأَنۡ عَسَىٰٓ أَن يَكُونَ قَدِ ٱقۡتَرَبَ أَجَلُهُمۡۖ فَبِأَيِّ حَدِيثِۭ بَعۡدَهُۥ يُؤۡمِنُونَ﴾ މާނައީ: "އުޑުތަކާއި، ބިމުގެ ރަސްކަމާއި، ﷲ ޚަލްޤުކުރައްވާފައިވާހާ ތަކެއްޗާއި، އަދި އެއުރެންގެ އަޖަލު ގާތްވެފައިވުން އެކަށީގެންވާކަމާމެދު، އެއުރެން ވިސްނައި ފިކުރުކޮށް ނުބަލަނީ ހެއްޔެވެ؟ ފަހެ، އެއަށްފަހު (އެބަހީ: ޤުރުއާނަށްފަހު) އެއުރެން އީމާންވާނީ ދެން ކޮން ބަސްފުޅަކަށް ހެއްޔެވެ؟" [އަލްއަޢުރާފު: 185] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ أَفَحَسِبۡتُمۡ أَنَّمَا خَلَقۡنَٰكُمۡ عَبَثٗا وَأَنَّكُمۡ إِلَيۡنَا لَا تُرۡجَعُونَ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން ތިމަން އިލާހު، ތިޔަބައިމީހުން ޚަލްޤު ކުރައްވާ ހެއްދެވީ، ބޭކާރުގޮތުގައި، ކުޅިވަރަށްކަމަށާއި، ތިޔަބައިމީހުން ތިމަން އިލާހުގެ ޙަޟްރަތަށް އެނބުރި ރުޖޫޢަ ނުކުރެވޭނެކަމަށް، ތިޔަބައިމީހުން އަޅެ ފަހެ ހީކުޅައީހެއްޔެވެ؟" [އަލް-މުއުމިނޫން: 115].

އަދި ކީރިތި ޤުރުއާން ވަނީ، އެފޮތް ބާވައިލެއްވުނު ބަހުން މިއަދާ ހަމައަށް ރައްކާކުރެއްވިގެންނެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿إِنَّا نَحۡنُ نَزَّلۡنَا ٱلذِّكۡرَ وَإِنَّا لَهُۥ لَحَٰفِظُونَ ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، ޤުރްއާން ބާވައިލެއްވީ، ތިމަންއިލާހެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު، އެޤުރްއާން ރައްކާތެރި ކުރައްވާހުށީމެވެ." [އަލްޙިޖްރު: 9]. އެއިން އަކުރެއްވެސް އުނިވެފައެއް ނުވެއެވެ. އަދި އޭގައި ފުށުއެރުމެއް، ނުވަތަ އުނިކަމެއް، ނުވަތަ ބަދަލެއް ވުމަކީ މުސްތަޙީލުކަމެކެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ ٱلۡقُرۡءَانَۚ وَلَوۡ كَانَ مِنۡ عِندِ غَيۡرِ ٱللَّهِ لَوَجَدُواْ فِيهِ ٱخۡتِلَٰفٗا كَثِيرٗا﴾ މާނައީ: "ފަހެ ޤުރްއާނާމެދު އެބައިމީހުން ވިސްނައި ފިކުރު ނުކުރަނީ ހެއްޔެވެ! އެ ޤުރްއާނަކީ، ﷲ ނޫން އެހެން ފަރާތަކުން އައި އެއްޗެއް ކަމުގައިވީނަމަ، ގިނަވެގެންވާ ޚިލާފުތަކެއް އެބައިމީހުންނަށް އެއިން ފެނުނީހެވެ." [އައްނިސާއު: 82] އަދި އެ ފޮތްވަނީ ޗާޕުކޮށް ޝާއިޢުކުރެވިފައެވެ. އަދި އެއީ އެ ފޮތް ކިޔުމަށް، ނުވަތަ އެ އަޑުއެހުމަށް، ނުވަތަ އެ ފޮތުގެ މާނަތަކުގެ ތަރުޖަމާއެއް ކިޔުމަށް ޙައްޤުކަން ބޮޑު، މަތިވެރި އިޢުޖާޒީ ފޮތެކެވެ. އެފަދައިންމެ ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ ގެ ސުންނަތާއި، އެކަލޭގެފާނުގެ ތަޢުލީމުތަކާއި، އެކަލޭގެފާނުގެ ސިޔަރަތުވެސް ރައްކާތެރިކުރެވި، އަދި އިތުބާރުހުރި ރާވީންގެ ސިލްސިލާއަކުން ނަޤުލުކޮށް އައިސްފައިވެއެވެ. އަދި ރަސޫލާ ﷺ ވާހަކަދެއްކެވި ބަސްކަމުގައިވާ ޢަރަބި ބަހުން އެ ސުންނަތް ޗާޕުކުރެވި، އަދި އެތަކެއް ބަސްތަކަށް ތަރުޖަމާވެސް ކުރެވިފައިވެއެވެ. ކީރިތި ޤުރުއާނާއި ރަސޫލާ ﷺ ގެ ސުންނަތަކީ އިސްލާމީ ޙުކުމްތަކާއި ޝަރުޢުތަކުގެ ހަމައެކަނި މަޞްދަރެވެ. ފަހެ އިސްލާމްދީނަކީ އެ ދީނަށް ނިސްބަތްވެގެން ތިބި މީހުންގެ ޢަމަލުތަކުން ނެގިގެންވާނޭ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. އެކަމަކު އެ ދީން ނެގޭނެކަން ކަށަވަރީ މަޢުޞޫމްވެގެންވާ އިލާހީ ވަޙީކަމުގައިވާ: މަތިވެރި ޤުރްއާނާއި ނަބަވީ ސުންނަތުންނެވެ. ޤުރުއާނާމެދު ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِٱلذِّكۡرِ لَمَّا جَآءَهُمۡۖ وَإِنَّهُۥ لَكِتَٰبٌ عَزِيزٞ - لَّا يَأۡتِيهِ ٱلۡبَٰطِلُ مِنۢ بَيۡنِ يَدَيۡهِ وَلَا مِنۡ خَلۡفِهِۦۖ تَنزِيلٞ مِّنۡ حَكِيمٍ حَمِيدٖ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، އެ ޛިކުރު (އެބަހީ: ކީރިތި ޤުރުއާން) އެބައިމީހުންނާ ހަމައަށް އައި ހިނދު، އެއަށް ކާފަރުވި މީހުންނެވެ. (އެ މީހުންނަށް ޢަޛާބު ހުއްޓެވެ.) އަދި ހަމަކަށަވަރުން، އެއީ ޢިއްޒަތްތެރި ފޮތެކެވެ. އެ ފޮތުގެ ކުރިމަތިންވެސް، އަދި އެ ފޮތުގެ ފަހަތުންވެސް އެއްވެސް ބާޠިލުކަމެއް ނާންނާނެތެވެ. (އެއީ) ޙަކީމްވަންތަ، ޙަމްދު ލިބިވޮޑިގެންވާ ކަލެއްގެ ޙަޟްރަތުންވާ ބާވައިލެއްވުމެކެވެ." [ފުއްޞިލަތު: 41 - 42] އަދި ނަބަވީ ސުންނަތާމެދު، އަދި އެއީ ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުން ވާ ވަޙީއެއް ކަމުގައި ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَمَآ ءَاتَىٰكُمُ ٱلرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَىٰكُمۡ عَنۡهُ فَٱنتَهُواْۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۖ إِنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ﴾ މާނައީ: "އަދި ރަސޫލާ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ގެނެސްދެއްވި ކޮންމެ އެއްޗެއްގައި، ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން ހިފާށެވެ! އަދި އެކަލޭގެފާނު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނަހީކުރެއްވި ކޮންމެ ކަމަކުން، ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން ދުރުވެގަންނާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުން ﷲ އަށް ތަޤުވާވެރިވާށެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ ޢުޤޫބާތް ގަދަފަދަވެގެންވާ އިލާހެވެ." [އަލްޙަޝްރު: 7]

29- އިސްލާމްދީން އަމުރުކުރަނީ މައިންބަފައިންނަށް ހެޔޮކޮށްހިތާ އިޙްސާންތެރިވުމަށެވެ. އެއީ އެ ދެމީހުން މުސްލިމުން ކަމުގައި ނުވިޔަސްމެއެވެ. އަދި ދަރިންނާމެދު ހެޔޮކޮށް ކަންތައްކުރުމަށްވެސް ވަޞިއްޔަތް ކުރެއްްވިއެވެ.

އިސްލާމްދީން މައިންބަފައިންނަށް އިޙްސާންތެރިވުމަށް އަމުރުކުރެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަހީކުރެއްވިއެވެ: ﴿۞ وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعۡبُدُوٓاْ إِلَّآ إِيَّاهُ وَبِٱلۡوَٰلِدَيۡنِ إِحۡسَٰنًاۚ إِمَّا يَبۡلُغَنَّ عِندَكَ ٱلۡكِبَرَ أَحَدُهُمَآ أَوۡ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُل لَّهُمَآ أُفّٖ وَلَا تَنۡهَرۡهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوۡلٗا كَرِيمٗا ﴾ މާނައީ: "ﷲ އަށް މެނުވީ، ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަން ނުކުޅައުމަށާއި، މައިންބަފައިންނަށް ހެޔޮކޮށް ހިތުމަށް، ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރައްބު ކަނޑައަޅުއްވައި އެންގެވިއެވެ. އެ ދެ މީހުންކުރެ އެކަކު، ނުވަތަ އެ ދެމީހުން ތިބާގެ ގާތުގައި ތިބެ، މުސްކުޅިކަމާ ހަމަޔަށް ފޯރައްޖެނަމަ، އެދެމީހުންނަށް އުއްފުވެސް ނުބުނާށެވެ! އަދި އެ ދެމީހުންނަށް، އަޑުލައި ނުހަދާށެވެ! އަދި މާތް ބަހަކުން އެ ދެމީހުންނަށް ބަސްބުނާށެވެ." [އަލްއިސްރާއު: 23] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَوَصَّيۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ بِوَٰلِدَيۡهِ حَمَلَتۡهُ أُمُّهُۥ وَهۡنًا عَلَىٰ وَهۡنٖ وَفِصَٰلُهُۥ فِي عَامَيۡنِ أَنِ ٱشۡكُرۡ لِي وَلِوَٰلِدَيۡكَ إِلَيَّ ٱلۡمَصِيرُ ﴾ މާނައީ: ”އަދި ތިމަން އިލާހު، އިންސާނާއަށް އޭނާގެ މައިންބަފައިންނާމެދު (ހެޔޮކޮށް ހިތުމަށް) ވަސިއްޔަތްކުރެއްވީމެވެ. ބަލިކަށިކަމުގެ މަތިން ބަލިކަށިކަމާ އެކު، އޭނާގެ މަންމަ، އޭނާ ބަނޑުގައި އުފުލިއެވެ. އަދި އޭނާ ކިރުތުނބުން ވީއްލުންވަނީ ދެ އަހަރުގައެވެ. ތިމަން އިލާހަށާއި ތިބާގެ މައިންބަފައިންނަށް ޝުކުރުކުރާށެވެ. އެނބުރިދިޔުން ވަނީ، ތިމަން އިލާހުގެ ޙަޟްރަތަށެވެ.“ [ލުޤްމާނު: 14] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَوَصَّيۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ بِوَٰلِدَيۡهِ إِحۡسَٰنًاۖ حَمَلَتۡهُ أُمُّهُۥ كُرۡهٗا وَوَضَعَتۡهُ كُرۡهٗاۖ وَحَمۡلُهُۥ وَفِصَٰلُهُۥ ثَلَٰثُونَ شَهۡرًاۚ حَتَّىٰٓ إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُۥ وَبَلَغَ أَرۡبَعِينَ سَنَةٗ قَالَ رَبِّ أَوۡزِعۡنِيٓ أَنۡ أَشۡكُرَ نِعۡمَتَكَ ٱلَّتِيٓ أَنۡعَمۡتَ عَلَيَّ وَعَلَىٰ وَٰلِدَيَّ وَأَنۡ أَعۡمَلَ صَٰلِحٗا تَرۡضَىٰهُ وَأَصۡلِحۡ لِي فِي ذُرِّيَّتِيٓۖ إِنِّي تُبۡتُ إِلَيۡكَ وَإِنِّي مِنَ ٱلۡمُسۡلِمِينَ ﴾ މާނައީ: "ތިމަންއިލާހު އިންސާނާއަށް އޭނާގެ މައިންބަފައިންނަށް ހެޔޮކޮށް ހިތުމަށް ވަޞިއްޔަތްކުރެއްވީމެވެ. އޭނާގެ މަންމަ އުނދަގުލާއެކު އޭނާ ބަނޑުގައި އުފުލިއެވެ. އަދި އުނދަގުލާއެކު އޭނާ ވިހެއެވެ. އަދި އޭނާ ބަނޑުގައި އުފުލުމާއި، ކިރުތުނބުން ވީއްލުމުގެ މުއްދަތަކީ ތިރީސް މަސްދުވަހެވެ. އޭނާ ފުރާފުރިހަމަވެ، ސާޅީސް އަހަރަށް އެޅޭ ހިނދު، އޭނާ ދަންނަވައެވެ: އަޅުގެ ވެރިރައްބެވެ! އިބައިލާހު، އަޅާގެ މައްޗަށާއި، އަޅާގެ މައިންބަފައިންގެ މައްޗަށް ދެއްވި ނިޢުމަތަށް ޝުކުރުކުރުމަށާއި، އަދި އިބައިލާހު ރުހިވޮޑިގެންވާ ޞާލިޙު ޢަމަލުކުރުމަށް، އަޅާއަށް ހެޔޮ ތައުފީޤު ދެއްވާނދޭވެ. އަދި އަޅުގެ ދަރިފަސްކޮޅު، އަޅާއަށްޓަކައި އިޞްލާޙުކޮށްދެއްވާނދޭވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އަޅު އިބައިލާހުގެ ޙަޟްރަތަށް ތައުބާވެއްޖައީމެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، އަޅުވަނީ މުސްލިމުންގެ ތެރެއިންނެވެ." [އަލްއަޙްޤާފް: 15] އަބޫ ހުރައިރާ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވެއެވެ. ވިދާޅުވިއެވެ: މީހަކު ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަރިހަށް އައިސް ދެންނެވިއެވެ: "އޭ ﷲ ގެ ރަސޫލާއެވެ. އަހަރެން އެ މީހަކާމެދު އެންމެ ހެޔޮކޮށް ކަންތައްކޮށް އުޅުމަށް އެންމެ ޙައްޤުވެގެންވާ މީހަކީ ކާކުތޯއެވެ؟" އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: ”ތިބާގެ މަންމައެވެ.“ އޭނާ ދެންނެވިއެވެ: ”ދެން ކާކުތޯއެވެ؟“ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: ”ދެން ތިބާގެ މަންމައެވެ.“ އޭނާ ދެންނެވިއެވެ: ”ދެން ކާކުތޯއެވެ؟“ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: ”ދެން ތިބާގެ މަންމައެވެ.“ އޭނާ ދެންނެވިއެވެ: ”ދެން ކާކުތޯއެވެ؟“ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: ”ދެން ތިބާގެ ބައްޕައެވެ.“ ޞަޙީޙު މުސްލިމް.

މައިންބަފައިންނަށް ހެޔޮކޮށްހިތުމަށް ވަޞިއްޔަތްކުރުމުގެ މި އަމުރުފުޅަކީ، އެ ދެމީހުންނީ މުސްލިމުން ކަމުގައިވިޔަސް ނުވަތަ ޣައިރުމުސްލިމުން ކަމުގައިވިޔަސް ހަމަހަމައަށްވާ އަމުރުފުޅެކެވެ. އެގޮތުން އަސްމާ ބިންތު އަބީބަކުރު رضي الله عنهما ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވެއެވެ. އެކަމަނާ ވިދާޅުވިއެވެ: "ޤުރައިޝުން، ނަބިއްޔާ ﷺ އާ ޢަހުދުކޮށްގެން ތިބި މުއްދަތުގައި، އަހަރެންގެ މަންމަ، މަންމަގެ ދަރިފުޅާއެކު އައެވެ. އެއިރު މަންމައަކީ މުޝްރިކެކެވެ. ދެން އަހަރެން ނަބިއްޔާ ﷺ ގެ އަރިހުން ފަތުވާއަކަށް އެދި ދެންނެވީމެވެ: "އަހަރެންގެ މަންމަ އައިސްފިއެވެ. އަދި މަންމަ ހުރީ (އަހަރެންނާ ގާތުގައި ހުންނަން، ނުވަތަ އަޅާލުމަށް، ނުވަތަ ދީނަށް) ޝައުޤުވެރިވެ އެދޭ ޙާލުގައިއެވެ. ދެންފަހެ، އަހަރެން މަންމައާ ގުޅުން ބާއްވަންވީތޯއެވެ؟' ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: «އާނއެކެވެ. ކަމަނާގެ މަންމައާ ގުޅުން ބާއްވާށެވެ.»" ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، އަދި ކިއެއްތަ، ދަރިފުޅު އިސްލާމްދީނުން ކާފަރުކަމަށް ބަދަލުކުރުމަށް މައިންބަފައިން މަސައްކަތްކޮށް ބާރުއަޅައިފިނަމަ؛ މިފަދަ ޙާލަތެއްގައިވެސް އިސްލާމްދީން އޭނާއަށް އަމުރުކުރަނީ އެ ދެމީހުންނަށް ކިޔަމަންނުވުމަށެވެ. އަދި ﷲ އަށް އީމާންވާ މީހެއްގެ ގޮތުގައި ދެމިހުރުމާއެކު، އެ ދެމީހުންނަށް އިޙްސާންތެރިވެ، ހެޔޮގޮތުގައި އެ ދެމީހުންނާއެކު އުޅުމަށެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿ وَإِن جَٰهَدَاكَ عَلَىٰٓ أَن تُشۡرِكَ بِي مَا لَيۡسَ لَكَ بِهِۦ عِلۡمٞ فَلَا تُطِعۡهُمَاۖ وَصَاحِبۡهُمَا فِي ٱلدُّنۡيَا مَعۡرُوفٗاۖ وَٱتَّبِعۡ سَبِيلَ مَنۡ أَنَابَ إِلَيَّۚ ثُمَّ إِلَيَّ مَرۡجِعُكُمۡ فَأُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ﴾ މާނައީ: "އަދި ތިބާއަށް އެކަމާމެދު އެއްވެސް ޢިލްމެއް ލިބިފައިނުވާ އެއްޗެއް ތިމަންއިލާހާ ޝަރީކުކުރުމަށް އެ ދެމީހުން ތިބާލައްވާ ގަދައަޅާއުޅެފިނަމަ؛ ފަހެ، އެ ދެމީހުންނަށް ކިޔަމަން ނުވާށެވެ! އަދި ދުނިޔޭގައި ހެޔޮގޮތުގައި އެ ދެމީހުންނާއެކު އުޅޭށެވެ! އަދި ތިމަންއިލާހަށް ތައުބާ ރުޖޫޢަވާ މީހުންގެ މަގަށް ތަބަޢަވާށެވެ! ދެން ތިޔަބައިމީހުން އެނބުރި ދިޔުންވަނީ ތިމަންއިލާހުގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ކޮށްއުޅުނު ޢަމަލުތަކުގެ ޚަބަރު ތިމަންއިލާހު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވާހުށީމެވެ." [ލުޤްމާނު: 15]

އަދި މުސްލިމަކު އޭނާގެ މުޝްރިކު ގާތްތިމާގެ މީހުންނަށް، ނުވަތަ ގާތްތިމާގެ ނޫން މީހުންނަށް އިޙްސާންތެރިވުން އިސްލާމްދީން މަނަލެއް ނުކުރެއެވެ. އެއީ އެމީހުން އޭނާއާ ހަނގުރާމަވެރި ބަޔަކު ކަމުގައި ނުވާނަމައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿ لَّا يَنۡهَىٰكُمُ ٱللَّهُ عَنِ ٱلَّذِينَ لَمۡ يُقَٰتِلُوكُمۡ فِي ٱلدِّينِ وَلَمۡ يُخۡرِجُوكُم مِّن دِيَٰرِكُمۡ أَن تَبَرُّوهُمۡ وَتُقۡسِطُوٓاْ إِلَيۡهِمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُقۡسِطِينَ ﴾ މާނައީ: "ތިޔަބައިމީހުންގެ ދީން އާހުރެ ތިޔަބައިމީހުންނާ ހަނގުރާމަ ނުކުރާ، އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ގޯތިގެދޮރުން ނެރެނުލާ މީހުންނަށް ހެޔޮކޮށް ހިތައި، އެބައިމީހުންނަށް ޢަދުލުވެރިވުން، ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނަށް މަނައެއް ނުކުރައްވައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ޢަދުލުވެރިވާ މީހުން ދެކެ ﷲ ލޯބިވެވޮޑިގެންވެއެވެ." [އަލްމުމްތަޙިނާ: 8]

އަދި އިސްލާމްދީން ދަރިންގެ ކަންކަން ބެލެހެއްޓުމަށް އަމުރުކުރެއެވެ. އަދި ބައްޕައަށް އިސްލާމްދީން އަމުރުކުރައްވާފައިވާ އެންމެ ބޮޑު ކަމަކީ، އޭނާގެ ދަރިންނަށް އެކުދިންގެ ވެރިރައްބުގެ ޙައްޤުތައް އުނގަންނައިދިނުމެވެ. އެއީ ނަބިއްޔާ ﷺ އެކަލޭގެފާނުގެ ބޮޑުބޭބެގެ ދަރިކަލުން ޢަބްދުﷲ ބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما އަށް ޙަދީޘްކުރެއްވި ފަދައިންނެވެ: «އޭ ކުއްޖާއެވެ! ނުވަތަ އޭ ކޮއެފުޅާއެވެ! ﷲ ތިބާއަށް މަންފާކޮށްދެއްވާނޭފަދަ ބަސްތަކެއް ތިމަންކަލޭގެފާނު ތިބާއަށް ދަސްކޮށްދެއްވަންތޯއެވެ؟» ދެން ތިމަން ދެންނެވީމެވެ: އާދޭހެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ތިބާ ﷲ އަށް (އެކަލާނގެ އަމުރުފުޅުތަކާއި ނަހީތަކަށް) ރައްކާތެރިވާށެވެ. އޭރުން އެކަލާނގެ ތިބާ ރައްކާތެރިކުރައްވާނެއެވެ. ތިބާ ﷲ އަށް ރައްކާތެރިވާށެވެ. އޭރުން ތިބާއަށް ތިބާގެ ކުރިމަތިން އެކަލާނގެ (ރައްކާތެރިކުރެއްވުމާއި ބެލެހެއްޓެވުން) ފެންނާނެތެވެ. ތިބާ ތަނަވަސްކަމުގައި ﷲ ދަންނާށެވެ. އޭރުން ދަތިކަމުގައި އެކަލާނގެ ތިބާ ދެނެވޮޑިގެންވާނެއެވެ. އަދި ތިބާ ކަމަކު ސުވާލުކޮށް އެދޭނަމަ ﷲ ގެ ޙަޟްރަތަށް އެދި ދަންނަވާށެވެ. އަދި ތިބާ އެހީތެރިކަމަށް އެދޭނަމަ ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުން އެހީތެރިކަމަށް އެދޭށެވެ."» ރިވާކުރެއްވީ އަޙްމަދު، ނަމްބަރު 4/287 ގައެވެ.

އަދި މައިންބަފައިން އެ މީހުންގެ ދަރިންނަށް، އެ ދަރިންގެ ދީނާއި ދުނިޔޭގެ ކަންތައްތަކުގައި ފައިދާކުރާނެ ކަންތައްތައް އުނގަންނައިދިނުމަށް ﷲ މައިންބަަފައިންނަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ قُوٓاْ أَنفُسَكُمۡ وَأَهۡلِيكُمۡ نَارٗا وَقُودُهَا ٱلنَّاسُ وَٱلۡحِجَارَةُ عَلَيۡهَا مَلَٰٓئِكَةٌ غِلَاظٞ شِدَادٞ لَّا يَعۡصُونَ ٱللَّهَ مَآ أَمَرَهُمۡ وَيَفۡعَلُونَ مَا يُؤۡمَرُونَ﴾ މާނައީ: "އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ އަމިއްލަ ނަފްސުތަކާއި، ތިޔަބައިމީހުންގެ އަހުލުވެރިން، ނަރަކައިގެ އަލިފާނުން ސަލާމަތްކުރާށެވެ. އޭގެ ދަރަކީ، މީހުންނާއި ހިލައެވެ. އެ ނަރަކައިގެ މައްޗަށް (ބަނޑޭރިންކަމުގައި) ހަރުކަށި، ގަދަފަދަ މަލާއިކަތުން ވެއެވެ. ﷲ، އެ ބޭކަލުންނަށް ކުރައްވާ އަމުރަކަށް އެ ބޭކަލުން ނުއުރެދޭނެތެވެ. އަދި އެ ބޭކަލުންނަށް އަމުރުކުރައްވާ ކަންތައް އެ ބޭކަލުން ކުރައްވާނެއެވެ." [ސޫރަތު އައްތަޙްރީމު: 6] އަދި ޢަލީ رضي الله عنه، ﷲ ތަޢާލާގެ މި ވަޙީބަސްފުޅާ ބެހޭގޮތުން ވިދާޅުވިކަމަށް ރިވާވެގެންވެއެވެ: {قُوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا } މާނައީ: "ތިޔަބައިމީހުންގެ އަމިއްލަ ނަފްސުތަކާއި، ތިޔަބައިމީހުންގެ އަހުލުވެރިން، ނަރަކައިގެ އަލިފާނުން ސަލާމަތްކުރާށެވެ." ވިދާޅުވެއެވެ: "އެ ކުދިން އަދަބުވެރިކުރާށެވެ. އެ ކުދިންނަށް ޢިލްމު އުނގަންނައިދޭށެވެ." އަދި ދަރިފުޅު ނަމާދުގެ މަތީގައި ތަރުބިއްޔަތުވުމަށްޓަކައި، އޭނާއަށް ނަމާދު އުނގަންނައިދިނުމަށް ނަބިއްޔާ ﷺ ބައްޕައަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. އެގޮތުން ނަބިއްޔާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ތިޔަބައިމީހުންގެ ދަރިން ހަތް އަހަރުވުމުން ނަމާދުކުރަން އަމުރު ކުރާށެވެ." ރިވާކުރެއްވީ އަބޫ ދާވޫދެވެ. އަދިވެސް އެކަލޭގެފާނު ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ތިޔަބައިމީހުންކުރެ ކޮންމެ މީހަކީ ބެލެހެއްޓުންތެރިއެކެވެ. އަދި ކޮންމެ މީހަކާވެސް އެމީހަކު ބަލަހައްޓަންޖެހޭ މީހުންނާމެދު ސުވާލުކުރެވޭނެއެވެ. އިމާމު (ވެރިމީހާ) އަކީ ބެލެހެއްޓުންތެރިއެކެވެ. އަދި އޭނާގެ ރައްޔިތުންނާމެދު އޭނާއާ ސުވާލުކުރެވޭނެއެވެ. އަދި ފިރިހެނާއަކީ އޭނާގެ އަހުލުވެރިންގެ ބެލެހެއްޓުންތެރިޔާއެވެ. އަދި އޭނާގެ ރައްޔިތުންނާމެދު އޭނާއާ ސުވާލުކުރެވޭނެއެވެ. އަދި އަންހެނާއަކީ އެކަނބުލޭގެ ފިރިމީހާގެ ގޭގައި ބެލެހެއްޓުންތެރިއެކެވެ. އަދި އެކަނބުލޭގެ ބަލަހައްޓަންޖެހޭ މީހުންނާމެދު އޭނާއާ ސުވާލުކުރެވޭނެއެވެ. އަދި ޚާދިމަކީ އޭނާގެ ސާހިބުމީހާގެ މުދަލުގެ ބެލެހެއްޓުންތެރިއެކެވެ. އަދި އެއާމެދު އޭނާއާ ސުވާލުކުރެވޭނެއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންކުރެ ކޮންމެ މީހަކީވެސް ބެލެހެއްޓުންތެރިއެކެވެ. އަދި އެމީހެއްގެ ރައްޔިތުންނާމެދު ސުވާލުކުރެވޭނެއެވެ." ޞަޙީޙު އިބްނު ޙިއްބާން: 4490.

އިސްލާމްދީން، ބައްޕަ އޭނާގެ ދަރިންނަށާއި ގޭގެ އަހުލުވެރިންނަށް ޚަރަދުކުރުމަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. އަދި މިކަމުގެ ތެރެއިން ބައެއް، ޕެރެގްރާފު ނަންބަރު (18) ގައި އިސްވެ ހިނގައްޖެއެވެ. އަދި ނަބިއްޔާ ﷺ ދަރިންނަށް ޚަރަދުކުރުމުގެ މާތްކަން ބަޔާންކުރެއްވިއެވެ. ފަހެ އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: «މީހަކު ހޭދަކުރާ އެންމެ ހެޔޮރަނގަޅު ދީނާރަކީ: އޭނާގެ އަނބިދަރިންނަށް ހޭދަކުރާ ދީނާރާއި، ﷲ ގެ މަގުގައި އޭނާގެ ސަވާރީއަށް ހޭދަކުރާ ދީނާރާއި، އަދި ﷲގެ މަގުގައި އޭނާގެ އެކުވެރިންނަށް ހޭދަކުރާ ދީނާރެވެ». އަބޫ ޤިލާބާ ވިދާޅުވިއެވެ: "އަދި (އެކަލޭގެފާނު) ފެއްޓެވީ އަނބިދަރިންގެ ވާހަކައިންނެވެ." ދެން އަބޫ ޤިލާބާ ވިދާޅުވިއެވެ: "އަދި ތުއްތު ދަރިންތަކަށް ހޭދަކޮށް، އެކުދިން (ސަލާންޖަހަން ނުޖެހި) ޢިއްފަތްތެރިކުރުވާ، ނުވަތަ ﷲ އޭނާ މެދުވެރިކޮށް އެކުދިންނަށް މަންފާކުރައްވައި، އަދި އެކުދިން ފުދުންތެރިކޮށްދެއްވާ މީހަކަށްވުރެ، އަޖުރުގެ ގޮތުން މަތިވެރިވެގެންވަނީ ކާކު ހެއްޔެވެ؟" ޞަޙީޙު މުސްލިމް: 994.

30- އިސްލާމްދީން އަމުރުކުރަނީ ދުޝްމަނުންނަށް ދާންދެންވެސް ބަހާއި ޢަމަލުގައި ޢަދުލުވެރިވުމަށެވެ.

ﷲ ސުބުޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ ވަނީ، އެ އިލާހުގެ ޢަމަލުފުޅުތަކުގައްޔާއި، އެ އިލާހުގެ އަޅުތަކުންގެ މެދުގައި ކަންކަން ތަދުބީރު ކުރެއްވުމުގައި، ޢަދުލުވެރިކަމާއި އިންސާފުގެ ސިފަފުޅުން ސިފަލިބިވޮޑިގެންނެވެ. އަދި އެ އިލާހު އަމުރުކުރެއްވި ކަންކަމުގައްޔާއި، ނަހީކުރެއްވި ކަންކަމުގައި، އަދި އެ އިލާހު ހައްދަވައި މިންވަރުކުރެއްވި ކަންކަމުގައިވެސް، އެ އިލާހު ވަނީ ސީދާވެގެންވާ ތެދުމަގުގައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿شَهِدَ ٱللَّهُ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَأُوْلُواْ ٱلۡعِلۡمِ قَآئِمَۢا بِٱلۡقِسۡطِۚ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން ﷲ، އެއިލާހު ފިޔަވައި (އަޅުކަން ޙައްޤުވާ) އިލާހަކު ނުވާކަމަށް ހެކިވޮޑިގެންނެވިއެވެ. އަދި މަލާއިކަތުންނާއި ޢިލްމުގެ އަހުލުވެރިންވެސް (އެކަމަށް) ހެކިވިއެވެ. (އެއިލާހު ޚަލްޤުކުރެއްވި ތަކެތި ތަދުބީރުކުރެއްވުމުގައި) ޢަދުލުވެރިކަމާއެކު އެ އިލާހު ޤާއިމުވެވޮޑިގެންވެއެވެ. އެއިލާހު ފިޔަވައި (އަޅުކަން ޙައްޤުވާ) އިލާހަކު ނުވެއެވެ. (އެ އިލާހީ) ޢިއްޒަތްވަންތަ، ޙިކުމަތްވަންތަ އިލާހެވެ." [އާލު ޢިމްރާން: 18] އަދި ﷲ އަމުރުކުރައްވަނީ ޢަދުލުވެރިކަމަށެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: {قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ} މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ރައްބު އަމުރުކުރެއްވީ ޢަދުލުވެރިވުމަށެވެ." [އަލްއަޢުރާފު : 29] އަދި ޞަލަވާތާއި ސަލާމް ލެއްވި އެންމެހައި ރަސޫލުންނާއި ނަބިއްޔުން ވަޑައިގަތީ ޢަދުލުވެރިކަމާއިގެންނެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿لَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا رُسُلَنَا بِٱلۡبَيِّنَٰتِ وَأَنزَلۡنَا مَعَهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡمِيزَانَ لِيَقُومَ ٱلنَّاسُ بِٱلۡقِسۡطِۖ ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން ފާޅުވެގެންވާ ހެކިތަކާއެކު ތިމަން އިލާހުގެ ރަސޫލުން ފޮނުއްވީމެވެ. އަދި އެ ރަސޫލުންނާއެކު ފޮތާއި، (ޢަދުލު އިންސާފުގެ) ތިލަފަތް ބާވައިލެއްވީމެވެ. (އެއީ) މީސްތަކުން ޢަދުލު އިންސާފު ޤާއިމު ކުރުމަށް ޓަކައެވެ." [އަލްޙަދީދު: 25] މީޒާނަކީ ބަސްތަކާއި ޢަމަލުތަކުގައި ޢަދުލުވެރިވުމެވެ.

އަދި އިސްލާމްދީން އަމުރުކުރަނީ ދުޝްމަނުންނާ މެދުގައިވެސް ބަހާއި ޢަމަލުގައި ޢަދުލުވެރިވުމަށެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿۞ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُونُواْ قَوَّٰمِينَ بِٱلۡقِسۡطِ شُهَدَآءَ لِلَّهِ وَلَوۡ عَلَىٰٓ أَنفُسِكُمۡ أَوِ ٱلۡوَٰلِدَيۡنِ وَٱلۡأَقۡرَبِينَۚ إِن يَكُنۡ غَنِيًّا أَوۡ فَقِيرٗا فَٱللَّهُ أَوۡلَىٰ بِهِمَاۖ فَلَا تَتَّبِعُواْ ٱلۡهَوَىٰٓ أَن تَعۡدِلُواْۚ وَإِن تَلۡوُۥٓاْ أَوۡ تُعۡرِضُواْ فَإِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٗا﴾ މާނައީ: "އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން ޢަދުލު އިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމުގައި ދެމިތިބޭ، ﷲ އަށްޓަކައި ހެކިބަސް އަދާކުރާ ބަޔަކު ކަމުގައިވާށެވެ! އެއީ ތިޔަބައިމީހުންގެ އަމިއްލަ ނަފްސުތަކުގެ މައްޗަށް ކަމުގައިވިޔަސް ނުވަތަ މައިންބަފައިންނާއި ގާތްތިމާގެ މީހުންގެ މައްޗަށް ކަމުގައިވިޔަސް މެއެވެ. އެމީހަކީ (އެބަހީ: އެމީހެއްގެ މައްޗަށް ހެކިދެވޭ މީހަކީ) މުއްސަންޖަކު ކަމުގައި ނުވަތަ ފަޤީރަކު ކަމުގައިވިޔަސް، ފަހެ އެ ދެ މީހުންނަށް ﷲ އައުލާކަން ބޮޑެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ޢަދުލުވެރިވުން ދޫކޮށް އަމިއްލަ އެދުމަށް ތަބަޢަނުވާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުން ހެކިބަސް ބަދަލުކުރާނަމަ ނުވަތަ ހެކިބަސް އަދާކުރުމަށް ފުރަގަސްދޭނަމަ (ދަންނައެވެ!) ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން ތިޔަބައިމީހުން ޢަމަލުކުރާ ކަންތަކުގެ ޚަބަރުލިބިވޮޑިގެންވާ ފަރާތެއްކަމުގައި ﷲ ވޮޑިގެންވެއެވެ." [އައްނިސާއު: 135] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَلَا يَجۡرِمَنَّكُمۡ شَنَـَٔانُ قَوۡمٍ أَن صَدُّوكُمۡ عَنِ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِ أَن تَعۡتَدُواْۘ وَتَعَاوَنُواْ عَلَى ٱلۡبِرِّ وَٱلتَّقۡوَىٰۖ وَلَا تَعَاوَنُواْ عَلَى ٱلۡإِثۡمِ وَٱلۡعُدۡوَٰنِۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۖ إِنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ﴾ މާނައީ: "އަދި ޙުރުމަތްތެރިވެގެންވާ މިސްކިތަށް (އެބަހީ: ކަޢުބަތުﷲ ގެފުޅަށް) ތިޔަބައިމީހުން ދިޔަނުދީ ހުރަސްއެޅިކަމަށްޓަކައި، ބަޔަކު މީހުންގެ މައްޗަށް ތިޔަބައިމީހުންގެ ކިބައިގައި އުފެދުނު ނުރުހުންތެރިކަމެއް އެއީ، އެހެން މީހުންގެ މައްޗަށް ނަހަމައިން ތިޔަބައިމީހުން ހައްދުފަހަނަޅައިދިއުމުގެ ސަބަބެއްކަމުގައި ނުހަދާށެވެ. އަދި ހެޔޮކަންތައް ކުރުމާއި، ތަޤުވާވެރިވުމުގެ މައްޗަށް ތިޔަބައިމީހުން އެކަކު އަނެކަކަށް އެހީވެ، ވާގިވެރިވާށެވެ. އަދި ފާފަވެރިވުމާއި ޢަދާވާތްތެރިވުމުގެ މައްޗަށް، ތިޔަބައިމީހުން އެކަކު އަނެކަކަށް އެހީވެ، ވާގިވެރި ނުވާށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ﷲ އަށް ތަޤުވާވެރިވާށެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ ޢުޤޫބާތް ގަދަފަދަ ވެގެންވާ އިލާހެވެ." [އަލްމާއިދާ: 2] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُونُواْ قَوَّٰمِينَ لِلَّهِ شُهَدَآءَ بِٱلۡقِسۡطِۖ وَلَا يَجۡرِمَنَّكُمۡ شَنَـَٔانُ قَوۡمٍ عَلَىٰٓ أَلَّا تَعۡدِلُواْۚ ٱعۡدِلُواْ هُوَ أَقۡرَبُ لِلتَّقۡوَىٰۖ﴾ މާނައީ: "އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ﷲ އަށްޓަކައި، ޙައްޤުގޮތުގައި ތެދުވެތިބޭ، ޢަދުލުވެރިކަމާއެކު ހެކިދޭ ބަޔަކު ކަމުގައި ތިޔަބައިމީހުން ވާށެވެ! އަދި، ބަޔަކުމީހުންގެ މައްޗަށް ހުންނަ ރުޅިވެރިކަމެއް، ތިޔަބައިމީހުން ޢަދުލުވެރި ނުވުމަށް މެދުވެރި ނުކުރުވާހުށިކަމެވެ! ތިޔަބައިމީހުން ޢަދުލުވެރިވާށެވެ! އެގޮތް ތަޤުވާވެރިކަމާ ގާތްކަން ބޮޑެވެ." [އަލްމާއިދާ: 8]. އަމިއްލަ ނަފްސާއި، މައިންބަފައިންނާއި، އަދި ގާތްތިމާގެ މީހުންގެ މައްޗަށް ކަމުގައިވީނަމަވެސް ޙައްޤަށް ހެކިބަސް ދިނުމަށާއި ތެދުބަސް ބުނުމަށް، އަދި ދުޝްމަނުންނާއި މިތުރުންނާ މެދުވެސް ޢަދުލުވެރިވުމަށްވާ މިފަދަ އަމުރެއް ފަހެ، މިއަދުގެ އުއްމަތްތަކުގެ ޤާނޫނުތަކުން ނުވަތަ މީސްތަކުންގެ ދީންތަކުން ފެނޭ ހެއްޔެވެ؟

އަދި ނަބިއްޔާ ﷺ ވަނީ ދަރިންގެ މެދުގައި ޢަދުލުވެރިވުމަށް އަމުރުކުރައްވާފައިއެވެ. އެގޮތުން ޢާމިރުގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވެއެވެ. ވިދާޅުވިއެވެ: އަހަރެން އައްނުޢުމާނު ބްނު ބަޝީރު رضي الله عنهما މިންބަރުމަތީގައި ހުންނަވާ ވިދާޅުވަނިކޮށް އަޑުއެއްސެވީމެވެ: "އަހަރެންގެ ބައްޕަ އަހަރެންނަށް ހަދިޔާއެއް ދެއްވިއެވެ. ދެން ޢަމްރާ ބިންތު ރަވާޙާ (އެއީ ތިމަންގެ މަންމައެވެ) ވިދާޅުވިއެވެ: ތިބާ، ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ މި ކަމަށް ހެކިކުރުވައިފުމަށް ދާންދެން އަހަރެން ނުރުހޭނަމެވެ. ދެން ބައްޕަ، ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަރިހަށް ވަޑައިގެން ދެންނެވިއެވެ: ހަމަކަށަވަރުން އަހަރެންނަށް ޢަމްރާ ބިންތު ރަވާޙާގެ ފުށުން ލިބިފައިވާ އަހަރެންގެ ދަރިޔަކަށް ހަދިޔާއެއް ދީފީމެވެ. ދެން އޭ ﷲ ގެ ރަސޫލާއެވެ! އެކަމަށް ކަލޭގެފާނު ހެކިކުރުމަށް އޭނާ ތިމަންނައަށް އަމުރުކުރިއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: ”ތިބާގެ ބާކީ ތިބި ދަރިންނަށްވެސް މިފަދައިން ދިނިންހެއްޔެވެ؟“ އޭނާ ދެންނެވިއެވެ: ނޫނެކެވެ. އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: ”ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ﷲ އަށް ތަގްވާވެރިވާށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ދަރިންގެ މެދުގައި އަދުލުވެރިވާށެވެ.“ (ނުޢުމާން) ވިދާޅުވިއެވެ: ދެން ބައްޕަ އެނބުރި ވަޑައިގެން، އޭނާގެ ހަދިޔާ އަނބުރާ ގެންދެވިއެވެ." ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ، 2587 ގައެވެ.

އެއީ ހަމަކަށަވަރުން، މީސްތަކުންނާއި ދައުލަތްތަކުގެ ކަންކަން ޢަދުލުވެރިކަމުން މެނުވީ ޤާއިމުވެގެން ނުދާނެތީއެވެ. އަދި މީސްތަކުންނަށް އެބައިމީހުންގެ ދީންތަކާއި، ފުރާނަތަކާއި، ދަރިފަސްކޮޅުތަކާއި، އަބުރުތަކާއި، މުދާ، އަދި ވަޠަންތަކުގެ މައްޗަށް ޢަދުލުވެރިކަމުން މެނުވީ އަމާންކަމެއް ނުލިބޭނެއެވެ. މިހެންވެ، މައްކާގެ ކާފަރުން، މައްކާގައި ތިބި މުސްލިމުންނަށް ދަތިކުރުމުން، ނަބިއްޔާ ﷺ އެބައިމީހުންނަށް ޙަބަޝްކަރައަށް ހިޖުރަކުރެއްވުމަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެކަމުގެ ސަބަބު ބަޔާންކުރައްވައި ވިދާޅުވީ، އެތަނުގައި ޢަދުލުވެރި ރަސްކަލަކު ވާކަމަށާއި، އެ ރަސްގެފާނުގެ ގާތުގައި އެއްވެސް މީހަކަށް އަނިޔާވެރިނުވެވޭނެ ކަމަށެވެ.

31- އިސްލާމްދީން، ހުރިހާ ޚަލްޤުތަކުންނަށް ހެޔޮ ފޯރުކޮށްދީ އިޙްސާންތެރިވުމަށް އަމުރުކުރެއެވެ. އަދި ރިވެތި އަޚްލާޤާއި މޫރިތި ޞިފަތަކަށް ގޮވާލައެވެ.

އިސްލާމްދީން ހުރިހާ ޚަލްޤުތަކުންނަށް ހެޔޮ ފޯރުކޮށްދީ އިޙްސާންތެރިވުމަށް އަމުރުކުރެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَىٰ } މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، ޢަދުލުވެރިވުމަށާއި، އިޙްސާންތެރިވުމަށާއި، ގާތްތިމާގެ މީހުންނަށް ހެޔޮފޯރުވުމަށް اللَّه އަމުރުކުރައްވަތެވެ." [އައްނަޙްލު: 90]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ فِي ٱلسَّرَّآءِ وَٱلضَّرَّآءِ وَٱلۡكَٰظِمِينَ ٱلۡغَيۡظَ وَٱلۡعَافِينَ عَنِ ٱلنَّاسِۗ وَٱللَّهُ يُحِبُّ ٱلۡمُحۡسِنِينَ﴾ މާނައީ: "އެބައިމީހުންނަކީ ތަނަވަސްކަމުގައްޔާއި ދަތި ޙާލުގައި ހޭދަކުރާ މީހުންނެވެ. އަދި ރުޅި މައިތިރިކުރާ މީހުންނެވެ. އަދި މީސްތަކުންނަށް މާފުކުރާ މީހުންނެވެ. އިޙްސާންތެރިން ދެކެ ﷲ ލޯބިވެވޮޑިގެންވެއެވެ." [އާލްޢިމްރާނު: 134] އަދި ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ހަމަކަށަވަރުން ކޮންމެ އެއްޗެއްގެ މައްޗަށް އިޙްސާންތެރިވުން ﷲ ލިޔުއްވިއެވެ. ދެންފަހެ ތިޔަބައިމީހުން ޤަތުލުކޮށްފިނަމަ؛ ރިވެތިކޮށް ޤަތުލުކުރާށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ކަތިލައިފިނަމަވެސް ކަތިލުން ރިވެތިކުރާށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންކުރެ މިހަކުގެ ފިޔޮހި ތޫނުކުރާށެވެ. އަދި އޭނާ އެ ކަތިލާ އެއްޗަކަށް ރާޙަތު ދޭށެވެ." ޞަޙީޙު މުސްލިމް: 1955.

އަދި އިސްލާމްދީން ރިވެތި އަޚްލާޤާއި މޫރިތި ޢަމަލުތަކަށް ގޮވާލައެވެ. ކުރީގެ ފޮތްތަކުގައި ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ ޞިފަކުރައްވަމުން ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿ٱلَّذِينَ يَتَّبِعُونَ ٱلرَّسُولَ ٱلنَّبِيَّ ٱلۡأُمِّيَّ ٱلَّذِي يَجِدُونَهُۥ مَكۡتُوبًا عِندَهُمۡ فِي ٱلتَّوۡرَىٰةِ وَٱلۡإِنجِيلِ يَأۡمُرُهُم بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَيَنۡهَىٰهُمۡ عَنِ ٱلۡمُنكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ ٱلطَّيِّبَٰتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيۡهِمُ ٱلۡخَبَٰٓئِثَ وَيَضَعُ عَنۡهُمۡ إِصۡرَهُمۡ وَٱلۡأَغۡلَٰلَ ٱلَّتِي كَانَتۡ عَلَيۡهِمۡۚ فَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِهِۦ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَٱتَّبَعُواْ ٱلنُّورَ ٱلَّذِيٓ أُنزِلَ مَعَهُۥٓ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ﴾ މާނައީ: "އެއީ އެއުރެންގެ ގާތުގައިވާ ތައުރާތާއި، އިންޖީލުގައި ލިޔެވިގެންވާތީ، އެއުރެންނަށް ފެންނަ އުއްމިއްޔަ ނަބިއްޔާ ކަމުގައިވާ ރަސޫލާއަށް ތަބަޢަވާ މީހުންނެވެ. އެކަލޭގެފާނު އެއުރެންނަށް ހެޔޮކަންތަކަށް އަމުރުކުރައްވައި، ނުބައިކަންތައް ނަހީކުރައްވަތެވެ. އަދި އެއުރެންނަށް ރަނގަޅު ތަކެތި ޙަލާލުކުރައްވައި، އެއުރެންގެ މައްޗަށް ނުބައިވެގެންވާ ތަކެތި ޙަރާމްކުރައްވަތެވެ. އަދި އެއުރެންގެ ބުރަތަކާއި، އެއުރެންގެ މައްޗަށްވި ކަސްތޮޅުތައް، އެއުރެންގެ ކިބައިން ނެތިކުރައްވައެވެ. ފަހެ، އެކަލޭގެފާނަށް އީމާންވެ، އެކަލޭގެފާނު މާތްކޮށް ޤަދަރުކޮށް، އެކަލޭގެފާނަށް ނަޞްރުދީ، އަދި އެކަލޭގެފާނާ އެކުގައި ބާވައިލެއްވުނު ނޫރަށް ތަބަޢަވި މީހުން، އެބައިމީހުންނީ ހަމަ ދިންނަވާނޭ މީހުންނެވެ." [އަލްއަޢުރާފު: 157] އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: «އޭ ޢާއިޝާއެވެ! ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ މަޑުމައިތިރި ރަސްކަލާނގެއެވެ. އެކަލާނގެ މަޑުމައިތިރިކަމަށް ލޯބިވެވޮޑިގެންވެއެވެ. އަދި ހަރުކަށިކަމަށާއި، އެނޫން އެއްވެސް ކަމަކަށް ނުދެއްވާ ކަންކަން، މަޑުމައިތިރިކަމަށް ދެއްވައެވެ.» ޞަޙީޙު މުސްލިމް: 2593. އަދިވެސް ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: «ހަމަކަށަވަރުން ﷲ، ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް: މައިންނަށް ނުކިޔަމަންތެރިވުމާއި، އަންހެން ދަރިން ދިރިތިއްބާ ވަޅުލުމާއި، ދޭންޖެހޭ ތަކެތި ނުދިނުމާއި ނުޙައްޤުން އެދުން ޙަރާމްކުރެއްވިއެވެ. އަދި ބުންޏޭ ބުންޏޭ ކިޔާ ވާހަކަ ދެއްކުމާއި، ބޭކާރު ގޮތުގައި ގިނަގިނައިން ސުވާލުކުރުމާއި، މުދާ ގެއްލުވާލާ ނަގައިލުމަށް ނުރުއްސެވިއެވެ.» ޞަޙީޙު އަލްބުޚާރީ: 2408 އަދިވެސް ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ތިޔަބައިމީހުން އީމާންވެއްޖައުމަށް ދާންދެން، ތިޔަބައިމީހުން ސުވަރުގެއަށް ނުވަންނާނެތެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން އެކަކު އަނެކަކު ދެކެ ލޯބިވެއްޖައުމަށް ދާންދެން، ތިޔަބައިމީހުން އީމާންވިކަމުގައި ނުވެއެވެ. ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން އެ ކަމެއް ކޮށްފިނަމަ، ތިޔަބައިމީހުން އެކަކު އަނެކަކު ދެކެ ލޯބިވާނެ ކަމެއް، ތިމަންކަލޭގެފާނު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދައްކައިދެއްވަންހެއްޔެވެ؟ ތިޔަބައިމީހުންގެ މެދުގައި ސަލާމްކުރުން ފަތުރާށެވެ." ޞަޙީޙު މުސްލިމް: 54.

32- އަދި އިސްލާމްދީން އަމުރުކުރަނީ ތެދުވެރިކަމާއި، އަމާނާތް އަދާކުރުމާއި، ޢިއްފަތްތެރިކަމާއި، ލަދުވެތިކަމާއި، ހިތްވަރުގަދަކަމާއި، ހޭދަކުރުމަށާއި، ދީލަތިކަމާއި، ޙާޖަތް ޖެހިފައިވާ މީހާއަށް އެހީތެރިވުމާއި، ޙާލުގައި ޖެހިފައިވާ މީހާއަށް ވާގިވެރިވުމާއި، ބަނޑުހައިވެފައިވާ މީހާއަށް ކާންދިނުމާއި، ރަނގަޅު އަވަށްޓެރިކަމާއި، ރަޙިމުގެ ގުޅުންތައް ދެމެހެއްޓުމާއި، ޖަނަވާރަށް އޯގާތެރިވުންފަދަ ރިވެތި ރަނގަޅު އަޚްލާޤީ ޞިފަތަކަށެވެ.

އަދި އިސްލާމްދީން ރިވެތި ރަނގަޅު އަޚްލާޤަށް އަމުރުކުރެއެވެ. ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: “ތިމަންކަލޭގެފާނު ފޮނުއްވުނުކަން ކަށަވަރީ ހެޔޮ ރަނގަޅު އަޚްލާޤު ފުރިހަމަކޮށް ދެއްވުމަށެވެ.” ޞަޙީޙުލް އަދަބުލް މުފްރަދު: 207، އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ހަމަކަށަވަރުން ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ތިމަންކަލޭގެފާނަށް އެންމެ ލޮބުވެތިކަން ބޮޑުވެގެންވާ، އަދި ޤިޔާމަތް ދުވަހު ތިމަންކަލޭގެފާނާ މަޖިލީހުގެ ގޮތުން އެންމެ ގާތްވާނޭ މީހުންނަކީ: ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން އެންމެ އަޚްލާޤު ރަނގަޅު މީހުންނެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ތިމަންކަލޭގެފާނަށް އެންމެ ނަފުރަތްތެރި، އަދި ޤިޔާމަތް ދުވަހު ތިމަންކަލޭގެފާނާ މަޖިލީހުގެ ގޮތުން އެންމެ ދުރުވާނޭ މީހުންނަކީ: ބޭކާރު ގޮތުގައި ގިނައިން ވާހަކަދައްކާ މީހުންނާއި، މީސްތަކުންނަށް މަލާމާތްކޮށް އަނގަފުޅާކޮށް އަނގަތަޅާ މީހުންނާއި، އަދި އަލްމުތަފައިހިޤޫންނެވެ." އެބޭކަލުން ދެންނެވިއެވެ: "އައްޘަރްޘާރޫން އާއި އަލްމުތަޝައްދިޤޫން އަކީ ކޮބައިކަން އަޅުގަނޑުމެންނަށް އެނގިއްޖެއެވެ. ފަހެ، އަލްމުތަފައިހިޤޫން އަކީ ކޮބައިތޯއެވެ؟" ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "އެއީ ކިބުރުވެރިންނެވެ." އައްސިލްސިލަތުއް ޞަޙީޙާ: 791. ޢަބްދުﷲ ބުން ޢަމްރު رضي الله عنهما ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ: "ނަބިއްޔާ ﷺ ހަޑިހުތުރު ފާޙިޝް ޢަމަލުކުރާ، އަދި ހަޑިހުތުރު ފާޙިޝް ބަސްބުނާ ބޭކަލެއްކަމުގައި ނުވެއެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘްކުރައްވައެވެ: "ހަމަކަށަވަރުން ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން އެންމެ ހެޔޮވެގެންވަނީ ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން އެންމެ އަޚްލާޤު ރަނގަޅު މީހުންނެވެ." ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ: 3559، ޢާންމު ގޮތެއްގައި އިސްލާމްދީން ރިވެތި އަޚްލާޤާއި މޫރިތި ޢަމަލުތަކަށް ބާރުއަޅާކަން ދަލީލުކޮށްދޭ، އެނޫންވެސް އާޔަތްތަކާއި ޙަދީޘްތަކެވެ.

އަދިވެސް އިސްލާމްދީން އަމުރުކުރާ ކަންތައްތަކުގެ ތެރޭގައި: ތެދުވެރިކަން ވެއެވެ. ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށްވަނީ ތެދުވެރިކަމެވެ. ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން ތެދުވެރިކަން، ހެޔޮކަމަށް މަގުދައްކައެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން ހެޔޮކަން މަގުދައްކަނީ ސުވަރުގެއަށެވެ. އަދި މީހާ ތެދުބުނެ، އަދި ތެދުވެރިވުމަށް ފަރުވާތެރިވުމުގައި ދެމިހުރެއެވެ. އެހެންގޮސް ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުގައި ތެދުވެރި ޞިއްދީޤެއްކަމުގައި އޭނާ ލިޔެވިއްޖައުމަށް ދާންދެނެވެ." ޞަޙީޙު މުސްލިމް: 2607.

އަދިވެސް އިސްލާމްދީން އަމުރުކުރައްވާ ކަންތައްތަކުގެ ތެރޭގައި: އަމާނާތް އަދާކުރުން ހިމެނެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿إِنَّ ٱللَّهَ يَأۡمُرُكُمۡ أَن تُؤَدُّواْ ٱلۡأَمَٰنَٰتِ إِلَىٰٓ أَهۡلِهَا﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން އަމާނާތްތައް އޭގެ އަހުލުވެރިންނަށް އަދާކުރުމަށް، ﷲ ތިޔަބައިމީހުންނަށް އަމުރުކުރައްވައެވެ." [އައްނިސާއު: 58].

އަދިވެސް އިސްލާމްދީން އަމުރުކުރާ ކަންކަމުގެ ތެރޭގައި: ޢިއްފަތްތެރިކަން ހިމެނެއެވެ. ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ : "ތިން ބަޔަކަށް ވާގިވެރިވެވޮޑިގަތުން ﷲ އަށް ޙައްޤުވެގެންވެއެވެ: -އޭގެ ތެރެއިން ޛިކުރުކުރެއްވި އެކަކީ- ޢިއްފަތްތެރިވުމަށް އެދި ކާވެނިކުރާ މީހާއެވެ." ސުނަނު އައްތިރްމިޛީ: 1655. އެކަލޭގެފާނު ﷺ ގެ ދުޢާފުޅުތަކުގެ ތެރެއިން ވިދާޅުވެއެވެ: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ الْهُدَى وَالتُّقَى وَالْعَفَافَ وَالْغِنَى» މާނައީ: "އޭ ﷲ އެވެ! މި އަޅާ އިބައިލާހުގެ ޙަޟްރަތުން ހިދާޔަތަށާއި، ތަޤްވާވެރިކަމަށާއި، ޢިއްފަތްތެރިކަމަށާއި، ފުދުންތެރިކަމަށް އެދި ދަންނަވަމެވެ." ޞަޙީޙު މުސްލިމް: 2721

އަދިވެސް އިސްލާމްދީން އަމުރުކުރާ ކަންތައްތަކުގެ ތެރޭގައި: ލަދުވެތިކަން ހިމެނެއެވެ. ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: «ލަދުވެތިކަން ހެޔޮކަމެއް މެނުވީ ނުގެންނާނެއެވެ.» ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ: 6117، އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ކޮންމެ ދީނަކަށްވެސް ޚުލްޤެއްވެއެވެ. އިސްލާމްދީނުގެ ޚުލްޤަކީ ލަދުވެތިކަމެވެ." މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އަލްބައިހަޤީ ޝުޢަބުލް އީމާން 6/2619 ގައެވެ.

އަދިވެސް އިސްލާމްދީން އަމުރުކުރާ ކަންކަމުގެ ތެރޭގައި: ހިތްވަރުގަދަކަން ހިމެނެއެވެ. އެގޮތުން، އަނަސް رضي الله عنه ވިދާޅުވިކަމަށް ރިވާވެގެންވެއެވެ: «ނަބިއްޔާ ﷺ ވެވަޑައިގެންނެވީ މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން އެންމެ ހެޔޮ، އަދި އެންމެ ހިތްވަރުގަދަ، އަދި އެންމެ ދީލަތި ބޭފުޅާކަމުގައެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން މަދީނާގެ އަހުލުވެރިން (އެއް ދުވަހަކު) ސިހި ބިރުގަތެވެ. ދެން ނަބިއްޔާ ﷺ އަހަކަށް ސަވާރުވެވަޑައިގެން އެބައިމީހުންނަށްވުރެ ކުރިން އިސްވެވަޑައިގެންނެވިއެވެ.» ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ: 2820 އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ، ފިނޑިކަމުން ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުން ރައްކާތެރިކަމަށް އެދިވަޑައިގަންނަވަމުން ވިދާޅުވެއެވެ: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الجُبْنِ» “އޭ ﷲ އެވެ! ފިނޑިކަމުން ރައްކާތެރިކޮށް ދެއްވުމަށް އިބައިލާހުގެ ޙަޟްރަތުން މިއަޅާ އެދެމެވެ.” ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ: 6374 .

އަދިވެސް އިސްލާމްދީން އަމުރުކުރާ ކަންތައްތަކުގެ ތެރޭގައި: ހޭދަކުރުމާއި ދީލަތިކަން ހިމެނެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿مَّثَلُ ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمۡوَٰلَهُمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنۢبَتَتۡ سَبۡعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنۢبُلَةٖ مِّاْئَةُ حَبَّةٖۗ وَٱللَّهُ يُضَٰعِفُ لِمَن يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٌ ﴾ މާނައީ: "ﷲ ގެ މަގުގައި، މުދާ ހޭދަކުރާ މީހުންނަށް ހުރި (ސަވާބުގެ) މިސާލަކީ ހަތް ކުރާގަނޑު ފެޅި އޮށެއްގެ މިސާލެވެ. އެއިން ކޮންމެ ކުރާގަނޑެއްގައި ސަތޭކަ އޮށް އަޅައެވެ. ﷲ އިރާދަކުރައްވާ މީހަކަށް ގިނަގުނަ ކުރައްވައެވެ. އަދި ﷲ އީ، ތަނަވަސްވަންތަ، ހުރިހާ ކަމެއް ދެނެވޮޑިގެންވާ އިލާހެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 261] އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ގެ ޚުލްޤުފުޅެއްކަމުގައި ދީލަތިކަން ވިއެވެ. އެގޮތުން އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ: «ނަބިއްޔާ ﷺ ވެވަޑައިގެންނެވީ ހެޔޮކަމުގައި މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން އެންމެ ދީލަތިވެގެންވާ ބޭފުޅާ ކަމުގައެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު އެންމެ ދީލަތިވެވަޑައިގަންނަވަނީ ރަމަޟާންމަހުގައި ޖިބްރީލު عليه السلام އެކަލޭގެފާނާ ބައްދަލުކުރައްވާ ހިނދުގައެވެ. އަދި ޖިބްރީލު عليه السلام، ރަމަޟާންމަސް ނިމިގެންދާންދެން އެ މަހުގެ ކޮންމެ ރެއަކު އެކަލޭގެފާނާ ބައްދަލުކުރައްވައެވެ. (އެއީ) ނަބިއްޔާ ﷺ އެކަލޭގެފާނަށް ޤުރްއާން ހުށަހަޅާ ކިޔާދެއްވުމަށެވެ. ދެންފަހެ، ޖިބްރީލު عليه السلام އެކަލޭގެފާނާ ބައްދަލުކުރައްވައިފި ހިނދު، އެކަލޭގެފާނު ޖެހޭ ވައިރޯޅިއަށްވުރެންވެސް ހެޔޮކަމުގައި ދީލަތިވެވަޑައިގަންނަވައެވެ.» ޞަޙީޙުލް-ބުޚާރީ: 1902 .

އަދިވެސް އިސްލާމްދީން އަމުރުކުރާ ކަންތައްތަކުގެ ތެރޭގައި: ޙާޖަތް ޖެހިފައިވާ މީހާއަށް އެހީތެރިވުމާއި، ޙާލުގައި ޖެހިފައިވާ މީހާއަށް ވާގިވެރިވުމާއި، ބަނޑުހައިވެފައިވާ މީހާއަށް ކާންދިނުމާއި، ރަނގަޅު އަވަށްޓެރިކަމާއި، ރަޙިމުގެ ގުޅުންތައް ދެމެހެއްޓުމާއި، ޖަނަވާރަށް އޯގާތެރިވުން ހިމެނެއެވެ. އެގޮތުން ޢަބްދު ﷲ ބްނު ޢަމްރު رضي الله عنهما ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވެއެވެ. މީހަކު ނަބިއްޔާ ﷺ އާ ސުވާލު ދެންނެވިއެވެ: "އިސްލާމްކަމުން އެންމެ ހެޔޮވެގެންވަނީ ކޮންކަމެއްތޯއެވެ؟" އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: “ތިބާ މީސްތަކުންނަށް ކާންދިނުމެވެ. އަދި ތިބާ ދަންނަ މީހުންނާއި ނުދަންނަ މީހުންނާވެސް ސަލާމްކުރުމެވެ.” ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ: 12. އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: «މަގަކުން މީހަކު ހިނގައިފައި ދަނިކޮށް، އޭނާ ވަރަށްގަދަޔަށް ކަރުހިއްކައިގަތެވެ. ދެން ފެންވަޅެއް ފެނި، އެ ވަޅަށް ފައިބައި ފެންބުއިމަށްފަހު އެރިއިރު، ކަރުހިއްކުމުގެ ސަބަބުން ދޫނެރެގެން ތެތްވެލި ކާން އިން ކުއްތާއެއް ފެނުނެވެ. ދެން އެ މީހާ ބުންޏެވެ: "ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންނައަށް ކަރުހިއްކުމުން ޖެހުނު ވަރު، މި ކުއްތާއަށް ވެސް މިވަނީ ޖެހިފައިއެވެ." ދެން އޭނާ ވަޅަށް ފައިބައި، އޭނާގެ ޚުއްފު ފެނުން ފުރާލިއެވެ. އެއަށްފަހު އޭނާގެ އަނގައިން އެ ހިފަހައްޓައިގެން (ވަޅުން އަރައި) ކުއްތާއަށް ފެންދިނެވެ. ދެން ﷲ އޭނާގެ އެ ޢަމަލަށް ޝުކުރުވެރިވެވޮޑިގެން، އޭނާއަށް ފާފަފުއްސަވައިދެއްވިއެވެ.» އެބޭކަލުން ދެންނެވިއެވެ: "އޭ ﷲ ގެ ރަސޫލާއެވެ! އަހަރުމެންނަށް ޖަނަވާރުތަކުގައި އަޖުރެއް ލިބެން އޮވޭތޯއެވެ؟" ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: «އާނއެކެވެ. ތެތް ކޮންމެ ފުރަމެޔެއްގައި ވެސް އަޖުރުވެއެވެ.» ޞަޙީޙު އިބްނު ޙިއްބާން: 544 އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ހުވަފަތް އަންހެނާއާއި މިސްކީނުމީހާގެ ޙައްޤުގައި (އެމީހުން ބަލަހައްޓާ ބޭނުން ފުއްދައިދިނުމުގައި) އުޅޭ މީހާ؛ ﷲ ގެ މަގުގައި ޖިހާދުކުރާ މީހާއާ، ނުވަތަ ރޭއަޅުކަން ކޮށް ދުވާލު ރޯދަ ހިފާ މީހާއާ އެއްފަދައެވެ." ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ: 5353

އަދި އިސްލާމްދީން ރަޙިމުގެ ޙައްޤުތަކަށް ބާރުއަޅައި، ރަޙިމުގެ ގުޅުން ބަދަހިކުރުން ވާޖިބުކުރައްވައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަހީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ٱلنَّبِيُّ أَوۡلَىٰ بِٱلۡمُؤۡمِنِينَ مِنۡ أَنفُسِهِمۡۖ وَأَزۡوَٰجُهُۥٓ أُمَّهَٰتُهُمۡۗ وَأُوْلُواْ ٱلۡأَرۡحَامِ بَعۡضُهُمۡ أَوۡلَىٰ بِبَعۡضٖ فِي كِتَٰبِ ٱللَّهِ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُهَٰجِرِينَ إِلَّآ أَن تَفۡعَلُوٓاْ إِلَىٰٓ أَوۡلِيَآئِكُم مَّعۡرُوفٗاۚ كَانَ ذَٰلِكَ فِي ٱلۡكِتَٰبِ مَسۡطُورٗا﴾ މާނައީ: "މުއުމިނުންނަށް އެ މީހުންގެ އަމިއްލަ ނަފްސުތަކަށްވުރެ، ނަބިއްޔާ އައުލާ ކަން ބޮޑެވެ. އަދި އެ ނަބިއްޔާގެ އަނބިއަނބިކަނބަލުންނީ، އެ މީހުންގެ މައިންނެވެ. އަދި اللَّه ގެ ފޮތުގައި، ރަޙިމުގެ ގާތްތިމާގެ މީހުން، އޭގެ އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކަށް، މުއުމިނުންނާއި، މުހާޖިރުންނަށްވުރެ އައުލާކަން ބޮޑެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ އެހީތެރިންނަށް ހެޔޮކަމެއް ކޮށްދިނުން މެނުވީއެވެ. އެކަންތައް ފޮތުގައި ލިޔުއްވިގެންވާ ކަމެއް ކަމުގައިވިއެވެ." [އަލްއަޙްޒާބު: 6]. އަދި ރަޙިމުގެ ގުޅުން ކެނޑުމާމެދު އިންޛާރުކުރައްވައި، އެކަން ބިމުގައި ފަސާދަކުރުމާ ގުޅުވާލެއްވިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿فَهَلۡ عَسَيۡتُمۡ إِن تَوَلَّيۡتُمۡ أَن تُفۡسِدُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَتُقَطِّعُوٓاْ أَرۡحَامَكُمۡ ﴿22﴾ މާނައީ: "ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ފުރަގަސްދީ، އެނބުރި ހިނގައްޖެނަމަ ތިޔަބައިމީހުން ބިމުގައި ފަސާދަކޮށް، އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތްތިމާގެކަމުގެ ގުޅުންތައް ކަނޑައިފުމަށް ތިޔަބައިމީހުން ގާތްވެގެންވޭ ނޫންހެއްޔެވެ؟" أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ لَعَنَهُمُ ٱللَّهُ فَأَصَمَّهُمۡ وَأَعۡمَىٰٓ أَبۡصَٰرَهُمۡ ﴿23﴾ މާނައީ: "އެބައިމީހުންނަކީ ﷲ ލަޢުނަތް ލެއްވި މީހުންނެވެ. ފަހެ، އެއިލާހު އެބައިމީހުން ބީރުކުރައްވައި، އެބައިމީހުންގެ ލޯތައް ކަނުކުރެއްވިއެވެ." [މުޙައްމަދު: 22-23] اللَّه ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: “ރަޙިމުގެ ގުޅުން ކަނޑާ މީހާ ސުވަރުގެއަށް ނުވަންނާނެއެވެ.” ޞަޙީޙު މުސްލިމް: 2556. އަދި ގުޅުން ބަދަހިކުރުން ވާޖިބުވާ ރަޙިމުގެ މީހުންނަކީ: މައިންބަފައިންނާއި، އަޚުންނާއި އުޚްތުންނާއި، ބައްޕަ ފަރާތުގެ ބޮޑުބޭބެއިންނާއި ބޮޑުދައިތައިންނާއި، މަންމަ ފަރާތުގެ ބޮޑުބޭބެއިންނާއި ބޮޑުދައިތައިންނެވެ.

އަދި އިސްލާމްދީން އަވަށްޓެރިޔާގެ ޙައްޤަށް ބާރުއަޅުއްވައެވެ. އެއީ އޭނާއަކީ ކާފަރެއް ކަމުގައި ވީނަމަވެސްމެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿۞ وَٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَلَا تُشۡرِكُواْ بِهِۦ شَيۡـٔٗاۖ وَبِٱلۡوَٰلِدَيۡنِ إِحۡسَٰنٗا وَبِذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَٱلۡجَارِ ذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡجَارِ ٱلۡجُنُبِ وَٱلصَّاحِبِ بِٱلۡجَنۢبِ وَٱبۡنِ ٱلسَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُكُمۡۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ مَن كَانَ مُخۡتَالٗا فَخُورًا﴾ މާނައީ: "ތިޔަބައިމީހުން (ހަމައެކަނި) ﷲ އަށް އަޅުކަންކުރާށެވެ! އަދި އެކަލާނގެއާ އެއްވެސް އެއްޗެއް ޝަރީކު ނުކުރާހުށިކަމެވެ! އަދި މައިންބަފައިންނަށާއި، ގާތްތިމާގެ މީހުންނަށާއި، ޔަތީމުންނަށާއި، މިސްކީނުންނަށާއި، ގާތް އަވަށްޓެރިޔާއަށާއި، ދުރު އަވަށްޓެރިޔާއަށާއި، ކައިރި އެކުވެރިޔާއަށާއި، (އަތްމަތި ދަތިވެފައިވާ) ދަތުރުވެރިޔާއަށާއި، އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށް މިލްކުވެގެންވާ އަޅުންނަށް ހެޔޮކޮށް ހިތާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ތިމާގެ މޮޅުކަން ތިމާއަށް ފެނި، (އަމިއްލަ ނަފްސަށް ސަނާކިޔާ) ފަޚުރުވެރިވާ މީހުން ދެކެ، ﷲ ލޯބިވެވޮޑިގެން ނުވެއެވެ." [އައްނިސާއު: 36]. އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "އަވައްޓެރިޔާއަށް ހެޔޮކޮށް ހިތުމަށް، ޖިބްރީލުގެފާނު ތިމަންކަލޭގެފާނަށް މެދުނުކެނޑި ވަޞިއްޔަތްކުރައްވަމުން ގެންދެވިއެވެ. އެއީ އެކަލޭގެފާނު އަވައްޓެރިޔާއަށް ވާރުތަލައްވާފާނޭ ކަމަށް، ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ހީފުޅުކުރެއްވިއްޖައުމަށް ދާންދެނެވެ." ޞަޙީޙު އަބީ ދާވޫދު: 5152.

33- އިސްލާމްދީންވަނީ ކާބޯތަކެތިން ހެޔޮ ރަނގަޅު ތަކެތި ޙަލާލުކުރައްވާފައިއެވެ. އަދި ހިތާއި ހަށިގަނޑާއި ގޭގެ ސާފުތާހިރުކަމަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. އެހެންވެގެން ކައިވެނިކުރުން ހުއްދަކުރެއްވިއެވެ. އެއީ ނަބިއްޔުން އެކަމަށް އަމުރުކުރެއްވި ގޮތަށެވެ. ފަހެ އެބޭކަލުން އަމުރުކުރައްވަނީ ކޮންމެ ހެޔޮ ރަނގަޅު ކަމަކަށެވެ.

އަދި އިސްލާމްދީންވަނީ ކާބޯތަކެތިން ހެޔޮ ރަނގަޅު ތަކެތި ޙަލާލުކުރައްވާފައިއެވެ. ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: ‌“އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ ހެޔޮ ރަނގަޅު ފަރާތެކެވެ. ހެޔޮ ރަނގަޅު ތަކެތި މެނުވީ އެކަލާނގެ ޤަބޫލުނުކުރައްވައެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން ﷲ، އެކަލާނގެ ރަސޫލުންނަށް އަމުރުކުރެއްވި ކަންތައްތަކަށް މުއުމިނުންނަށްވެސް ވަނީ އަމުރުކުރައްވާފައެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: {يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ} މާނައީ: "އޭ ރަސޫލުންނޭވެ! ތިޔަބޭކަލުން ހެޔޮ ރަނގަޅު ތަކެތިން ފަރީއްކުޅުއްވާށެވެ! އަދި ޞާލިޙު ޢަމަލުތައް ކުރައްވާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންއިލާހު، ތިޔަބޭކަލުން ކުރައްވާ ޢަމަލުތައް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވަމެވެ." އަދި އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طِيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ واشكروا لله إن كنتم إياه تعبدون} މާނައީ: "އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިމަންއިލާހު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވި ރިޒުޤުގެ ތެރެއިން ހެޔޮ ރަނގަޅު ތަކެތި ތިޔަބައިމީހުން ކައިއުޅޭށެވެ! އަދި ﷲ އަށް ޝުކުރުވެރިވާށެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކުރަނީ ހަމައެކަނި އެކަލާނގެއަށް ކަމުގައި ވަނީނަމައެވެ." -އާޔަތެވެ. ވިދާޅުވިއެވެ- އެއަށްފަހު، އެކަލޭގެފާނު މީހެއްގެ ވާހަކަ ކިޔައިދެއްވިއެވެ. އެ މީހާ ދިގުރާސްތާގައި ދަތުރުކޮށްފައިދެއެވެ. ބޮލުގެ އިސްތަށިގަނޑު ހޭވި، ހިރަފުސްވެފައިވާ މީހެކެވެ. އޭނާގެ ދެ އަތް އުޑަށް އުފުލައިގެން ހުރެ ގޮވައެވެ: "އޭ އަޅުގެ ވެރި ރައްބެވެ! އޭ އަޅުގެ ރައްބެވެ!" އޭރު އޭނާ ކައި އުޅެނީ ޙަރާމް ތަކެތިންނެވެ. ލައިއުޅެނީވެސް ޙަރާމް ތަކެއްޗެވެ. ބޯތަކެތިވެސް ޙަރާމެވެ. ޙަރާމުން ކާނާ ދެވިފައި ހުރި މީހެކެވެ. ދެންފަހެ އޭނާއަށް ދުޢާ އިޖާބަވާނީ ކިހިނަކުންހެއްޔެވެ!؟” ޞަޙީޙު މުސްލިމް: 1015 އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿قُلۡ مَنۡ حَرَّمَ زِينَةَ ٱللَّهِ ٱلَّتِيٓ أَخۡرَجَ لِعِبَادِهِۦ وَٱلطَّيِّبَٰتِ مِنَ ٱلرِّزۡقِۚ قُلۡ هِيَ لِلَّذِينَ ءَامَنُواْ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا خَالِصَةٗ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۗ كَذَٰلِكَ نُفَصِّلُ ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يَعۡلَمُونَ﴾ މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. ﷲ، އެއިލާހުގެ އަޅުތަކުންނަށްޓަކައި ނެރެދެއްވި ޒީނަތްތެރިކަމާއި، ރިޒުޤުގެ ތެރެއިންވާ ރަނގަޅު ތަކެތި ޙަރާމްކުރީ ކާކުހެއްޔެވެ؟ ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. އެތަކެއްޗަކީ، ދުނިޔޭގެ ދިރިއުޅުމުގައި އީމާންވި މީސްތަކުންނަށްވާ، އަދި ޤިޔާމަތް ދުވަހުން ޚާލިޞްކޮށް ޚާއްޞަކޮށް އެ މީހުންނަށްވާ ތަކެއްޗެވެ. އެފަދައިން، ދަންނަ ބަޔަކަށް ތިމަންއިލާހު އާޔަތްތައް ތަފްޞީލުކޮށްދެއްވަމެވެ." [އަލްއަޢުރާފު : 32]

އަދި އިސްލާމްދީން އަމުރުކުރަނީ: ހިތާއި ހަށިގަނޑާއި ގޭގެ ސާފުތާހިރުކަމަށެވެ. އެހެންވެގެން ކައިވެނިކުރުން ހުއްދަކުރެއްވިއެވެ. އެއީ ނަބިއްޔުންނާއި ރަސޫލުން عليهم السلام އެކަމަށް އަމުރުކުރެއްވި ގޮތަށެވެ. ފަހެ އެބޭކަލުން އަމުރުކުރައްވަނީ ކޮންމެ ހެޔޮ ރަނގަޅު ކަމަކަށެވެ. އަދި ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. ﴿وَٱللَّهُ جَعَلَ لَكُم مِّنۡ أَنفُسِكُمۡ أَزۡوَٰجٗا وَجَعَلَ لَكُم مِّنۡ أَزۡوَٰجِكُم بَنِينَ وَحَفَدَةٗ وَرَزَقَكُم مِّنَ ٱلطَّيِّبَٰتِۚ أَفَبِٱلۡبَٰطِلِ يُؤۡمِنُونَ وَبِنِعۡمَتِ ٱللَّهِ هُمۡ يَكۡفُرُونَ﴾ މާނައީ: "އަދި ﷲ، ތިޔަބައިމީހުންގެ އަމިއްލަ ނަފްސުތަކުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް އަނބިން ލެއްވިއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ އަނބިންގެ ފަރާތުން، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދަރިންނާއި، ކާފަމާމަދަރިން ލެއްވިއެވެ. އަދި ހެޔޮ ރަނގަޅު ތަކެތިން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ރިޒުޤު ދެއްވިއެވެ. ފަހެ، އެއުރެން އީމާންވަނީ ބާޠިލަށް ހެއްޔެވެ؟ އަދި އެއުރެން ކާފަރުވަނީ ﷲ ގެ ނިޢުމަތަށް ހެއްޔެވެ؟" [އައްނަޙްލު: 72] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَثِيَابَكَ فَطَهِّرۡ ﴿4﴾ މާނައީ: "އަދި ކަލޭގެފާނުގެ ފޭރާންކޮޅުތައް ޠާހިރުކުރައްވާށެވެ!" وَٱلرُّجۡزَ فَٱهۡجُرۡ ﴿5﴾ މާނައީ: "އަދި ބުދަށް އަޅުކަންކުރުމާ ދުރުވެވަޑައިގަންނަވާށެވެ!" [އަލްމުއްދައްޘިރު: 4-5]. އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "އެމީހެއްގެ ހިތުގައި ޛައްރެއްގެ މިންވަރުވެސް ބޮޑާކަންވާ މީހާ ސުވަރުވެ ނުވަންނާނެއެވެ." ދެން މީހަކު ދެންނެވިއެވެ: "މީހަކު އޭނާގެ ހެދުން ރީތި ވުމަށާއި، އޭނާގެ ފައިވާން ރީތިވުމަށް ލޯބިކުރެއެވެ." އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ ރީތިވެގެންވާ، އަދި ރީތިކަމަށް ލޯބިވެވޮޑިގެންވާ ފަރާތެކެވެ. ކިބުރުވެރިކަމަކީ: ޙައްޤަށް އިންކާރުކޮށް ދެކޮޅުހަދާ، އަދި މީސްތަކުން ދަށްކޮށްލުމެވެ." ޞަޙީޙު މުސްލިމް: 91.

34- އިސްލާމްދީންވަނީ ޙަރާމް ކަންކަމުގެ މައިގަނޑު އަޞްލުތައް ޙަރާމްކޮށްފައިއެވެ. ﷲ އާ ޝަރީކުކޮށް ކުފުރުވުމާއި، ބުދަށް އަޅުކަންކުރުމާއި، ޢިލްމެއް ނެތި ﷲ ގެ މައްޗަށް ބަސްބުނުމާއި، ކުޑަކުދިން މެރުމާއި، ޙުރުމަތްތެރިވެގެންވާ ނަފްސެއް ޤަތުލުކުރުމާއި، ބިމުގައި ފަސާދަކުރުމާއި، ސިޙުރުހެދުމާއި، ފާޅުކަން ބޮޑު އަދި ފޮރުވިފައިވާ ފާހިޝް ކަންތަކާއި، ޒިނޭއާއި، ލިވާޠުކުރުންފަދަ ކަންކަމެވެ. އަދި ރިބާ ކެއުން ޙަރާމްކުރައްވާ، މުޅަ ތަކެއްޗާއި، ބުދުތަކަށް ޤުރުބާން ކުރެވޭ ތަކެތި ކެއުން ޙަރާމްކުރެއްވިއެވެ. އަދި އޫރު މަހާއި، ހުރިހާ ނުބައި ނަޖިސްތަކެތި ޙަރާމްކުރެއްވިއެވެ. އަދި ޔަތީމު ކުއްޖާގެ މުދާ ކެއުމާއި، މިނެކިރުމުގައި މަކަރުހެދުން ޙަރާމްކުރެއްވިއެވެ. އަދި ރަޙިމުގެ ގުޅުންތައް ކެނޑުން ޙަރާމްކުރެއްވިއެވެ. ސަލާމްލެއްވުނު އެންމެހާ ނަބިއްޔުން، މި ޙަރާމް ކަންތައްތައް ޙަރާމްވެގެންވާކަމާމެދު އިއްތިފާޤުވެގެންވެއެވެ.

އިސްލާމްދީންވަނީ ޙަރާމް ކަންކަމުގެ މައިގަނޑު އަޞްލުތައް ޙަރާމްކޮށްފައެވެ. ﷲ އާ ޝަރީކުކޮށް ކުފުރުވުމާއި، ބުދަށް އަޅުކަންކުރުމާއި، ޢިލްމެއް ނެތި ﷲ ގެ މައްޗަށް ބަސްބުނުމާއި، ކުޑަކުދިން މެރުންފަދަ ކަންކަމެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ ۞ قُلۡ تَعَالَوۡاْ أَتۡلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمۡ عَلَيۡكُمۡۖ أَلَّا تُشۡرِكُواْ بِهِۦ شَيۡـٔٗاۖ وَبِٱلۡوَٰلِدَيۡنِ إِحۡسَٰنٗاۖ وَلَا تَقۡتُلُوٓاْ أَوۡلَٰدَكُم مِّنۡ إِمۡلَٰقٖ نَّحۡنُ نَرۡزُقُكُمۡ وَإِيَّاهُمۡۖ وَلَا تَقۡرَبُواْ ٱلۡفَوَٰحِشَ مَا ظَهَرَ مِنۡهَا وَمَا بَطَنَۖ وَلَا تَقۡتُلُواْ ٱلنَّفۡسَ ٱلَّتِي حَرَّمَ ٱللَّهُ إِلَّا بِٱلۡحَقِّۚ ذَٰلِكُمۡ وَصَّىٰكُم بِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ތިޔަބައިމީހުން އަންނާށެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރައްބު ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ޙަރާމްކުރެއްވި ކަންތައްތައް ތިމަންކަލޭގެފާނު ކިޔައިދެއްވާނަމެވެ. (އެއީ) އެކަލާނގެއަށް އެއްވެސް އެއްޗެއް ޝަރީކުނުކުރުމެވެ. އަދި މައިންބަފައިންނަށް އިޙްސާންތެރިވުމެވެ. އަދި ފަޤީރުކަމުގެ ސަބަބުން ތިޔަބައިމީހުންގެ ދަރިން ޤަތުލުނުކުރުމެވެ. ތިޔަބައިމީހުންނަށާއި، އެ ކުދިންނަށްވެސް ރިޒުޤު ދެއްވަނީ ތިމަންއިލާހެވެ. އަދި ފާޙިޝް ކަންތައްތަކުގެ ތެރެއިން ފާޅުވެގެންވާ ކަންތަކާއި، ވަންހަނާވެގެންވާ ކަންތަކާ ގާތްނުވުމެވެ. އަދި ﷲ ޙުރުމަތްތެރި ކުރައްވާފައިވާ ނަފްސު، ޙައްޤު ގޮތުން މެނުވީ ޤަތުލުނުކުރުމެވެ. އެކަންތައްތަކަކީ، އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ވަޞިއްޔަތް ކުރެއްވި ކަންތައްތަކެވެ. އެއީ ތިޔަބައިމީހުން ވިސްނުމަށްޓަކައެވެ." وَلَا تَقۡرَبُواْ مَالَ ٱلۡيَتِيمِ إِلَّا بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُ حَتَّىٰ يَبۡلُغَ أَشُدَّهُۥۚ وَأَوۡفُواْ ٱلۡكَيۡلَ وَٱلۡمِيزَانَ بِٱلۡقِسۡطِۖ لَا نُكَلِّفُ نَفۡسًا إِلَّا وُسۡعَهَاۖ وَإِذَا قُلۡتُمۡ فَٱعۡدِلُواْ وَلَوۡ كَانَ ذَا قُرۡبَىٰۖ وَبِعَهۡدِ ٱللَّهِ أَوۡفُواْۚ ذَٰلِكُمۡ وَصَّىٰكُم بِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ} މާނައީ: "އަދި ޔަތީމު ކުއްޖާ ބާލިޣުވެ، ބުއްދި ފުރިހަމަވެއްޖައުމަށް ދާންދެން، އޭނާގެ މުދަލާ އެންމެ ހެޔޮ ގޮތުގައި މެނުވީ، ތިޔަބައިމީހުން ގާތްނުވާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުން ޢަދުލުވެރިކަމާއެކު، މިނުމާއި ކިރުން ފުރިހަމައަށް އަދާކުރާށެވެ! ތިމަންއިލާހު އެއްވެސް ނަފްސަކަށް، އެ ނަފްސަކަށް ކުޅަދާނަވެގެންވާ މިންވަރަކަށް މެނުވީ، ތަކުލީފު ނުޖައްސަވަމެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން (ބަހެއް) ބުނާނަމަ، ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ޢަދުލުވެރިވާށެވެ! އެއީ ގާތްތިމާގެ މީހަކު ކަމުގައިވިޔަސްއެވެ. އަދި ﷲ ގެ ޢަހުދު ތިޔަބައިމީހުން ފުރިހަމަކުރާށެވެ! އެކަންތައްތަކަކީ، ތިޔަބައިމީހުން ހަނދުމަކުރުމަށްޓަކައި، އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ވަޞިއްޔަތް ކުރެއްވި ކަންތައްތަކެވެ." [އަލްއަންޢާމު: 151-152] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ قُلۡ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ ٱلۡفَوَٰحِشَ مَا ظَهَرَ مِنۡهَا وَمَا بَطَنَ وَٱلۡإِثۡمَ وَٱلۡبَغۡيَ بِغَيۡرِ ٱلۡحَقِّ وَأَن تُشۡرِكُواْ بِٱللَّهِ مَا لَمۡ يُنَزِّلۡ بِهِۦ سُلۡطَٰنٗا وَأَن تَقُولُواْ عَلَى ٱللَّهِ مَا لَا تَعۡلَمُونَ﴾ މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރައްބު ޙަރާމްކުރެއްވިކަން ކަށަވަރީ، ފާޙިޝްކަންތައްތަކެވެ. އޭގެތެރެއިން ފާޅުވެގެންވާ ކަންތަކާއި ވަންހަނާ ވެގެންވާ ކަންތަކެވެ. އަދި ފާފަކުރުމާއި، ޙައްޤަކާ ނުލައި (މީސްތަކުންނަށް) އަނިޔާވެރިވުމެވެ. އަދި އެ އެއްޗަކަށް އެއްވެސް ޙުއްޖަތެއް އެކަލާނގެ ބާވައިލައްވާފައި ނުވާ އެއްޗެއް، ތިޔަބައިމީހުން، اللَّه އާ ޝަރީކުކޮށް ބައިވެރިކުރުމެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެނގިގެންނުވާ އެއްޗެއް، اللَّه ގެ މައްޗަށް ތިޔަބައިމީހުން ބުނުމެވެ." [އަލްއަޢުރާފު : 33]

އަދި އިސްލާމްދީން ޙުރުމަތްތެރިވެގެންވާ ނަފްސު ޤަތުލުކުރުން ޙަރާމްކުރެއްވިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿ وَلَا تَقۡتُلُواْ ٱلنَّفۡسَ ٱلَّتِي حَرَّمَ ٱللَّهُ إِلَّا بِٱلۡحَقِّۗ وَمَن قُتِلَ مَظۡلُومٗا فَقَدۡ جَعَلۡنَا لِوَلِيِّهِۦ سُلۡطَٰنٗا فَلَا يُسۡرِف فِّي ٱلۡقَتۡلِۖ إِنَّهُۥ كَانَ مَنصُورٗا﴾ މާނައީ: "އަދި ޙައްޤުގޮތުން މެނުވީ، ﷲ ޙަރާމްކުރެއްވި ނަފްސެއް ތިޔަބައިމީހުން ޤަތުލު ނުކުރާށެވެ. އަދި އަނިޔާވެރިކަމުގެ ތެރެއިން ޤަތުލުކުރެވޭ މީހާ (ދަންނައެވެ!)، ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު އޭނާގެ ވަލީވެރިޔާއަށް ބާރެއް ލެއްވީމެވެ. ފަހެ، އޭނާ ޤަތުލުކުރުމުގައި އިސްރާފުކޮށް ހައްދުފަހަނައަޅައި ނުދާހުށިކަމެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އޭނާއީ (ޝަރުޢީ ހަމަތަކުގެ މަތިން) ނަޞްރުލިބިގެންވާ މީހެއް ކަމުގައިވިއެވެ." [އަލްއިސްރާއު: 33]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَٱلَّذِينَ لَا يَدۡعُونَ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ وَلَا يَقۡتُلُونَ ٱلنَّفۡسَ ٱلَّتِي حَرَّمَ ٱللَّهُ إِلَّا بِٱلۡحَقِّ وَلَا يَزۡنُونَۚ وَمَن يَفۡعَلۡ ذَٰلِكَ يَلۡقَ أَثَامٗا ﴾ މާނައީ: "އެ މީހުންނީ ﷲ އާއެކު އެހެން އިލާހަކަށް ގޮވައި ނުހަދާމީހުންނެވެ. އަދި ﷲ، ޙަރާމް ކުރައްވާފައިވާ ނަފްސެއް، ޙައްޤަކާ ލައިގެން މެނުވީ، ޤަތުލުނުކުރާ މީހުންނެވެ. އަދި ޒިނޭ ނުކުރާ މީހުންނެވެ. އެއިން ކަމެއްކޮށްފިމީހާ (އެ ކަމުގެ) ޢުޤޫބާތާ ބައްދަލުކުރާނެތެވެ." [އަލްފުރްޤާނު: 68]

އަދި އިސްލާމްދީން ބިމުގައި ފަސާދަކުރުން ޙަރާމްކުރެއްވިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَلَا تُفۡسِدُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ بَعۡدَ إِصۡلَٰحِهَا﴾ މާނައީ: "އަދި ބިން އިޞްލާޙު ކުރެއްވުމަށްފަހު، ތިޔަބައިމީހުން އެތާނގައި ފަސާދަ ނުކުރާށެވެ." [އަލްއަޢުރާފު: 56] އަދި ﷲ ތަޢާލާ، އެކަލާނގެ ނަބިއްޔާ ޝުޢައިބު عليه السلام އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެ މީސްތަކުންނަށް ވިދާޅުވިކަމަށް ޚަބަރުދެއްވާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: {يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُ ۖ قَدْ جَاءَتْكُم بَيِّنَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ ۖ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا ۚ ذَٰلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} މާނައީ: "އޭ އަހުރެންގެ ޤައުމުގެ މީހުންނޭވެ! اللَّه އަށް ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކުރާށެވެ. އެކަލާނގެ ފިޔަވައި، ތިޔަބައިމީހުންނަށް (އަޅުކަންކުރެވޭ) އެހެން އިލާހަކު ނުވެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރައްބުގެ ޙަޟްރަތުން، ފާޅުވެގެންވާ ހެއްކެއް ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް އަތުވެއްޖެއެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން މިނުމާއި، ކިރުން ފުރިހަމައަށް އަދާކުރާށެވެ. އަދި، މީސްތަކުންނަށް އެއުރެންގެ ތަކެތި އުނިނުކުރާށެވެ. އަދި، ބިން އިޞްލާޙުކުރެއްވުމަށްފަހު، ތިޔަބައިމީހުން އެ ބިމުގައި ފަސާދަނުކުރާށެވެ. ތިޔަބައިމީހުންނީ، މުއުމިނުން ކަމުގައި ވާނަމަ، އެގޮތް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހެޔޮކަން ބޮޑެވެ." [އަލްއަޢުރާފު: 85]

އިސްލާމްދީން ސިޙުރު ޙަރާމްކުރެއްވިއެވެ. ޙައްޤުވަންތަ އިލާހު ސުބުޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَأَلۡقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلۡقَفۡ مَا صَنَعُوٓاْۖ إِنَّمَا صَنَعُواْ كَيۡدُ سَٰحِرٖۖ وَلَا يُفۡلِحُ ٱلسَّاحِرُ حَيۡثُ أَتَىٰ﴾ މާނައީ: "އަދި ކަލޭގެފާނުގެ ކަނާތްޕުޅުގައިވާ އެތި (އެބަހީ: އަސާ) އެއްލަވާށެވެ. އޭރުން، އެ އަސާ އެ މީހުން ހެދި ތަކެތި ކައި، ދިރުވާލައިފާނެތެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެ މީހުން ހެދި އެއްޗެހި ވާކަން ކަށަވަރީ ސިޙުރުވެރިޔެއްގެ މަކަރު ކަމުގައެވެ. އަދި ސިޙުރުވެރިޔާ ކޮންމެ އެއްޗެއް ގެނައިކަމުގައިވިޔަސް، އޭނާއަކަށް ކާމިޔާބެއް ނުވާނެއެވެ." [ޠާހާ: 69] އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ހަލާކުކޮށްލަނިވި ބޮޑެތި ހަތް ފާފައިން ތިޔަބައިމީހުން ދުރުވެ އެއްކިބާވާށެވެ." އެބޭކަލުން ދެންނެވިއެވެ: އޭ ﷲ ގެ ރަސޫލާއެވެ! އެއީ ކޮން ކަންތަކެއްތޯއެވެ؟ އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "الله އާ ޝަރީކު ކުރުމާއި، ސިޙުރު ހެދުމާއި، ޙައްޤަކާއި ލައިގެން ނޫނީ الله ޙުރުމަތްތެރި ކުރައްވާފައިވާ ނަފުސެއް ޤަތުލުކުރުމާއި، ރިބާ ކެއުމާއި، ޔަތީމުންގެ މުދާ ކެއުމާއި، ހަނގުރާމައިގެ ދުވަހު މައިދާނުން ފިލައި ރައްކާވުމާއި، މުއުމިނު ޢިއްފަތްތެރި ނުބައި ކަންކަމުން ޣާފިލުވެގެންވާ އަންހެނުންނަށް ޒިނޭގެ ތުހުމަތުކޮށް ޤަޛްފުކުރުމެވެ." ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ: 6857.

އަދި އިސްލާމްދީންވަނީ ފާޅުވެގެންވާ އަދި ވަންހަނާވެގެންވާ ފާޙިޝް ކަންތައްތަކާއި، ޒިނޭއާއި، ލިވާޠުކުރުން ޙަރާމްކޮށްފައެވެ. އަދި އެކަމުގެ މައްޗަށް ދަލީލުކުރާ އާޔަތްތައް މި ޕެރެގްރާފުގެ ކުރީކޮޅުގައި އިސްވެގޮސްފައިވެއެވެ. އަދި އިސްލާމްދީން ރިބާ ޙަރާމްކުރެއްވިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَذَرُواْ مَا بَقِيَ مِنَ ٱلرِّبَوٰٓاْ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ﴿278﴾ މާނައީ: "އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ﷲ އަށް ތިޔަބައިމީހުން ތަޤުވާވެރިވާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުންނީ މުއުމިނުންކަމުގައިވާނަމަ، ރިބާގެ ތެރެއިން ބާކީ ހުރި އެއްޗެއް ތިޔަބައިމީހުން ދޫކޮށްލާށެވެ." فَإِن لَّمۡ تَفۡعَلُواْ فَأۡذَنُواْ بِحَرۡبٖ مِّنَ ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦۖ وَإِن تُبۡتُمۡ فَلَكُمۡ رُءُوسُ أَمۡوَٰلِكُمۡ لَا تَظۡلِمُونَ وَلَا تُظۡلَمُونَ ﴿279﴾ މާނައީ: "ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން އެހެން ޢަމަލު ނުކޮށްފިނަމަ (ދަންނައެވެ!) ﷲ އާއި، އެއިލާހުގެ ރަސޫލާގެ އަރިހުން ހަނގުރާމައިގެ އިޢުލާނު ތިޔަބައިމީހުން ލިބިގަންނާށެވެ. ތިޔަބައިމީހުން (ރިބާ ދޫކޮށް) ތައުބާވެއްޖެނަމަ، (ރިބާ ދިނުމަށް ތިޔަބައިމީހުން ބޭނުންކުރި) ރައުސްމާލު، ފަހެ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހުށްޓެވެ. (އިތުރުކޮށްގެން) ތިޔަބައިމީހުން އަނިޔާވެރި ނުވާ ގޮތުގައެވެ. އަދި (އުނިވުމުން) ތިޔަބައިމީހުންނަށްވެސް އަނިޔާ ނުލިބޭނޭ ގޮތުގައެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 278-279] ރިބާގެ އަހުލުވެރިޔާއަށް ހަނގުރާމައިން ﷲ ވަޢީދުގެ ބަސްފުޅު އިއްވެވި ފަދައިން، އެހެން އުރެދުމެއްގެ އަހުލުވެރިޔަކަށް އެކަލާނގެ ވަޢީދުގެ ބަސްފުޅު ނުއިއްވަވައެވެ. އެހެނީ ހަމަކަށަވަރުން ރިބާގައި ވަނީ ދީންތަކާއި، ޤައުމުތަކާއި، މުދާތަކާއި، އަދި ނަފްސުތަކުގެ ޚަރާބުވުމެވެ.

އިސްލާމްދީން ވަނީ މުޅަ ތަކެތި ކެއުމާއި، ބުދުތަކަށް ކަތިލާ ތަކެތި ޙަރާމްކުރައްވާ، އަދި އޫރުމަސް ޙަރާމްކުރައްވާފައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿حُرِّمَتۡ عَلَيۡكُمُ ٱلۡمَيۡتَةُ وَٱلدَّمُ وَلَحۡمُ ٱلۡخِنزِيرِ وَمَآ أُهِلَّ لِغَيۡرِ ٱللَّهِ بِهِۦ وَٱلۡمُنۡخَنِقَةُ وَٱلۡمَوۡقُوذَةُ وَٱلۡمُتَرَدِّيَةُ وَٱلنَّطِيحَةُ وَمَآ أَكَلَ ٱلسَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيۡتُمۡ وَمَا ذُبِحَ عَلَى ٱلنُّصُبِ وَأَن تَسۡتَقۡسِمُواْ بِٱلۡأَزۡلَٰمِۚ ذَٰلِكُمۡ فِسۡقٌۗ ﴾ މާނައީ: "މުޅަތަކެއްޗާއި (އޮހޮރޭ) ލެޔާއި އޫރުމަހާއި، ﷲ ނޫން އެހެން ފަރާތެއްގެ ނަންގަނެ ކަތިލާ ތަކެއްޗާއި ކަރުގައި ހިފައިގެން މަރައިލާ ތަކެއްޗާއި، ޖަހައި މަރައިލާ ތަކެއްޗާއި، އުސްތަނަކުން ވެއްޓި މަރުވާ ތަކެއްޗާއި، (އެހެން ޖަނަވާރެއްގެ) ދަޅުން ޖަހައިގެން މަރުވާ ތަކެއްޗާ އަދި މިނިކާ ޖަނަވާރެއް (އެއްބައި) ކައިފައިވާ ތަކެތި، ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ޙަރާމް ކުރައްވާފައިވެއެވެ. (މި ތަކެތީގެ ތެރެއިން ފުރާނަ ހުއްޓައި އެއެއްޗެއް އަތުޖެހި ޝަރުޢީ ހަމައިގެ މަތިން) ތިޔަބައިމީހުން ކަތިލި އެއްޗެއް މެނުވީއެވެ. އަދި ބުދުތަކަށްޓަކައި ކަތިލާ ތަކެއްޗާއި ދުނިދަނޑިތައް މެދުވެރިކޮށްގެން ތިޔަބައިމީހުންގެ ނަޞީބު ހުރިގޮތާއި ކަންތަކުގެ ރަނގަޅު ގޮތް ބަލައިހެދުންވެސް، ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ޙަރާމްކުރައްވާފައިވެއެވެ. ފަހެ އެކަންތައްތަކަކީ ފާސިގުކަމުގެ ޢަމަލުތަކެކެވެ." [އަލްމާއިދާ: 3]

އަދި އިސްލާމްދީންވަނީ ބަނގުރާ ބުއިމާއި ހުރިހާ ނުބައި ނަޖިސްތަކެތި ޙަރާމްކޮށްފައިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِنَّمَا ٱلۡخَمۡرُ وَٱلۡمَيۡسِرُ وَٱلۡأَنصَابُ وَٱلۡأَزۡلَٰمُ رِجۡسٞ مِّنۡ عَمَلِ ٱلشَّيۡطَٰنِ فَٱجۡتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ ﴿90﴾ މާނައީ: "އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ހަމަކަށަވަރުން ރަލާއި، ޖުވާކުޅުމާއި، (ޤުރުބާންކުރުމަށްޓަކައި) ބެހެއްޓިފައިވާ ބުދުތަކާއި، ނަޞީބު ބަލާ ދުނިދަނޑިތަކަކީ ޝައިޠާނާގެ ޢަމަލުގެ ތެރެއިންވާ ނަޖިސްކަމެކެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން އެކަންތަކާ ދުރުހެލިވާށެވެ! އެއީ ތިޔަބައިމީހުން ކާމިޔާބުވުމަށްޓަކައެވެ." إِنَّمَا يُرِيدُ ٱلشَّيۡطَٰنُ أَن يُوقِعَ بَيۡنَكُمُ ٱلۡعَدَٰوَةَ وَٱلۡبَغۡضَآءَ فِي ٱلۡخَمۡرِ وَٱلۡمَيۡسِرِ وَيَصُدَّكُمۡ عَن ذِكۡرِ ٱللَّهِ وَعَنِ ٱلصَّلَوٰةِۖ فَهَلۡ أَنتُم مُّنتَهُونَ ﴿91﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، ޝައިޠާނާ އެދެނީ، ރަލާއި، ޖުވާގެ ސަބަބުން ތިޔަބައިމީހުންގެ މެދުގައި ޢަދާވާތްތެރިކަމާއި ރުޅިވެރިކަން އުފެއްދުމަށެވެ. އަދި ﷲ ހަނދުމަކުރުމާއި، ނަމާދުން ތިޔަބައިމީހުން އެއްކިބާކުރުމަށެވެ. ދެންފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ދުރުވެ ހުއްޓާނުލާނަންހެއްޔެވެ؟" [އަލްމާއިދާ: 90-91]. (31) ވަނަ ޕެރެގްރާފުގައި، ތައުރާތުގައިވާ ރަސޫލާ ﷺ ގެ ޞިފަފުޅުތަކުގެ ތެރެއިން، އެކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ނުބައި ތަކެތި ޙަރާމްކުރައްވާކަމުގެ ޚަބަރު ﷲ ދެއްވިކަމުގެ ވާހަކަ އިސްވެގޮސްފިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ٱلَّذِينَ يَتَّبِعُونَ ٱلرَّسُولَ ٱلنَّبِيَّ ٱلۡأُمِّيَّ ٱلَّذِي يَجِدُونَهُۥ مَكۡتُوبًا عِندَهُمۡ فِي ٱلتَّوۡرَىٰةِ وَٱلۡإِنجِيلِ يَأۡمُرُهُم بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَيَنۡهَىٰهُمۡ عَنِ ٱلۡمُنكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ ٱلطَّيِّبَٰتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيۡهِمُ ٱلۡخَبَٰٓئِثَ وَيَضَعُ عَنۡهُمۡ إِصۡرَهُمۡ وَٱلۡأَغۡلَٰلَ ٱلَّتِي كَانَتۡ عَلَيۡهِمۡۚ﴾ މާނައީ: "އެއީ އެއުރެންގެ ގާތުގައިވާ ތައުރާތާއި، އިންޖީލުގައި ލިޔެވިގެންވާތީ، އެއުރެންނަށް ފެންނަ އުއްމިއްޔަ ނަބިއްޔާ ކަމުގައިވާ ރަސޫލާއަށް ތަބަޢަވާ މީހުންނެވެ. އެކަލޭގެފާނު އެއުރެންނަށް ހެޔޮކަންތަކަށް އަމުރުކުރައްވައި، ނުބައިކަންތައް ނަހީކުރައްވަތެވެ. އަދި އެއުރެންނަށް ރަނގަޅު ތަކެތި ޙަލާލުކުރައްވައި، އެއުރެންގެ މައްޗަށް ނުބައިވެގެންވާ ތަކެތި ޙަރާމްކުރައްވަތެވެ. އަދި އެއުރެންގެ ބުރަތަކާއި، އެއުރެންގެ މައްޗަށްވި ކަސްތޮޅުތައް، އެއުރެންގެ ކިބައިން ނެތިކުރައްވައެވެ." [އަލްއަޢުރާފު: 157]

އަދި ޔަތީމުންގެ މުދާ ކެއުން އިސްލާމްދީނުގައި ޙަރާމްކުރައްވާފައިވެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَءَاتُواْ ٱلۡيَتَٰمَىٰٓ أَمۡوَٰلَهُمۡۖ وَلَا تَتَبَدَّلُواْ ٱلۡخَبِيثَ بِٱلطَّيِّبِۖ وَلَا تَأۡكُلُوٓاْ أَمۡوَٰلَهُمۡ إِلَىٰٓ أَمۡوَٰلِكُمۡۚ إِنَّهُۥ كَانَ حُوبٗا كَبِيرٗا﴾ މާނައީ: "ޔަތީމުންނަށް (އެކުދިން ތަސައްރަފު ފުދުމުން) އެކުދިންގެ މުދާތައް ތިޔަބައިމީހުން ދޭށެވެ! އަދި އޭގެ ތެރެއިން މޮޅު ތަކެއްޗަށް ދެރަތަކެތި ބަދަލުކޮށް ނަހަދާށެވެ! އަދި އެކުދިންގެ މުދާތައް، ތިޔަބައިމީހުންގެ މުދަލާ އެއްކޮށްގެން ނުކާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން ބޮޑުވެގެންވާ ފާފައެއް ކަމުގައި އެކަންވެއެވެ." [އައްނިސާއު: 2]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ يَأۡكُلُونَ أَمۡوَٰلَ ٱلۡيَتَٰمَىٰ ظُلۡمًا إِنَّمَا يَأۡكُلُونَ فِي بُطُونِهِمۡ نَارٗاۖ وَسَيَصۡلَوۡنَ سَعِيرٗا﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން އަނިޔާވެރިކަމުގެ ގޮތުން ޔަތީމުންގެ މުދާ ކައިއުޅޭ މީހުން (ދަންނައެވެ!) އެބައިމީހުން ކައިއުޅޭކަން ކަށަވަރީ (ނަރަކައިގެ) އަލިފާނެވެ. އަދި އަނދައަނދާ ހުންނަ ނަރަކައަކަށް އެބައިމީހުން ނިކަންހުރެ ވަންނާނެއެވެ." [އައްނިސާއު: 10]

އިސްލާމްދީންވަނީ މިނެކިރުމުގައި އުނިކުރުން ޙަރާމްކުރައްވާފައިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَيۡلٞ لِّلۡمُطَفِّفِينَ ﴿1﴾ މާނައީ: "މިނެކިރުމުގައި އުނިކުރާ މީހުންނަށް ގެއްލުމާއި ހަލާކު ހުށްޓެވެ." ٱلَّذِينَ إِذَا ٱكۡتَالُواْ عَلَى ٱلنَّاسِ يَسۡتَوۡفُونَ ﴿2﴾ މާނައީ: "އެއުރެންނީ، މީސްތަކުންގެ ކިބައިން މިނެގަންނަހިނދު، ފުރިހަމައަށް މިނާ މީހުންނެވެ." وَإِذَا كَالُوهُمۡ أَو وَّزَنُوهُمۡ يُخۡسِرُونَ ﴿3﴾ މާނައީ: "އަދި އެއުރެން، އެހެންމީހުންނަށް މިނެދޭއިރު، ނުވަތަ ކިރައިދޭއިރު، އުނިކުރެތެވެ." أَلَا يَظُنُّ أُوْلَٰٓئِكَ أَنَّهُم مَّبۡعُوثُونَ ﴿4﴾ މާނައީ: "އެބައިމީހުން، ހަމަކަށަވަރުން އެބައިމީހުންނީ އަލުން ދިރުއްވައި ފޮނުއްވާނޭ ބަޔަކުކަމަށް ހީނުކުރަނީ ހެއްޔެވެ؟" [އަލްމުޠައްފިފީން: 1-4].

އިސްލާމްދީންވަނީ ރަޙިމުގެ ގުޅުންތައް ކެނޑުން ޙަރާމްކޮށްފައިއެވެ. އަދި އެކަމުގެ މައްޗަށް ދަލީލުކުރާ އާޔަތްތަކާއި ޙަދީޘްތައް (31) ވަނަ ޕެރެގްރާފުގައި ޛިކުރުކުރެވި އިސްވެ ހިނގައްޖެއެވެ. އަދި ސަލާމްލެއްވުނު އެންމެހާ ނަބިއްޔުންނާއި ރަސޫލުން، މި ޙަރާމް ކަންތައްތައް ޙަރާމްވެގެންވާކަމާމެދު އިއްތިފާޤުވެގެންވެއެވެ.

35- އިސްލާމްދީނުގައި، ދޮގުހެދުމާއި، މަކަރާއި ޙީލަތާއި، ޣައްދާރުވުމާއި، ޚިޔާނާތާއި، އޮޅުވާލުމާއި، ހަސަދަވެރިކަމާއި، ނުބައި ރޭވުމާއި، ވައްކަމާއި، ބަޣާވާތްކުރުމާއި، އަނިޔާވެރިކަން ފަދަ ނުބައި އަޚްލާޤުތައް ނަހީކުރެއެވެ. އަދި ކޮންމެ ނުބައި ޚުލްޤެއް އެ ދީނުން މަނާކުރެއެވެ.

އިސްލާމްދީން ޢާންމުކޮށް ނުބައި އަޚްލާޤުތައް ނަހީކުރެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿ وَلَا تُصَعِّرۡ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمۡشِ فِي ٱلۡأَرۡضِ مَرَحًاۖ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخۡتَالٖ فَخُورٖ﴾ މާނައީ: "އަދި ތިބާ، (ކިބުރުވެރިކަމާއެކު) މީސްތަކުންނަށް ކޯތާފަތް އަނބުރާ މޫނު އަނބުރާނުލާށެވެ. އަދި ބޮޑާވެގެން ބިމުގައި ހިނގައިނޫޅޭށެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ކިބުރުވެރި، ފަޚުރުވެރިވާ ކޮންމެ މީހަކުދެކެ اللَّه ލޯބިވެވޮޑިގެނެއް ނުވެތެވެ." [ލުޤްމާނު: 18] ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: “ހަމަކަށަވަރުން ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ޤިޔާމަތް ދުވަހުން ތިމަންކަލޭގެފާނަށް އެންމެ ލޮބުވެތިވެގެންވާ، އަދި ތިމަންކަލޭގެފާނާ މަޖިލިސް އެންމެ ކައިރިވާނެ މީހުންނަކީ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން އަޚްލާޤު އެންމެ ރިވެތި މީހުންނެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން ޤިޔާމަތް ދުވަހުން ތިމަންކަލޭގެފާނަށް އެންމެ ނުރުހުން ބޮޑު، އަދި ތިމަންކަލޭގެފާނާ މަޖިލިސް އެންމެ ދުރުވާނެ މީހުންނަކީ، ބޭކާރު ވާހަކަ ގިނައިން ދައްކާ މީހުންނާއި، މޮޅުވެގަތުމުގެ ގޮތުން އަނގަފުރާފައި ވާހަކަދައްކާ މީހުންނާއި، މުތަފައިހިޤޫން އެވެ.” އެބޭކަލުން ދެންނެވިއެވެ: “އޭ ﷲ ގެ ރަސޫލާއެވެ! الثَّرثارونَ އާއި والمتشدِّقونَ އަކީ ކޮބައިކަން އަޅުގަނޑުމެންނަށް އެނގިއްޖެއެވެ. ފަހެ، المتفَيهِقونَ އަކީ ކޮބައިތޯއެވެ؟” ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: “އެއީ ބޮޑާވެ ކިބުރުވެރިވާ މީހުންނެވެ.” އައްސިލްސިލަތު އައްޞަޙީޙާ: 791.

އިސްލާމްދީން ދޮގުހެދުން ނަހީކުރެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: { إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي مَنۡ هُوَ مُسۡرِفٞ كَذَّابٞ} މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، އިސްރާފުކޮށް ޙައްދުފަހަނައަޅާފައިވާ، ބޮޑު ދޮގުވެރިޔަކަށް ﷲ ތެދުމަގު ނުދައްކަވަތެވެ." [ޣާފިރު: 28] އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "އަދި ތިޔަބައިމީހުން ދޮގުހެދުމާމެދު ޚަބަރުދާރުވާށެވެ! ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން ދޮގުވެރިކަން މަގުދައްކަނީ ނުބައި ފާޖިރުކަމަށެވެ. އަދި ނުބައި ފާޖިރުކަން މަގުދައްކަނީ ނަރަކައަށެވެ. އަދި މީހާ ދޮގުހަދާ، އަދި ދޮގުހެދޭތޯ ބެލުމުގައި ދެމިހުރެއެވެ. އެހެންގޮސް ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުގައި އޭނާއީ ދޮގުވެރި ކައްޛާބެއްކަމުގައި ލިޔެވިއްޖައުމަށް ދާންދެނެވެ." ޞަޙީޙު މުސްލިމް: 2607 އަދިވެސް ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: “މުނާފިޤެއްގެ ޢަލާމާތް ތިނެކެވެ. އޭނާ ވާހަކަ ދައްކައިފިނަމަ ދޮގު ހަދައެވެ. ވަޢުދެއް ވެއްޖެނަމަ އެ ވަޢުދާ ޚިލާފުވެއެވެ. އަމާނާތެއް ހަވާލު ކުރެވިއްޖެނަމަ ޚިޔާނާތްތެރިވެއެވެ.” ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ: 6095

އިސްލާމްދީން ވަނީ މަކަރާއި ޙީލަތް މަނާކޮށްފައިއެވެ. އަދި ޙަދީޘްގައި އައިސްފައިވެއެވެ: ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ކާބޯތަކެތީގެ ފުންޏެއް ކައިރިން ލާފައި ވަޑައިގެންނެވިއެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނުގެ އަތްޕުޅު އެއަށް ވެއްދެވުމުން އިނގިލިފުޅުތަކުގައި ތެތްކަން ބީހުނެވެ. އެހިނދު ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "އޭ ކާތަކެތީގެ ވެރިޔާއެވެ. މިއީ ކޮންކަމެއްހެއްޔެވެ؟" އެ މީހާ ދެންނެވިއެވެ: "އޭ الله ގެ ރަސޫލާއެވެ. އެއަށް ވާރޭ ވެހުނީއެވެ." ޙަދީޘް ކުރެއްވިއެވެ: "ތިބާ މީސްތަކުންނަށް ފެންނަ ގޮތަށް ވާރޭ ޖެހުނު ތަކެތި އެންމެ މަތީގައި ނުބެހެއްޓީ ކީއްވެގެންހެއްޔެވެ؟ ތިމަންމެންނަށް މަކަރު ހަދައިފި މީހާއަކީ ތިމަންމެންގެ ތެރެއިންވާ މީހެއް ނޫނެވެ." ޞަޙީޙު މުސްލިމް: 102

އިސްލާމްދީން، ޣައްދާރުވުމާއި، ޚިޔާނާތާއި، އޮޅުވާލުން މަނާކުރެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَخُونُواْ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَ وَتَخُونُوٓاْ أَمَٰنَٰتِكُمۡ وَأَنتُمۡ تَعۡلَمُونَ ﴾ މާނައީ: "އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނެވެ. ﷲ އަށާއި، ރަސޫލާއަށް ތިޔަބައިމީހުން ޚިޔާނަތްތެރި ނުވާށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ އަމާނާތްތަކަށް، އެނގިއެނގި ތިބެ ތިޔަބައިމީހުން ޚިޔާނަތްތެރި ނުވާށެވެ." [އަލްއަންފާލު: 27] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ ٱلَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهۡدِ ٱللَّهِ وَلَا يَنقُضُونَ ٱلۡمِيثَٰقَ﴾ މާނައީ: "އެއުރެންނީ ﷲ ގެ ޢަހުދު ފުއްދައި، އަދި ކަށަވަރުކޮށްފައިވާ ޢަހުދު އުވައިނުލާ މީހުންނެވެ." [އައްރަޢުދު: 20]. އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ، އެކަލޭގެފާނުގެ ލަޝްކަރުތައް ނުކުންނަ ހިނދު، އެބައިމީހުންނަށް ޙަދީޘްކުރައްވާ ކަމުގައި ވިއެވެ: "ތިޔަބައިމީހުން ހަނގުރާމަކުރާށެވެ. އަދި ޣަނީމާ މުދަލުން ވައްކަންކޮށް ޚިޔާނާތްތެރި ނުވާށެވެ. އަދި ޣައްދާރު ނުވާށެވެ. އަދި ގުނަވަންތައް ތަފާތުކޮށް ބުރިކޮށް ޢައިބުކޮށް ނުހަދާށެވެ. އަދި ކުޑަކުއްޖަކު ޤަތުލުނުކުރާށެވެ." ޞަޙީޙު މުސްލިމް: 1731. އަދިވެސް ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: “ހަތަރު ޞިފައެކެވެ. އެ ޞިފަތައް އެމީހެއްގެ ކިބައިގައި ހުރެފިނަމަ، އޭނާއަކީ ޚާލިޞް މުނާފިޤެކެވެ. އަދި އޭގެތެރެއިން އެއް ޞިފަ އޭނާގެ ކިބައިގައި ވާނަމަ، އެ ކަންތައް ދޫކޮށްލުމަށް ދާންދެން އޭނާގެ ކިބައިގައި ނިފާޤުކަމުގެ ޞިފައެއް ވެއެވެ. އެއީ: އަމާނާތެއް ހަވާލުކުރެވިއްޖެނަމަ ޚިޔާނާތްތެރިވެއެވެ. އަދި ވާހަކަ ދައްކައިފިނަމަ ދޮގުހަދައެވެ. އަދި ޢަހުދެއް ވެއްޖެނަމަ ޣަދަރުވެރިވެއެވެ. އަދި ދެބަސްވެ އަރައިރުންވެއްޖެނަމަ ފާޖިރުވެ ހަޑިހުތުރު ބަސްގޮވައެވެ." ޞަޙީޙުލް-ބުޚާރީ: 34.

އިސްލާމްދީނުގައި ޙަސަދަވެރިވުން ނަހީކުރެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿أَمۡ يَحۡسُدُونَ ٱلنَّاسَ عَلَىٰ مَآ ءَاتَىٰهُمُ ٱللَّهُ مِن فَضۡلِهِۦۖ فَقَدۡ ءَاتَيۡنَآ ءَالَ إِبۡرَٰهِيمَ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحِكۡمَةَ وَءَاتَيۡنَٰهُم مُّلۡكًا عَظِيمٗا﴾ މާނައީ: "ނުވަތަ ﷲގެ ފަޟްލުވަންތަކަމުގެ ތެރެއިން، އެ އިލާހު މީސްތަކުންނަށް ދެއްވާފައިވާ އެއްޗަކާ މެދު އެބައިމީހުން (އެބަހީ: ޔަހޫދީން) ޙަސަދަވެރިވަނީ ހެއްޔެވެ! ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން އިބްރާހީމުގެފާނުގެ އާލުންނަށް ފޮތާއި ޙިކުމަތް، ތިމަންއިލާހު ދެއްވީމެވެ. އަދި ބޮޑުވެގެންވާ ވެރިކަމެއް އެބައިމީހުންނަށް ތިމަންއިލާހު ދެއްވީމެވެ." [އައްނިސާއު: 54]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَدَّ كَثِيرٞ مِّنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ لَوۡ يَرُدُّونَكُم مِّنۢ بَعۡدِ إِيمَٰنِكُمۡ كُفَّارًا حَسَدٗا مِّنۡ عِندِ أَنفُسِهِم مِّنۢ بَعۡدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ ٱلۡحَقُّۖ فَٱعۡفُواْ وَٱصۡفَحُواْ حَتَّىٰ يَأۡتِيَ ٱللَّهُ بِأَمۡرِهِۦٓۗ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ﴾ މާނައީ: "އަހުލުކިތާބީންގެ ތެރެއިން ގިނަބަޔަކަށް ޙައްޤު އެނގި، ބަޔާންވުމަށް ފަހުގައި، އެބައިމީހުންގެ ނަފްސުތަކުގައިވާ ޙަސަދަވެރިކަމުގެ ސަބަބުން، ތިޔަބައިމީހުން އީމާންވުމަށް ފަހު އަލުން އަނބުރާ ކާފަރުކަމަށް ރުޖޫޢަކުރެވޭނެނަމައޭ ހިތައި އެކަމަށް އެބައިމީހުން އުންމީދުކުރިއެވެ. ފަހެ ﷲ ގެ އަމުރުފުޅު އަތުވެއްޖައުމަށް ދާންދެން (އެބައިމީހުންނަށް) ތިޔަބައިމީހުން ޢަފޫކޮށް، ދޫކޮށްލާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ، ކޮންމެކަމެއްގެ މައްޗަށް ކުޅަދުންވަންތަ އިލާހެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 109] އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: «ތިޔަބައިމީހުންގެ ކުރީގެ އުއްމަތްތަކުގެ ބަލި ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއަށް ފެތުރިއްޖެއެވެ. އެއީ ޙަސަދަވެރިކަމާއި ނަފްރަތްތެރިކަމެވެ. އެއީ ބާލައިލާ ކުރަފައްޗެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު އެއީ އިސްތަށި ބާލާ ކުރަފަތިކަމަށް ވިދާޅެއް ނުވަމެވެ. އެހެނެއްކަމަކު އެއީ ދީން ބާލާ އެއްޗެކެވެ. އަދި ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ނަފްސު އެ ފަރާތެއްގެ އަތްޕުޅުގައިވާ ފަރާތް ގަންދެއްވައި ވިދާޅުވަމެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އީމާންވެއްޖައުމަށް ދާންދެން، ތިޔަބައިމީހުން ސުވަރުގެއަށް ނުވަންނާނެތެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން އެކަކު އަނެކަކު ދެކެ ލޯބިވެއްޖައުމަށް ދާންދެން، ތިޔަބައިމީހުން އީމާންވިކަމުގައި ނުވެއެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި އެކަން ޘާބިތުކޮށްދޭނެ ކަމެއް، ތިމަންކަލޭގެފާނު ތިޔަބައިމީހުންނަށް އަންގާދެއްވަންހެއްޔެވެ؟ ތިޔަބައިމީހުންގެ މެދުގައި ސަލާމް ފަތުރާށެވެ»" ސުނަނު އައްތިރްމިޛީ: 2510.

އިސްލާމްދީން ވަނީ ނުބައި ރޭވުން މަނާކޮށްފައިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَكَذَٰلِكَ جَعَلۡنَا فِي كُلِّ قَرۡيَةٍ أَكَٰبِرَ مُجۡرِمِيهَا لِيَمۡكُرُواْ فِيهَاۖ وَمَا يَمۡكُرُونَ إِلَّا بِأَنفُسِهِمۡ وَمَا يَشۡعُرُونَ﴾ މާނައީ: "އަދި ހަމައެފަދައިން، ކޮންމެ ރަށެއްގައިމެ، އެ ރަށެއްގެ ބޮޑުންކަމުގައި އެ ރަށެއްގެ މުޖުރިމުން ލެއްވީމެވެ. އެއީ އެ ރަށުގައި އެއުރެން މަކަރު ހެދުމަށްޓަކައެވެ. އަދި އެއުރެންގެ އަމިއްލަ ނަފްސުތަކަށް މެނުވީ، އެއުރެން މަކަރެއް ނުހަދަތެވެ. އަދި (އެކަމެއް) އެއުރެންނަކަށް ނޭނގެއެވެ." [އަލްއަންޢާމު: 123] އަދި ﷲ ތަޢާލާ ޚަބަރުދެއްވާފައިވަނީ، ޔަހޫދީން އަލްމަސީޙު عليه السلام ޤަތުލުކުރަން އުޅެ، މަކަރުވެރި ރޭވުންތައް ރޭވިކަމަށާއި، އެހެނެއްކަމަކު ﷲ އެބައިމީހުންނާ ދެކޮޅަށް މަކަރުވެރި ރޭވުންތައް ރޭއްވެވި ކަމަށެވެ. އަދި ނުބައި މަކަރުވެރި ރޭވުންތައް، އެ ރާވާ ބަޔަކަށް މެނުވީ ނުޖެހޭނެކަމަށް ﷲ ބަޔާންކުރައްވާފައިވެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿۞ فَلَمَّآ أَحَسَّ عِيسَىٰ مِنۡهُمُ ٱلۡكُفۡرَ قَالَ مَنۡ أَنصَارِيٓ إِلَى ٱللَّهِۖ قَالَ ٱلۡحَوَارِيُّونَ نَحۡنُ أَنصَارُ ٱللَّهِ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَٱشۡهَدۡ بِأَنَّا مُسۡلِمُونَ ﴿52﴾ މާނައީ: "ފަހެ އެބައިމީހުންގެ ފުށުން ކާފަރުކަން، ޢީސާގެފާނަށް އިޙްސާސްވެވަޑައިގަތުމުން އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ﷲ އަށްޓަކައި، ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ނަޞްރު ދޭނީ ކޮންބައެއް ހެއްޔެވެ؟ ޙަވާރިއްޔަ ބޭކަލުން ދެންނެވިއެވެ. ތިމަންމެންނީ ﷲ އަށް ނަޞްރުދޭ މީހުންނީމުއެވެ. ތިމަންމެންވަނީ ﷲ އަށް އީމާންވެގެންނެވެ. އަދި ތިމަންމެންނީ މުސްލިމުން ކަމުގައި ކަލޭގެފާނު ހެކިވެވަޑައިގަންނަވާށެވެ." رَبَّنَآ ءَامَنَّا بِمَآ أَنزَلۡتَ وَٱتَّبَعۡنَا ٱلرَّسُولَ فَٱكۡتُبۡنَا مَعَ ٱلشَّٰهِدِينَ ﴿53﴾ މާނައީ: "އަޅަމެންގެ ރައްބެވެ! އިބައިލާހު ބާވައިލެއްވި ފޮތަށް އަޅަމެން އީމާންވެއްޖައީމެވެ. އަދި ރަސޫލާއަށް (އެބަހީ: ޢީސާގެފާނަށް) އަޅަމެން ތަބަޢަވެއްޖައީމެވެ. ފަހެ، (އިބައިލާހުގެ އެއްކައުވަންތަކަމަށާއި ރަސޫލުންނަށް) ހެކިވާ މީހުންނާ އެކުގައި އަޅަމެން ލިޔުއްވާނދޭވެ!" وَمَكَرُواْ وَمَكَرَ ٱللَّهُۖ وَٱللَّهُ خَيۡرُ ٱلۡمَٰكِرِينَ ﴿54﴾ މާނައީ: "އަދި އެބައިމީހުން މަކަރުވެރި ރޭވުންތައް ރޭވިއެވެ. އަދި ﷲ ވެސް އެބައިމީހުންނާ ދެކޮޅަށް މަކަރުވެރި ރޭވުންތައް ރޭއްވެވިއެވެ. އަދި ﷲ އީ މަކަރުވެރިން ކުރެ އެންމެ ހެޔޮ ފަރާތެވެ. (އެބަހީ: ނުބައި ރޭވުންތައް ރާވާ މީހުންނާ ދެކޮޅަށް ސިއްރިއްޔާތުގައި އެންމެ މޮޅަށް ޖަޒާދެއްވާ ފަރާތެވެ.)" إِذۡ قَالَ ٱللَّهُ يَٰعِيسَىٰٓ إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَجَاعِلُ ٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوكَ فَوۡقَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِۖ ثُمَّ إِلَيَّ مَرۡجِعُكُمۡ فَأَحۡكُمُ بَيۡنَكُمۡ فِيمَا كُنتُمۡ فِيهِ تَخۡتَلِفُونَ ﴿55﴾ މާނައީ: "ﷲ ވަޙީކުރެއްވި ހިނދު ހަނދުމަކުރާށެވެ! އޭ ޢީސާގެފާނެވެ! ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންއިލާހު، ކަލޭގެފާނު ގެންދަވާ، އަދި ތިމަންއިލާހުގެ ޙަޟްރަތަށް ކަލޭގެފާނު އުފުއްލަވާ ހުށީމެވެ. އަދި ކާފަރުވި މީހުންގެ ކިބައިން ކަލޭގެފާނު ޠާހިރުކުރައްވާހުށީމެވެ. އަދި ކަލޭގެފާނަށް ތަބަޢަވީ މީހުން، ކާފަރުވި މީހުންގެ މަތީގައި ޤިޔާމަތްދުވަހާ ހަމައަށް ލައްވާހުށީމެވެ. ދެން ތިޔަބައިމީހުން އެނބުރި ރުޖޫޢަވުންވަނީ ތިމަންއިލާހުގެ ޙަޟްރަތަށެވެ. ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން ޚިލާފުވެއުޅުނު ކަންތަކާމެދު، ތިޔަބައިމީހުންގެ މެދުގައި ތިމަންއިލާހު ޙުކުމްކުރައްވާ ހުށީމެވެ." [އާލު ޢިމްރާން: 52-55] އަދި ﷲ ތަޢާލާ ޚަބަރުދެއްވާފައިވަނީ، ނަބިއްޔާ ޞާލިޙް عليه السلام ޤަތުލުކޮށްލުމަށްޓަކައި އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެމީހުން މަކަރުވެރި ރޭވުމެއް ރޭވިކަމެވެ. ދެން، ﷲ އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް މަކަރުވެރި ރޭވުމެއް ރާއްވަވައި އެބައިމީހުންނާއި އެބައިމީހުންގެ ޤައުމުގެ އެންމެން އެކީ ހަލާކުކޮށްލެއްވިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿قَالُواْ تَقَاسَمُواْ بِٱللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُۥ وَأَهۡلَهُۥ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِۦ مَا شَهِدۡنَا مَهۡلِكَ أَهۡلِهِۦ وَإِنَّا لَصَٰدِقُونَ ﴿49﴾ މާނައީ: "އެބައިމީހުން ބުންޏެވެ: ތިޔަބައިމީހުން ﷲ ގަންދީ އެކަކު އަނެކަކަށް ހުވާކޮށް (އެއްބަސްވާށެވެ!) ހަމަކަށަވަރުން، ރޭގަނޑުގެ ވަޤުތު ތިމަންމެން ކުއްލި ޙަމަލާއެއްދީ އެކަލޭގެފާނާއި އެކަލޭގެފާނުގެ އަހުލުވެރިން ޤަތުލުކުރާނަމެވެ. އޭގެ ފަހުން، އެކަލޭގެފާނުގެ ވަލީވެރިޔާ (ވާރިޘުން) ގާތުގައި، އެކަލޭގެފާނުގެ އަހުލުވެރިން ހަލާކުވެދިޔަ ތަނަކަށް ތިމަންމެން ހާޒިރެއް ނުވަމޭ އަދި ތިމަންމެން މިއީ ހަމަ ތެދުވެރިންނޭ ބުނާނަމެވެ." وَمَكَرُواْ مَكۡرٗا وَمَكَرۡنَا مَكۡرٗا وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ ﴿50﴾ މާނައީ: "އަދި އެބައިމީހުން މަކަރުވެރި ރޭވުމެއް ރޭވިއެވެ. އަދި ތިމަންއިލާހުވެސް (އެއުރެންނާ ދެކޮޅަށް) މަކަރުވެރި ރޭވުމެއް ރޭއްވެވީމެވެ. އަދި އެއުރެންނަށް (އެކަން) އިޙްސާސްވެސް ނުވެ ތިއްބައެވެ." فَٱنظُرۡ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ مَكۡرِهِمۡ أَنَّا دَمَّرۡنَٰهُمۡ وَقَوۡمَهُمۡ أَجۡمَعِينَ ﴿51﴾ މާނައީ: "ދެންފަހެ، އެބައިމީހުންގެ މަކަރުގެ ނަތީޖާއާއި ނިމުންވީ ކިހިނަކުންކަން ކަލޭގެފާނު ދެކެވަޑައިގަންނަވާށެވެ! (އެއީ) ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު އެބައިމީހުންނާއި، އެބައިމީހުންގެ ޤައުމުގެ އެންމެން އެކީގައި ހަލާކުކޮށްލެއްވީމެވެ." [އައްނަމްލު:49-51]

އިސްލާމްދީން ވައްކަންކުރުން މަނާކުރެއެވެ. ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: “ޒިނޭކުރާ މީހާ، ޒިނޭކުރާ ހިނދު މުއުމިނެއްގެ ގޮތުގައި ހުރެ ޒިނޭ ނުކުރެއެވެ. އަދި ވައްކަންކުރާ މީހާ، ވައްކަންކުރާ ހިނދު މުއުމިނެއްގެ ގޮތުގައިހުރެ ވައްކަން ނުކުރެއެވެ. އަދި ރާބޯ މީހާ، ރާބޯ ހިނދު މުއުމިނެއްގެ ގޮތުގައި ހުރެ ރާ ނުބޮއެވެ. އަދި އޭގެފަހުން ތައުބާވާން ފުރުސަތު އެބައޮތެވެ.” ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ: 6810.

އިސްލާމްދީން ބަޣާވާތްކޮށް އަނިޔާވެރިވުން ނަހީކުރައްވަތެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿۞ إِنَّ ٱللَّهَ يَأۡمُرُ بِٱلۡعَدۡلِ وَٱلۡإِحۡسَٰنِ وَإِيتَآيِٕ ذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَيَنۡهَىٰ عَنِ ٱلۡفَحۡشَآءِ وَٱلۡمُنكَرِ وَٱلۡبَغۡيِۚ يَعِظُكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، ޢަދުލުވެރިވުމަށާއި، އިޙްސާންތެރިވުމަށާއި، ގާތްތިމާގެ މީހުންނަށް ހެޔޮފޯރުވުމަށް اللَّه އަމުރުކުރައްވަތެވެ. އަދި ހުތުރުކަން ބޮޑުވެގެންވާ ފާފަތަކާއި، މުންކަރާތްތަކާއި، އަނިޔާވެރިވެ އުޅުން، އެކަލާނގެ ނަހީކުރައްވަތެވެ. އެކަލާނގެ، ތިޔަބައިމީހުންނަށް، ވަޢުޡު ނަޞޭޙަތް އިއްވަވައެވެ. އެއީ ތިޔަބައިމީހުން ހަނދުމަކުރުމަށްޓަކައެވެ." [އައްނަޙްލު: 90]. އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ހަމަކަށަވަރުން ﷲ ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ވަޙީކުރައްވާ އެންގެވީ ތިޔަބައިމީހުން ހިތްތިރިވެ ތަވާޟަޢުވެރިވުމަށެވެ. އެއީ އެއްވެސް މީހަކު އެއްވެސް މީހަކަށް އަނިޔާއެއް ނުކުރުމަށްޓަކައިއެވެ. އަދި އެއްވެސް މީހަކު އަނެއް މީހާގެ މައްޗަށް ފަޚުރުވެރި ނުވުމަށްޓަކައެވެ.” ޞަޙީޙު އަބޫ ދާވޫދު: 4895 ގައެވެ.

އިސްލާމްދީން އަނިޔާވެރިކަން ނަހީކުރެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَٱللَّهُ لَا يُحِبُّ ٱلظَّٰلِمِينَ﴾ މާނައީ: "އަދި އަނިޔާވެރިންދެކެ الله ލޯބިވެވޮޑިގެން ނުވެއެވެ." [އާލު ޢިމްރާން: 57] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ إِنَّهُۥ لَا يُفۡلِحُ ٱلظَّٰلِمُونَ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، އަނިޔާވެރިން ކާމިޔާބު ނުވާނެއެވެ." [އަލްއަންޢާމު: 21] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: { وَٱلظَّـٰلِمِينَ أَعَدَّ لَهُمۡ عَذَابًا أَلِيمَۢا} މާނައީ: "އަދި އަނިޔާވެރިންނަށް، ވޭންދެނިވި ޢަޛާބެއް އެކަލާނގެ ތައްޔާރުކުރެއްވިއެވެ." [އަލްއިންސާނު: 31] އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ތިން މީހެއްގެ ދުޢާ ރައްދުނުކުރެވޭނެއެވެ: ޢަދުލުވެރި ވެރިމީހާ، އަދި ރޯދަވެރިޔާ އޭނާ ރޯދަ ވީއްލަންދެން، އަދި އަނިޔާ ލިބިފައިވާ މީހާގެ ދުޢާއެވެ. އެ ދުޢާ ވިލާތަކުގެ މައްޗަށް އުފުއްލެވޭނެއެވެ. އަދި އެއަށްޓަކައި އުޑުތަކުގެ ދޮރުކޮޅުތައް ހުޅުވޭނެއެވެ. އަދި ރައްބު ޢައްޒަ ވަޖައްލަ ވަޙީކުރައްވާނެއެވެ: "ތިމަންއިލާހުގެ ޢިއްޒަތްތެރިކަން ގަންދެއްވާ ވަޙީކުރައްވަމެވެ. މުއްދަތެއް ފަހުން ކަމުގައިވީނަމަވެސް، ހަމަކަށަވަރުން ތިމަންއިލާހު ތިބާއަށް ނަޞްރު ދެއްވާހުށީމެވެ." މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ މުސްލިމް (2749) ގައި ކުރުކޮށް، ކުޑަ ލަފްޒީ ތަފާތަކާއެކުއެވެ. އަދި އައްތިރްމިޛީ (2526) ގައިވެސް ކުޑަ ލަފްޒީ ތަފާތަކާއެކުއެވެ. އަދި އަޙްމަދު (8043) ގައިއެވެ. އަދި މިއީ އަޙްމަދުގެ ލަފްޒެވެ. އަދި ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ، މުޢާޛުގެފާނު ޔަމަނަށް ފޮނުއްވިހިނދު އެކަލޭގެފާނަށް ޙަދީޘްކުރެއްވި ކަންކަމުގެ ތެރޭގައިވެއެވެ: «އަދި އަނިޔާ ލިބޭ މީހާގެ ދުޢާއާމެދު ތިބާ ބިރުވެތިވާށެވެ. ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން އޭނާއާ ﷲ އާ ދެމެދުގައި އެއްވެސް ޙިޖާބެއް ނުވެއެވެ.» ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ: 1496. އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: «ދަންނާށެވެ! މުޢާހިދަކަށް (މުސްލިމުންގެ ބިމުގައި ޢަހްދެއްގެ ދަށުގައި އަމާންކަމާއެކު ހުރި ކާފަރަކަށް) އަނިޔާވެރިވެ، ނުވަތަ އޭނާގެ ޙައްޤެއް އުނިކޮށް، ނުވަތަ އޭނާގެ ކުޅަދާނަކަމަށްވުރެ ބޮޑު ތަކުލީފެއް ޖައްސައި، ނުވަތަ އޭނާގެ ހިތުގެ ރުހުމަކާ ނުލައި އޭނާގެ އަތުން އެއްޗެއް ނަގައިފި މީހާ؛ ފަހެ ޤިޔާމަތް ދުވަހު އޭނާއާ ދެކޮޅަށް ދަޢުވާކުރައްވާނީ ތިމަންކަލޭގެފާނެވެ.» ސުނަނު އަބީ ދާވޫދު: 3052 އެހެންކަމުން ތިބާއަށް ތިޔަ ފެނުނު ގޮތަށް، އިސްލާމްދީން ކޮންމެ ނުބައި ޚުލްޤެއް، ނުވަތަ އަނިޔާވެރި ނުވަތަ ބޭއިންސާފުވެރި މުޢާމަލާތެއް ނަހީކުރެއެވެ.

36. އިސްލާމްދީނުގައި ރިބާ، ނުވަތަ ގެއްލުމެއް، ނުވަތަ އޮޅުވާލުމެއް، ނުވަތަ އަނިޔާއެއް، ނުވަތަ މަކަރެއް ހިމެނޭ، ނުވަތަ މުޖުތަމަޢުތަކާއި ރައްޔިތުންނާއި ފަރުދުންނަށް މުޞީބާތްތަކާއި ޢާންމު ގެއްލުންތައް މެދުވެރިވާނޭ ފައިސާގެ މުޢާމަލާތްތައް މަނާކުރެއެވެ.

އިސްލާމްދީނުގައި ރިބާ، ނުވަތަ ގެއްލުމެއް، ނުވަތަ އޮޅުވާލުމެއް، ނުވަތަ އަނިޔާއެއް، ނުވަތަ މަކަރެއް ހިމެނޭ، ނުވަތަ މުޖުތަމަޢުތަކާއި ރައްޔިތުންނާއި ފަރުދުންނަށް މުޞީބާތްތަކާއި ޢާންމު ގެއްލުންތައް މެދުވެރިވާނޭ ފައިސާގެ މުޢާމަލާތްތައް ނަހީކުރެއެވެ. މި ޕެރެގްރާފުގެ ކުރީކޮޅުގައި ރިބާ، ނުވަތަ އަނިޔާވެރިވުން، ނުވަތަ މަކަރުހެދުން، ނުވަތަ ބިމުގައި ފަސާދަކުރުން ޙަރާމްކޮށްފައިވާ އާޔަތްތަކާއި ޙަދީޘްތައް އިސްވެ ބަޔާންވެއްޖެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَٱلَّذِينَ يُؤۡذُونَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ بِغَيۡرِ مَا ٱكۡتَسَبُواْ فَقَدِ ٱحۡتَمَلُواْ بُهۡتَٰنٗا وَإِثۡمٗا مُّبِينٗا﴾ މާނައީ: "އަދި މުއުމިން ފިރިހެނުންނަށާއި މުއުމިން އަންހެނުންނަށް، އެ މީހުން ހޯދައިގަތް ކުށަކާ ނުލާ (އެބަހީ: އެއްވެސް ޙައްޤަކާ ނުލާ) އުނދަގޫކޮށް ދުއްތުރާކުރާ މީހުން ދަންނާށެވެ. ފަހެ، އެއުރެން ބުހުތާން ދޮގަކާއި، ފާޅުވެގެންވާ ފާފައެއް އުފުލައިފިކަން ކަށަވަރެވެ." [އަލްއަޙްޒާބު: 58]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿مَّنۡ عَمِلَ صَٰلِحٗا فَلِنَفۡسِهِۦۖ وَمَنۡ أَسَآءَ فَعَلَيۡهَاۗ وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّٰمٖ لِّلۡعَبِيدِ﴾ މާނައީ: "ޞާލިޙު ޢަމަލުކޮށްފިމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެކަމުގެ ދަރުމަހުރީ އެމީހާގެ އަމިއްލަ ނަފްސަށެވެ. އަދި ނުބައި ޢަމަލުކޮށްފިމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެކަމުގެ ހަލާކުހުރީ، ހަމަ އެ ނަފްސުގެ މައްޗަށެވެ. އަދި ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރައްބުއީ، އަޅުތަކުންނަށް އަނިޔާވެރިވެވޮޑިގެންވާ ކަލަކުކަމުގައެއް ނުވެއެވެ." [ފުއްޞިލަތު: 46]. އަދި ސުންނަތުގައި އައިސްފައިވެއެވެ: «ގެއްލުން ދިނުމެއް، އަދި ގެއްލުން ލިބިގަތުމެއްވެސް ނުވާ ކަމަށް، ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ނިޔާ ކަނޑައެޅުއްވިއެވެ.» ސުނަނު އަބީ ދާވޫދު، އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ﷲ އަށާއި އާޚިރަތް ދުވަހަށް އީމާންވާ މީހާ، ފަހެ އޭނާގެ އަވަށްޓެރިޔާއަށް އުނދަގޫ ނުކުރާހުށިކަމެވެ. އަދި ﷲ އަށާއި އާޚިރަތް ދުވަހަށް އީމާންވާ މީހާ، ފަހެ އޭނާގެ މެހެމާނަށް ކަމޭހިތާށެވެ. އަދި ﷲ އަށާއި އާޚިރަތް ދުވަހަށް އީމާންވާ މީހާ، ފަހެ ހެޔޮބަސް ބުނާށެވެ. ނުވަތަ ހަނުހުންނާށެވެ." -އަދި އެހެން ރިވާޔަތެއްގައި ވެއެވެ- "ފަހެ އޭނާގެ އަވައްޓެރިޔާއަށް ހެޔޮކޮށް ހިތާށެވެ." ޞަޙީޙު މުސްލިމް: 47، އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: ”ބުޅަލެއް މަރުވަންދެން ހައްޔަރުކުރުމުގެ ސަބަބުން އަންހެނަކަށް ޢަޛާބު ދެއްވުނެވެ. ފަހެ، އެކަމުގެ ސަބަބުން އޭނާ ނަރަކައަށް ވަނެވެ. އޭނާ އެ ހައްޔަރުކޮށްފައި ބެހެއްޓިއިރު، އެއަށް ކާންވެސް، ބޯންވެސް ނުދެއެވެ. އަދި ބިމުގެ ސޫފާސޫފިތައް ކައިއުޅުމަށް އެ ދޫކޮށްވެސްނުލައެވެ.“ ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ: 3482، މިއީ ބުޅަލަކަށް އުނދަގޫކުރި މީހެއްގެ ވާހަކައެވެ. ދެންފަހެ، މީސްތަކުންނަށް އުނދަގޫކުރާ މީހާގެ ޙާލު އަދި ކޮންފަދަހެއްޔެވެ؟ އިބްނު ޢުމަރު رضي الله عنهما ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވެއެވެ. ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ މިންބަރުކޮޅަށް އަރާވަޑައިގެން، ހަރުއަޑުން ގޮވާލައްވާ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "އޭ ދުލުން އިސްލާމްވެ، ހިތަށް އީމާންކަން ނުވަންނަ މީހުންނޭވެ! މުސްލިމުންނަށް އުނދަގޫ ނުކުރާށެވެ. އަދި އެބައިމީހުންނަށް ޢައިބުކިޔާ ލަދުނުގަންނަވާށެވެ. އަދި އެމީހުންގެ ސިއްރުތައް ހޯދަން ފަހަތުން ނޫޅޭށެވެ. ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން، އެމީހެއްގެ މުސްލިމް އަޚާގެ ސިއްރުތައް ހޯދާ މީހާގެ ސިއްރުތައް ﷲ ހޯދާވޮޑިގަންނަވައެވެ. އަދި ﷲ އެމީހެއްގެ ސިއްރުތައް ހޯދާވޮޑިގެންފި މީހާ، އޭނާގެ ގޭގެ އެތެރޭގައި ވީނަމަވެސް ފަޟީޙަތްކުރައްވާނެއެވެ." (ރާވީ) ވިދާޅުވިއެވެ: އިބްނު ޢުމަރު އެއްދުވަހަކު ގެފުޅަށް ނުވަތަ ކަޢުބާއަށް ބައްލަވާފައި ވިދާޅުވިއެވެ: "ތިބާގެ މަތިވެރިކަމާއެވެ! އަދި ތިބާގެ ޙުރުމަތުގެ މަތިވެރިކަމާއެވެ! އަދި މުއުމިނެއްގެ ޙުރުމަތް ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުގައި ތިބާގެ ޙުރުމަތަށްވުރެ މާ މަތިވެރިއެވެ!" މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އައްތިރްމިޛީ، ނަމްބަރު 2032 ގައި، އަދި އިބްނު ޙިއްބާން، ނަމްބަރު 5763 ގައެވެ. އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ﷲ އަށާއި އާޚިރަތް ދުވަހަށް އީމާންވާ މީހާ؛ ފަހެ އޭނާގެ އަވަށްޓެރިޔާއަށް އުނދަގޫ ނުކުރާހުށިކަމެވެ. އަދި ﷲ އަށާއި އާޚިރަތް ދުވަހަށް އީމާންވާ މީހާ؛ ފަހެ އޭނާގެ މެހެމާނަށް ކަމޭހިތާށެވެ. އަދި ﷲ އަށާއި އާޚިރަތް ދުވަހަށް އީމާންވާ މީހާ، ފަހެ ހެޔޮބަސް ބުނާށެވެ. ނުވަތަ ހަނުހުންނާށެވެ." ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ: 6018، އަބޫ ހުރައިރާ رضي الله عنه ގެ އަރިހުން، ނަބިއްޔާ ﷺ ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ބަނގުރޫޓުވެފައިވާ މީހާއަކީ ކާކުކަން ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެނގޭ ހެއްޔެވެ؟" އެބޭކަލުން ދެންނެވިއެވެ: "އޭ ﷲ ގެ ރަސޫލާއެވެ! އަހަރުމެންގެ ތެރޭގައި ބަނގުރޫޓުވެފައިވާ މީހާއަކީ، އޭނާގެ އަތުގައި ދިރުހަމެއް އަދި އެއްވެސް މުދަލެއްވެސް ނެތް މީހާއެވެ." އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އުއްމަތުގެ ތެރެއިން ބަނގުރޫޓުވެފައިވާ މީހާއަކީ، ޤިޔާމަތް ދުވަހު ރޯދައާއި ނަމާދާއި ޒަކާތާއިގެން އަންނަ މީހާއެވެ. އަދި އޭނާ އަންނަނީ (ދުނިޔެމަތީގައި) އެކަކަށް ބަދުބަސްބުނެ އަބުރާ ބެހި، އަނެކަކަށް ޤަޛްފުކޮށް، އަދި އަނެކެއްގެ މުދާ ކައިފައިވާ ޙާލުގައެވެ. ދެން މީނާ ބޭންދި، މީނާގެ ހެޔޮކަންތަކުން ބަދަލު އަނެއް މީހާއަށް ދެވި، އަދި އަނެއް މީހާއަށްވެސް މީނާގެ ހެޔޮކަންތައް ދެވި، ދެން ހުރި މީހާއަށްވެސް ބަދަލުގައި މީނާގެ ހެޔޮކަންދެވެއެވެ. ދެން، އޭނާ ފާފަތަކަށް ބަދަލުދީ ނިމުމުގެ ކުރިން އޭނާގެ ހެޔޮކަންތައް ހުސްވެއްޖެނަމަ؛ އެމީހުންގެ (އެބަހީ: އޭނާ އަނިޔާވެރިވި މީހުންގެ) ފާފަތަކުން ނަގައި، އޭނާގެ މައްޗަށް އެ ފާފަތައް އެޅޭނެއެވެ. ދެން އޭނާ ނަރަކައަށް އެއްލާލެވޭނެއެވެ." މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ މުސްލިމް، ނަންބަރު 2581 ގައި، އަދި އައްތިރްމިޛީ، ނަންބަރު 2418 ގައި، އަދި އަޙްމަދު، ނަންބަރު 8029 ގައިއެވެ. މިއީ އަޙްމަދުގެ ލަފްޒެވެ.

އަދިވެސް ﷲ ގެ ރަސޫލާ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "މަގުމަތީގައި މީސްތަކުންނަށް އުނދަގޫވާގޮތަށް ގަހެއްގެ ގޮފިގަނޑެއް އިނެވެ. ދެން މީހަކު އެ އެއްފަރާތްކުރިއެވެ. ދެން (އޭގެ ސަބަބުން) އޭނާ ސުވަރުގެ ވެއްދެވުނެވެ." މި މާނައިގެ ޙަދީޘެއް އަލް-ބުޚާރީ (652) ނެރުއްވިއެވެ. އަދި މުސްލިމް (1914) އެފަދަ ލަފްޒެއް ނެރުއްވިއެވެ. އަދި އިބްނު މާޖާ (3682) އަދި އަޙްމަދު (10432) މި ޙަދީޘް ރިވާކުރެއްވިއެވެ. އަދި މިއީ އެ ދެބޭކަލުންގެ ލަފްޒެވެ. ފަހެ، މަގުމަތިން ގެއްލުން ހުރި އެއްޗެހި ދުރުކުރުމަކީ ސުވަރުގެ ވެއްދެވޭނެ ސަބަބަކަށް ވާއިރު؛ މީސްތަކުންނަށް ގެއްލުންދީ، އެބައިމީހުންގެ ދިރިއުޅުން ފަސާދަކުރާ މީހާގެ ޙާލު ކިހިނެއްވާނެތޯއެވެ؟

37- އިސްލާމްދީން އައީ ބުއްދި ޙިމާޔަތްކޮށް، އެ ބުއްދި ފަސާދަކުރާ ކޮންމެ ކަމެއް، މިސާލަކަށް ބަނގުރާ ބުއިންފަދަ ކަންކަން ޙަރާމްކުރުމާގެންނެވެ. އަދި އިސްލާމްދީން ބުއްދީގެ ޤަދަރު މަތިކޮށް، އެއީ ތަކްލީފުތައް ޖެއްސެވުން ގުޅިގެންދާ ކަންތައް ކަމުގައި ހެދިއެވެ. އަދި ޚުރާފާތްތަކާއި ވަޘަނިއްޔަތުގެ ކަސްތަޅުތަކުން ބުއްދި މިނިވަންކުރިއެވެ. އަދި އިސްލާމްދީނުގައި އެއް ފަންތިއަށް ނުލިބި އަނެއް ފަންތީގެ ބަޔަކަށް ޚާއްޞަވާ ސިއްރުތަކެއް ނުވަތަ ޙުކުމްތަކެއް ނުވެއެވެ. އިސްލާމްދީނުގެ ހުރިހާ ޙުކުމްތަކާއި ޝަރުޢުތަކަކީ ޞައްޙަ ބުއްދިއާ އެއްގޮތްވެ އެއްބަސްވާ ކަންކަމެވެ. އަދި އެ ކަންކަންވަނީ ޢަދުލުވެރިކަމާއި ޙިކްމަތް ނިޔާކުރާ ގޮތަށެވެ.

އިސްލާމްދީން އައީ ބުއްދި ޙިމާޔަތްކޮށް، އޭގެ ޤަދަރު މަތިކުރުމަށެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: {إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَٰئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا } މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، އިވުމާއި، ފެނުމާއި، ހިތް، އެއިން ކޮންމެ ކަމަކީވެސް އެއާމެދު ސުވާލުކުރެވޭނެ ކަމެކެވެ." [އަލްއިސްރާއު: 36] ފަހެ، އިންސާނާގެ މައްޗަށް ވާޖިބުވެގެންވަނީ އޭނާގެ ބުއްދިއަށް ރައްކާތެރިވުމެވެ. އެހެންވެ އިސްލާމްދީން ބަނގުރަލާއި މަސްތުވާތަކެތި ޙަރާމްކުރިއެވެ. –އަދި (34) ވަނަ ނަންބަރު ޕެރެގްރާފުގައި ބަނގުރާ ޙަރާމްވެގެންވާކަން ބަޔާންކޮށްފައި ވާނެއެވެ– އަދި ކީރިތި ޤުރްއާނުގެ ގިނަ އާޔަތްތަކެއް ނިމިގެންދަނީ ﷲ ތަޢާލާގެ މި ވަޙީބަސްފުޅުންނެވެ: "ތިޔަބައިމީހުން ވިސްނުމަށްޓަކައެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 242] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَمَا ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَآ إِلَّا لَعِبٞ وَلَهۡوٞۖ وَلَلدَّارُ ٱلۡأٓخِرَةُ خَيۡرٞ لِّلَّذِينَ يَتَّقُونَۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ ﴾ މާނައީ: "ދުނިޔޭގެ ދިރިއުޅުމަކީ، ކުޅިވަރެއް ކަމުގައްޔާއި، މަޖަލެއް ކަމުގައި މެނުވީ ނުވެއެވެ. އަދި ތަޤްވާވެރިވާ މީހުންނަށް، އާޚިރަތުގެ ގޮވަތި ހެޔޮކަން ބޮޑެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުންނަކަށް ނުވިސްނޭހެއްޔެވެ؟" [އަލްއަންޢާމު: 32] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ إِنَّآ أَنزَلۡنَٰهُ قُرۡءَٰنًا عَرَبِيّٗا لَّعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު އެ ފޮތް ބާވައިލެއްވީ، ޢަރަބި ބަހުންވާ ޤުރްއާނެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އެއީ ތިޔަބައިމީހުން ވިސްނޭތޯއެވެ." [ޔޫސުފު: 2]. އަދި ﷲ ތަޢާލާ ބަޔާންކުރައްވާފައިވަނީ، ތެދުމަގާއި ޙިކުމަތުން، ބުއްދީގެ އަހުލުވެރިންނަށް މެނުވީ ފައިދާ ނުކުރާނެކަމެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿يُؤۡتِي ٱلۡحِكۡمَةَ مَن يَشَآءُۚ وَمَن يُؤۡتَ ٱلۡحِكۡمَةَ فَقَدۡ أُوتِيَ خَيۡرٗا كَثِيرٗاۗ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّآ أُوْلُواْ ٱلۡأَلۡبَٰبِ ﴾ މާނައީ: "އެއިލާހު އިރާދަކުރައްވާ މީހަކަށް ޙިކުމަތް ދެއްވައެވެ. އަދި (އެމީހަކަށް) ޙިކުމަތްދެއްވުނު މީހާއަށް، ފަހެ ގިނަވެގެންވާ ހެޔޮކަން ލިބިއްޖެކަން ކަށަވަރެވެ. ބުއްދީގެ އަހުލުވެރިން މެނުވީ (ވަޢުޡާއި ނަސޭހަތުން) ހަނދުމަ ނުކުރެއެވެ." [އަލް-ބަޤަރާ: 269].

މި ސަބަބަށްޓަކައި، އިސްލާމްދީންވަނީ ބުއްދިއަކީ ތަކުލީފު އެޅިގެންވާ އަސާސް ކަމުގައި ލައްވާފައެވެ. ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ތިން މީހެއްގެ ކިބައިން ގަލަންވަނީ އުފުލިގެންނެވެ: ނިދާފައިވާ މީިހާގެ ކިބައިން، އޭނާ ހޭލައިފުމަށް ދާންދެނެވެ. ކުޑަކުއްޖާގެ ކިބައިން، އޭނާ ބާލިޣުވެއްޖައުމަށް ދާންދެނެވެ. މޮޔަމީހާގެ ކިބައިން، އޭނާގެ ބުއްދި ރުޖޫޢަވެއްޖައުމަށް ދާންދެނެވެ." މި ޙަދީޘް އަލް-ބުޚާރީ، (5269) ވަނަ ޙަދީޘްގެ ކުރިން އެއާ އެއްފަދަ ގޮތަކަށް ޔަޤީންކޮށް ކަނޑައަޅާ ޞީޣާއިން މުޢައްލަޤުކޮށް ނެރުއްވިއެވެ. އަދި ސަނަދު ގުޅިގެންދާގޮތަށް އަބޫ ދާވޫދު ނަމްބަރު (4402) ގައި ނެރުއްވިއެވެ. -އަދި މިއީ އެކަލޭގެފާނުގެ ލަފްޒެވެ-، އަދި އައް-ތިރްމިޛީ، ނަމްބަރު (1423) ގައި، އަދި އައް-ނަސާއީ ((އައް-ސުނަނުލް ކުބްރާ)) ގެ ނަމްބަރު (7346) ގައި، އަދި އަޙްމަދު، ނަމްބަރު (956) ގައި ކުޑަ ތަފާތަކާއެކު، އަދި އިބްނު މާޖާ، ނަމްބަރު (2042) ގައި ކުރުކޮށެވެ. އަދި ޚުރާފާތްތަކާއި ވަޘަނިއްޔަތުގެ ކަސްތޮޅުތަކުން އިންސާނާ މިނިވަންކުރެއްވިއެވެ. އުއްމަތްތައް އެއުރެންގެ ޚުރާފާތްތަކުގައި ހިފަހައްޓައި، އަދި ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުން އެއުރެންނަށް އައި ޙައްޤު ރައްދުކުރި ޙާލަތުގެ ޚަބަރުދެއްވަމުން ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَكَذَٰلِكَ مَآ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ فِي قَرۡيَةٖ مِّن نَّذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتۡرَفُوهَآ إِنَّا وَجَدۡنَآ ءَابَآءَنَا عَلَىٰٓ أُمَّةٖ وَإِنَّا عَلَىٰٓ ءَاثَٰرِهِم مُّقۡتَدُونَ﴾ މާނައީ: "އަދި އެފަދައިން، އެރަށެއްގެ ތަނަވަސް މުއްސަނދި މީހުން މިހެން ނުބުނާ ގޮތަށް ކަލޭގެފާނުގެ ކުރިން އެއްވެސް ރަށަކަށް ތިމަންއިލާހު އިންޛާރުކުރައްވާ ބޭކަލަކު ފޮނުއްވާފައި ނުވެތެވެ: "ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންމެންގެ ކާބަފައިން ވަކި ގޮތެއްގައި (ދީނެއްގައި) ތިއްބާ އަހަރުމެންނަށް ފެނުނެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންމެންނަކީ އެއުރެންގެ ފިޔަވަޅުތަކަށް ތަބަޢަވާ ބަޔަކީމުއެވެ." [އައްޒުޚްރުފު: 23] އަދި ﷲ ތަޢާލާ، އެކަލާނގެ ޚަލީލު އިބްރާހީމު عليه السلام އެކަލޭގެފާނުގެ ޤައުމުގެ މީހުންނަށް ވިދާޅުވިކަމަށް ޚަބަރުދެއްވާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: {مَا هَٰذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ (52) މާނައީ: "ތިޔަބައިމީހުން އެތަކެތީގެ ކައިރީގައި އަޅުކަންކުރުމަށް މަޑުކޮށްގެން ތިބޭ މި ބުދުތަކަކީ ކޮންއެއްޗެއްހެއްޔެވެ؟" قَالُواْ وَجَدۡنَآ ءَابَآءَنَا لَهَا عَٰبِدِينَ ﴿53﴾ މާނައީ: "އެއުރެން ބުންޏެވެ. ތިމަންމެންގެ ކާބަފައިން އެތަކެއްޗަށް އަޅުކަންކުރާތީ ތިމަންމެންނަށް ފެނުނެވެ." [އަލްއަންބިޔާއު: 52-53] ދެންފަހެ އިސްލާމްދީން އައިސް، މީސްތަކުންނަށް ބުދުތަކަށް އަޅުކަންކުރުން ދޫކޮށްލުމަށާއި، ކާބަފައިންގެ ކިބައިން ވާރުތަވެފައިވާ ޚުރާފާތްތައް ދޫކޮށްލުމަށާއި، އަދި ރަސޫލުން عليهم الصلاة والسلام ގެ މަގަށް ތަބަޢަވުމަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ.

އަދި އިސްލާމްދީނުގައި އެއް ފަންތިއަށް ނުލިބި އަނެއް ފަންތީގެ ބަޔަކަށް ޚާއްޞަވާ ސިއްރުތަކެއް ނުވަތަ ޙުކުމްތަކެއް ނުވެއެވެ. ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ގެ ބޮޑުބޭބެގެ ދަރިކަލުން އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިކަނބަލުންގެ ފިރިކަލުން ކަމުގައިވާ ޢަލީ ބްނު އަބީ ޠާލިބު رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ސުވާލު ދެންނެވުނެވެ: "ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ، ތިޔަބޭކަލުންނަށް (އެހެން މީސްތަކުންނަށް ޢާންމުނުކުރައްވާ) ކަމެއް ޚާއްޞަކުރެއްވިތޯއެވެ؟" އެހިނދު އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ: «އަހުރެންގެ މި ކަނޑީގެ އުރައިގައިވާ ލިޔުންކޮޅު ފިޔަވައި، އެންމެހައި މީސްތަކުންނަށް ޢާންމުނުކުރައްވާ އެއްވެސް ކަމެއް ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ އަހަރެމެންނަށް ޚާއްޞައެއް ނުކުރައްވައެވެ.» ދެން އެކަލޭގެފާނު ފަތްކޮޅެއް ނެރުއްވިއެވެ. އޭގައި ލިޔެވިފައިވެއެވެ: "ﷲ ނޫން ފަރާތަކަށް ކަތިލައިފި މީހަކަށް ﷲ ލަޢުނަތް ލައްވަތެވެ. އަދި ބިމުގެ (މަގުހޯދާ) ނިޝާން ވަގަށްނަގައިފި މީހަކަށް ﷲ ލަޢުނަތް ލައްވަތެވެ. އަދި އޭނާގެ ބައްޕައަށް ލަޢުނަތްދީފި މީހަކަށް ﷲ ލަޢުނަތް ލައްވަތެވެ. އަދި ބިދުޢަވެރިޔަކަށް ހިޔާވަހިކަންދީފި މީހަކަށް ﷲ ލަޢުނަތް ލައްވަތެވެ.» ޞަޙީޙު މުސްލިމް: 1978 . އިސްލާމްދީނުގެ ހުރިހާ ޙުކުމްތަކާއި ޝަރުޢުތަކަކީ ޞައްޙަ ބުއްދިއާ އެއްގޮތްވެ އެއްބަސްވާ ކަންކަމެވެ. އަދި އެ ކަންކަންވަނީ ޢަދުލުވެރިކަމާއި ޙިކްމަތް ނިޔާކުރާ ގޮތަށެވެ.

38- ބާޠިލު ދީންތަކަށް ތަބަޢަވާ މީހުން، އެ ދީންތަކުގައިވާ ފުށޫއެރުންތަކާއި އަދި ބުއްދި ޤަބޫލުނުކުރާ ކަންތައް ނަގައިނުގަނެ ނުވިސްނިއްޖެނަމަ؛ އެ ދީނުގެ ބޮޑުން އެމީހުންނަށް ވިސްނައިދެނީ ދީންވަނީ ބުއްދިއަށްވުރެ މަތީގައިކަމަށެވެ. އަދި ދީން ފަހުމްވެ ނަގައިގަތުމުގައި ބުއްދިއަށް އެއްވެސް ޖާގައެއް ނުވާކަމަށެވެ. އަނެއްކޮޅުން އިސްލާމްދީނުގައި، ދީނަކީ ބުއްދިއަށް ދާންވީ މަގު އަލިކޮށްދޭ ނޫރެއްކަމުގައި ބެލިއެވެ. ފަހެ ބާޠިލު ދީންތަކުގެ އަހުލުވެރިން އިިންސާނާގެ ކިބައިން ބޭނުންވަނީ ބުއްދި ދޫކޮށްލާފައި އެމީހުންނަށް ތަބަޢަވުމަށެވެ. އިސްލާމްދީން އިންސާނާގެ ފުށުން ބޭނުންވަނީ އޭނާގެ ބުއްދި ހޭލައްވާލުމަށެވެ. އެއީ ކަންކަން އޭގެ ޙަޤީޤަތްތަކާ އެއްގޮތަށް އެނގިގެންދިޔުމަށެވެ.

ބާޠިލު ދީންތަކަށް ތަބަޢަވާ މީހުން، އެ ދީންތަކުގައިވާ ފުށޫއެރުންތަކާއި އަދި ބުއްދި ޤަބޫލުނުކުރާ ކަންތައް ނަގައިނުގަނެ ނުވިސްނިއްޖެނަމަ؛ އެ ދީނުގެ ބޮޑުން އެމީހުންނަށް ވިސްނައިދެނީ ދީންވަނީ ބުއްދިއަށްވުރެ މަތީގައިކަމަށެވެ. އަދި ދީން ފަހުމްވެ ނަގައިގަތުމުގައި ބުއްދިއަށް އެއްވެސް ޖާގައެއް ނުވާކަމަށެވެ. އަނެއްކޮޅުން އިސްލާމްދީނުގައި، ދީނަކީ ބުއްދިއަށް ދާންވީ މަގު އަލިކޮށްދޭ ނޫރެއްކަމުގައި ބެލިއެވެ. ބާޠިލު ދީންތަކުގެ އަހުލުވެރިން އިންސާނާގެ ކިބައިން ބޭނުންވަނީ ބުއްދި ދޫކޮށްލާފައި އެމީހުންނަށް ތަބަޢަވުމަށެވެ. އިސްލާމްދީން އިންސާނާގެ ފުށުން ބޭނުންވަނީ އޭނާގެ ބުއްދި ހޭލައްވާލުމަށެވެ. އެއީ ތަދައްބުރުކޮށް ވިސްނުމަށާއި، ކަންކަން އޭގެ ޙަޤީޤަތްތަކާ އެއްގޮތަށް އެނގިގެންދިޔުމަށެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَكَذَٰلِكَ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ رُوحٗا مِّنۡ أَمۡرِنَاۚ مَا كُنتَ تَدۡرِي مَا ٱلۡكِتَٰبُ وَلَا ٱلۡإِيمَٰنُ وَلَٰكِن جَعَلۡنَٰهُ نُورٗا نَّهۡدِي بِهِۦ مَن نَّشَآءُ مِنۡ عِبَادِنَاۚ وَإِنَّكَ لَتَهۡدِيٓ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ ﴾ މާނައީ: "އަދި ހަމައެފަދައިން، ތިމަންއިލާހުގެ އަމުރުފުޅުން ވާ ރޫޙެއް (އެބަހީ: ޤުރުއާން) ތިމަންއިލާހު ކަލޭގެފާނަށް ވަޙީކުރެއްވީމެވެ. (އެއިގެކުރިން) ފޮތަކީ ކޮބައިކަމެއް، އަދި އީމާންކަމަކީ ކޮބައިކަމެއްވެސް ކަލޭގެފާނަކަށް އެނގިވަޑައެއް ނުގަނެއެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، ތިމަންއިލާހު އެ (ޤުރުއާން) ނޫރެއް ކަމުގައި ލެއްވީމެވެ. ތިމަންއިލާހުގެ އަޅުތަކުންގެ ތެރެއިން، ތިމަންއިލާހު އިރާދަކުރައްވާ އަޅަކަށް އެއިން ތިމަންއިލާހު ހިދާޔަތް ދައްކަވަމެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، ކަލޭގެފާނު (މީސްތަކުންނަށް) މަގުދައްކަވަނީ ސީދާވެގެންވާ މަގަކަށެވެ." [އައްޝޫރާ: 52] އެހެންކަމުން އިލާހީ ވަޙީގައި، ސަލާމަތް ބުއްދިތައް ދެނެގަތުމަށާއި އީމާންވުމަށް އެދިއެދިވާ ޙަޤީޤަތްތަކަށް އިރުޝާދުދޭ ބުރުހާނުތަކާއި ޙުއްޖަތްތައް ވެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ قَدۡ جَآءَكُم بُرۡهَٰنٞ مِّن رَّبِّكُمۡ وَأَنزَلۡنَآ إِلَيۡكُمۡ نُورٗا مُّبِينٗا﴾ މާނައީ: "އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރިރައްބުގެ ޙަޟްރަތުން ސާފު ޙުއްޖަތާއި ބުރުހާނެއް ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް އަތުވެއްޖެއެވެ. އަދި، ފާޅުވެ ބަޔާންވެގެންވާ ނޫރެއް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ތިމަންއިލާހު ބާވައިލެއްވީމެވެ." [އައްނިސާއު: 174] ފަހެ، ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ އެދިވޮޑިގަންނަވަނީ އިންސާނާ، ތެދުމަގާއި ޢިލްމާއި ޙަޤީޤަތުގެ ނޫރުގެ ތެރޭގައި ދިރިއުޅުމަށެވެ. އަދި ޝައިޠާނުންނާއި ޠާޣޫތުން އެދެނީ އިންސާނާ، ކުފުރާއި ޖާހިލުކަމާއި މަގުފުރެދުމުގެ އަނދިރިކަމުގެ ތެރޭގައި ދެމިހުރުމަށެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿ٱللَّهُ وَلِيُّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ يُخۡرِجُهُم مِّنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِۖ وَٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَوۡلِيَآؤُهُمُ ٱلطَّٰغُوتُ يُخۡرِجُونَهُم مِّنَ ٱلنُّورِ إِلَى ٱلظُّلُمَٰتِۗ﴾ މާނައީ: "ﷲ އީ، އީމާންވި މީހުންނަށް އެހީތެރިވެ، ވާގިވެރިވެވޮޑިގެންވާ އިލާހެވެ. އަނދިރިކަމުގެ ތެރެއިން އަލިކަމަށް، އެ އިލާހު އެބައިމީހުން ނެރުއްވައެވެ. އަދި ކާފަރުވި މީހުންގެ އެކުވެރި ވާގިވެރިންނަކީ ޠާޣޫތުންނެވެ. އަލިކަމުގެ ތެރެއިން އަނދިރިކަމަށް، އެ ޠާޣޫތުން އެބައިމީހުން ނެރެއެވެ." [އަލްބަޤަރާ: 257]

39- އިސްލާމްދީން ޞައްޙަ ޢިލްމުގެ ޤަދަރު މަތިކުރެއެވެ. އަދި އަމިއްލަ އެދުންތަކުން ވަކިވެގެންވާ ގޮތަށް ޢިލްމީގޮތުން ކަންކަން ހޯދާ ބެލުމަށް ބާރުއަޅައެވެ. އަދި އެ ދީން ގޮވާލަނީ އަހަރުމެންގެ ނަފްސުތަކާމެދު އަދި އަހަރުމެންގެ ވަށައިގެންވާ ކައުނާމެދު ނަޒަރު ހިންގާ ބަލާ ފިކުރުކުރުމަށެވެ. އަދި ޢިލްމީ ޞައްޙަ ނަތީޖާތަކަކީ އިސްލާމްދީނާ ފުށޫއަރާނެ ކަންކަމެއް ނޫނެވެ.

އިސްލާމްދީން ޞައްޙަ ޢިލްމުގެ ޤަދަރު މަތިކުރެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿يَرۡفَعِ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مِنكُمۡ وَٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَ دَرَجَٰتٖۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ ﴾ މާނައީ: "ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން އީމާންވި މީހުންނާއި ޢިލްމު ދެވިގެންވާ މީހުން، ﷲ ދަރަޖަތަކަކަށް އުފުއްލަވައެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ކުރާ ކަންތައް ﷲ މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވެއެވެ." [އަލްމުޖާދަލާ: 11] އަދި ﷲ، ޢިލްމުވެރިންގެ ހެކިވުން، އެކަލާނގެ ހެކިވެވޮޑިގެންވުމާއި މަލާއިކަތުންގެ ހެކިވެވަޑައިގެންވުން؛ ހެކިވެވޭ އެންމެ މަތިވެރި ކަންކަތަކުގެ މައްޗަށް ގުޅުއްވިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿شَهِدَ ٱللَّهُ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَأُوْلُواْ ٱلۡعِلۡمِ قَآئِمَۢا بِٱلۡقِسۡطِۚ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން ﷲ ފިޔަވައި (އަޅުކަން ޙައްޤުވާ) އިލާހަކު ނުވާކަމަށް އެ އިލާހު ހެކިވޮޑިގެންނެވިއެވެ. އަދި މަލާއިކަތުންނާއި ޢިލްމުގެ އަހުލުވެރިންވެސް (އެކަމަށް) ހެކިވިއެވެ. (އެ އިލާހު ޚަލްޤުކުރެއްވި ތަކެތި ތަދުބީރުކުރެއްވުމުގައި) ޢަދުލުވެރިކަމާއެކު އެއިލާހު ޤާއިމުވެވޮޑިގެންވެއެވެ. އެ އިލާހު ފިޔަވައި (އަޅުކަން ޙައްޤުވާ) އިލާހަކު ނުވެއެވެ. (އެއިލާހީ) ޢިއްޒަތްވަންތަ، ޙިކުމަތްވަންތަ އިލާހެވެ." [އާލު ޢިމްރާން: 18] މިއިން އިސްލާމްދީނުގައި ޢިލްމުގެ އަހުލުވެރިންގެ މަޤާމު ބަޔާންކޮށްދެއެވެ. އަދި ﷲ އެކަލާނގެ ނަބިއްޔާ މުޙައްމަދު ﷺ އަށް، ޢިލްމުން މެނުވީ އެހެން އެއްވެސް އެއްޗަކުން އިތުރުކޮށްދެއްވުމަށް އެދިވަޑައިގަތުމަށް އަމުރުނުކުރައްވައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: {وَقُل رَّبِّ زِدْنِي عِلْمًا } މާނައީ: "އަދި ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އަޅުގެ ރައްބެވެ! މިއަޅާއަށް ޢިލްމު އިތުރުކޮށްދެއްވާނދޭވެ" [ޠާހާ: 114] އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: “ޢިލްމު ހޯދުމަށް އެދި މަގެއް ނަގައިގެން ހިނގައިފިމީހާ؛ ﷲ އޭނާއަށް ސުވަރުގެއަށްވާ މަގެއް ފަސޭހަކޮށްދެއްވާނެއެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން ޢިލްމު ހޯދާ މީހާއަށް ރުހިވަޑައިގެން މަލާއިކަތުން އެބޭކަލުންގެ ފިޔަފުޅުތައް ތިރިކުރައްވަތެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން ޢިލްމު ހޯދާ މީހާއަށް އުޑުތަކާއި ބިމުގައިވާހާ ބަޔަކި، ފެނުގެ ތެރޭގައިވާ މަސްތަކަށް ދާންދެންވެސް ފާފަފުއްސެވުމަށް އެދި ދުޢާކުރެތެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން އަޅުވެރިޔާގެ މައްޗަށް ޢިލްމުވެރިޔާގެ މާތްކަންވަނީ، އެހެނިހެން ހުރިހާ ތަރިތަކުގެ މައްޗަށްވާ ހަނދުގެ މާތްކަން ފަދައިންނެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ޢިލްމުވެރިންނަކީ ނަބިއްޔުންގެ ވާރުތަވެރިންނެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން ނަބިއްޔުން ދީނާރެއްވެސް އަދި ދިރުހަމެއްވެސް ވާރުތައެއް ނުކުރައްވައެވެ. އެހެނެއްކަމަކު އެބޭކަލުން ވާރުތަކުރެއްވީ ޢިލްމެވެ. ފަހެ، އެ ޢިލްމުގައި ހިފައިފިމީހާ، އޭނާ ހިފީ ގިނަވެގެންވާ ބޮޑު ނަޞީބެއްގައެވެ.” މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އަބޫ ދާވޫދު (3641)ގައި، އަދި އައްތިރްމިޛީ (2682)ގައި، އަދި އިބްނު މާޖާ (223)ގައި، އަދި އަޙްމަދު (21715)ގައިއެވެ. އަދި މިއީ އިބްނު މާޖާގެ ލަފްޒެވެ.

އަދި އިސްލާމްދީން، އަމިއްލަ އެދުންތަކުން ވަކިވެގެންވާ ގޮތަށް ޢިލްމީގޮތުން ކަންކަން ހޯދާ ބެލުމަށް ބާރުއަޅައެވެ. އަދި އަހަރުމެންގެ ނަފްސުތަކާމެދު އަދި އަހަރުމެންގެ ވަށައިގެންވާ ކައުނާމެދު ނަޒަރު ހިންގާ ބަލާ ފިކުރުކުރުމަށް ގޮވާލައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿سَنُرِيهِمۡ ءَايَٰتِنَا فِي ٱلۡأٓفَاقِ وَفِيٓ أَنفُسِهِمۡ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَهُمۡ أَنَّهُ ٱلۡحَقُّۗ أَوَلَمۡ يَكۡفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُۥ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ شَهِيدٌ﴾ މާނައީ: "އުދަރެސްތަކުގައްޔާއި، އެއުރެންގެ އަމިއްލަ ނަފްސުތަކުގައިވާ ތިމަންއިލާހުގެ ހެކިތައް، ތިމަންއިލާހު އެއުރެންނަށް ދައްކަވާހުށީމެވެ. އެއީ (އެބަހީ: ޤުރްއާނަކީ) ޙައްޤުކަން އެއުރެންނަށް ބަޔާންވެއްޖައުމަށް ދާންދެންނެވެ. ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރައްބު، ހަމަކަށަވަރުން، ކޮންމެ ކަމެއްގެ މައްޗަށް ހެކިވެވޮޑިގެންވާކަން ނުފުދޭހެއްޔެވެ؟" [ފުއްޞިލަތު: 53] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿أَوَلَمۡ يَنظُرُواْ فِي مَلَكُوتِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا خَلَقَ ٱللَّهُ مِن شَيۡءٖ وَأَنۡ عَسَىٰٓ أَن يَكُونَ قَدِ ٱقۡتَرَبَ أَجَلُهُمۡۖ فَبِأَيِّ حَدِيثِۭ بَعۡدَهُۥ يُؤۡمِنُونَ﴾ މާނައީ: "އުޑުތަކާއި، ބިމުގެ ރަސްކަމާއި، ﷲ ޚަލްޤުކުރައްވާފައިވާހާ ތަކެއްޗާއި، އަދި އެއުރެންގެ އަޖަލު ގާތްވެފައިވުން އެކަށީގެންވާކަމާމެދު، އެއުރެން ވިސްނައި ފިކުރުކޮށް ނުބަލަނީ ހެއްޔެވެ؟ ފަހެ، އެއަށްފަހު (އެބަހީ: ޤުރުއާނަށްފަހު) އެއުރެން އީމާންވާނީ ކޮން ބަސްފުޅަކަށް ހެއްޔެވެ؟" [އަލްއަޢުރާފު: 185] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿أَوَلَمۡ يَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَيَنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ كَانُوٓاْ أَشَدَّ مِنۡهُمۡ قُوَّةٗ وَأَثَارُواْ ٱلۡأَرۡضَ وَعَمَرُوهَآ أَكۡثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا وَجَآءَتۡهُمۡ رُسُلُهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِۖ فَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيَظۡلِمَهُمۡ وَلَٰكِن كَانُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ﴾ މާނައީ: "އެބައިމީހުން ބިމުގައި ދަތުރުފަތުރުކޮށް، އެމީހުންގެ ކުރިން އުޅުނު މީހުންގެ ނިމުންވީ ކިހިނެއްތޯ ބަލައި ފިކުރު ނުކުރަނީ ހެއްޔެވެ؟ އެބައިމީހުންނަށްވުރެ އެކުރީގެ މީހުން ބާރުގަދައެވެ. އަދި އެބައިމީހުން ބިން ކޮނެ (ދަނޑުވެރިކަމާއި އިމާރާތްކުރުމަށްޓަކައި) ފުރޮޅާ އުޅުނެވެ. އަދި މިބައިމީހުން (މައްކާގެ މީހުން) ބިން އާބާދުކުރި ވަރަށްވުރެ މާ ބޮޑަށް އެބައިމީހުން ބިން އާބާދުކޮށް އާރާސްތުކުރިއެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ ގާތަށް އެބައިމީހުންގެ ރަސޫލުން ފާޅުވެގެންވާ ހެކިތަކާއެކު ވަޑައިގަތެވެ. ފަހެ، ﷲ އެބައިމީހުންނަށް އަނިޔާވެރިވެވޮޑިގަންނަވާ ކަމުގައި ނުވެއެވެ. ނަމަވެސް، އެބައިމީހުން އަމިއްލަ ނަފްސުތަކަށް އަނިޔާވެރިވީއެވެ." [އައްރޫމު: 9]

އަދި ޞައްޙަ ޢިލްމީ ނަތީޖާތަކަކީ އިސްލާމްދީނާ ފުށުއަރާ ކަންކަމެއް ނޫނެވެ. އަދި ސާދަސަތޭކަ އަހަރަށްވުރެ ކުރިން، ޤުރުއާނުގައި އެކަމެއްގެ ނުހަނު ޞީދާ ތަފްޞީލުތައް ބަޔާންކުރައްވައިފައިވާ، އަދި ޒަމާނީ ޢިލްމަށް ފަހުން އެނގިފައިވާ މިސާލެއް އަހަރުމެން ގެނެސްދޭނަމެވެ. ދެން ސައިންސްގެ ނަތީޖާތައް އައީ، މާތްވެގެންވާ ޤުރްއާނުގައިވާ ކަންތައްތަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތަށެވެ. އެއީ މައިމީހާގެ ބަނޑުގައި ދަރިފުޅު އުފެދިގެން އައުމެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿ وَلَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ مِن سُلَٰلَةٖ مِّن طِينٖ ﴿12﴾ މާނައީ: "އަދި ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު މަށިންވާ ސާފު ޚުލާޞާއަކުން އިންސާނާ ހެއްދެވީމެވެ." ثُمَّ جَعَلۡنَٰهُ نُطۡفَةٗ فِي قَرَارٖ مَّكِينٖ ﴿13﴾ މާނައީ: "ދެން، އޭނާ ރައްކާތެރިވެ، ހަމަޖެހިގެންވާ ތަނެއްގައި މަނިތިއްކެއްކަމުގައި ތިމަންއިލާހު ލެއްވީމެވެ." ثُمَّ خَلَقۡنَا ٱلنُّطۡفَةَ عَلَقَةٗ فَخَلَقۡنَا ٱلۡعَلَقَةَ مُضۡغَةٗ فَخَلَقۡنَا ٱلۡمُضۡغَةَ عِظَٰمٗا فَكَسَوۡنَا ٱلۡعِظَٰمَ لَحۡمٗا ثُمَّ أَنشَأۡنَٰهُ خَلۡقًا ءَاخَرَۚ فَتَبَارَكَ ٱللَّهُ أَحۡسَنُ ٱلۡخَٰلِقِينَ﴿14﴾ މާނައީ: "އެއަށްފަހު، ތިމަންއިލާހު އެ މަނިތިކި ގަނޑުލޭކޮޅަކަށް ހެއްދެވީމެވެ. ދެން އެ ގަނޑުލޭކޮޅު މަސްކޮޅަކަށް ހެއްދެވީމެވެ. ދެން އެ މަސްކޮޅު ކަށިތަކަކަށް ހެއްދެވީމެވެ. ދެން އެ ކަށިތަކުގައި މަސް ލެއްވެވީމެވެ. ދެން އެހެން އުފެއްދެވުމަކުން ތިމަންއިލާހު އޭނާ އުފެއްދެވީމެވެ. ފަހެ، އެންމެ ރިވެތިކޮށް ހައްދަވާ ﷲ، މަތިވެރިވެވޮޑިގެންފިއެވެ." [އަލްމުއުމިނޫން: 12-14]

40- މާތް الله އަށް އީމާންވެ، އެކަލާނގެއަށް ކިޔަމަންތެރިވެ، އެކަލާނގެ ރަސޫލުން عليهم الصلاة والسلام ތެދުކުރި މީހުންގެ ކިބައިން މެނުވީ؛ އާޚިރަތުގައި ﷲ ޢަމަލެއް ޤަބޫލެއް ނުކުރައްވާނެއެވެ. އަދި ޘަވާބެއްވެސް ނުދެއްވާނެއެވެ. އަދި ﷲ ޝަރުޢުކުރައްވާފައިވާ ކަމެއް މެނުވީ އަޅުކަންތަކުން އެކަލާނގެ ޤަބޫލު ނުކުރައްވައެވެ. ދެންފަހެ އިންސާނާ ﷲ އަށް ކާފަރުވެ ހުރެގެން އެކަލާނގެ އޭނާކުރި ޢަމަލަށް ހެޔޮ ބަދަލު ދެއްވާނޭކަމަށް އުންމީދު ކުރާނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ އަދި ސަލާމްލެއްވި ހުރިހާ ނަބިއްޔުންނަށް އީމާންވެ، މުޙައްމަދު ﷺ ގެ ރިސާލަތަށް އީމާންވެގެން ނޫނީ މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން އެކަކުގެ އީމާންކަމެއްވެސް ﷲ ޤަބޫލެއް ނުކުރައްވައެވެ.

ﷲ އަށް އީމާންވެ، އެކަލާނގެއަށް ކިޔަމަންތެރިވެ، އެކަލާނގެ ރަސޫލުން عليهم الصلاة والسلام ތެދުކުރި މީހުންގެ ކިބައިން މެނުވީ؛ އާޚިރަތުގައި ﷲ ތަޢާލާ ޢަމަލު ޤަބޫލެއް ނުކުރައްވާނެއެވެ. އަދި ޘަވާބެއްވެސް ނުދެއްވާނެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީ ކުރެއްވިއެވެ: ﴿مَّن كَانَ يُرِيدُ ٱلۡعَاجِلَةَ عَجَّلۡنَا لَهُۥ فِيهَا مَا نَشَآءُ لِمَن نُّرِيدُ ثُمَّ جَعَلۡنَا لَهُۥ جَهَنَّمَ يَصۡلَىٰهَا مَذۡمُومٗا مَّدۡحُورٗا ﴿18﴾ މާނައީ: "އަވަސްވެގެންދާ ދުނިޔެއަށް އެދޭމީހާ (ދަންނައެވެ!) ތިމަންއިލާހު އިރާދަކުރައްވާ މީހަކަށް، އެ ދުނިޔެއިން ތިމަންއިލާހު އިރާދަކުރައްވާ އެއްޗެއް އަވަސްކޮށްދެއްވާހުށީމެވެ. ދެން ތިމަންއިލާހު އެމީހަކަށްޓަކައި ނަރަކަ ލެއްވެވީމެވެ. ނުބައިކުރެވިގެން، އަދި (ރަޙްމަތުން) ދުރުކުރެވިގެންވާ ޙާލު، އޭނާ އެތަނަށް ވަންނާނެއެވެ." وَمَنۡ أَرَادَ ٱلۡأٓخِرَةَ وَسَعَىٰ لَهَا سَعۡيَهَا وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَأُوْلَٰٓئِكَ كَانَ سَعۡيُهُم مَّشۡكُورٗا﴿19﴾ މާނައީ: "އަދި މުއުމިނެއްގެ ގޮތުގައި ހުރެ، އާޚިރަތް އެދި، އެކަމަށް ކުރަން ޖެހޭ މަސައްކަތްކޮށްފި މީހުން (ދަންނައެވެ.) ފަހެ، އެއީ އެބައިމީހުންގެ މަސައްކަތަށް ޝުކުރުވެރިވެވޭ ބަޔެކެވެ." [އަލްއިސްރާއު: 18-19]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: { فَمَن يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ} މާނައީ: "ފަހެ، މުއުމިނަކު ކަމުގައިވާ ޙާލު ޞާލިޙު ޢަމަލުތައް ކޮށްފިމީހާ (ދަންނާށެވެ!)، ފަހެ، އޭނާ ކުރި މަސައްކަތާއި ޢަމަލަށް އިންކާރުކުރެވި ޙަރާންކޯރު ނުވެވޭނެއެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު އެ ޢަމަލުތައް އޭނާއަށްޓަކައި ލިޔުއްވާހުށީމެވެ." [އަލްއަންބިޔާއު: 94] އަދި އަޅުކަންތަކުން ﷲ ތަޢާލާ ޝަރުޢުކުރެއްވި އަޅުކަމެއް މެނުވީ އެކަލާނގެ ޤަބޫލެއް ނުކުރައްވާނެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ فَمَن كَانَ يَرۡجُواْ لِقَآءَ رَبِّهِۦ فَلۡيَعۡمَلۡ عَمَلٗا صَٰلِحٗا وَلَا يُشۡرِكۡ بِعِبَادَةِ رَبِّهِۦٓ أَحَدَۢا ﴾ މާނައީ: "ފަހެ، އެމީހެއްގެ ވެރިރައްބާ ބައްދަލުވުމަށް އެދޭމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެމީހާ ޞާލިޙު ޢަމަލުން ޢަމަލުކުރާ ހުށިކަމެވެ! އަދި އެމީހާގެ ވެރިރައްބަށް އަޅުކަންކުރުމުގައި، އެއްވެސް މީހަކު ބައިވެރި ނުކުރާހުށިކަމެވެ." [އަލްކަހްފު : 110]. ފަހެ އެކަލާނގެ ބަޔާންކުރެއްވީ ޢަމަލެއް ޞާލިޙު ޢަމަލަކަށް ވާނީ، އެއީ ﷲ ޝަރުޢުކުރެއްވި ކަމަކަށްވެ، އަދި އެކަންކުރާ މީހާ އޭނާގެ ޢަމަލުގައި ﷲ އަށް އިޚްލާޞްތެރިވެ، އަދި އޭނާއަކީ ﷲ އަށް އީމާންވެ އެކަލާނގެ ނަބިއްޔުންނާއި ރަސޫލުން عليهم السلام ތެދުކުރާ މީހަކު ކަމުގައި ވުމުންކަމަށެވެ.ދެންފަހެ އެމީހެއްގެ ޢަމަލު އެނޫން ގޮތަކަށް ވެއްޖެނަމަ ދަންނައެވެ، ފަހެ ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿وَقَدِمۡنَآ إِلَىٰ مَا عَمِلُواْ مِنۡ عَمَلٖ فَجَعَلۡنَٰهُ هَبَآءٗ مَّنثُورًا ﴾ މާނައީ: "އަދި ޢަމަލުގެ ތެރެއިން އެ މީހުން ކުރި ކަންތަކަށް، ތިމަން އިލާހު ބައްލަވައި، އެ ޢަމަލުތައް ވަޔާ ބުރައިގެންދާ ކުނޑިފުއްތަކެއް ކަމުގައި ލެއްވީމެވެ." [އަލްފުރްޤާނު: 23] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وُجُوهٞ يَوۡمَئِذٍ خَٰشِعَةٌ ﴿2﴾ މާނައީ: "އެ ދުވަހުން، މޫނުތަކެއް ބިރުވެތިވެ ދެރަވެފައިވާނެތެވެ." عَامِلَةٞ نَّاصِبَةٞ ﴿3﴾ މާނައީ: "ޢަމަލުކޮށް، ވަރުބަލިވެގެންވާ މޫނުތަކެކެވެ." تَصۡلَىٰ نَارًا حَامِيَةٗ ﴿4﴾ މާނައީ: "އަނދައަނދާހުންނަ ނަރަކައިގެ އަލިފާނަށް، އެ މޫނުތައް ވަންނާނެތެވެ." [އަލްޣާޝިޔާ: 2-4] ފަހެ، މި މޫނުތަކަކީ ޢަމަލުކުރުމުގެ ސަބަބުން މަޑުމޮޅިވެ ވަރުބަލިވެފައިވާ މޫނުތަކެކެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، އެބައިމީހުން ޢަމަލުކޮށްފައިވަނީ ﷲ ގެ ހިދާޔަތަކާ ނުލައި ކަމަށްވާތީ؛ އެ މޫނުތައް އެނބުރިދާނެ ތަނަކީ ނަރަކަ ކަމުގައި ﷲ ލެއްވިއެވެ. އެހެނީ އެބައިމީހުން ޢަމަލުކޮށްފައިވަނީ ﷲ ޝަރުޢުކުރެއްވި ގޮތަކަށް ނޫނެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، ބާޠިލު އަޅުކަންތަކުން އަޅުކަންކޮށް، އެބައިމީހުންނަށް ބާޠިލު ދީންތައް އުފައްދައިދޭ މަގުފުރެދުމުގެ ބޮޑުންނަށް ތަބަޢަވީއެވެ. ފަހެ، ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުގައި ޤަބޫލުވެވިގެންވާ ޞާލިޙު ޢަމަލަކީ، ރަސޫލާ ﷺ ގެންނެވި ކަންތަކާ އެއްގޮތްވާ ޢަމަލެވެ. ދެންފަހެ، އިންސާނާ ﷲ އަށް ކާފަރުވެފައި، އެކަލާނގެ އޭނާއަށް ހެޔޮ ބަދަލު ދެއްވާނެކަމަށް އުންމީދުކުރާނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟

އަދި ސަލާމްލެއްވި ހުރިހާ ނަބިއްޔުންނަށް އީމާންވެ، މުޙައްމަދު ﷺ ގެ ރިސާލަތަށް އީމާންވެގެން ނޫނީ މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން އެކަކުގެ އީމާންކަމެއްވެސް ﷲ ޤަބޫލެއް ނުކުރައްވައެވެ. -މިކަމުގެ ބައެއް ދަލީލުތައް (20) ވަނަ ޕެރެގްރާފުގައި ކުރިން ބަޔާންވެ ހިނގައްޖެއެވެ- އަދި ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީ ކުރެއްވިއެވެ: ﴿ءَامَنَ ٱلرَّسُولُ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيۡهِ مِن رَّبِّهِۦ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَۚ كُلٌّ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَمَلَٰٓئِكَتِهِۦ وَكُتُبِهِۦ وَرُسُلِهِۦ لَا نُفَرِّقُ بَيۡنَ أَحَدٖ مِّن رُّسُلِهِۦۚ وَقَالُواْ سَمِعۡنَا وَأَطَعۡنَاۖ غُفۡرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيۡكَ ٱلۡمَصِيرُ﴾ މާނައީ: "ރަސޫލާއަށް، އެކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރައްބުގެ ޙަޟްރަތުން ބާވައިލެއްވި އެއްޗަކަށް (އެބަހީ: ކީރިތި ޤުރްއާނަށް) ރަސޫލާއާއި މުއުމިނުން އީމާންވިއެވެ. އެ އެންމެންމެ ﷲ އާއި، އެކަލާނގެ މަލާއިކަތުންނާއި، އެކަލާނގެ (ބާވައިލެއްވި) ފޮތްތަކާއި، އެކަލާނގެ ފޮނުއްވި ރަސޫލުންނަށް އީމާންވިއެވެ. (އެއުރެން ބުނެތެވެ.) ތިމަންމެން، އެކަލާނގެ ރަސޫލުންގެ ތެރެއިން އެކަކާމެދުވެސް (އީމާންކަމުގައި) ތަފާތެއް ނުކުރަމުއެވެ. އަދި، އެއުރެން ބުނޫއެވެ. ތިމަންމެން އަހައި ކިޔަމަންވެއްޖައީމުއެވެ. އަޅަމެންގެ ވެރިރައްބެވެ! އަޅަމެންގެ ފާފަފުއްސަވައިފާނދޭވެއެވެ! އަދި، އެނބުރި ދިއުންވަނީ، އިބައިލާހުގެ ޙަޟްރަތަށެވެ." [އަލް-ބަޤަރާ: 285]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ ءَامِنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَٱلۡكِتَٰبِ ٱلَّذِي نَزَّلَ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ وَٱلۡكِتَٰبِ ٱلَّذِيٓ أَنزَلَ مِن قَبۡلُۚ وَمَن يَكۡفُرۡ بِٱللَّهِ وَمَلَٰٓئِكَتِهِۦ وَكُتُبِهِۦ وَرُسُلِهِۦ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ فَقَدۡ ضَلَّ ضَلَٰلَۢا بَعِيدًا﴾ މާނައީ: "އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! اللَّه އަށާއި، އެކަލާނގެ ރަސޫލާއަށާއި، އެކަލާނގެ ރަސޫލާގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވި ފޮތަށާއި، އަދި، ކުރިން ބާވައިލެއްވި ފޮތަށް ތިޔަބައިމީހުން އީމާންވާށެވެ. (އީމާންވުންމަތީ ދެމިތިބޭށެވެ!) އަދި، اللَّه އަށާއި، އެކަލާނގެ މަލާއިކަތުންނަށާއި، އެކަލާނގެ (ބާވައިލެއްވި) ފޮތްތަކަށާއި، އެކަލާނގެ ރަސޫލުންނަށާއި، އާޚިރަތް ދުވަހަށް ކާފަރުވާމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އޭނާ ދުރުވެގެންވާ މަގުފުރެދުމަކުން މަގުފުރެދިއްޖެކަން ކަށަވަރެވެ." [އައްނިސާއު: 136] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَإِذۡ أَخَذَ ٱللَّهُ مِيثَٰقَ ٱلنَّبِيِّـۧنَ لَمَآ ءَاتَيۡتُكُم مِّن كِتَٰبٖ وَحِكۡمَةٖ ثُمَّ جَآءَكُمۡ رَسُولٞ مُّصَدِّقٞ لِّمَا مَعَكُمۡ لَتُؤۡمِنُنَّ بِهِۦ وَلَتَنصُرُنَّهُۥۚ قَالَ ءَأَقۡرَرۡتُمۡ وَأَخَذۡتُمۡ عَلَىٰ ذَٰلِكُمۡ إِصۡرِيۖ قَالُوٓاْ أَقۡرَرۡنَاۚ قَالَ فَٱشۡهَدُواْ وَأَنَا۠ مَعَكُم مِّنَ ٱلشَّٰهِدِينَ ﴾ މާނައީ: "ނަބިއްޔުންގެ ކިބައިން، ﷲ ކަށަވަރުވެގެންވާ ޢަހުދު ހިއްޕެވި ހިނދު (ހަނދުމަކުރާށެވެ! އެހިނދު ﷲ އެންގެވިއެވެ.) ތިމަންއިލާހު ތިޔަބޭކަލުންނަށް ފޮތާއި ޙިކުމަތް ދެއްވުމުން، އެއަށްފަހު ތިޔަބޭކަލުންނާ އެކުގައިވާ އެއްޗެއް ތެދުކުރައްވާ ރަސޫލަކު ތިޔަބޭކަލުންގެ ގާތަށް ވަޑައިގަތުމުން ހަމަކަށަވަރުން ތިޔަބޭކަލުން، އެބޭކަލަކަށް އީމާންވެ، އެބޭކަލަކަށް ތިޔަބޭކަލުން ނަޞްރުދޭހުށިކަމެވެ! އެއިލާހު ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. ތިޔަބޭކަލުން އިޤުރާރުވެ، އެކަމުގެ މައްޗަށް ތިމަންއިލާހަށް ކަށަވަރުވެގެންވާ ޢަހުދު ހިފައިފީމު ހެއްޔެވެ؟ އެބޭކަލުން ދެންނެވިއެވެ. އަޅަމެން އިޤުރާރު ވެއްޖައީމުއެވެ. އެ އިލާހު ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. ފަހެ ތިޔަބޭކަލުން ހެކިވާށެވެ! އަދި ހެކިވާމީހުންގެ ތެރެއިން ތިޔަބޭކަލުންނާ އެކުގައި ތިމަންއިލާހު ވޮޑިގެންވަމެވެ." [އާލު ޢިމްރާން: 81]

41- އިލާހީ ހުރިހާ ރިސާލަތެއްގެ މަޤްޞަދަކީ: ޙައްޤު ދީނާގެން އިންސާނާ މަތިވުމެވެ. އެގޮތުން އޭނާވާހުށީ ޢާލަމްތަކުގެ ވެރި ރައްބު ﷲ ގެ ޚާލިޞް އަޅެއްކަމުގައިއެވެ. އަދި އިންސާނުންނަށް ނުވަތަ މާއްދިއްޔަތަށް ނުވަތަ ޚުރާފާތްތަކަށް އަޅުވެތިވުމުން އޭނާ މިނިވަންކުރުމެވެ. ތިބާއަށް ފެންނާނޭ ފަދައިން އިސްލާމްދީނަކީ ޝަޚްޞުންތަކެއް މާތްކޮށް މުޤައްދަސްކޮށްގެން، އެމީހުންގެ މަޤާމަށްވުރެ މަތިކޮށްގެން އުޅޭ ދީނެއް ނޫނެވެ. އަދި އެމީހުންނީ ރައްބުންތަކެއް ކަމުގައި އަދި އިލާހުންތަކެއް ކަމުގައި އެ ދީން ނުހަދައެވެ.

އިލާހީ ހުރިހާ ރިސާލަތެއްގެ މަޤްޞަދަކީ: ޙައްޤު ދީނާގެން އިންސާނާ މަތިވެ، ޢާލަމްތަކުގެ ވެރި ރައްބު ﷲ ގެ ޚާލިޞް އަޅަކަށްވުމެވެ. އަދި އިސްލާމްދީން، މާއްދިއްޔަތަށް ނުވަތަ ޚުރާފާތްތަކަށް އަޅުވެތިވުމުން އިންސާނާ މިނިވަންކުރެއެވެ. ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ދީނާރާއި ދިރުހަމާއި، ޤަޠީފާއާއި ޚަމީޞާ (ފަށުވި ފޭރާންތަކެއް)ގެ އަޅާ ގެއްލެނިވެ ހަލާކުވެއްޖެއެވެ. އޭނާއަށް ދެވިއްޖެނަމަ ރުހެއެވެ. އަދި ނުދެވިއްޖެނަމަ ނުރުހެއެވެ." ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ: 6435. ފަހެ ސީދާކޮށް ސަލާމަތުންހުރި އިންސާނާ ﷲ އަށް މެނުވީ ބޯލަނބާ ކިޔަމަންތެރިވެގެން ނުވެއެވެ. އެގޮތުން، މުދަލަށް ނުވަތަ ޖާހަށް ނުވަތަ މަޤާމަށް ނުވަތަ ޤަބީލާއަށް އޭނާ އަޅުވެތިވެގެން ނުވާނެއެވެ. އަދި މި ވާހަކައިން ކިޔުންތެރިޔާއަށް ހާމަކޮށްދެނީ ރިސާލަތުގެ ކުރިން މީސްތަކުންގެ ޙާލަތު އޮތްގޮތާއި، އަދި އެއަށްފަހު އެބައިމީހުންގެ ޙާލަތު ބަދަލުވެގެންދިޔަ ގޮތެވެ؟

ފުރަތަމަ މުސްލިމުން ޙަބަޝްކަރައަށް ހިޖުރަކުރިހިނދު، އެ ދުވަސްވަރުގެ ޙަބަޝާގެ ރަސްގެފާނު –އައްނަޖާޝީ- އެބޭކަލުންނާ ސުވާލުކޮށް ބުންޏެވެ: "ތިޔަބައިމީހުން އެ ދީނެއްގެ ސަބަބުން ޤައުމާ ވަކިވެ، އަދި ތިމަންގެ ދީނަށާއި، މި އުއްމަތްތަކުގެ ތެރެއިން އެއްވެސް ބައެއްގެ ދީނަކަށްވެސް ނުވަންނަ، މި ދީނަކީ ކޮން ދީނެއް ހެއްޔެވެ؟" ޖަޢުފަރު ބްނު އަބީ ޠާލިބު رضي الله عنه އޭނާއަށް ވިދާޅުވިއެވެ: "އޭ ރަސްގެފާނެވެ! އަހަރުމެންނީ ޖާހިލިއްޔަތުގެ އަހުލުވެރި ޤައުމެއް ކަމުގައި ވީމުއެވެ. ބުދުތަކަށް އަޅުކަންކޮށް، މުޅަތަކެތި ކައި، ހުތުރުކަން ބޮޑުވެގެންވާ ފާފަތަކަށް އަރައިގަނެ، ރަޙިމުގެ ގުޅުން ކަނޑައި، އަދި އަވަށްޓެރިންނަށް ނުބައިކޮށް ހިތަމުއެވެ. އަހަރުމެންގެ ތެރެއިން ގަދަފަދަ މީހާ، ނިކަމެތި މީހާގެ މުދާ (ނުޙައްޤުން) ކައިއުޅެއެވެ. ދެންފަހެ، އަހަރުމެން އެ ޙާލަތުގައި ވަނިކޮށް، ﷲ އަހަރުމެންގެ ގާތަށް އަހަރުމެންގެ ތެރެއިން ރަސޫލަކު ފޮނުއްވައިފިއެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ނަސަބާއި، ތެދުވެރިކަމާއި، އަމާނާތްތެރިކަމާއި، ޢިއްފަތްތެރިކަން އަހަރުމެން ދަންނަމުއެވެ. ފަހެ، އެކަލޭގެފާނު އަހަރުމެންނަށް ގޮވާލެއްވީ، ﷲ އެއްކައުވަންތަކުރުމަށާއި، ހަމައެކަނި އެކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރުމަށާއި، އަދި އަހަރުމެންނާއި އަހަރުމެންގެ ކާބަފައިން އެކަލާނގެ ފިޔަވައި އަޅުކަންކޮށްއުޅުނު ހިލަތަކާއި ބުދުތައް ދޫކޮށްލުމަށެވެ. އަދި ތެދުބަހުން ވާހަކަ ދެއްކުމަށާއި، އަމާނާތް އަދާކުރުމަށާއި، ރަޙިމުގެ ގުޅުން ޤާއިމުކުރުމަށާއި، އަވަށްޓެރިންނަށް ހެޔޮކޮށް ހިތުމަށާއި، އަދި ޙަރާމްކުރެއްވިގެންވާ ކަންތައްތަކާއި ލޭއޮހޮރުވުމުން ދުރުހެލިވުމަށް އަހަރުމެންނަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. އަދި ހުތުރުކަންބޮޑު ފާފަތަކާއި، ދޮގުހެކިބަސް ދިނުމާއި، ޔަތީމުންގެ މުދާ ކެއުމާއި، އަދި ޢިއްފަތްތެރި އަންހެނުންނަށް ޤަޛްފުކުރުން (ޒިނޭގެ ތުހުމަތުކުރުން) އެކަލޭގެފާނު އަހަރުމެންނަށް މަނާކުރެއްވިއެވެ. އަދި ހަމައެކަނި ﷲ އަށް އަޅުކަން ކުރުމަށާއި، އެކަލާނގެއާ އެއްވެސް އެއްޗެއް ޝަރީކު ނުކުރުމަށް އަހަރުމެންނަށް އެކަލޭގެފާނު އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. އަދި ނަމާދުކުރުމަށާއި، ޒަކާތްދިނުމަށާއި، ރޯދަހިފުމަށްވެސް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ." - (ރާވީ) ވިދާޅުވިއެވެ: ދެން އެކަލޭގެފާނު (ޖަޢުފަރުގެފާނު) ރަސްގެފާނަށް އިސްލާމްދީނުގެ ކަންތައްތައް ކިޔައިދެއްވިއެވެ- ދެންފަހެ އަހަރުމެން އެކަލޭގެފާނު ތެދުކޮށް، އެކަލޭގެފާނަށް އީމާންވެ، އަދި އެކަލޭގެފާނު ގެންނެވި ކަންތަކަށް ތަބަޢަވީމުއެވެ. އެގޮތުން އަހަރުމެން ހަމައެކަނި ﷲ އަށް އަޅުކަންކޮށް، އެކަލާނގެއާ އެއްވެސް އެއްޗެއް ޝަރީކެއް ނުކުރަމުއެވެ. އަދި އަހަރުމެންގެ މައްޗަށް އެކަލާނގެ ޙަރާމްކުރެއްވި ކަންތައްތައް ޙަރާމްކަމުގައި ދެކި، އަހަރުމެންނަށް ޙަލާލުކުރެއްވި ކަންތައްތައް ޙަލާލުކަމުގައި ދެކުނީމުއެވެ. . ." މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އަޙްމަދު (1740) ގައި ކުޑަ ތަފާތަކާއެކުއާއި، އަބޫ ނުޢައިމް ((ޙިލްޔަތުލް އައުލިޔާ)) (1/115) ގައި ކުރުކޮށެވެ. ފަހެ ތިބާއަށް ފެންނާނޭ ފަދައިން އިސްލާމްދީނަކީ ޝަޚްޞުންތަކެއް މާތްކޮށް މުޤައްދަސްކޮށްގެން، އެމީހުންގެ މަޤާމަށްވުރެ މަތިކޮށްގެން އުޅޭ ދީނެއް ނޫނެވެ. އަދި އެ މީހުންނީ ރައްބުންތަކެއް ކަމުގައި އަދި އިލާހުންތަކެއް ކަމުގައި ނުހަދައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿قُلۡ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ تَعَالَوۡاْ إِلَىٰ كَلِمَةٖ سَوَآءِۭ بَيۡنَنَا وَبَيۡنَكُمۡ أَلَّا نَعۡبُدَ إِلَّا ٱللَّهَ وَلَا نُشۡرِكَ بِهِۦ شَيۡـٔٗا وَلَا يَتَّخِذَ بَعۡضُنَا بَعۡضًا أَرۡبَابٗا مِّن دُونِ ٱللَّهِۚ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَقُولُواْ ٱشۡهَدُواْ بِأَنَّا مُسۡلِمُونَ﴾ މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އޭ ފޮތުގެ އަހުލުވެރިންނޭވެ! އަހުރެމެންގެ މެދުގައްޔާއި ތިޔަބައިމީހުންގެ މެދުގައި، ހަމަހަމަވެ، އެއްގޮތްވެގެންވާ ކަލިމައަކަށް ތިޔަބައިމީހުން އަންނާށެވެ! (އެއީ) اللَّه އަށް މެނުވީ، އަހުރެމެން އަޅުކަން ނުކުޅައުމެވެ. އަދި، އެކަލާނގެއާ އެއްވެސް އެއްޗެއް އަހުރެމެން ޝަރީކު ނުކުޅައުމެވެ. އަދި، އަހުރެމެންގެ އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކީ، اللَّه ފިޔަވައި ރައްބުންތަކެއް ކަމުގައި ނުހެދުމެވެ. ފަހެ، އެއުރެން (އެކަމާ) ދެކޮޅުހަދައި، ފުރަގަސްދީފިނަމަ، (އެއުރެންނަށް) ތިޔަބައިމީހުން ފަހެ ބުނާށެވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންމެންނީ މުސްލިމުން ކަމުގައި ތިޔަބައިމީހުން ހެކިވާށެވެ." [އާލު ޢިމްރާން: 64] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَلَا يَأۡمُرَكُمۡ أَن تَتَّخِذُواْ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ وَٱلنَّبِيِّـۧنَ أَرۡبَابًاۚ أَيَأۡمُرُكُم بِٱلۡكُفۡرِ بَعۡدَ إِذۡ أَنتُم مُّسۡلِمُونَ﴾ މާނައީ: "އަދި މަލާއިކަތުންނާއި ނަބިއްޔުންނީ ރައްބުންކަމުގައި ނެގުމަށް އެބޭކަލަކު ތިޔަބައިމީހުންނަށް އަމުރު ނުކުރައްވައެވެ. ތިޔަބައިމީހުން މުސްލިމުންކަމުގައި ވުމަށްފަހު، ކާފަރުވުމަށް އެބޭކަލަކު ތިޔަބައިމީހުންނަށް އަމުރުކުރައްވާނޭ ހެއްޔެވެ؟" [އާލު ޢިމްރާން: 80]. އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ނަޞާރާއިން މަރްޔަމުގެ ދަރިކަލުން (ޢީސާގެފާނު) މަތިކުރުމުގައި ޙައްދުފަހަނައަޅާ ދިޔަ ގޮތަށް ތިޔަބައިމީހުން ތިމަންކަލޭގެފާނު މަތިކުރުމުގައި ޙައްދުފަހަނައަޅާ ނުދާހުށިކަމެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނު ވާކަން ކަށަވަރީ އެކަލާނގެ އަޅެއްކަމުގައިއެވެ. އެހެންކަމުން "ﷲ ގެ އަޅާ އަދި އެކަލާނގެ ރަސޫލާއޭ" ތިޔަބައިމީހުން ބުނާށެވެ." ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ: 3445.

42- އިސްލާމްދީނުގައި ﷲ ވަނީ ތައުބާވުން ޝަރުޢުކުރައްވާފައިއެވެ. އެއީ: އިންސާނާ އޭނާގެ ވެރި ރައްބަށް ރުޖޫޢަވެ، ފާފަ ދޫކޮށްލުމެވެ. އަދި އިސްލާމްވުމަކީ އޭގެ ކުރިން ކޮށްފައިވާ ހުރިހާ ފާފަތައް ފުނޑާލާ ކަމެކެވެ. އަދި ތައުބާވުމަކީ އޭގެ ކުރިންވާ ފާފަތައް ފޮހެލާ ކަމެކެވެ. އެހެންކަމުން އިންސާނާ ކޮށްފައިވާ ކުށްތަކުގެ ވާހަކަ މީސްތަކުންގެ ކުރިމަތީގައި ދައްކާ އިޢުތިރާފުވާކަށް ނުޖެހެއެވެ.

އިސްލާމްދީނުގައި ﷲ ވަނީ ތައުބާވުން ޝަރުޢުކުރައްވާފައިއެވެ. އެއީ: އިންސާނާ އޭނާގެ ވެރި ރައްބަށް ރުޖޫޢަވެ، ފާފަ ދޫކޮށްލުމެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: {وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} މާނައީ: "އޭ މުއުމިނުންނޭވެ. ތިޔަބައިމީހުން އެންމެން ﷲ އަށް ތައުބާވާށެވެ. (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުން ކާމިޔާބުވޭތޯއެވެ." [އައްނޫރު: 31]. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿أَلَمۡ يَعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ هُوَ يَقۡبَلُ ٱلتَّوۡبَةَ عَنۡ عِبَادِهِۦ وَيَأۡخُذُ ٱلصَّدَقَٰتِ وَأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ، އެ އިލާހުގެ އަޅުތަކުންގެ ކިބައިން ތައުބާ ޤަބޫލުކުރައްވައި، ޞަދަޤާތްތައް ހިއްޕަވާ އިލާހުކަމާއި، އަދި ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ، ގިނަގިނައިން ތައުބާ ޤަބޫލުކުރައްވާ، ރަޙީމްވަންތަ އިލާހުކަން އެބައިމީހުން ނުދަންނަނީ ހެއްޔެވެ؟" [އައްތައުބާ: 104] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَهُوَ ٱلَّذِي يَقۡبَلُ ٱلتَّوۡبَةَ عَنۡ عِبَادِهِۦ وَيَعۡفُواْ عَنِ ٱلسَّيِّـَٔاتِ وَيَعۡلَمُ مَا تَفۡعَلُونَ﴾ މާނައީ: "އެ އިލާހީ، އެ އިލާހުގެ އަޅުތަކުންގެ ކިބައިން ތައުބާ ޤަބޫލު ކުރައްވާ، ނުބައިކަންތައް ޢަފޫކުރައްވާ އިލާހެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންކުރާ ކަންތައްތައް، އެ އިލާހު ދެނެވޮޑިގެންވެއެވެ." [އައްޝޫރާ: 25] އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ހަމަކަށަވަރުން ﷲ، އެކަލާނގެ މުއުމިނު އަޅާ ތައުބާވުމުން އުފާވެވޮޑިގަތުން؛ ހަލާކުވެދާނެފަދަ ހަނަފަސް ސަހަރާއެއްގައިވާ މީހަކަށްވުރެ މާބޮޑެވެ. އޭނާގެ ސަވާރީ އޭނާއާ އެކުގައިވެއެވެ. އަދި އޭގެ މަތީގައި އޭނާގެ ކާބޯތަކެތިވެއެވެ. ދެން އޭނާ ނިދާފައި ހޭލިއިރު އެ ސަވާރީ ރައްކާވެއްޖެއެވެ. ދެން އޭނާ އެ ހޯދިއެވެ. އެންމެފަހުން އޭނާގެ މައްޗަށް ކަރުހިއްކުން ގަދަވެއްޖެއެވެ. ދެން އޭނާ ބުންޏެވެ: 'އަހަރެން ކުރިން ހުރި ތަނަށް އެނބުރިގޮސް، މަރުވަންދެން ނިދާނީއެވެ.' ފަހެ އޭނާ މަރުވުމަށްޓަކައި އޭނާގެ އަތްދަނޑި މަތީ ބޯ އަޅާލިއެވެ. ދެން އޭނާ ހޭލިއިރު، އޭނާގެ ސަވާރީ އޭނާގެ ގާތުގައި އެބަހުއްޓެވެ. އަދި އޭގައި އޭނާގެ ދަތުރުމަތީގެ ކޮއްތާއި، ކާތަކެއްޗާއި ބޯތަކެތިވެއެވެ. ދެންފަހެ، މި މީހާއަށް އޭނާގެ ސަވާރީއާއި އޭނާގެ ކޮއްތު ލިބުމުން އުފާވި މިންވަރަށްވުރެ މާ ބޮޑަށް، ﷲ އެކަލާނގެ މުއުމިނު އަޅާ ތައުބާވުމުން އުފާވެވޮޑިގަންނަވައެވެ." ޞަޙީޙު މުސްލިމް: 2744

އަދި އިސްލާމްވުމުން އޭގެ ކުރިންވީ ފާފަތައް ފުނޑާލައެވެ. އަދި ތައުބާވުމުން އޭގެ ކުރިންވީ ފާފަތައް ފުހެލައެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿ قُل لِّلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِن يَنتَهُواْ يُغۡفَرۡ لَهُم مَّا قَدۡ سَلَفَ وَإِن يَعُودُواْ فَقَدۡ مَضَتۡ سُنَّتُ ٱلۡأَوَّلِينَ ﴾ މާނައީ: "ކާފަރުވި މީހުންނަށް، ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އެއުރެން ހުއްޓާލައިފިނަމަ، އެއުރެންނަށް އިސްވެގޮސްފައިވާ ފާފަތައް ފުއްސެވޭހުއްޓެވެ. އަދި އެއުރެން (އެކަންތަކަށް) އެނބުރި އަތުވެއްޖެނަމަ، ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، އިސްވެދިޔަ މީހުންނާމެދު (ﷲ ކަންތައް ހިންގެވި) ގޮތް ފާއިތުވެ ހިނގައްޖެއެވެ." [އަލްއަންފާލު: 38] އަދި ﷲ ނަޞާރާއިންނަށް ތައުބާވުމަށް ގޮވައިލެއްވިއެވެ. އެގޮތުން އެކަލާނގެ ޖައްލަ ޝައުނުހޫ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى ٱللَّهِ وَيَسۡتَغۡفِرُونَهُۥۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ ﴾ މާނައީ: "ފަހެ އެ މީހުން ﷲ އަށް ތައުބާވެ، އަދި ފާފަ ފުއްސެވުން އެދި އެ އިލާހުގެ ޙަޟްރަތަށް ނުދަންނަވާނަން ހެއްޔެވެ؟ ﷲ އީ، ގިނަގިނައިން ފާފަ ފުއްސަވާ ރަޙީމްވަންތަ އިލާހެވެ." [އަލްމާއިދާ: 74]. ﷲ ތަޢާލާ، ހުރިހާ އުރެދުންތެރިންނާއި ފާފަވެރިންނަށް ތައުބާވުމަށް ހިތްވަރުދެއްވާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ ۞ قُلۡ يَٰعِبَادِيَ ٱلَّذِينَ أَسۡرَفُواْ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡ لَا تَقۡنَطُواْ مِن رَّحۡمَةِ ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ يَغۡفِرُ ٱلذُّنُوبَ جَمِيعًاۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ ﴾ މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ. އޭ އެބައިމީހުންގެ އަމިއްލަ ނަފްސުތަކުގެ މައްޗަށް (ފާފަކުރުމުގައި) ހައްދުފަހަނަޅައި ގޮސްފައިވާ ތިމަންއިލާހުގެ އަޅުތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން ﷲ ގެ ރަޙްމަތުން އުންމީދު ކަނޑާނުލާށެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ﷲ ހުރިހާ ފާފަތަކެއް ފުއްސަވައިދެއްވައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެކަލާނގެއީ ގިނަގިނައިން ފާފަފުއްސަވާ، ރަޙީމްވަންތަ އިލާހެވެ." [އައްޒުމަރު: 53] ޢަމްރު ބްނުލް ޢާޞް އިސްލާމްވެވަޑައިގަތުމަށް ޢަޒުމްކަނޑައެޅުއްވިހިނދު؛ އެކަލޭގެފާނު އިސްލާމްވުމުގެ ކުރިން ކުރައްވާފައިވާ ފާފަތައް ނުފުއްސެވިދާނޭކަމަށް ބިރުފުޅުގަތެވެ. މި ޙާދިސާ ރިވާކުރައްވަމުން ޢަމްރު ވިދާޅުވިއެވެ: "ﷲ ޢައްޒަ ވަޖައްލަ އަހަރެންގެ ހިތަށް އިސްލާމްކަން ލެއްވުމުން، އަހަރެން ބައިޢަތު ހިފުމަށްޓަކައި ނަބިއްޔާ ﷺ ގެ އަރިހަށް ދިޔައީމެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނު އަހަރެންނާ ދިމާއަށް އަތްޕުޅު ދިއްކުރެއްވިއެވެ. ދެން އަހަރެން ދެންނެވީމެވެ: 'އޭ ﷲ ގެ ރަސޫލާއެވެ! އަޅާގެ އިސްވެދިޔަ ފާފަތައް ފުއްސަވައިދެއްވައިފުމަށް ދާންދެން، ކަލޭގެފާނަށް ބައިޢަތެއް ނުހިފާނަމެވެ.' -ވިދާޅުވިއެވެ- ދެން ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ އަހަރެންނަށް ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: 'އޭ ޢަމްރެވެ! ހިޖުރަ، އޭގެ ކުރީގެ ފާފަތައް ފުހެލާކަން ތިބާއަށް ނޭނގޭ ހެއްޔެވެ؟ އޭ ޢަމްރެވެ! އިސްލާމްވުން، އޭގެ ކުރީގެ ފާފަތައް ފުހެލާކަން ތިބާއަށް ނޭނގޭ ހެއްޔެވެ؟'" މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ މުސްލިމް (121) ގައި އެފަދަ ގޮތަކަށް ދިގުކޮށް، އަދި އަޙްމަދު (17827) ގައެވެ. އަދި މިއީ އެކަލޭގެފާނުގެ ލަފްޒެވެ.

43- އެގޮތުން އިސްލާމްދީނުގައި އިންސާނާއާއި ﷲ އާ ދެމެދު އޮންނަ ގުޅުމަކީ ސީދާ ގުޅުމެކެވެ. އެގޮތުން ތިބާއާއި ﷲ އާ ދެމެދު މެދުވެރިޔަކަށް ވާން އެއްވެސް މީހަކަށް ތިބާ ބޭނުން ނުޖެހެއެވެ. ފަހެ އިސްލާމްދީނުގައި އިންސާނުން އިލާހުންކަމުގައި ހެދުން ނުވަތަ ﷲ ގެ ރުބޫބިއްޔަތުގައި ނުވަތަ އުލޫހިއްޔަތުގައި އެކަލާނގެއާ ބައިވެރިވާ ބައެއްކަމުގައި ހެދުން މަނާކުރެއެވެ.

އިސްލާމްދީނުގައި، އިންސާނާގެ ކުށްފާފަތަކަށް އެހެން މީހުންގެ ކުރިމަތީގައި އިޢުތިރާފުވުމުގެ ޙާޖަތެއް ނުވެއެވެ. އެހެނީ އިސްލާމްދީނުގައި އިންސާނާއާއި ﷲ އާ ދެމެދު އޮންނަ ގުޅުމަކީ ސީދާ ގުޅުމެކެވެ. އެހެންކަމުން ތިބާއާއި ﷲ އާ ދެމެދު މެދުވެރިޔަކަށް ވާން އެއްވެސް މީހަކަށް ތިބާ ބޭނުންނުޖެހެއެވެ. ފަހެ، (36) ވަނަ ޕެރެގްރާފުގައި ކުރިން އިސްވެދިޔަ ފަދައިން، ﷲ ތަޢާލާ ވަނީ އެންމެހައި މީސްތަކުންނަށް، އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް ތައުބާވެ ރުޖޫޢަވުމަށް ގޮވައިލައްވާފައެވެ. އަދި ހަމައެފަދައިން އެކަލާނގެ ވަނީ މީސްތަކުން، އެކަލާނގެއާއި އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންނާ ދެމެދު ނަބީބޭކަލުންނާއި މަލާއިކަތްބޭކަލުން މެދުވެރިންތަކެއް ކަމުގައި ހެދުން ނަހީކުރައްވާފައެވެ. އެގޮތުން ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ وَلَا يَأۡمُرَكُمۡ أَن تَتَّخِذُواْ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ وَٱلنَّبِيِّـۧنَ أَرۡبَابًاۚ أَيَأۡمُرُكُم بِٱلۡكُفۡرِ بَعۡدَ إِذۡ أَنتُم مُّسۡلِمُونَ ﴾ މާނައީ: "އަދި މަލާއިކަތުންނާއި ނަބިއްޔުންނީ އިލާހުންކަމުގައި ހަދައިގެން އުޅުމަށް އެބޭކަލަކު ތިޔަބައިމީހުންނަށް އަމުރުކުރުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެއް ނޫނެވެ. ތިޔަބައިމީހުން މުސްލިމުންގެ ގޮތުގައި ވުމަށްފަހު ކާފަރުކަމަށް އެބޭކަލަކު ތިޔަބައިމީހުންނަށް އަމުރުކުރާނެ ހެއްޔެވެ." [އާލްޢިމްރާން: 80] ފަހެ އިސްލާމްދީން -ތިބާއަށް ފެންނާނެ ފަދައިން- އިންސާނުން އިލާހުންކަމުގައި ހެދުން ނުވަތަ ﷲ ގެ ރުބޫބިއްޔަތުގައި ނުވަތަ އުލޫހިއްޔަތުގައި އެކަލާނގެއާ ބައިވެރިވާ ބައެއްކަމުގައި ހެދުން މަނާކުރެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ނަޞާރާއިންނާ ބެހޭގޮތުން ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ٱتَّخَذُوٓاْ أَحۡبَارَهُمۡ وَرُهۡبَٰنَهُمۡ أَرۡبَابٗا مِّن دُونِ ٱللَّهِ وَٱلۡمَسِيحَ ٱبۡنَ مَرۡيَمَ وَمَآ أُمِرُوٓاْ إِلَّا لِيَعۡبُدُوٓاْ إِلَٰهٗا وَٰحِدٗاۖ لَّآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۚ سُبۡحَٰنَهُۥ عَمَّا يُشۡرِكُونَ ﴾ މާނައީ: "އެއުރެން اللَّه ފިޔަވައި، އެއުރެންގެ ޢިލްމުވެރިންނާއި، ރާހިބުންނާއި، އަދި މަރްޔަމުގެފާނުންގެ ދަރިކަލުން އަލްމަސީޙު، ރައްބުންތަކެއް ކަމުގައި ހިފިއެވެ. އަދި، އެއްކައުވަންތަ އިލާހަށް އަޅުކަންކުރުމަށް މެނުވީ، އެއުރެންނަށް އަމުރުކުރެވިގެން ނުވެއެވެ. އެކަލާނގެ މެނުވީ(ޙައްޤުވެގެން އަޅުކަންވެވޭ) އިލާހަކު ނުވެއެވެ. އެއުރެން ޝަރީކުކުރާ ތަކެތިން އެކަލާނގެ މަތިވެރިވެ ހުސްޠާހިރުވެވޮޑިގެންވެއެވެ." [އައްތައުބާ: 31] އަދި ކާފަރުން އެމީހުންނާއި އެކަލާނގެއާ ދެމެދު މެދުވެރިންތަކެއް ނެގިނެގުމަށް ﷲ ތަޢާލާ އެ މީހުންނަށް އިންކާރުކުރައްވާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿أَلَا لِلَّهِ ٱلدِّينُ ٱلۡخَالِصُۚ وَٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ مِن دُونِهِۦٓ أَوۡلِيَآءَ مَا نَعۡبُدُهُمۡ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَآ إِلَى ٱللَّهِ زُلۡفَىٰٓ إِنَّ ٱللَّهَ يَحۡكُمُ بَيۡنَهُمۡ فِي مَا هُمۡ فِيهِ يَخۡتَلِفُونَۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي مَنۡ هُوَ كَٰذِبٞ كَفَّارٞ﴾ މާނައީ: "ދަންނާށެވެ. ޚާލިސް ވެގެންވާ ދީން ވަނީ ﷲ އަށެވެ. އަދި އެ އިލާހު ފިޔަވާ އެހީތެރިންތަކެއް ނެގި މީހުން (ބުންޏެވެ:) ﷲ ގެ ޙަޟްރަތަށް ތިމަންމެން ކުއްތަން ކޮށްދިނުމަށް މެނުވީ، ތިމަންމެން އެ ފަރާތްތަކަށް އަޅުކަމެއް ނުކުރަމުއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެ މީހުން އެކަމާމެދު ޚިލާފުވެގެން އުޅޭކަންތަކާ ދޭތެރޭގައި ﷲ، އެ މީހުންގެ މެދުގައި ޙުކުމް ކުރައްވާނެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ދޮގުހަދާ ކާފަރުވުން ބޮޑު މީހަކަށް ﷲ ތެދުމަގެއް ނުދައްކަވާނެއެވެ." [އައްޒުމަރު: 3] ﷲ ބަޔާންކުރައްވާފައިވަނީ: ބުދުތަކަށް އަޅުކަންކުރާ ޖާހިލިއްޔަތުގެ އަހުލުވެރިން އެމީހުންނާއި ﷲ އާ ދޭތެރޭ މެދުވެރިންތަކެއް ނަގާކަމަށާއި، އަދި އެއީ އެމީހުން ﷲ އާ ކުއްތަންކޮށްދޭނެ ފަރާތްތަކެއްކަމަށް ބުނާކަމުގައެވެ.

އަދި ﷲ، އެކަލާނގެއާ އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންނާ ދެމެދުގައި ނަބިއްޔުންނާއި މަލާއިކަތުން މެދުވެރިންތަކެއް ކަމުގައި ހިފުން މީސްތަކުންނަށް ނަހީކުރައްވާފައި ވާނަމަ؛ ދެން އެބޭކަލުން ނޫން އެހެން ފަރާތްތަކާމެދު އެކަން މާ އައުލާވެގެންވެއެވެ. އެކަންވާނީވެސް ކިހިނަކުންހެއްޔެވެ؟ އެހެނީ ޚުދު ނަބިއްޔުންނާއި ރަސޫލުން عليهم السلام ވެސް އަވަސްވެވަޑައިގަންނަވަނީ ﷲ އާ ކުއްތަންވުމަށެވެ. ﷲ ތަޢާލާ، ނަބިއްޔުންނާއި ރަސޫލުން عليهم السلام ގެ ޙާލަތުގެ ޚަބަރުދެއްވަމުން ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿إِنَّهُمۡ كَانُواْ يُسَٰرِعُونَ فِي ٱلۡخَيۡرَٰتِ وَيَدۡعُونَنَا رَغَبٗا وَرَهَبٗاۖ وَكَانُواْ لَنَا خَٰشِعِينَ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން، އެބޭކަލުން ހެޔޮކަންތަކަށް އަވަސްވެ، އަދި ތިމަންއިލާހަށް ޝައުޤުވެރިކަމާއި، ބިރުވެތިކަމާއެކު، ދުޢާކުރައްވާ ކަމުގައިވިއެވެ. އަދި ތިމަންއިލާހަށް ޚުޝޫޢަތްތެެރިވެ މަޑުމޮޅިވާ ބަޔަކުކަމުގައި އެބޭކަލުންވޫއެވެ." [އަލްއަންބިޔާއު: 90] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ يَبۡتَغُونَ إِلَىٰ رَبِّهِمُ ٱلۡوَسِيلَةَ أَيُّهُمۡ أَقۡرَبُ وَيَرۡجُونَ رَحۡمَتَهُۥ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُۥٓۚ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحۡذُورٗا﴾ މާނައީ: "އެބައިމީހުން (އިލާހުންކަމުގައި ބަލައި) އެ ފަރާތްތަކަކަށް އެ ގޮވާލާ ފަރާތްތަކަކީ، ޚުދު އެ ފަރާތްތައް އެބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ﷲ އާ އެންމެ ކައިރީ ކޮންބައެއްތޯ ބަލައި، އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް ކުށްތަންވުމަށްޓަކައި (އަޅުކަންތަކުން) މަގު ހޯދައިގަންނަ ފަރާތްތަކެކެވެ. އަދި އެބޭކަލުން އެކަލާނގެ ރަޙްމަތަށް އުންމީދުކުރެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ޢަޛާބަށް ބިރުވެތިވެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ކަލޭގެފާނުގެ ވެރިރައްބުގެ ޢަޛާބަކީ އެއާމެދު ހުށިޔާރުވެވި ބިރުވެތިވެވޭ އެއްޗެއްކަމުގައިވެއެވެ." [އަލްއިސްރާއު: 57] އެބަހީ: ތިޔަބައިމީހުން اللَّه ފިޔަވައި ގޮވައިއުޅޭ -ނަބިއްޔުންނާއި ޞާލިޙު ބޭކަލުން ފަދަ- ފަރާތްތަކަކީ، (ޚުދު) އެބޭކަލުންވެސް اللَّه ގެ ޙަޟްރަތަށް ކުއްތަންވެ، އެ އިލާހުގެ ރަޙުމަތަށް އެދި، އަދި އެ އިލާހުގެ ޢަޛާބަށް ބިރުގަންނަ ބައެކެވެ. ދެންފަހެ اللَّه ފިޔަވައި އެބޭކަލުންނަށް ދުޢާކުރެވޭނީ ކިހިނަކުން ހެއްޔެވެ؟

44- މި ރިސާލާގެ ނިމުމުގައި އަހަރުމެން ހަނދާން އާކޮށްލާނީ: މީސްތަކުން ޒަމާނާއި ޤައުމިއްޔަތާއި ބިންތައް ތަފާތުވުމުގެ މައްޗަށް، ކިއެއްތަ މުޅި އިންސާނީ މުޖްތަމަޢުވެސްވަނީ ފިކުރުތަކާއި މަޤްޞަދުތަކުގައި ތަފާތުވެގެންނެވެ. އަދި މާހައުލާއި ޢަމަލުތަކުގައިވެސް އެކި ގޮތްގޮތަށެވެ. ފަހެ އިންސާނީ މުޖްތަމަޢުއަށް މަގުދައްކާނޭ ފަރާތަކަށް، އަދި ޖަމަޢަކޮށްދޭނެ ނިޒާމަކަށް، ޙިމާޔަތްކުރާނޭ ޙާކިމަކަށްވަނީ ބޭނުންޖެހިގެންނެވެ. ސަލާމާއި ޞަލަވާތް ލެއްވުނު މާތް ރަސޫލުން، ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ގެ ވަޙީއާއެކު އެކަމާ ހަވާލުވެވަޑައިގަންނަވަމުން ގެންދެވިއެވެ. ރަނގަޅު ވިސްނުމާއި ހެޔޮކަމުގެ މަގަށް އެބޭކަލުން މީސްތަކުންނަށް މަގުދައްކަވާ، އަދި ﷲ ގެ ޝަރީއަތުގެ މައްޗަށް މީސްތަކުން ޖަމަޢަކުރައްވާ، އަދި ޙައްޤުން އެމީހުންގެ މެދުގައި ޙުކުމްކުރައްވަމުން ގެންދެވިއެވެ. ދެން އެމީހުން މި ރަސޫލުންނަށް އިޖާބަދިން މިންވަރެއްގެ މައްޗަށް، އަދި އިލާހީ ރިސާލަތްތަކާ އެމީހުންގެ ދުވަސްވަރު ކައިރިވެގެންވީ ވަރަކަށް އެމީހުންގެ ކަންކަން ސީދާވެގެންދެއެވެ. އަދި ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ ގެ ރިސާލަތުން ﷲ ރިސާލަތުތައް ޚަތިމުކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެ ރިސާލަތު ދާއިމަށް ދެމިގެންވުމަށް ކަނޑައަޅުއްވާ ލިޔުއްވިއެވެ. އަދި އެއީ މީސްތަކުންނަށް ހުރި ހިދާޔަތެއްކަމުގައި، އަދި ރަޙްމަތާއި، އަލިކަމެއްކަމުގައި، އަދި އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫއަށް ވާޞިލްވާ މަގަށް ހުރި އިރުޝާދެއް ކަމުގައި ލެއްވިއެވެ.

މި ރިސާލާގެ ނިމުމުގައި އަހަރުމެން ހަނދާން އާކޮށްލާނީ: މީސްތަކުން ޒަމާނާއި ޤައުމިއްޔަތާއި ބިންތައް ތަފާތުވުމުގެ މައްޗަށް، ކިއެއްތަ މުޅި އިންސާނީ މުޖްތަމަޢުވެސްވަނީ ފިކުރުތަކާއި މަޤްޞަދުތަކުގައި ތަފާތުވެގެންނެވެ. އަދި މާހައުލާއި ޢަމަލުތަކުގައިވެސް އެކި ގޮތްގޮތަށެވެ. ފަހެ އިންސާނީ މުޖްތަމަޢުއަށް މަގުދައްކާނޭ ފަރާތަކަށް، އަދި ޖަމަޢަކުރާނޭ ނިޒާމަކަށް، ޙިމާޔަތްކުރާނޭ ޙާކިމަކަށްވަނީ ބޭނުންޖެހިގެންނެވެ. ސަލާމާއި ޞަލަވާތް ލެއްވުނު މާތް ރަސޫލުން، ﷲ ގެ ވަޙީއާއެކު އެކަމާ ހަވާލުވެވަޑައިގަންނަވަމުން ގެންދެވިއެވެ. ހެޔޮކަމާއި ތެދުމަގަށް އެބޭކަލުން މީސްތަކުންނަށް މަގުދައްކަވާ، އަދި ﷲ ގެ ޝަރީއަތުގެ މައްޗަށް މީސްތަކުން ޖަމަޢަކުރައްވާ، އަދި ޙައްޤުން އެމީހުންގެ މެދުގައި ޙުކުމްކުރައްވަމުން ގެންދެވިއެވެ. ދެން އެމީހުން މި ރަސޫލުންނަށް އިޖާބަދިން މިންވަރެއްގެ މައްޗަށް، އަދި އިލާހީ ރިސާލަތްތަކާ އެމީހުންގެ ދުވަސްވަރު ކައިރިވެގެންވީ ވަރަކަށް އެމީހުންގެ ކަންކަން ސީދާވެގެންދެއެވެ. އަދި މަގުފުރެދުން ގިނަވެ، ޖާހިލުކަން ޢާންމުވެ، ބުދުތަކަށް އަޅުކަންކުރެވުނު ހިނދު؛ ﷲ އެކަލާނގެ ނަބިއްޔާ މުޙައްމަދު ﷺ ހިދާޔަތާއި ޙައްޤު ދީނާއިގެން ފޮނުއްވިއެވެ. އެއީ މީސްތަކުން ކުފުރާއި ޖާހިލުކަމާއި ވަޘަނިއްޔަތުގެ އަނދިރިކަމުން، އީމާންކަމާއި ހިދާޔަތުގެ ތެރެއަށް ނެރުއްވުމަށްޓަކައެވެ.

45- އެހެންކަމުން އޭ އިންސާނާއެވެ. އަހަރެން ތިބާއަށް މި ގޮވާލަނީ ތަޤުލީދުކުރުމާއި ޢާދަކާދަތަކުން އެއްކިބާވެގެން ހުރެ ތެދުވެރި އިޚްލާޞްތެރި ތެދުވުމަކުން ﷲ އަށްޓަކައި ތެދުވުމަށެވެ. އަދި ތިބާ މަރުވުމަށްފަހު ތިބާގެ ވެރި ރައްބުގެ ޙަޟްރަތަށް ރުޖޫޢަވާނޭކަން ދަންނާށެވެ. އަދި ތިބާގެ ނަފްސަށާއި، އަދި ތިބާ ވަށައިގެންވާ އުދަރެހަށް ބެލުމަށް ގޮވާލަމެވެ. ފަހެ ތިބާ އިސްލާމްވާށެވެ. އޭރުން ތިބާގެ ދުނިޔެއާއި އާޚިރަތުގައި ތިބާ ބާއްޖަވެރިވާނެއެވެ. ތިބާ އިސްލާމްދީނަށް ވަންނަން ބޭނުންނަމަ ތިބާ ހަމައެކަނި ކުރަންޖެހޭ ކަމަކީ: ﷲ މެނުވީ ޙައްޤުވެގެން އަޅުކަންވެވޭ އިލާހަކު ނުވާކަމަށާއި، އަދި މުޙައްމަދުގެފާނީ ﷲ ގެ ރަސޫލާކަމަށް ހެކިވުމެވެ. އަދި ﷲ ފިޔަވައި އަޅުކަންވެވޭ އެހެން ހުރިހާ ފަރާތްތަކުން ބަރީއަވެ، ޤަބުރުތަކުގައިވާ މީސްތަކުން ﷲ އަލުން ދިރުއްވާނޭކަމަށް ތިބާ އީމާންވެ، އަދި ޙިސާބު ބެއްލެވުމާއި ޖަޒާދެއްވުމީ ޙައްޤުކަމަށް އީމާންވާހުށިއެވެ. ދެންފަހެ ތިބާ މިފަދައިން ހެކިވެއްޖެނަމަ ތިބާ ތިވަނީ މުސްލިމަކަށް ވެފައިއެވެ. ދެން އެއަށްފަހު ތިބާގެ މައްޗަށް އޮތްކަމަކީ ﷲ ޝަރުޢުކުރެއްވި ގޮތަށް އެކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރުމެވެ. އެއީ ނަމާދާއި، ޒަކާތާއި، ރޯދައާއި، އަދި ތިބާ ކުޅަދާނަވެގެންވާނަމަ ޙައްޖުވެގެންނެވެ.

އެހެންކަމުން އޭ އިންސާނާއެވެ. އަހަރެން ތިބާއަށް މި ގޮވާލަނީ، ތަޤުލީދުކުރުމާއި ޢާދަކާދަތަކުން އެއްކިބާވެގެން ހުރެ ތެދުވެރި އިޚްލާޞްތެރި ތެދުވުމަކުން ﷲ އަށްޓަކައި ތެދުވުމަށެވެ. އެއީ ﷲ ތަޢާލާ އެކަލާނގެ ވަޙީ ބަސްފުޅުގައި ތިބާއަށް ގޮވާލައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ: ﴿۞ قُلۡ إِنَّمَآ أَعِظُكُم بِوَٰحِدَةٍۖ أَن تَقُومُواْ لِلَّهِ مَثۡنَىٰ وَفُرَٰدَىٰ ثُمَّ تَتَفَكَّرُواْۚ مَا بِصَاحِبِكُم مِّن جِنَّةٍۚ إِنۡ هُوَ إِلَّا نَذِيرٞ لَّكُم بَيۡنَ يَدَيۡ عَذَابٖ شَدِيدٖ﴾ މާނައީ: "ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! ތިމަންކަލޭގެފާނު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ވަޞިއްޔަތްކުރައްވަނީ، ހަމައެކަނި އެންމެ ކަމަކަށެވެ. (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުން اللَّه އަށްޓަކައި، ދެމީހުން ދެމީހުންގެ ގޮތުގައްޔާއި، އަދި ވަކިވަކިން ޤާއިމު ވުމަށެވެ. ދެން ތިޔަބައިމީހުން ފިކުރުކުރުމަށެވެ. ތިޔަބައިމީހުންގެ އެކުވެރިޔާ (އެބަހީ: މުޙައްމަދުގެފާނުން) ގެ ކިބައިގައި އެއްވެސް މޮޔަކަމެއް ނުވެއެވެ. ގަދަފަދަ ޢަޛާބެއްގެ ކުރިމަތިން، ތިޔަބައިމީހުންނަށް އިންޛާރުކުރައްވާ ބޭކަލަކު ކަމުގައި މެނުވީ އެކަލޭގެފާނު ނުވެއެވެ." [ސަބައު: 46] އަދި ތިބާ މަރުވުމަށްފަހު، ތިބާގެ ވެރިރައްބުގެ ޙަޟްރަތަށް ރުޖޫޢަވާނޭކަން ދަންނާށެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَأَن لَّيۡسَ لِلۡإِنسَٰنِ إِلَّا مَا سَعَىٰ ﴿39﴾ މާނައީ: "އަދި އިންސާނާއަށް، އޭނާ ކުރި ޢަމަލެއް މެނުވީ ނުވާކަމެވެ." وَأَنَّ سَعۡيَهُۥ سَوۡفَ يُرَىٰ ﴿40﴾ މާނައީ: "އަދި ހަމަކަށަވަރުން، އޭނާގެ މަސައްކަތް ފަހެ، ދެއްކެވޭނެކަން ކަށަވަރެވެ." ثُمَّ يُجۡزَىٰهُ ٱلۡجَزَآءَ ٱلۡأَوۡفَىٰ ﴿41﴾ މާނައީ: "ދެން އޭނާއަށް އެންމެ ފުރިހަމަ ޖަޒާ ދެއްވޭނެއެވެ." وَأَنَّ إِلَىٰ رَبِّكَ ٱلۡمُنتَهَىٰ ﴿42﴾ މާނައީ: "އަދި ހަމަކަށަވަރުން، ނިމިގެންދިޔުންވަނީ ކަލޭގެފާނުގެ ރައްބުގެ ޙަޟްރަތަށެވެ." [އައްނަޖްމު: 39 - 42]. އަދި ތިބާގެ އަމިއްލަ ނަފްސާއި، ތިބާގެ ވަށައިގެންވާ އުދަރެސްތަކަށް ނަޒަރު ހިންގާ ފިކުރުކުރުމަށްވެސް ގޮވާލަމެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ أَوَلَمۡ يَنظُرُواْ فِي مَلَكُوتِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا خَلَقَ ٱللَّهُ مِن شَيۡءٖ وَأَنۡ عَسَىٰٓ أَن يَكُونَ قَدِ ٱقۡتَرَبَ أَجَلُهُمۡۖ فَبِأَيِّ حَدِيثِۭ بَعۡدَهُۥ يُؤۡمِنُونَ﴾ މާނައީ: "އުޑުތަކާއި، ބިމުގެ ރަސްކަމާއި، ﷲ ޚަލްޤުކުރައްވާފައިވާހާ ތަކެއްޗާއި، އަދި އެއުރެންގެ އަޖަލު ގާތްވެފައިވުން އެކަށީގެންވާކަމާމެދު، އެއުރެން ވިސްނައި ފިކުރުކޮށް ނުބަލަނީ ހެއްޔެވެ؟ ފަހެ، އެއަށްފަހު (އެބަހީ: ޤުރުއާނަށްފަހު) އެއުރެން އީމާންވާނީ ކޮން ބަސްފުޅަކަށް ހެއްޔެވެ؟" [އަލްއަޢުރާފު: 185]

އެހެންކަމުން ތިބާ އިސްލާމްވާށެވެ. އޭރުން ތިބާގެ ދުނިޔެއާއި އާޚިރަތުގައި ތިބާ ބާއްޖަވެރިވާނެއެވެ. ތިބާ އިސްލާމްދީނަށް ވަންނަން ބޭނުންނަމަ ތިބާ ހަމައެކަނި ކުރަންޖެހޭ ކަމަކީ: ﷲ މެނުވީ ޙައްޤުވެގެން އަޅުކަންވެވޭ އިލާހަކު ނުވާކަމަށާއި، އަދި މުޙައްމަދުގެފާނީ ﷲ ގެ ރަސޫލާކަމަށް ހެކިވުމެވެ. އަދި ރަސޫލާ ﷺ، މުޢާޛުގެފާނު ޔަމަނަށް އިސްލާމްދީނަށް ގޮވާލާ ދާޢީއެއްގެ ގޮތުގައި ފޮނުއްވިހިނދު، އެކަލޭގެފާނަށް ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ހަމަކަށަވަރުން ތިބާ ތިޔަ ދަނީ ފޮތުގެ އަހުލުވެރި ބައެއްގެ ގާތަށެވެ. ފަހެ، ﷲ ފިޔަވައި ޙައްޤުވެގެން އަޅުކަންވެވޭ އެހެން އެއްވެސް އިލާހަކު ނުވާކަމަށާއި، ތިމަންކަލޭގެފާނީ ﷲ ގެ ރަސޫލާކަމަށް ހެކިވުމަށް އެމީހުންނަށް ގޮވާލާށެވެ. ދެންފަހެ އެކަމަށް އެ މީހުން ކިޔަމަންވެއްޖެނަމަ؛ ފަހެ ކޮންމެ ދުވާލަކާއި ރެޔަކު ފަސް ނަމާދު އެމީހުންގެ މައްޗަށް ﷲ ފަރުޟުކުރައްވާފައިވާކަމަށް އެ މީހުންނަށް އަންގާށެވެ. ދެންފަހެ އެކަމަށް އެ މީހުން ކިޔަމަންވެއްޖެނަމަ، ފަހެ އެ މީހުންގެ މުއްސަނދިންގެ އަތުން ނެގި، އެމީހުންގެ ފަޤީރުންނަށް ރައްދުކުރެވޭނެ ޞަދަޤާތެއް އެ މީހުންގެ މައްޗަށް ﷲ ފަރުޟުކުރައްވާފައިވާކަމަށް އެ މީހުންނަށް އަންގާށެވެ. ދެންފަހެ އެކަމަށް އެމީހުން ކިޔަމަންވެއްޖެނަމަ، ފަހެ ނަމަނަމަ އެމީހުންގެ މުދާތަކުން ޤަދަރުހުރި މޮޅެތި ތަކެއްޗާމެދު ޚަބަރުދާރުވާށެވެ." ޞަޙީޙު މުސްލިމް: 19 އަދި ﷲ ފިޔަވައި އަޅުކަންވެވޭ ހުރިހާ ފަރާތަކުން ބަރީއަވުމެވެ. އަދި ﷲ ފިޔަވައި އަޅުކަންވެވޭ ހުރިހާ ފަރާތްތަކުން ބަރީއަވުމަކީ، އިބްރާހީމް عليه السلام ގެ މިއްލަތް ކަމުގައިވާ، އަލް-ޙަނީފިއްޔާ އެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿ قَدۡ كَانَتۡ لَكُمۡ أُسۡوَةٌ حَسَنَةٞ فِيٓ إِبۡرَٰهِيمَ وَٱلَّذِينَ مَعَهُۥٓ إِذۡ قَالُواْ لِقَوۡمِهِمۡ إِنَّا بُرَءَٰٓؤُاْ مِنكُمۡ وَمِمَّا تَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ كَفَرۡنَا بِكُمۡ وَبَدَا بَيۡنَنَا وَبَيۡنَكُمُ ٱلۡعَدَٰوَةُ وَٱلۡبَغۡضَآءُ أَبَدًا حَتَّىٰ تُؤۡمِنُواْ بِٱللَّهِ وَحۡدَهُۥٓ ﴾ މާނައީ: "އިބްރާހީމްގެފާނާއި، އަދި އެކަލޭގެފާނާ އެކުގައިވާ މީހުންގެ ކިބައިގައި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ރިވެތިވެގެންވާ ނަމޫނާއެއްވާކަން ކަށަވަރެވެ. (އެއީ) އެ މީހުން، އެ މީހުންގެ ޤައުމަށް ބުނި ހިނދެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ތިޔަބައިމީހުންނާއި، ﷲ ފިޔަވާ ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަންކުރާ ތަކެތިން، ތިމަންމެން ބަރީއަވެގެން ވަމުއެވެ. ތިޔަބައިމީހުންނަށް އަހަރުމެން ކާފަރުވަމެވެ. ތިމަންމެންނާއި، ތިޔަބައިމީހުންނާ ދެމެދުގައި ޢަދާވާތްތެރިކަމާއި، ނަފްރަތްތެރިކަން ވަނީ އަބަދަށްޓަކައި ފާޅުވެފައެވެ. އެއްކައުވަންތަ ﷲ އަށް ތިޔަބައިމީހުން އީމާން ވެއްޖައުމަށް ދާންދެނެވެ." [އަލްމުމްތަޙިނާ: 4] އަދި ﷲ، ޤަބުރުތަކުގައިވާހާ ބަޔަކު އަލުން ދިރުއްވާނެކަމަށް ތިބާ އީމާންވާހުށިކަމެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡحَقُّ وَأَنَّهُۥ يُحۡيِ ٱلۡمَوۡتَىٰ وَأَنَّهُۥ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ ﴿6﴾ މާނައީ: "އެހެނީ ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ، ޙައްޤުވަންތަ އިލާހެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން އެ އިލާހު މަރުވެފައިވާތަކެތި ދިރުއްވާކަމެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން އެއިލާހު ކޮންމެ ކަމެއްގެ މައްޗަށް ކުޅަދުންވަންތަވެގެންވާކަމެވެ." وَأَنَّ ٱلسَّاعَةَ ءَاتِيَةٞ لَّا رَيۡبَ فِيهَا وَأَنَّ ٱللَّهَ يَبۡعَثُ مَن فِي ٱلۡقُبُورِ ﴿7﴾ މާނައީ: "އަދި ހަމަކަށަވަރުން ޤިޔާމަތް ދުވަސް އަންނާނެއެވެ. އެކަމާމެދަކު ޝައްކެއް ނެތެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން ﷲ، ޤަބުރުތަކުގައިވާހާ ބަޔަކު އަލުން ދިރުއްވާނެއެވެ." [އަލްޙައްޖު: 6-7] އަދި ޙިސާބާއި ޖަޒާއަކީ ޙައްޤު ކަމެކެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَخَلَقَ ٱللَّهُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ بِٱلۡحَقِّ وَلِتُجۡزَىٰ كُلُّ نَفۡسِۭ بِمَا كَسَبَتۡ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ ﴾ މާނައީ: "އަދި ﷲ، އުޑުތަކާއި ބިން ޙައްޤު ގޮތުގައި ހެއްދެވިއެވެ. އަދި އެއީ ކޮންމެ ނަފްސަކަށްމެ އެ ނަފްސެއް ކުޅަ ޢަމަލަކަށް ޖަޒާ ދެއްވުމަށްޓަކައެވެ. އަދި އެއުރެންނަކަށް އަނިޔާވެރިވެވުމެއް ނުވެއެވެ." [އަލްޖާޘިޔާ: 22].

ދެންފަހެ ތިބާ މިފަދައިން ހެކިވެއްޖެނަމަ ތިބާ ތިވަނީ މުސްލިމަކަށް ވެފައިއެވެ. ދެން އެއަށްފަހު ތިބާގެ މައްޗަށް އޮތްކަމަކީ ﷲ ޝަރުޢުކުރެއްވި ގޮތަށް އެކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރުމެވެ. އެއީ ނަމާދާއި، ޒަކާތާއި، ރޯދައާއި، އަދި ތިބާ ކުޅަދާނަވެގެންވާނަމަ ޙައްޖުވުމާއި، އަދި އެނޫންވެސް އަޅުކަންތަކެވެ.

19 -11- 1441 ތާރީޚު ގެ ކޮޕީއެކެވެ

ލިޔުއްވީ އަލްއުސްތާޛު ޑރ. މުޙައްމަދު ބްނު ޢަބްދު ﷲ އަލްސުޙައިމް

ޑިޕާޓްމަންޓް އޮފް އިސްލާމިކް ސްޓަޑީޒްގެ ޢަޤީދާ އުސްތާޛެއް (ކުރިން)

ތަރުބިއްޔަތާ ބެހޭ ފެކަލްޓީ، ކިންގް ސުޢޫދު ޔުނިވާސިޓީ

ރިޔާޟު، ސުޢޫދީ ޢަރަބިއްޔާ