الإسلام - نبذة موجزة عن الإسلام (مشتملة على الأدلة)
ئیسلام كورتییه‌ك ل دۆر ئیسلامێ وه‌كی د قورئانا پیرۆز و سوننه‌تا پێغه‌مبه‌ریدا هاتی (صلی الله علیه و سلم). ئه‌ڤ په‌ڕتووكا ل به‌ر ده‌ستێن ته؛ په‌ڕتووكه‌كا گرنگه و تێدا پێناسه‌یه‌كا كۆرت بۆ ئایینێ ئیسلامێ كرییه و گرنگترین بناغه و ڕێنمایی و جوانییێن ئایینێ ئیسلامێ كو د قورئان و سوننه‌تێدا هاتینه ب خۆڤه گرتینه، هه‌ژی گۆتنێیه كو ئه‌ڤ په‌ڕتووكه بۆ وان موسلمانێن بالق هاتییه ئاراسته‌كرن و بۆ نه‌موسلمانان ژی د گونجیت ب زمانێن وان یێن جۆدا، د هه‌می ده‌م و جهاندا ب جوداهییا كاودان و ڕه‌وشێن وان. ئه‌ڤێ چاپێ بۆ هه‌مى بابه‌تان به‌ڵگه یێن دگه‌ل هه‌ين ژ قورئانا پيرۆز و سوننه‌تا پێغه‌مبه‌رى صلى الله…
These files are generated automatically from the book's text; their layout may differ from the printed edition.
ئیسلام
كورتییه‌ك ل دۆر ئیسلامێ وه‌كی د قورئانا پیرۆز و سوننه‌تا پێغه‌مبه‌ریدا هاتی (صلی الله علیه و سلم).
ئه‌ڤ په‌ڕتووكا ل به‌ر ده‌ستێن ته؛ په‌ڕتووكه‌كا گرنگه و تێدا پێناسه‌یه‌كا كۆرت بۆ ئایینێ ئیسلامێ كرییه و گرنگترین بناغه و ڕێنمایی و جوانییێن ئایینێ ئیسلامێ كو د قورئان و سوننه‌تێدا هاتینه ب خۆڤه گرتینه، هه‌ژی گۆتنێیه كو ئه‌ڤ په‌ڕتووكه بۆ وان موسلمانێن بالق هاتییه ئاراسته‌كرن و بۆ نه‌موسلمانان ژی د گونجیت ب زمانێن وان یێن جۆدا، د هه‌می ده‌م و جهاندا ب جوداهییا كاودان و ڕه‌وشێن وان.
ئه‌ڤێ چاپێ بۆ هه‌مى بابه‌تان به‌ڵگه یێن دگه‌ل هه‌ين ژ قورئانا پيرۆز و سوننه‌تا پێغه‌مبه‌رى صلى الله عليه وسلم
1. ئیسلام په‌یاما خودێیه بۆ هه‌می مرۆڤان و ئه‌و په‌یاما خودایی یا هه‌روهه‌ر و ب دویماهیكئینه‌ره بۆ هه‌می په‌یامێن خودایی:
ئیسلام په‌یاما خودێیه بۆ هه‌می مرۆڤان، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((و هه‌ما مه تو بۆ مروڤان هه‌مییان يێ هنارتى دا مزگينییێ ب خێرا خودێ بده‌ى و ترساندنا ژ عه‌زابا وى بكه‌ى، به‌لێ پترییا مرۆڤان حه‌قییێ نزانن، له‌و پشت دده‌نێ)). [سبأ:28]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه هه‌مى مرۆڤان: هندى ئه‌زم ئه‌ز پێغه‌مبه‌رێ خودێ مه بۆ هه‌وه هه‌مییان نه‌كو بۆ هنده‌كان ب تنێ)). [الأعراف:158]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((گه‌لى مرۆڤان پێغه‌مبه‌رێ مه موحه‌ممه‌د -سلاڤ لێ بن- ب ئيسلامێ دينێ حه‌ق بۆ هه‌وه هاتییه، ڤێجا هوين باوه‌رییێ پێ بينن و دويكه‌ڤتنا وى بكه‌ن، هندى باوه‌رى ئينانا ب وییه بۆ هه‌وه چێتره، ئه‌گه‌ر هوين ل سه‌ر كوفرا خۆ د ڕژد بن هندى خودێیه چ منه‌ت ب هه‌وه و باوه‌رییا هه‌وه نينه؛ چونكى ملكێ هه‌ر تشته‌كێ ل ئه‌سمانان و ئه‌ردى بۆ وییه. خودێ ب گۆتن و كريارێن هه‌وه يێ پڕزانا بوويه و د كار وشريعه‌تێ خۆ دا يێ كاربنه‌جهـ بوويه. ڤێجا ئه‌گه‌ر ئه‌رد و ئه‌سمان وه‌كى مولكێ وى هه‌مییێ خۆ بۆ وى چه‌ماند بیت، پا هوين فه‌رترن كو باوه‌رییێ ب خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وى بينن و ب وێ قورئانا وى بۆ پێغه‌مبه‌رێ خۆ ئينايه خوارێ وكو هوين خۆ بۆ وى بچه‌مينن، داكو گه‌ردوون هه‌مى بۆ وى يێ چه‌مياى بیت. د ڤێ ئايه‌تێدا نيشان هه‌يه كو په‌ياما پێغه‌مبه‌رێ خودێ -سلاڤ لێ بن- بۆ هه‌مى مرۆڤانه)). [النساء:170].
ئيسلام : په‌یامه‌كا خودایی یا هه‌روهه‌ره و ب دویماهیكئینه‌ره بۆ هه‌می په‌یامێن خودایی ئانكو: ((موحه‌ممه‌د بابێ چ زه‌لامێن هه‌وه نه‌بوو، به‌لێ ئه‌و پێغه‌مبه‌رێ خودێیه و دويماهییێ پێغه‌مبه‌رانه، ڤێجا پشتى وى حه‌تا ڕۆژا قيامه‌تێ چ پێغه‌مبه‌رينى نابیت. خودێ ب هه‌ر تشته‌كى ژ كريارێن هه‌وه يێ پڕزانا بوويه، چ ل به‌ر وى به‌رزه نابیت)). [الأحزاب:40].
2. ئیسلام ئايينه‌كێ تایبه‌ت ب ڕه‌گه‌زه‌كی یان ملله‌ته‌كیڤه نینه، به‌لكی ئه‌و ئایینێ خودێیه بۆ هه‌می مرۆڤان:
ئیسلام ئایینه‌كێ تایبه‌ت ب ڕه‌گه‌زه‌كی یان ملله‌ته‌كیڤه نینه، به‌لكی ئه‌و ئایینێ خودێیه بۆ هه‌می مرۆڤان، ئێكه‌مین فه‌رمان د قورئانا پیرۆز ژیدا، گۆتنا خودایێ مه‌زنه ده‌مێ كه‌ره‌م دكه‌ت و دبێژیت: ئانكو: ((گه‌لی مرۆڤان خودايێ خۆ يێ هوين ب قه‌نجییێن خۆ په‌روه‌رده‌كرين بپه‌رێسن و ژێ بترسن و دويڤچوونا دينێ وى بكه‌ن، چونكى ئه‌وى هوين ويێن به‌رى هه‌وه ژى ژ چوننه‌يێ ئافراندن، دا به‌لكى هوين ببنه ژ ته‌قواداران يێن خودێ ژ وان ڕازى بووى و ئه‌و ژ وى ڕازى بووين)). [البقرة:21]. هه‌روه‌سا خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((گه‌لى مرۆڤان ژ وى خودایی بترسن يێ هوين ژ نه‌فسه‌كا ب تنێ كو ئاده‌مه - سلاڤ لێ بن – ئافراندين و جۆتێ وێ كو حه‌ووايه ژێ ئافراندى، وى ژ وان هه‌ر دووان گه‌له‌ك زه‌لام و گه‌له‌ك ژن ل ئه‌ردى به‌لاڤ كرن)). [النساء:1]. ژ ئبن عومه‌ری (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت) دهێته ڤه‌گوهاستن كو ل ڕۆژا ڤه‌كرنا مه‌كه‌هێ پێغه‌مبه‌رێ خودێ -صلى اللە علیە وسلم- گۆتاره‌ك بۆ خه‌لكی خواندن و گۆتێ: ئانكو: «گه‌لی خه‌لكی؛ خودايێ مه‌زن نه‌زانین و بێفامییێن سه‌رده‌مێ جاهلییه‌تێ و شانازیكرنا ب باپ و باپیران یا ل سه‌ر هه‌وه لادایی، ڤێجا خه‌لك دوو جۆرن: مرۆڤه‌كێ باشێ ته‌قوادارێ ڕێزدار ل ده‌ڤ خودێ و مرۆڤه‌كێ خرابێ تاوانبارێ بێڕێز ل ده‌ڤ خودێ، و مرۆڤ هه‌می كوڕێن ئاده‌مینه و خودێ ئاده‌م یێ ژ ئاخێ چێكری، خودێ دبێژیت: {ئه‌ى گه‌لی مرۆڤان هندى ئه‌مين مه هوين ژ بابه‌كێ ب تنێ كو ئاده‌مه و دايكه‌كا ب تنێ كو حه‌ووايه ئافراندينه، ڤێجا نه‌سه‌با كه‌سێ ژ يا كه‌سێ باشتر نينه، ژ لايێ دوونده‌هێڤه مه هوين كرنه گه‌له‌ك ملله‌ت و ئويجاخ؛ دا هنده‌ك ژ هه‌وه هنده‌كان بناسن، هندى باشترينێ هه‌وه‌يه ل نیك خودێ ئه‌وه يێ ژ هه‌مییان پتر ته‌قوا خودێ بكه‌ت. هندى خودێیه ب ته‌قواداران يێ پڕزانايه و ب وان يێ شاره‌زايه} [الحجرات:13]» رواه الترمذي (3270). تو چ شه‌ریعه‌ت و یاسایان د فه‌رمانێن قورئانا پیرۆز و فه‌رمانێن پێغه‌مبه‌رێ خۆشتڤیدا صلى الله عليه وسلم نابینی كو د تایبه‌تبن ب ملله‌ته‌كی یان كۆمه‌كا تایبه‌تڤه و تێدا ڕھ و ڕیشالێن وان یان ملله‌تێ وان یان ڕه‌گه‌زێ وان هاتبنه به‌رچاڤ وه‌رگرتن.
3. ئیسلام ئه‌و په‌یاما خوداییه یا وه‌ك ته‌مامكه‌ره‌ك بۆ په‌یامێن پێغه‌مبه‌رێن به‌رێ (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن) هاتییه هنارتن:
ئیسلام ئه‌و په‌یاما خوداییه یا وه‌ك ته‌مامكه‌ره‌ك بۆ په‌یامێن پێغه‌مبه‌رێن به‌رێ (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن) هاتییه هنارتن، خودایێ مه‌زن دهێته كه‌ره‌مێ و دبێژیت: { إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَىٰ نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِن بَعْدِهِ ۚ وَأَوْحَيْنَا إِلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَعِيسَىٰ وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ ۚ وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا} [النساء:163]. ئه‌ڤ ئایینێ خودێ بۆ پێغه‌مبه‌رێ خۆ موحه‌ممه‌دی -صلى اللە علیە وسلم- ب ڕێكا وه‌حییێ هنارتی؛ هه‌ر ئه‌و ئایینه یێ خودێ بۆ پێغه‌مبه‌رێن به‌ری وی هنارتی و كرییه شه‌ریعه‌ت و شیره‌ت پێ ل وان كری، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((ژ وى دينێ مه بۆ ته - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - ئينايه خوارێ، خودێ ئه‌و شريعه‌ت بۆ هه‌وه - گه‌لی مرۆڤان - دانايه يێ وى شيره‌ت پێ ل نووحى كرى كو بگه‌هينيته خه‌لكى و نيشا وان بده‌ت، و يێ مه شيره‌ت پێ ل ئيبراهيم و مووساى و عيساى كرى (و ئه‌ڤ هه‌ر پێنجه پێغه‌مبه‌رێن ئولولعه‌زمن) كو هوين ب ته‌وحيدێ و گوهدارى و په‌رستنا خودێ ب تنێ دينى ب جهـ بينن، و هوين د وى دينيدا يێ من فه‌رمان پێ ل هه‌وه كرى ژێك جودا نه‌بن، ئه‌و ته‌وحيد و ئيخلاصا تو به‌رێ بوتپه‌رێسان دده‌يێ ل به‌ر وان تشته‌كێ مه‌زنه، خودێ وى بۆ ته‌وحيدێ هه‌لدبژێرت يێ وى بڤێت ژ به‌نییێن خۆ، ته‌وفيقا وى بۆ چاكییێ دده‌ت يێ ل وى بزڤڕیت)). [الشورى:13]. ئه‌ڤا خودێ ب ڕێكا وه‌حییێ بۆ پێغه‌مبه‌رێ خۆ موحه‌ممه‌دی ژی -صلى اللە علیە وسلم- هنارتی؛ ب ڕاست ده‌رئێخه‌ره بۆ وان په‌ڕتووكێن خودایی یێن به‌ری وی هاتینه هنارتن، وه‌كی ته‌ورات و ئنجیلێ به‌ری بهێنه ده‌ستكاریكرن و گوهاڕتن، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((و ئه‌وا مه بۆ ته - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - ب وه‌حى ئينايه خوارێ ژ قورئانێ ئه‌وه حه‌قى يا كو ڕاستگۆيییا وان كيتابان ئاشكه‌را دكه‌ت يێن خودێ بۆ پێغه‌مبه‌رێن به‌رى ته ئيناينه خوارێ. هندى خودێیه ب به‌نییێن خۆ يێ شاره‌زا و بينه‌ره، تشته‌ك ل به‌ر وى به‌رزه نابيت)). [فاطر:31].
4. ئایینێ پێغه‌مبه‌ران – سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن – ئێكه، به‌لێ شه‌ریعه‌تێ وان یێ جودایه:
ئایینێ پێغه‌مبه‌ران (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن) ئێكه، به‌لێ شه‌ریعه‌تێ وان یێ جودایه، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((و مه قورئان بۆ ته - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - ئينايه خوارێ، و هه‌ر تشته‌كێ تێدا هه‌ى حه‌قییه و شاهده‌يیێ ل سه‌ر ڕاستگۆيییا وان كيتابێن به‌رى خۆ دده‌ت و كو ئه‌و ژ نيك خودێنه، ئه‌و ل سه‌ر وان يا حاكم و زال و ئه‌مينه، ڤێجا تو حوكمى د ناڤبه‌را وان جوهییاندا ئه‌وێن حوكمێ خۆ دئيننه نيك ته ب وێ بكه يا خودێ بۆ ته د ڤێ قورئانێدا ئينايه خوارێ، تو به‌رێ خۆ ژ وێ حه‌قییێ وه‌رنه‌گێڕه يا خودێ فه‌رمان پێ ل ته كرى و دويكه‌ڤتنا دلچوون و عه‌ده‌تێن وان بكه‌ى، چونكى مه بۆ هه‌ر ملله‌ته‌كى شريعه‌ته‌ك و ڕێكه‌كا ئاشكه‌را دانايه دا كارى پێ بكه‌ن. ئه‌گه‌ر خودێ ڤيابا دا شريعه‌تێن هه‌وه كه‌ته ئێك، به‌لێ وى ئه‌و ژێك جوداكرن دا هه‌وه پێ بجه‌ڕبينیت و يێ گوهدار و نه‌گوهدار پێ ژێك جودا بكه‌ت، ڤێجا هوين له‌زێ د وى تشتیدا بكه‌ن يێ خێرا هه‌وه يا دين و دنيايێ تێدا كو كاركرنا ب وى تشتییه يێ د ڤێ قورئانێدا هاتى، هندى زڤڕينا هه‌وه‌يه بۆ نیك خودێیه، ڤێجا ئه‌و دێ وى تشتێ هوين تێدا ژێك جودا بووين بێژته هه‌وه، و هه‌ر ئێك ل دويڤ كارێ وى جزاده‌ت)). [المائدة:48]. پێغه‌مبه‌رێ خودێ ژی -صلی الله علیه وسلم- دبێژیت: «د دونیا و ئاخره‌تێدا، د ناڤ هەمی مرۆڤاندا ئه‌ز نزیکترین کەسم بۆ عیسایێ کوڕێ مەریەمێ، پێغه‌مبه‌ر هه‌می برایێن ئێكن ژ لایێ بابیڤه (ئانكو بیروباوه‌رێن هه‌مییان وه‌كی ئێكن و هه‌می گازی بۆ ته‌وحید و ئێكتاپه‌رستییێ دكه‌ن)، به‌لێ دایكێن وان د جودانه (ئانكو شه‌ریعه‌ت و ڕێنماییێن ئایینێن وان نه وه‌كی ئێكن)» [رواه البخاري: 3443].
5. ئیسلام گازییێ دكه‌ت - وه‌كی كا چاوا هه‌می پێغه‌مبه‌رێن دی هه‌مان گازی كری ژ: نووح و ئیبراهیم و مووسا و سوله‌یمان و داوود و عیسای (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن) - بۆ باوه‌ری ئینانێ ب وێ چه‌ندێ كو ئه‌لڵاھ ئافرانده‌ر و ڕزقده‌ر و زیندیكه‌ر و مرینه‌ر و خۆدان و شاهه، هه‌ر ئه‌وه یێ هه‌می كاروباران ب ڕێڤه دبه‌ت و هه‌ر ئه‌وه خۆدانێ دلۆڤانییێ:
ئیسلام گازییێ دكه‌ت - وه‌كی كا چاوا هه‌می پێغه‌مبه‌رێن دی هه‌مان گازی كری ژ: نووح و ئیبراهیم و مووسا و سوله‌یمان و داوود و عیسای (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن) - بۆ باوه‌ری ئینانێ ب وێ چه‌ندێ كو ئه‌لڵاھ ئافرانده‌ر و ڕزقده‌ر و زیندیكه‌ر و مرینه‌ر و خۆدانێ مولكييه، هه‌ر ئه‌وه یێ هه‌می كاروباران ب ڕێڤه دبه‌ت و هه‌ر ئه‌وه خۆدانێ دلۆڤانییێ، خودایێ مه‌زن دهێته كه‌ره‌مێ و دبێژیت: ئانكو: ((گه‌لی مرۆڤان هوين ب ئه‌زمانى و دلی وێ قه‌نجییا خودێ ل بيرا خۆ بينن يا وى د گه‌ل هه‌وه كرى، ژبلی خودێ چ ئافرانده‌ر بۆ هه‌وه نينن بارانێ ژ ئه‌سمانى بده‌ته هه‌وه، ئاڤێ و كانزا و شينكاتى ژ ئه‌ردى بده‌ته هه‌وه. ژ وى پێڤه‌تر چ خودايێن ڕاست نينن ئه‌و يێ بێ شريكه، ڤێجا چاوا هوين به‌رێ خۆ ژ ته‌وحيد و په‌رستنا وى وه‌ردگێڕن؟)). [فاطر:3]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((تو بێژه وان: ئه‌و كییه ژ ئه‌سمانى ڕزقى دده‌ته هه‌وه، ده‌مێ بارانێ ژێ دبارينیت، و ژ ئه‌ردى ده‌مێ شينكاتى ژێ ده‌ردئێخت ڤێجا هوين و حه‌يوانێن خۆ ژێ دخۆن؟ و ئه‌و گوهـ و چاڤێن هوين بهيستن و ديتنێ پێ دكه‌ن و خۆشییێ پێ دبه‌ن د ده‌ستێ كێ دانه؟ و ئه‌و كییه مرن و ژين د گه‌ردوونێ هه‌مییێدا ب ده‌ستێ وى، ڤێجا يێن زێندى ژ يێن مرى دئينیته ده‌ر؟ ئه‌و كییه يێ كارێ ئه‌رد و ئه‌سمانى ب ڕێڤه دبه‌ت، كارێ هه‌وه و يێ هه‌مى چێكرییان؟ ئه‌و دێ به‌رسڤێ ده‌نه ته كو ئه‌وێ ڤێ هه‌مییێ دكه‌ت خودێیه، ڤێجا تو بێژه وان: ئه‌رێ ما هوين ژ عه‌زابا خودێ ناترسن ئه‌گه‌ر هه‌وه په‌رستنا تشته‌كێ دى د گه‌ل وى كر؟)). [يونس:31]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و تو پرسيارێ ژ وان بكه: ئه‌و كییه يێ خه‌لكى د ئافرينیت پاشى چ گاڤا ڤيا وان دبرينیت، پاشى دووباره وان د ئافرينته‌ڤه، ئه‌و كییه يێ ب باراندنا بارانێ ژ ئه‌سمانى و ب شينكرنا داروبارى ژ ئه‌ردى ڕزقى دده‌ته هه‌وه؟ ئه‌رێ خودايه‌كێ دى ژبلی خودێ وێ چه‌ندێ دكه‌ت؟ تو بێژه: كانێ هوين هێجه‌تا خۆ بينن ئه‌گه‌ر هوين د ڕاستگۆنه كو خودێ شريكه‌ك هه‌يه)). [النمل:64].
هه‌می پێغه‌مبه‌ر و هنارتی ژی (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن) ب گازیكرنا بۆ عیباده‌ت و په‌رستنا خودایێ ئێكانه ب تنێ هاتینه هنارتن، خودایێ مه‌زن ل دۆر ڤێ چه‌ندێ دهێته كه‌ره‌مێ و دبێژیت: ئانكو: ((و ب ڕاستى د ناڤ هه‌ر ملله‌ته‌كێ بۆریدا مه پێغه‌مبه‌ره‌ك هنارتبوو دا فه‌رمانێ ب په‌رستنا خودێ و گوهدارییا وى ل وان بكه‌ت و وان ژ په‌رستنا شه‌يتانى و صه‌نه‌م و مرییان بده‌ته پاش، ڤێجا ژ وان هه‌بوو يێ خودێ به‌رێ وى دايه هيدايه‌تێ، و وى دويكه‌تنا پێغه‌مبه‌ران كرى، و ژ وان هه‌بوو يێ ڕكدار يێ كو دويكه‌فتنا سه‌رداچوونێ كرى، ڤێجا هێژاى ڕێبه‌رزه‌بوونێ بووى، وخودێ به‌رێ وى نه‌دايه ڕێكێ. ڤێجا هوين ل عه‌ردى بگه‌ڕيێن، و ب چاڤێ خۆ سه‌حكه‌نێ كانێ دويماهییا ڤان دره‌وپێكه‌ران چاوا بوويه، و چ تێچوون ب سه‌ر وان دا هاتییه؛ دا هوين وجه‌كێ بۆ خۆ ژێ بگرن؟)). [النحل:36]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و مه به‌رى ته - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - پێغه‌مبه‌ره‌ك نه‌هنارتییه ئه‌گه‌ر مه وه‌حى بۆ فڕێ نه‌كربیت كو ژ خودێ پێڤه‌تر چ خودايێن ب حه‌ق نينن، ڤێجا هوين ژ دل په‌رستنا وى ب تنێ بكه‌ن)). [الأنبياء:25]. ڤێجا خودایێ مه‌زن بۆ مه به‌حسێ نووحی (سلاڤ لێ بن) كرییه كو وی گۆتییه: ئانكو: (( ئه‌ى ملله‌تێ من عه‌بدينییا خودێ و گوهدارییا وى ب تنێ بكه‌ن، چونكى ژ وى پێڤه‌تر هه‌وه چ خودايێن دى نينن هێژاى په‌رستنێ بن، هندى ئه‌زم ئه‌ز دترسم عه‌زابا ڕۆژه‌كا نه‌خۆشییا وێ يا مه‌زن، كو ڕۆژا قيامه‌تێیه، ب سه‌ر هه‌وه‌دا بێت)). [الأعراف:59]. دیسان خۆشتڤی و خه‌لیلێ خودێ ئیبراهیمی (سلاڤ لێ بن) - وه‌كی خودێ بۆ مه به‌حسێ وی كری - گۆتییه: ئانكو: ((و تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - به‌حسێ ئيبراهيمى - سلاڤ لێ بن - بكه ده‌مێ وى گۆتییه ملله‌تێ خۆ: په‌رستنا خودێ ب تنێ بكه‌ن، هوين ب ڕێكا ب جهئينانا فه‌رمانێن وى و خۆ پاشڤه‌لێدانا ژ گونه‌هان خۆ ژ غه‌زه‌با وى بپارێزن، ئه‌و بۆ هه‌وه چێتره، ئه‌گه‌ر هوين بزانن كانێ چ تشت بۆ هه‌وه يێ باشه و چ يێ خرابه)). [العنكبوت:16]. صالح پێغه‌مبه‌ر ژی (سلاڤ لێ بن) - وه‌كی خودێ بۆ مه به‌حسێ وی كری - گۆتییه: ئانكو: ((گۆته وان: ئه‌ى ملله‌تێ من عه‌بدينییا خودێ ب تنێ بكه‌ن؛ چونكى ژ وى پێڤه‌تر هه‌وه چ خودايێن دى نينن هێژاى په‌رستنێ بن، ب ڕاستى ئه‌ز ب نيشانه‌كا ئاشكه‌راڤه ل سه‌ر ڕاستییا گۆتنا خۆ بۆ هه‌وه هاتيمه، كو من ل به‌رچاڤێن هه‌وه دوعا ژ خودێ كر، ئينا وى ژ كه‌ڤرى حێشتره‌كا مه‌زن ئيناده‌ر وه‌كى هه‌وه ڤياى، ڤێجا هوين وێ بهێلن دا ئه‌و ل ئه‌ردێ خودێ بچه‌ریت، و چ خرابى و نه‌خۆشییێ نه‌گه‌هيننێ، كو عه‌زابه‌كا ب ئێش بگه‌هیته هه‌وه)). [الأعراف:73]. كا چه‌وا شوعه‌یب پێغه‌مبه‌ر ژی (سلاڤ لێ بن) - وه‌كی خودێ بۆ مه به‌حسێ وی كری - گۆتییه: ئانكو: ((ئه‌ى ملله‌تێ من عه‌بدينییا خودێ ب تنێ بكه‌ن؛ چونكى ژ وى پێڤه‌تر هه‌وه چ خودايێن دى يێن هێژاى په‌رستنێ نينن، ب ڕاستى نيشانه‌كا ئاشكه‌را ژ خودايێ هه‌وه ل سه‌ر ڕاستییا وێ يا ئه‌ز بۆ هه‌وه پێ هاتيم هاتییه، ڤێجا هوين مافێ مرۆڤان ب ڕه‌نگه‌كێ پێكهاتى بده‌نێ و پيڤان و كێشانێ ب تمامى پێك بينن، و هوين چويێ ژ مافێ وان - ب زۆردارى - كێم نه‌كه‌ن، هوين - ب كوفرێ و زۆردارییێ - خرابكارییێ د ئه‌ردیدا نه‌كه‌ن پشتى ئه‌و ب شريعه‌تێن پێغه‌مبه‌رێن به‌رێ - سلاڤ لێ بن - چاك بووى. ئه‌ڤه يا من به‌رێ هه‌وه دايێ د دونيايێ و ئاخره‌تێدا بۆ هه‌وه چێتره، ئه‌گه‌ر هوين باوه‌رییێ ب وێ بينن يا ئه‌ز به‌رێ هه‌وه د ده‌مێ و كارى ب شريعه‌تێ خودێ بكه‌ن)). [الأعراف:85].
ئێكه‌مین جار خودێ ل گه‌ل مووسای (سلاڤ لێ بن) ئاخڤتی، گۆته وی: { ومن تو - ئه‌ى مووسا - بۆ په‌ياما خۆ يێ هه‌لبژارتى، ڤێجا تو گوهـ بده وى تشتێ بۆ ته ب وه‌حى ژ نیك من دهێت (13) ((هندى ئه‌زم ئه‌ز ئه‌و خودامه يێ ژ من پێڤه‌تر ب دورستى په‌رستن بۆ كه‌سێ دى ناهێته كرن، چ هه‌ڤپشك من نينن، ڤێجا تو په‌رستنا من ب تنێ بكه و تو نڤێژێ بكه دا به‌حسێ من ب تنێ تێدا بكه‌ى (14))) [طه:13-14]. دیسان خودێ بۆ مه به‌حسێ مووسای دكه‌ته‌ڤه (سلاڤ لێ بن) كو وی خۆ ب خودێ پاراستییه و گۆتییه: ئانكو: ((ومووساى گۆته فيرعه‌ونى وده‌سته‌كا وى: هندى ئه‌زم من خۆ ب خودايێ خۆ وخودايێ هه‌وه پاراستییه ژ هه‌ر كه‌سه‌كێ خۆ ژ ته‌وحيد وگوهدارییا خودێ مه‌زنتر ببينيت، وباوه‌رییێ ب وێ ڕۆژێ نه‌ئينيت يا خودێ حسێبێ تێدا د گه‌ل به‌نییان دكه‌ت)). [غافر:27]. هه‌روه‌سا خودێ بۆ مه به‌حسێ عیسایێ مه‌سیح ژی دكه‌ت (سلاڤ لێ بن) كو وی گۆتییه: ئانكو: ((هندى ئه‌و خودايه يێ ئه‌ز دوعايان ژ وى ب تنێ دكه‌م خودايێ من وخودايێ هه‌وه‌يه، ڤێجا هوين عه‌بدينییا وى بكه‌ن، و ئه‌ز و هوين د عه‌بدينییا ویدا وه‌كى ئێكين و ئه‌ڤه‌يه ڕێكا ڕاست يا چ چه‌پ و چوير تێدا نه‌هه‌ين)) [آل عمران:51]. هه‌ردیسان خودێ بۆ مه به‌حسێ عیسایێ مه‌سیح دكه‌ته‌ڤه (سلاڤ لێ بن) كو وی گۆتییه: ئانكو: ((گه لى ئسرائيلييان عه‌بدينییا خودێ ب تنێ بكه‌ن و چ شريكان بۆ وى نه‌بينن، ئه‌ز و هوين د عه‌بدينیێدا وه‌كى ئێكين. هه‌چییێ هه‌ڤپشكه‌كى د گه‌ل خودێ د عه‌بدينییێدا بدانیت ئه‌و خودێ به‌حه‌شت ل سه‌ر وى حه‌رامكرییه و جهێ وى كرییه ئاگر و چ پشته‌ڤانه‌ك وى نابیت وى ژێ ڕزگار بكه‌ت)). [المائدة:72].
به‌لكی هه‌تا د ته‌ورات و ئنجیلێ ژیدا به‌حسێ عیباده‌تێ خودێ ب تنێ هاتییه كرن و پشتڕاستی لێ هاتییه كرن، گۆتنا مووسای (سلاڤ لێ بن) د (سفر التثنیة)ـدا هاتییه كو گۆتییه: (ئه‌ى ئيسرائيل گوهێ خۆ بده خودێ ، خودایێ مه خودایه‌كێ ب تنێیه و چ هه‌ڤپشك نینن)، كا چاوا د (ئنجیلا مرقص) ژیدا پشتڕاستی ل سه‌ر ته‌وحیدێ هاتییه كرن، ئه‌ڤه ژی ده‌مێ عیسایێ مه‌سیح (سلاڤ لێ بن) گۆتی: (ئێكه‌م شیره‌ت ئه‌ڤه‌یه: ئه‌ى ئيسرائيل گوهێ خۆ بده خودێ ، خودایێ مه خودایه‌كێ ب تنێیه و چ هه‌ڤپشك نینن).
هه‌روه‌سا خودایێ مه‌زن دیاركرییه كو هه‌می پێغه‌مبه‌ر بۆ ڤی ئه‌ركێ مه‌زن هاتینه هنارتن كو ئه‌و ژی گازیكرنه بۆ ته‌وحید و ئێكتاپه‌رستییا خودایێ ئێكانه، خودایێ مه‌زن ل دۆر ڤێ ئێكێ دبێژیت: ئانكو: ((و ب ڕاستى د ناڤ هه‌ر ملله‌ته‌كێ بۆریدا مه پێغه‌مبه‌ره‌ك هنارتبوو دا فه‌رمانێ ب په‌رستنا خودێ و گوهدارییا وى ل وان بكه‌ت و وان ژ په‌رستنا شه‌يتانى و صه‌نه‌م و مرییان بده‌ته پاش، ڤێجا ژ وان هه‌بوو يێ خودێ به‌رێ وى دايه هيدايه‌تێ، و وى دويكه‌ڤتنا پێغه‌مبه‌ران كرى، و ژ وان هه‌بوو يێ ڕكدار يێ كو دويكه‌ڤتنا سه‌رداچوونێ كرى، ڤێجا هێژاى ڕێبه‌رزه‌بوونێ بووى، خودێ به‌رێ وى نه‌دايه .ڕێكێ)) [النحل:36]. خودێ گۆتییه ژی: ئانكو: ((تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه ڤان كافران: ئه‌رێ بێژنه من ئه‌و صه‌نه‌م و خوداوه‌ندێن هوين ژ بلی خودێ په‌رستنێ بۆ دكه‌ن ئه‌وان چ ژ ئه‌ردى ئافراندییه، يان وان پشكدارییه‌ك د گه‌ل خودێ د ئافراندنا ئه‌سماناندا هه‌يه؟ كانێ هوين كيتابه‌كا ژ نیك خودێ هاتى به‌رى ڤێ قورئانێ يان پاشمايه‌كى ژ زانينێ بۆ من بينن، ئه‌گه‌ر هوين د ڤێ گۆتنا خۆدا د ڕاستگۆنه)). [الأحقاف:4] شێخ سه‌عدی (خودێ دلۆڤانییێ پێ ببه‌ت) گۆتییه: (ب ڤێ چه‌ندێ هاته زانین كو ده‌مێ موشرك گه‌نگه‌شێ ل دۆر شركا خۆ دكه‌ن، بۆ ڤێ چه‌ندێ وان چ به‌ڵگه و بورهان نینن، به‌لكی ل ڤێرێ وان پشتبه‌ستن ل سه‌ر هنده‌ك هزرێن دره‌و و بۆچوونێن خه‌له‌ت و ئه‌قلێن تێكچوویی كرییه، تشتێ به‌رێ ته دده‌ته خرابی و نه دروستییا ڤێ بۆچوونێ ل سه‌ر ڕاوه‌ستیانا ڕه‌وشا وانه و دویڤچوونا زانین و كریارێن وانه و به‌رێخۆدانه بۆ ڕه‌وشا وان كه‌سێن ژییێ خۆ هه‌می ب عیباده‌ت و په‌رستنا ڤان تشتێن وان بۆ خودێ كرینه شریك و هه‌ڤپشكڤه بووراندی، ئه‌رێ ڤان تشتێن ڤان كه‌سان په‌رستن بۆ دكر چ مفا گه‌هانده وان ل دونیایێ یان ژی ل ئاخره‌تێ؟) [تيسير الكريم المنان: 779].
6. ئه‌لڵاھ (یێ پاقژ و بلند بیت ژ هه‌می كێماسییان) چێكه‌ر و ئافرانده‌ره و یێ ژ هه‌ژییه په‌رستن ب تنێ بۆ بهێته‌كرن و چ تشتێن دی ل گه‌ل وی نه‌هێنه په‌رستن:
ئه‌لڵاھ؛ چێكه‌ر و ئافرانده‌ره و یێ ژ هه‌ژییه په‌رستن ب تنێ بۆ بهێته‌كرن و چ تشتێن دی ل گه‌ل وی نه‌هێنه په‌رستن، خودایێ مه‌زن ل دۆر ڤێ چه‌ندێ دهێته كه‌ره‌مێ و دبێژیت: ئانكو: ((گه‌لی مرۆڤان خودايێ خۆ يێ هوين ب قه‌نجییێن خۆ په‌روه‌رده‌كرين بپه‌رێسن و ژێ بترسن و دويڤچوونا دينێ وى بكه‌ن، چونكى ئه‌وى هوين ويێن به‌رى هه‌وه ژى ژ چوننه‌يێ ئافراندن، دا به‌لكى هوين ببنه ژ ته‌قواداران يێن خودێ ژ وان ڕازى بووى و ئه‌و ژ وى ڕازى بووين (21) خودايێ هه‌وه ئه‌وێ عه‌رد بۆ هه‌وه كرییه جهـ؛ دا ژينا هه‌وه ل سه‌ر وى ب ساناهى بكه‌ڤيت وئه‌سمان موكوم ئاڤاكرى، باران ژ عه‌ورى باراندى و هه‌مى ڕه‌نگێن فێقى و شينكاتى بۆ هه‌وه ژێ داين، ڤێجا هوين چ هه‌ڤال و هۆگران بۆ خودێ د په‌رستنێدا چـێنه‌كه‌ن و هوين د زانن كو ئه‌و د ئافراندن و ڕزقدانێدا يێ بێ شریكه و ئه‌وه يێ هێژاى په‌رستنێ(22))). [البقرة:21-22]. ڤێجا ئه‌وێ ئه‌م ئافراندین و نفشێن به‌ری مه ئافراندین و ئه‌رد بۆ مه كريه جهه‌كێ ڕائێخستی دا بشێین ل سه‌ر هاتوچوویێ بكه‌ین، ل ئه‌سمانی ژی باران بۆ مه باراندی و ب ڤێ بارانێ چه‌ندین به‌رهه‌م وه‌ك ڕزق بۆ مه ژ ئه‌ردی ده‌رئێخستین، ئه‌و خودایێ خودانێ ڤان سالۆخه‌تان یێ ژ هه‌ژییه په‌رستن بۆ وی ب تنێ بهێته‌كرن، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((گه‌لی مرۆڤان هوين ب ئه‌زمانى و دلی وێ قه‌نجییا خودێ ل بيرا خۆ بينن يا وى د گه‌ل هه‌وه كرى، ژبلی خودێ چ ئافرانده‌ر بۆ هه‌وه نينن بارانێ ژ ئه‌سمانى بده‌ته هه‌وه، و ئاڤێ و كانزا و شينكاتى ژ ئه‌ردى بده‌ته هه‌وه. ژ وى پێڤه‌تر چ خودايێن ڕاست نينن ئه‌و يێ بێ شريكه، ڤێجا چاوا هوين به‌رێ خۆ ژ ته‌وحيد و په‌رستنا وى وه‌ردگێڕن؟)). [فاطر:3]. ئه‌وێ ئافراندنێ دكه‌ت و ڕزقی دده‌ت؛ هه‌ر ئه‌وه یێ ژ هه‌ژی په‌رستن بۆ وی ب تنێ بهێته كرن، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌وه خودايێ هه‌وه، ژ وى پێڤه‌تر چ خودا يێن ب حه‌ق نينن، ئافرانده‌رێ هه‌مى تشتانه ڤێجا ب عيباده‌تى و گوهدانێ هوين خۆ بۆ وى بچه‌مينن. ئه‌و ل سه‌ر هه‌ر تشه‌كى وه‌كيل و پارێزه‌ره)). [الأنعام:102].
هه‌ر تشته‌كێ ژ بلی خودێ په‌رستن بۆ دهێته‌كرن؛ ئه‌و نه‌یێ ژ هه‌ژی وێ په‌رستنێیه، چونكی ئه‌وی ب ته‌مه‌ت گه‌ردیله‌یه‌كێ ژی ده‌ستهه‌لات د ئه‌رد و ئه‌سماناندا نینه و ئه‌و د چ تشتاندا هه‌ڤپشك و هاریكار و پشته‌ڤانێ خودێ نینه، ڤێجا چه‌وا دێ د گه‌ل خودێ دوعا ژ وی ژی هێنه‌كرن یان دێ وه‌ك هه‌ڤپشكه‌ك د گه‌ل خودێ هێته دانان، خودایێ مه‌زن دهێته كه‌ره‌مێ و دبێژیت: ئانكو: ((تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه بوتپه‌رێسان: هوين گازى وان بكه‌ن يێن هوين هزر دكه‌ن ئه‌و شريكێن خودێنه، و هوين هه‌وجه‌يیێن خۆ بێژنێ، نێ ئه‌و د به‌رسڤا هه‌وه ناهێن، هندى سه‌نگێ مێرییه‌كا هوير ل ئه‌ردى و ئه‌سمانى د ده‌ست واندا نينه، وان چ شريكاتى ژى د ئه‌رد و ئه‌سمانیدا نينه، چ پشته‌ڤان بۆ خودێ د ناڤ واندا نينن، به‌لكى خودێ ب تنێیه ئه‌و داين، ئه‌و ب تنێیه دهێته په‌رستـن، ژ وى پێڤه‌تر كه‌س يێ هێژاى په‌رستنێ نينه)). [سبأ:22].
ئه‌ڤ چێكرییه ژی هه‌ر خودێ ب تنێ یێن ئافراندین و ژ نه‌بوونێ یێن ئیناینه هه‌بوونێ، ڤێجا هه‌بوونا ڤان چێكرییان به‌ڵگه و نیشانه ل سه‌ر هه‌بوون و ڕبوبییه‌ت و ئولوهییه‌تا خودێ، خودێ دبێژیت: ))و ژ نيشانێن مه‌زنى و شيانا خودێیه كو وى بابێ هه‌وه ئاده‌م ژ ئاخێ ئافراند، پاشى هوين بوونه مرۆڤ و هوين زێده بوون و ل ئه‌ردى به‌لاڤ بوون (20) و ژ نيشانێن مه‌زنى و شيانا وییه كو وى هه‌ر ژ نفشێ هه‌وه ب خۆ - گه‌لی زه‌لامان - ژن بۆ هه‌وه ئافراندن؛ دا دلێن هه‌وه ل نیك وان ڕحه‌ت و ئاكنجى ببن، و وى ڤيان و دلۆڤانى كره د ناڤبه‌را ژنێ و زه‌لامێ وێدا، هندى د ئافراندنا وێ چه‌ندێ دايه نيشان ل سه‌ر شيان و ته‌وحيدا خودێ بۆ وى ملله‌تى هه‌نه يێ هزرا خۆ بكه‌ت و د تشتى بگه‌هیت (21) و ئافراندنا ئه‌سمانان و بلندكرنا وان بێ ستوين و ئافراندنا ئه‌ردى و به‌رفره‌هكرنا وى و ژێكجودابوونا ئه‌زمان و ڕه‌نگێن هه‌وه، ژ نيشانێن شيانا خودێنه، هندى د وێ چه‌ندێ دايه عيبره‌ته‌ك بۆ خودان ديتن و زانينان هه‌يه (22) و ژ نيشانێن ڤێ شيانییه كو خودێ نڤستـن ل شه‌ڤێ و ڕۆژێ بۆ هه‌وه كره ڕحه‌تى و ته‌ناهى؛ چونكى ب نڤستنێ مرۆڤ ڕحه‌ت دبیت و وه‌ستيان نامينیت، وى ڕۆژ بۆ هه‌وه كره جهێ به‌لاڤبوون و خواستنا ڕزقى، هندى د وێ چه‌ندێ دايه نيشان ل سه‌ر شيانا خودێ بۆ وى ملله‌تى هه‌نه يێ گوهدارییا شيره‌تان بكه‌ت و هزرا خۆ تێدا بكه‌ت (23) و ژ نيشانێن شيانا وییه ئه‌و برويسییان نيشا هه‌وه دده‌ت، ڤێجا هوين ژ ده‌نگێ وان دترسن و هوين دلێ خۆ دبه‌نه بارانێ، ئه‌و بارانێ ژ عه‌وران دبارينیت و ئه‌ردى پشتى هشك بووى پێ شين دكه‌ته‌ڤه، هندى د ڤێ چه‌ندێ دايه نيشانه‌ك ل سه‌ر شيانا خودێ یا تمام و كاربنه‌جهى و قه‌نجییا وى هه‌يه بۆ هه‌ر كه‌سه‌كێ ئه‌قله‌ك هه‌بیت پێ بهێته سه‌ر ڕێ (24) و ژ نيشانێن شيانا وییه كو ئه‌سمان و ئه‌رد ب فه‌رمانا وى ڕاوه‌ستاينه و ئاكنجى بووينه و نه‌هژياينه و ئه‌سمان نه‌كه‌ڤتییه سه‌ر ئه‌ردى، پاشى ئه‌گه‌ر خودێ ل ڕۆژا قيامه‌تێ هوين بۆ ڕابوونێ گازيكرن، هنگى هوين ب له‌ز دێ ژ گۆڕێن خۆ ده‌ركه‌ڤن (25) و هه‌ر تشته‌كێ ل ئه‌سمانان و ئه‌ردى ژ فريشته و مرۆڤ و ئه‌جنه و حه‌يوان و هشكاتى و شينكاتییان بۆ خودێ ب تنێیه، ئه‌ڤه هه‌مى د فه‌رمانا وى دانه و ل بن ئه‌مرێ وينه (26) و خودێ ب تنێیه يێ خه‌لكى ژ چوننه‌يێ دئافرينت پاشى پشتى مرنێ وان دووباره زێندى دكه‌ت، دووباره‌كرنا ئافراندنا خه‌لكى پشتى مرنێ ل به‌ر خودێ ب ساناهيتره ژ ئافراندنا وان بۆ جارا ئێكێ، ئه‌و ب خۆ هه‌ردوو ل به‌ر وى ب ساناهينه)). [الروم: 20 - 27].
نه‌مروودی هه‌بوونا خودێ ڕه‌دكر، ئینا ئیبراهیمی (سلاڤ لێ بن) - وه‌كی خودێ بۆ مه به‌حس كری - گۆته وی: ئانكو: ((ئيبراهيمى گۆتێ: هندى ئه‌و خودايه يێ ئه‌ز وى دپه‌رێسم ڕۆژێ ژ ڕۆژهه‌لاتێ دئينیت، ئه‌رێ تو دشێى ڤێ سوننه‌تا خودايى بگوهۆڕى و وێ ژ ڕۆژئاڤايێ بينى؟ ئينا ئه‌ڤ كافره حێبه‌تى ما و چوو هێجه‌ت د ده‌ستاندا نه‌مان، مه‌ته‌لا وى وه‌كى مه‌ته‌لا زۆردارانه خودێ به‌رێ وان ناده‌ته حه‌قییێ وڕاستییێ)). [البقرة: 258]. هه‌روه‌سا ئیبراهیمی (سلاڤ لێ بن) به‌ڵگه ل سه‌ر ملله‌تێ خۆ ئینان كو ئه‌لڵاھ ئه‌وه یێ ئه‌و ب هیدایه‌ت ئینایی و خوارن دایه وی و ئه‌و ئاڤ دایی، ده‌مێ نه‌خۆش دبیت ژی هه‌ر ئه‌وه شیفایێ بۆ فڕێدكه‌ت، هه‌ر خودێیه وی دمرینیت و ساخ دكه‌ت، ڤێجا ئیبراهیمی (سلاڤ لێ بن) - وه‌كی خودێ بۆ مه به‌حس كری - گۆت: ئانكو: ((ئه‌وه يێ ب جوانترين ڕه‌نگ ئه‌ز ئافرانديم و به‌رێ من دده‌ته ڕێكا مه‌صلحه‌تا ده‌نيايێ و ئاخره‌تێ (78) و ئه‌وه يێ ژ قه‌نجییا خۆ خوارنێ وڤه‌خوارنێ دده‌ته من (79) و ئه‌گه‌ر نه‌خۆشییه‌ك گه‌هشته من ئه‌و من ساخ دكه‌ت (80) و ئه‌وه يێ من د دونيايێدا دمرينیت و ڕحا من دستينیت، پاشى ل ڕۆژا قيامه‌تێ ئه‌و من زێندى دكه‌ته‌ڤه، ژ وى پێڤه‌تر كه‌س نه‌شێت وێ چه‌ندێ بكه‌ت (81) )). [الشعراء: 78 -81] هه‌روه‌سا خودێ به‌حسێ مووسای دكه‌ت (سلاڤ لێ بن) كو وی دانوستاندن ل گه‌ل فیرعه‌ونی كر و گۆته وی: خودایێ وی ئه‌وه یێ: ئانكو: ((خودايێ مه ئه‌وه يێ ئافراندنا هه‌ر تشته‌كى ب ڕه‌نگه‌كێ جوان و هێژا دايێ، پاشى به‌رێ هه‌ر تشته‌كى دا وێ ڕێكێ يا ئه‌و مفاى بۆ خۆ ژێ وه‌ربگریت)). [طه: 50 ].
دیسان خودێ هه‌ر تشته‌كێ د ئه‌رد و ئه‌سماناندا هه‌یی بنده‌ستی مرۆڤی كر و ئه‌ڤ مرۆڤه ب هه‌می جۆرێن قه‌نجی و نیعمه‌تان دۆرپێچكر، ئه‌ڤه هه‌می ژی بۆ هندێ دا ئه‌ڤ مرۆڤه په‌رستنا خودێ بتنێ بكه‌ت و كوفرییێ ب وی نه‌كه‌ت، خودێ ل دۆر ڤێ ئێكێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌رێ ما هه‌وه - گه‌لی مرۆڤان - نه‌ديتییه كو خودێ هه‌ر تشته‌كێ ل ئه‌سمانان ژ ڕۆژ و هه‌يڤ و عه‌وران، هه‌ر تشته‌كێ ل ئه‌ردى ژ حه‌يوان و داروبار و ئاڤێ يێ بن ده‌ستى هه‌وه كرى، وى قه‌نجییێن خۆ يێن ئاشكه‌را د له‌شێن هه‌وه‌دا، يێن ڤه‌شارتى د دل و مه‌ژییێن هه‌وه‌دا يێن داينه هه‌وه، ئه‌و تشت بۆ هه‌وه يێ هه‌لگرتى يێ هوين نه‌زانن؟ ژ مرۆڤان هه‌يه يێ بێ هێجه‌ت و به‌ڵگه و كيتابه‌كا ئاشكه‌را هه‌ڤڕكییێ د ته‌وحيدا خودێدا دكه‌ت)). [لقمان:20]. كا چاوا خودێ هه‌ر تشته‌كێ د ئه‌رد و ئه‌سماناندا هه‌یی بنده‌ستی مرۆڤی كرییه، چونكی خودێ ئه‌ڤ مرۆڤه ئافراند و هه‌ر تشته‌كێ ئه‌و پێدڤی دبیتێ د ویدا په‌یداكر ژ گوهدان و ديتن و دلی، داكو بشێت ب ڕێكا ڤان ئه‌ندامان فێری وێ زانینێ ببیت یا مفایێ وی تێدا هه‌ی و ئه‌ڤ زانینه به‌رێ وی بده‌ته خودا و خودانێ وی، خودایێ مه‌زن ل دۆر ڤێ چه‌ندێ كه‌ره‌م دكه‌ت: ئانكو: ((و خودايێ مه‌زنه يێ هوين پشتى ده‌مێ هه‌لگرتنێ ژ زكێن دايكێن هه‌وه ئيناينه ده‌ر، هه‌وه تشته‌ك ژ دۆر و به‌رێن خۆ نه‌دزانى، وى ئه‌و ئه‌ندام دانه هه‌وه يێن هوين تشتان پێ بزانن وه‌كى گوهـ و چاڤ و دلان؛ دا به‌لكى هوين سوپاسییا خودێ ل سه‌ر وان قه‌نجییان بكه‌ن و په‌رستنا وى ب تنێ بكه‌ن)). [النحل:78].
ڤێجا خودایێ مه‌زن ئه‌ڤ جیهانه هه‌می ئافراندن و پاشی مرۆڤ ئافراند و هه‌ر تشته‌كێ ئه‌ڤ مرۆڤه پێدڤی دبیتێ بۆ وی به‌رده‌ست و بنده‌ستكر ژ ئه‌ندامان و هێزێ، پاشی ئه‌و تشتێ دبیته هاریكار ل سه‌ر په‌رستنا خودێ و ئاڤاكرنا ئه‌ردی ل ده‌ڤ ڤی مرۆڤی په‌یداكر، پاشی ئه‌رد و ئه‌سمانان ژی بۆ ڤی مرۆڤی بنده‌ستكرن.
خودێ ب چێكرنا ڤان چێكری و ئافراندییێن مه‌زن به‌ڵگه ل سه‌ر ڕبوبییه‌تا خۆ ئینا و ڕبوبییه‌تا وی ژی دخوازیته ئولوهییه‌تا وی، ڤێجا خودێ گۆت: ئانكو: ((تو بێژه وان: ئه‌و كییه ژ ئه‌سمانى ڕزقى دده‌ته هه‌وه، ده‌مێ بارانێ ژێ دبارينیت، و ژ عه‌ردى ده‌مێ شينكاتى ژێ ده‌ردئێخت ڤێجا هوين و حه‌يوانێن خۆ ژێ دخۆن؟ ئه‌و گوهـ و چاڤێن هوين بهيستن و ديتنێ پێ دكه‌ن و خۆشییێ پێ دبه‌ن د ده‌ستێ كێ دانه؟ و ئه‌و كییه مرن و ژين د گه‌ردوونێ هه‌مییێدا ب ده‌ستێ وى، ڤێجا يێن زێندى ژ يێن مرى دئينیته ده‌ر؟ ئه‌و كییه يێ كارێ ئه‌رد و ئه‌سمانى ب ڕێڤه دبه‌ت، و كارێ هه‌وه و يێ هه‌مى چێكرییان؟ ئه‌و دێ به‌رسڤێ ده‌نه ته كو ئه‌وێ ڤێ هه‌مییێ دكه‌ت خودێیه، ڤێجا تو بێژه وان: ئه‌رێ ما هوين ژ عه‌زابا خودێ ناترسن ئه‌گه‌ر هه‌وه په‌رستنا تشته‌كێ دى د گه‌ل وى كر؟)). [يونس: 31]. دیسان خودێ دبێژیت: ئانكو: ((تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه ڤان كافران: ئه‌رێ بێژنه من ئه‌و صه‌نه‌م و خوداوه‌ندێن هوين ژبلی خودێ په‌رستنێ بۆ دكه‌ن ئه‌وان چ ژ ئه‌ردى ئافراندییه، يان وان پشكدارییه‌ك د گه‌ل خودێ د ئافراندنا ئه‌سماناندا هه‌يه؟ كانێ هوين كيتابه‌كا ژ نیك خودێ هاتى به‌رى ڤێ قورئانێ يان پاشمايه‌كى ژ زانينێ بۆ من بينن، ئه‌گه‌ر هوين د ڤێ گۆتنا خۆدا د ڕاستگۆنه)). [الأحقاف: 4]. كا چاوا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((خودێ ئه‌سمان ئافراندن و بێ ستوين ئه‌و بلندكرن وه‌كى هوين دبينن، وى چيايێن موكوم د ئه‌ردىڕا كرن؛ دا نه‌هژيێت و ژينا هه‌وه نه‌هێته تێكدان، وى گه‌له‌ك ڕه‌نگێن حه‌يوانان ل ئه‌ردى به‌لاڤكرن، مه باران ژ عه‌ورى باراند، ڤێجا مه ب وێ بارانێ ژ هه‌ر شينكاتییه‌كى جۆته‌كێ ب مفا و جوان ژ ئه‌ردى ده‌رێخست (10) و هه‌ر تشته‌كێ هوين دبينن چێكرییێ خودێیه، ڤێجا هوين - گه‌لی بوتپه‌رێسان - نيشا من بده‌ن: كانێ ئه‌و خوداوه‌ندێن هوين ژبلی خودێ په‌رستنێ بۆ دكه‌ن چ ئافراندییه؟ به‌لكى بوتپه‌رێس ژ حه‌قییێ وڕێكا ڕاست د دويرن)). [لقمان:10 11]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ما ئه‌ڤ بوتپه‌رێسه بێ ئافرانده‌ره‌ك هاتينه ئافراندن، يان وان خۆ ئافراندییه؟ (35) يان وان ئه‌سمان و ئه‌رد ب ڤى ڕه‌نگێ جوان ئافراندينه؟ به‌لكى ئه‌و باوه‌رییه‌كا باوه‌رى ب عه‌زابا خودێ نائينن (36) يان گه‌نجينه‌يێن خودايێ ته د ده‌ستێ وان دانه ئه‌و وان ب ڕێڤه دبه‌ن، يان ئه‌ون يێن ل سه‌ر خه‌لكى دزال و دشێنێ؟ وه‌سا نينه، ئه‌و د لاواز و بێزارن (37) )). [الطور:35 37 ]. شێخ سه‌عدی دبێژیت: (ئه‌ڤه به‌ڵگه‌ئینانه ل سه‌ر وان ب تشته‌كی كو وان چ ڕێك نینن ژ بلی خۆبده‌ستڤه‌به‌ردانێ بۆ حه‌قییێ یان ده‌ركه‌ڤتن و لادانێ ژ وی تشتێ ئه‌قل و ئایین دخوازیت) [تفسير ابن سعدي: 816].
7. خودێ چێكه‌ر و ئافرانده‌رێ وان هه‌می تشتانه یێن ئه‌م د ڤی گه‌ردوونیدا دبینین و یێن ئه‌م نابینین ژی، هه‌ر تشته‌كێ دی ژ بلی خودێ ژی چێكرییه‌كه ژ چێكرییێن خودێ و وی ئه‌رد و ئه‌سمان د شه‌ش ڕۆژاندا ئافراندن:
خودێ چێكه‌ر و ئافرانده‌رێ وان هه‌می تشتانه یێن ئه‌م د ڤی گه‌ردوونیدا دبینین و یێن ئه‌م نابینین ژی، هه‌ر تشته‌كێ دی ژ بلی خودێ ژی چێكرییه‌كه ژ چێكرییێن خودێ، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((تو بێژه: كییه ئافرانده‌رێ ئه‌سمانان و ئه‌ردى و ڕێڤه‌به‌رێ وان؟ تو بێژه: خودێیه، پاشى ژ بۆ نه‌هێلانا چ هێجه‌تان بۆ وان تو بێژه: ئه‌رێ هه‌وه - ژبلی وى - هنده‌ك خودايێن دى بۆ خۆ گرتينه، ئه‌و نه‌شێن چ مفاى يان زيانێ بگه‌هيننه خۆ هه‌تا بگه‌هيننه هه‌وه و هه‌وه په‌رستنا خودايێ وان هێلايه؟ تو بێژه وان: ئه‌رێ ما ل نیك هه‌وه مرۆڤێ كافر - ئه‌ڤێ وه‌كى كۆره‌ى - و يێ خودان باوه‌ر - كو وه‌كى يێ ب چاڤه - وه‌كى ئێكن؟ يان ل نیك هه‌وه كوفر - كو وه‌كى تارییانه - و باوه‌رى - كو ڕۆناهییه - وه‌كى ئێكن؟ يان ئه‌و خودايێن وان بۆ خودێ كرينه هه‌ڤپشك ئافراندنه‌كا وه‌كى يا خودێ دكه‌ن، ڤێجا ئافراندنا وان هه‌ڤپشكان ل به‌ر وان تێكه‌لی ئافراندنا خودێ بوويه، ڤێجا وان هزركرییه كو ئه‌و خوداوه‌ند ژى هێژاى په‌رستنێنه؟ تو بێژه وان: خودێیه ئافرانده‌رێ هه‌مى تشتان ژ چوننه‌يێ، ئه‌و ب تنێیه يێ هێژاى په‌رستنێ، ئه‌وه ئێكێ ب سه‌رڤه‌هاتى يێ هێژاى خوداينییێ و په‌رستنێ)). [الرعد: 16]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((وى د ئافرينت يێ هوين پێ د نه‌زان؛ دا باوه‌رییا هه‌وه ب وى زێده ببیت و پتر شوكرا وى بكه‌ن)). [النحل:8].
خودێ ئه‌رد و ئه‌سمان د شه‌ش ڕۆژاندا ئافراندن، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌وه ئه‌سمان و ئه‌رد و هه‌ر تشته‌كێ د ناڤبه‌رێدا د شه‌ش ڕۆژاندا ئافراندى، پاشى ل سه‌ر عه‌رشێ خۆ بلند بوو و (ئستيوا) كر (ئستيوائه‌كا) بابه‌تى وى بیت، ئه‌و دزانیت كانێ چ باران و دندك و هه‌ر تشته‌كێ دى دچیته د ئه‌ردیڕا و كانێ چ ژێ ده‌ردكه‌ڤت ژ شينكاتى و داروباران و كانێ چ ژ ئه‌سمانى دهێته خوارێ ژ بارانێ و كانێ چ بلند دبیتێ ژ ملياكه‌ت و كرياران، ئه‌و ب زانينا خۆ يێ د گه‌ل هه‌وه ل هه‌ر جهه‌كێ هوين لێ بن، خودێ وان كرياران دبينیت يێن هوين دكه‌ن و ئه‌و دێ هه‌وه سه‌را وان جزا ده‌ت)). [الحديد:4]. كا چاوا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و ب ڕاستى هه‌ر حه‌فت ئه‌سمان و ئه‌رد و هه‌ر تشته‌كێ د ناڤبه‌رێدا هه‌ى مه د شه‌ش ڕۆژاندا ئافراندن، چ زه‌حمه‌ت و وه‌ستيان ب وێ چه‌ندێڤه نه‌گه‌هشته مه. ئه‌ڤ شيانا مه‌زن نيشانه ل سه‌ر هندێ كو خودێ دشێت مرییان زێندى بكه‌ت)). [ق:38].
8. خودايێ مه‌زن چ شریك و هه‌ڤپشك نینن، نه د ده‌ستهه‌لات و ئافراندنا خۆدا، یان د ڕێڤه‌برن یان په‌رستنا خۆدا:
خودایێ مه‌زن چ شریك و هه‌ڤپشك نینن، نه د ده‌ستهه‌لات و ئافراندنا خۆدا، یان د ڕێڤه‌برن یان په‌رستنا خۆدا، خودایێ مه‌زن دهێته كه‌ره‌مێ و دبێژیت: ئانكو: ((تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه ڤان كافران: ئه‌رێ بێژنه من ئه‌و صه‌نه‌م و خوداوه‌ندێن هوين ژ بلی خودێ په‌رستنێ بۆ دكه‌ن ئه‌وان چ ژ ئه‌ردى ئافراندییه، يان وان پشكدارییه‌ك د گه‌ل خودێ د ئافراندنا ئه‌سماناندا هه‌يه؟ كانێ هوين كيتابه‌كا ژ نیك خودێ هاتى به‌رى ڤێ قورئانێ يان پاشمايه‌كى ژ زانينێ بۆ من بينن، ئه‌گه‌ر هوين د ڤێ گۆتنا خۆدا د ڕاستگۆنه)). [الأحقاف:4]. شێخ سه‌عدی (خودێ دلۆڤانییێ پێ ببه‌ت) دبێژیت: (ئانكو: {تو بێژه} ڤان كه‌سێن هنده‌ك بت و صه‌نه‌م كرینه هه‌ڤپشك و شریكێن خودێ كو چ مفا و زیان، چ مرن و ژیان و ساخكرنا پشتی مرنێ د ده‌ستێ واندا نینه، تو بێژه وان - و بۆ وان دیاركه كو صه‌نه‌مێن وان د بێشیانن و ژ هه‌ژی چ ڕه‌نگێن په‌رستنێ نینن -: {ئه‌رێ بێژنه من ئه‌و صه‌نه‌م وخوداوه‌ندێن هوين ژبلی خودێ په‌رستنێ بۆ دكه‌ن ئه‌وان چ ژ ئه‌ردى ئافراندییه} ئه‌رێ باشه ڤان صه‌نه‌مان تشته‌ك ل ئه‌سمانی و ئه‌ردی دروستكرییه؟ ئه‌رێ وان چ چیا دروستكرینه؟ ئه‌رێ وان چ ئاڤ د ناڤ ڕویباراندا ئیناینه؟ ئه‌رێ وان چ گیانه‌وه‌ر د ناڤ ئه‌ردیدا به‌لاڤكرینه؟ ئه‌رێ وان چ دار شوینكرینه؟ ئه‌رێ وان چ ده‌ستێن هاریكارییێ هه‌بووینه بۆ دروستكرنا تشته‌ك ژ ڤانه؟ نه‌خێر، وان ده‌ست د خۆ تشته‌ك ژ ڤانه‌دا نینه، ئه‌ڤه ژی ب دانپێدانا وان ب خۆ به‌ری یا كه‌سێن دی، ئه‌ڤه ژی به‌ڵگه‌یه‌كێ ئه‌قلی یێ ڤه‌بڕه ل سه‌ر وێ ئێكێ كو هه‌ر تشته‌كێ ژ بلی خودێ په‌رستن بۆ دهێته‌كرن؛ په‌رستنا وی یا دروست نینه و ژ هه‌ژی نینن.
پشتی هنگی به‌حسێ نه‌بوونا به‌ڵگه‌یێ نه‌قلی كر و گۆت: { كانێ هوين كيتابه‌كا ژ نك خودێ هاتى به‌رى ڤێ قورئانێ بۆ من بينن } كو ڤێ په‌ڕتووكێ گازی بۆ شركێ كربیت {يان پاشمايه‌كى ژ زانينێ بۆ من بينن} پاشمای و میراته‌كێ پێغه‌مبه‌ران بيت كو فه‌رمانێ ب ڤێ چه‌ندێ بكه‌ت . یا دیار و ئاشكه‌رایه ژی كو ئه‌و نه‌شێن به‌ڵگه‌یه‌كی ژ ده‌ڤ چ پێغه‌مبه‌ران بینن كو ئاماژه‌یێ ب ڤێ چه‌ندێ كربیت، به‌لكی ئه‌م ب ڕه‌نگه‌كێ ڤه‌بڕی دبێژین و ئه‌م د پشتڕاستین كو پێغه‌مبه‌ران هه‌مییان گازی بۆ ته‌وحید و ئێكتاپه‌رستییا خودایێ خۆ كرییه و ملله‌تێ خۆ ژ شرك و هه‌ڤپشك دروستكرنێ بۆ خودێ پاشڤه‌برینه و ئه‌ڤه ژی مه‌زنترین زانینه ژ وان بۆ مه ڤه‌مایی) [تفسير ابن سعدي: 779].
خودایێ مه‌زن خودانێ ده‌ستهه‌لاتێیه و وی چ شریك نینن د ده‌ستهه‌لاتا خۆدا، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - دوعايێ ژ خودايێ خۆ بكه وبێژه: ئه‌ى خودانێ مولكى هه‌مییێ، تويى يێ ته بڤێت ژ به‌نییێن خۆ تو ملكى و مالـى و مه‌زنییێ د ئه‌ردیدا د ده‌يێ، تو مولكى ژ وى دستينى يێ ته بڤێت، يێ ته بڤێت تو ل دونيايێ و ئاخره‌تێ سه‌رفه‌راز دكه‌ى، يێ ته بڤێت تو ڕه‌زيل دكه‌ى، خێر د ده‌ستێ ته دايه، هندى تويى تو ب تنێ ل سه‌ر هه‌ر تشته‌كى يێ خودان شيانى. ئه‌ڤ ئايه‌ته هندێ دگه‌هينت كو خودێ ده‌ست هه‌يه ب ڕه‌نگه‌كێ بابه‌تى وى بیت)). [آل عمران:26]. هه‌روه‌سا خودێ بۆ مه دده‌ته دیاركرن كو ده‌ستهه‌لاتا ته‌مام ل ڕۆژا قیامه‌تێ هه‌ر یا وییه، ڤێجا دبێژیت: ئانكو: ((ڕۆژا قيامه‌تێ چێكرى هه‌مى به‌رانبه‌ر خودايێ خۆ ئاشكه‌را دبن، تشته‌ك ژ وان و ژ كارێ وان د دونيايێدا كرى ل به‌ر خودێ به‌رزه نابیت، خودێ دبێژت: مولك و ڕێڤه‌برنا كارى ئه‌ڤرۆ يا كێیه؟ ئه‌و ب خۆ دێ به‌رسڤا خۆ ده‌ت: يا وى خودايییه يێ كو د ناڤ و سالۆخه‌ت و كريارێن خۆدا يێ ئێكانه، يێ ب سه‌رڤه‌هاتى ئه‌وێ هه‌مى چێكرى ئێخستينه بن ده‌ستێ خۆ)). [غافر:16].
كا چاوا خودایێ مه‌زن چ شریك و هه‌ڤپشك نینن، نه د ده‌ستهه‌لات و ئافراندنا خۆدا، یان د ڕێڤه‌برن یان په‌رستنا خۆدا، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و تو بێژه: حه‌مد بۆ وى خودايى بن يێ هێژاى هه‌مى حه‌مدێ، ئه‌وێ د خوداينییا خۆدا يێ دوير ژ زارۆك و شريكان، چ سه‌ركار ژ به‌نییێن وى بۆ وى نينن ئه‌وه زه‌نگينێ خودان هێز، تو ب مه‌زنییه‌كا تمام وى مه‌زن بكه و حه‌مدا وى بكه و په‌رستنێ بۆ وى ب تنێ بكه و ديندارییا ته هه‌مى بلا بۆ وى بیت)). [الإسراء:111]. دیسان خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌و خودايێ مولكێ ئه‌سمانان و ئه‌ردى يێ وییه، وى چ زارۆك بۆ خۆ نه‌داينه، چ هه‌ڤپشك ژى وى د مولكێ خۆدا نه‌بووينه، ئه‌وه يێ هه‌ر تشته‌كێ هه‌ى ئافراندى و ب ئافراندنه‌كا بابه‌تى هه‌ر ئێكى بیت وى ل دويڤ حیكمه‌تا خۆ و بێ كێماسى ئه‌و ئافراند)). [الفرقان:2]. ڤێجا خودێ مالك و ده‌ستهه‌لاتداره و هندی تشته‌كێ دی هه‌بیت ژ بلی وی عه‌بدێن وینه، ئه‌و چێكه‌ر و ئافرانده‌ره و هندی تشته‌كێ دی هه‌بیت ژ بلی وی چێكری و ئافراندییه، ئه‌وه كاروبارێن ڤی گه‌ردوونی ب ڕێڤه دبه‌ت، ڤێجا ئه‌وێ ب ڤی ڕه‌نگی بیت و ئه‌ڤه سالۆخه‌تێن وی بن، هنگی دویركه‌ڤتن ژ په‌رستنا وی و په‌رستنا تشته‌كێ دی ژ بلی وی كێماسییه د ئه‌قلیدا و شركه، ئه‌ڤ شركه ژی دونیا و ئاخره‌تا خۆدانی پویچ دكه‌ت و تێكدده‌ت، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((و جوهییان گۆت: وه‌رنه د دينێ جوهییاندا دێ ڕێكا ڕاست بينن، فه‌لان ژى وه‌كى گۆتنا وان گۆت. تو بێژه وان: به‌لكى ڕێكا ڕاست ئه‌وه ئه‌م - هه‌مى - دويكه‌ڤتنا دينێ ئيبراهيمى بكه‌ين، ئه‌وێ ڕوويێ خۆ ژ هه‌ر دينه‌كێ پويچ وه‌رگێڕاى و به‌رێ خۆ دايه دينێ حه‌ق و ئه‌و ژ موشركان نه‌بوو)). [البقرة:135]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((دينێ كه‌سێ ژ يێ وى باشتر نينه يێ ب دلـى و له‌شى خۆ ب ده‌ست خودێ ب تنێڤه به‌رداى، ئه‌و يێ قه‌نجيكار بیت و دويكه‌ڤتنا دينێ ئيبراهيمى و شريعه‌تێ وى كر بیت و خۆ ژ باوه‌رییێن خراب و شريعه‌تێن نه‌حه‌ق دایبته پاش. خودێ ئيبراهيم - سلاڤ لێ بن - ب دورستى بۆ خۆ ژ ناڤبه‌را به‌نییێن خۆ ژێگرتبوو و كربوو خۆشتڤییێ خۆ. ئه‌ڤ ئايه‌ته سالۆخه‌تێ خۆشتڤينییێ كو بلندترين ده‌ره‌جا ڤيانێيه و سالۆخه‌تێ ژێگرتنێ بۆ خودێ بنه‌جهـ دكه‌ت)). [النساء:125]. دیسان خودایێ حه‌ق دایه دیاركرن كو ئه‌و كه‌سێ دویڤچوونا ئایین و ڕێبازه‌كا دی بكه‌ت ژ بلی وێ یا خه‌لیلێ وی ئیبراهیم (سلاڤ لێ بن) ل سه‌ر دچوو؛ هنگی ئه‌و كه‌سه‌كێ نه‌فام و كێمئه‌قله، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و كه‌س پشت ناده‌ته دينێ ئيبراهيمى - كو ئيسلامه - كێم فامه‌كێ نه‌زان نـه‌بیت، ب ڕاستى مه د دونيايێدا ئه‌و بۆ پێغه‌مبه‌رينییێ هه‌لبژارت، ئه‌و ل ئاخره‌تێ ژ چاكانه يێن ده‌ره‌جێن بلند بۆ وان هه‌ين)). [البقرة:130].
9. خودايێ مه‌زن چ زارۆك نینن و چ دایك و باب و ژن ژی نینن، دیسان خودێ چ هه‌ڤكویڤ و هه‌ڤنموونه ژی نینن:
خودایێ مه‌زن چ زارۆك نینن و چ دایك و باب و ژن ژی نینن، دیسان خودێ چ هه‌ڤكویڤ و هه‌ڤنموونه ژی نینن، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه: ئه‌وه ئه‌للاهـ يێ كو خوداينى يا وى ب تنێیه، كـه‌سـه‌ك شريـكـێ وى نينه تێدا (1) خودێ ب تنێیه يێ هه‌وجه‌يى ژێ دهێنه داخوازكرن (2) نه وى چ زارۆك هه‌نه و نه دايباب و نه ژن (3) و نه وى چ هه‌ڤكويف هه‌بووينه، نه د ناڤێن وىدا، نه د سالۆخه‌ت و كرياراندا، يێ پاك و پيرۆز بیت (4))). [الإخلاص:1-4]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌وه ئه‌للاهـ خودايێ ئه‌سمانان و ئه‌ردى و هه‌ر تشته‌كێ د ناڤبه‌رێدا و خودان و ئافرانده‌ر و ڕێڤه‌به‌رێ وان، ڤێجا تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - وى ب تنێ بپه‌رێسه و صه‌برێ ل سه‌ر گوهدارییا وى بكه تو و هه‌چییێ دويكه‌ڤتنا ته بكه‌ت، كه‌سێ وه‌كى وى نينه د ناڤ و سالۆخه‌ت و كرياراندا)). [مريم:65]. كا چاوا خودێ ل جهه‌كێ دی دبێژیت: ئانكو: ((خودێیه ب شيان و كاربنه‌جهییا خۆ ئه‌سمان و ئه‌رد ئافراندين، ئه‌وه يێ ژ هه‌وه ب خۆ جۆته‌ك (يێ نێر و يێ مێ) بۆ هه‌وه داى؛ دا هوين ل نیك ئاكنجى ببن، وى ژ حه‌يوانان ژى جۆته‌ك (يێ نێر و يێ مێ) بۆ هه‌وه دا، ئه‌و ب وێ چه‌ندێ هه‌وه زێده دكه‌ت، تشته‌ك ژ چێكرییێن وى وه‌كى وى نينه، نه د (ذاتێ) ویدا نه د ناڤ و سالۆخه‌ت و كريارێن ویدا؛ چونكى ناڤێن وى هه‌مى د باشن، سالۆخه‌تێن وى هه‌مى د پێكهاتى و مه‌زنن، وى ب كريارێن خۆ - بێ هه‌ڤپشك - چێكرییێن خۆ يێن مه‌زن هه‌مى ئافراندينه، ئه‌وه گوهدێرێ بينه‌ر، تشته‌ك ژ گۆتن و كريارێن به‌نییێن وى ل وى به‌رزه نابیت، ئه‌و دێ وان سه‌را جزا ده‌ت)). [الشورى:11].
10. خودايێ مه‌زن ناچیته د ناڤ چ تشتاندا (ناحه‌لییێته د ناڤدا) و ناچیته د ناڤ له‌شێ چ چێكرییێن خۆدا:
خودایێ مه‌زن ناچیته د ناڤ چ تشتاندا (ناحه‌لییێته د ناڤدا) و ناچیته د ناڤ له‌شێ چ چێكرییێن خۆدا و د گه‌ل چ تشتان هه‌ڤناگریت، ئه‌ڤه ژی چونكی خودێ چێكه‌ره و هندی تشته‌كێ دی هه‌بیت ژ بلی وی چێكری و ئافراندییه، خودێ دێ هه‌روهه‌ر مینیت و هندی تشته‌كێ دی هه‌بیت ژ بلی وی چاره‌نڤیسێ وی ژ ناڤچوون و نه‌مانه، هه‌ر تشته‌كێ هه‌بیت ژی یێ وییه و دكه‌ڤیته د بن ده‌ستهه‌لاتا ویدا و ئه‌و خۆدانێ وییه، ڤێجا خودێ ناچیته د ناڤ چ چێكری دویر بیت ژ ڤێ كێماسییێ)، خودێ ژ هه‌می تشتان مه‌زنتره. خودێ به‌رسڤا وی كه‌سی دده‌ت یێ گۆتی خودێ یێ چوویه د ناڤ له‌شێ عیسایێ مه‌سیحدا و یێ حه‌لییایه د ناڤ ویدا و ل دۆر ڤێ ئێكێ دبێژیت: ئانكو: ((ب ڕاستى ئه‌و فه‌له كافربوون ئه‌وێن گۆتين: خودێ مه‌سيحێ كوڕێ مه‌ريه‌مێیه، تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه وان فه‌لێن نه‌زان: ئه‌گه‌ر مه‌سيح خودێ بايه ئه‌و دا شێت قه‌ده‌را خودێ ژ خۆ پاشڤه لێده‌ت ئه‌گه‌ر هات كو ئه‌و و دايكا وى و هه‌ر كه‌سه‌كێ ل ئه‌ردى بچنه هيلاكێ، دايكا عيساى مر و ئه‌و نه‌شيا مرنێ ژێ دوير بكه‌ت، هه‌ر وه‌سا ئه‌و نه‌شێت مرنێ ژ خۆ ژى دوير كه‌ت؛ چونكى ئه‌و دو عه‌بدن ژ عه‌بدێن خودێ نه‌شێن مرنێ ژ خۆ دويربێخن، ئه‌ڤه ده‌ليله كو ئه‌و ژى وه‌كى هه‌مى دوونده‌ها ئاده‌مى مرۆڤه و هه‌ر تشته‌كێ ل ئه‌سمانان و ئه‌ردى هه‌ى مولكێ خودێیه، تشتێ وى بڤێت ئه‌و د ئافرينت و هه‌بوونێ دده‌تێ، و ئه‌و ل سه‌ر هه‌ر تشته‌كى يێ خودان شيانه. ڕاستییا ته‌وحيدێ هندێ دخوازت سالۆخه‌تێن خوداينییێ و په‌رستنێ هه‌مى بۆ خودێ بن، و كه‌سه‌ك ژ چێكرییێن وى هه‌ڤپشكییا وى تێدا نه‌كه‌ت، و گه‌له‌ك جاران مرۆڤ ب زێده بلندكرنا پێغه‌مبه‌ر و چاكان دكه‌ڤنه د شركێدا، وه‌كى فه‌لان مه‌سيح زێده بلندكرى، گه‌ردوون هه‌مى يێ خودێیه، ئافراندن ب ده‌ستێ وى ب تنێیه، ئه‌و نيشانێن په‌رده‌دڕ يێن كو په‌يدا دبن بۆ شيانا خودێ دزڤڕن. تشتێ خودێ بڤێت ئه‌و د ئافرينت و كارێ وى بڤێت ئه‌و دكه‌ت، پاكى وپيرۆزى بۆ وى بیت)). [المائدة:17]. خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و لايێ ڕۆژهه‌لاتێ و يێ ڕۆژئاڤايێ و يێ د ناڤبه‌رێدا يێ خودێیه، ئه‌و خودانێ ئه‌ردى هه‌مییێيه. ڤێجا هـه‌ر لايه‌كێ هويـن ب فه‌رمانا خودێ د نڤێژێدا به‌رێ خۆ بده‌نێ هه‌وه مه‌خسه‌د كنارێ وىيه، هوين ژ مولكێ وى و گوهدارییا وى ده‌رنه‌كه‌ڤتينه. هندى خودێیه دلۆڤانییه‌كا به‌رفره‌هـ هه‌يه، يێ پڕزانايه ب كريارێن به‌نییێن خۆ، تشته‌ك ژێ ل به‌ر وى به‌رزه نابیت (115) و جوهى و فه‌لان و بوتپه‌ڕێسان گۆت: خودێ زارۆيه‌ك بۆ خۆ گرتییه، خودێ ژ ڤێ گۆتنا خراب يێ پاك بیت، به‌لكى هه‌ر ئێكێ ل ئه‌سمانان و ئه‌ردى مولك و به‌نییێ وییه، ئه‌و هـه‌مى ل به‌ر وى د چه‌مياينه و ل ژێر فه‌رمانا وينه (116) و خودێیه داهێنه‌رێ ئه‌سمانان و ئه‌ردى، ئه‌گه‌ر وى كاره‌ك پێك ئينا و حه‌زكر هه‌بیت، هه‌ما دبێژتێ: ببه، ئه‌و دبیت (117))) [البقرة:115-117]. دیسان خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و ڤان كافران گۆت: خودايێ پڕدلۆڤان زارۆيه‌ك هه‌يه (88) ب ڕاستى هه‌وه - گه‌لی خودانێن ڤێ گۆتنێ - ب ڤێ قه‌سێ تشته‌كێ مه‌زن و كرێت ئينايه (89) نێزيكه ئه‌سمان ژ به‌ر كرێتییا ڤێ گۆتنا هه‌وه چڕچڕ ببن و ئه‌رد شه‌ق ببیت و چيا ب دژوارى بهه‌ڕفن (90) ژ قه‌هرێن ڤێ گۆتنێدا - خودايێ پڕدلۆڤان زارۆيه‌ك هه‌يه - يا هه‌وه د ده‌ر حه‌قا خودێدا گۆتى. خودێ يێ پاك و بلند بیت ژ وێ چه‌ندێ (91) و چێ نابیت بۆ خودێ و نه بابه‌تى مه‌زنییا وییه، كو زارۆكه‌كى بۆ خۆ بدانیت؛ چونكى دانانا زارۆكان نيشانا هه‌وجه‌يیێ و كێماسییێيه، و خودێ يێ ده‌وله‌مه‌ند و خودان مه‌دحه و يێ به‌رییه ژ هه‌ر كێماسییه‌كا هه‌بیت (92) هه‌ر ئێكێ ل ئه‌سمانان ژ ملياكه‌تان، و ل ئه‌ردى ژ مرۆڤ و ئه‌جنان، ل ڕۆژا قيامه‌تێ دێ ئێته نیك خودێ به‌نییه‌كێ شكه‌ستى (93) ب ڕاستى خودێ چێكرییێن خۆ هه‌مى هژمارتينه و دزانیت ئه‌و چه‌ندن، كه‌س ژ وان ل به‌ر وى به‌رزه نابیت (94) و پاشى هه‌ر كه‌سه‌ك ژ چێكرییان ل ڕۆژا قيامه‌تێ ب تنێ دێ هێته نیك خودێ (95) )). [مريم:88-95]. كا چاوا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((خودێیه يێ ژ وى پێڤه‌تر كه‌س هێژاى په‌رستنێ نه‌بیت، زێندى ئه‌وه يێ هه‌مى ڕامانێن ژينا پێكهاتى و هێژاى وى وى هه‌ين، يێ ل سه‌ر هه‌ر تشته‌كى پێ ڕابووى، چ نقرۆسك و خه‌و ناگه‌هنه وى، هه‌ر تشته‌كێ ل ئه‌سمانان و هه‌ر تشته‌كێ ل ئه‌ردى ملكێ وییه، بێ ده‌ستويرییا وى كه‌س بسته ناكه‌ت ل نیك وى مه‌هده‌رێ بكه‌ت، زانينا وى دۆرا ل هه‌مى چێكرییان گرتى يێن به‌رێ و يێن نوكه و يێن نه‌هاتين، ئه‌و كارێن ل به‌ر ده‌ستێ خه‌لكى ژ تشتێن هێشتا چێ نه‌بووين ويێن ل پاش وان ژ شتێن بۆرى ئه‌و دزانیت، كه‌س ژ چێكرییێن وى ب تشته‌كى ژ زانينا وى ئاگه‌هدار نابیت ب وى نه‌بیت يێ ئه‌و وى پێ ئاگه‌هدار بكه‌ت. كورسییا وى ئه‌سمان و ئه‌رد ڤه‌گرتییه، كورسى جهێ پییێن وينه و ژ وى پێڤه‌تر كه‌س چاوانییا وێ نزانیت، پاراستنا ئه‌رد و ئه‌سمانان ل به‌ر وى يا گران نينه، ئه‌و ب (ذات) و (صيفاتێن) خۆڤه ل سه‌ر هه‌مى چێكرییان يێ بلنده، كۆمكه‌رێ هه‌مى سالۆخه‌تێن مه‌زنییییه. ئه‌ڤ ئايه‌ته مه‌زنترين ئايه‌ته د قورئانێدا، دبێژنێ: (ئايه‌تا كورسییێ))). [البقرة:255]. ڤێجا ئه‌گه‌ر ئه‌ڤه پله و مه‌زناهییا خودێ بیت و ئه‌ڤه حالێ چێكرییێن وی بیت، چاوا خودێ دێ چیته د ناڤ له‌شێ واندا و د گه‌ل وان تێكه‌ل بیت و حه‌لییێت؟ یان چاوا خودێ دێ زارۆكه‌كی بۆ خۆ په‌یدا كه‌ت؟ یان چاوا دێ تشته‌كێ دی ئینیته د گه‌ل خۆ و كه‌ته خودێ؟
11. خودايێ مه‌زن یێ ب ره‌حم و دلۆڤانه د گه‌ل به‌نییێن خۆ، ژ به‌ر هندێ ژی پێغه‌مبه‌ر و په‌ڕتووك یێن بۆ وان هنارتین:
خودایێ مه‌زن یێ ب ڕه‌حم و دلۆڤانه د گه‌ل به‌نییێن خۆ، ژ دلۆڤانییا وی ژی د گه‌ل به‌نییێن وی ئه‌ڤه‌یه وی پێغه‌مبه‌ر یێن بۆ هنارتین و په‌ڕتووك یێن بۆ ئیناینه خوارێ، دا وان ژ تاڕیاتییا كوفر و شركێ ده‌ربێخیت بۆ ناڤ ڕۆناهییا ته‌وحید و هیدایه‌تێ، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌وه يێ ئايه‌تێن به‌رفره‌هـ و ئاشكه‌را ژ قورئانێ ب سه‌ر به‌نییێ خۆ موحه‌ممه‌دىدا - سلاڤ لێ بن - دئينته خوارێ؛ دا ئه‌و هه‌وه پێ ژ تارییا كوفرێ ده‌ربێخته ڕۆناهییا باوه‌رییێ، هندى خودێیه ب ده‌رێخستنا هه‌وه ژ تارییان بۆ ڕۆناهییێ ب هه‌وه مهره‌بانێ دلۆڤانكاره)). [الحديد:9].
ديسان خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و هه‌ما مه تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - يێ هنارتى دلۆڤانییه‌ك بۆ هه‌مى مرۆڤان، ڤێجا هه‌چییێ باوه‌رییێ ب ته بينیت ئه‌و دێ كه‌يفخۆش و ڕزگار بت، يێ باوه‌رییێ نه‌ئينیت دێ خوساره‌ت و شه‌رمزار بیت)). [الأنبياء:107]. خودێ فه‌رمان ل پێغه‌مبه‌رێن خۆ كرییه كو بێژیته به‌نییێن وی ئه‌و خودایه‌كێ گونه‌ھ ژێبر و دلۆڤانه، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه به‌نییێن من: هندى ئه‌زم ئه‌ز باش گونه‌هـ ژێبرێ خودان باوه‌رێن تۆبه‌كه‌رم، يێ دلۆڤانكارم ب وان)). [الحجر:49]. ژ ڕه‌حم و دلۆڤانییا خودێ ئه‌ڤه‌یه ئه‌و زیانێ ل سه‌ر به‌نییێن خۆ ڕادكه‌ت و باشییێ بۆ سه‌ر وان دئینیته خوار، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و ئه‌گه‌ر خودێ نه‌خۆشییه‌كێ بگه‌هينته ته ژ وى پێڤه‌تر كه‌س نينه وێ چه‌ندێ ڕاكه‌ت، ئه‌گه‌ر وى به‌رفره‌هییه‌ك بۆ ته ڤيا كه‌س نه‌شێت وێ ژ ته ڤه‌گێڕیت، خودێ خۆشى و نه‌خۆشییێ دده‌ته وى يێ وى بڤێت ژ به‌نییێن خۆ، ئه‌و باش گونه‌هـ ژێبرێ گونه‌هێن تۆبه‌كه‌رانه، يێ دلۆڤانكاره ب وى يێ باوه‌رییێ ب وى دئيینت)). [يونس:107].
12. ئه‌لڵاھ خودایه‌كێ دلۆڤانه، ل ڕۆژا قیامه‌تێ ده‌مێ خودێ چێكرییان ژ قه‌برێن وان ڕادكه‌ته‌ڤه، ئه‌و ب تنێ دێ لێپرسینێ د گه‌ل وان كه‌ت و دێ ل دویڤ كریارێن وان جزایێ وان ده‌تێ، ڤێجا هه‌ر كه‌سێ كریارێن باش ئه‌نجام دابن و ئه‌و باوه‌ردار بیت، هنگی نیعمه‌ت و قه‌نجییێن هه‌روهه‌ر بۆ وی هه‌نه، یێ كوفرییێ بكه‌ت و كریارێن خراب ئه‌نجام بده‌ت، هنگی ل ئاخره‌تێ عه‌زابه‌كا مه‌زن چاڤه‌ڕێ وی دكه‌ت.
ئه‌لڵاھ خودایه‌كێ دلۆڤانه، ل ڕۆژا قیامه‌تێ ده‌مێ خودێ چێكرییان ژ قه‌برێن وان ڕادكه‌ته‌ڤه، ئه‌و ب تنێ دێ لێپرسینێ د گه‌ل وان كه‌ت و دێ ل دویڤ كریارێن وان جزایێ وان ده‌تێ، ڤێجا هه‌ر كه‌سێ كریارێن باش ئه‌نجام دابن و ئه‌و باوه‌ردار بیت، هنگی نیعمه‌ت و قه‌نجییێن هه‌روهه‌ر بۆ وی هه‌نه، یێ كوفرییێ بكه‌ت و كریارێن خراب ئه‌نجام بده‌ت، هنگی ل ئاخره‌تێ عه‌زابه‌كا مه‌زن چاڤه‌ڕێ وی دكه‌ت، و ژ ته‌مامه‌تییا دادییا خودێ و حیكه‌ت و كاربنه‌جهی و دلۆڤانییا وی ب چێكرییێن وی ئه‌ڤه‌یه وی ئه‌ڤ دونیایه كرییه مالا كار و كریاران و ماله‌كا دی ئاماده كرییه و ئه‌و كرییه مالا جزادان و لێپرسین و خه‌لاتكرنێ، هه‌تا ل وێرێ مرۆڤێ چاكه‌كار جزایێ باشییا خۆ وه‌ردگریت و مرۆڤێ خرابكار و زۆڕدار و ده‌ستدرێژیكار ژی جزایێ ده‌ستدرێژی و زۆڕدارییا خۆ وه‌ردگریت، و ژ به‌ر كو دبیت هنده‌ك كه‌س ڤێ چه‌ندێ ب تشته‌كێ دویر بزانن؛ له‌وا خودێ گه‌له‌ك به‌ڵگه ئیناینه ل سه‌ر ڕابوونا پشتی مرنێ و ب ڕێكا ڤان به‌ڵگه‌یان دایه دیاركرن كو ڕابوونا پشتی مرنێ تشته‌كه چ گومان تێدا نینه و دێ هه‌ر هێت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و ژ نيشانێن ئێكينى و شيانا خودێیه؛ كو تو ئه‌ردى هشك و بێ شينكاتى دبينى، ڤێجا ئه‌گه‌ر مه باران ب سه‌ردا ئينا خوارێ ژيان تێ دگه‌ڕيێت، و شينكاتى لێ شين دبیت و ئه‌و بلند دبیت، هندى ئه‌وه يێ ئه‌ڤ ئه‌رده پشتى هشكبوونێ زێندى كرییه‌ڤه، دشێت خه‌لكى پشتى مرنێ زێندى بكه‌ت، هندى ئه‌وه ئه‌و ل سه‌ر هه‌ر تشته‌كى يێ خودان شيانه)) [فصلت:39]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ى گه‌لی مرۆڤان ئه‌گه‌ر هوين ب گومانن كو خودێ مرییان زێندى دكه‌ته‌ڤه پانێ مه بابێ هه‌وه ئاده‌م ژ ئاخێ يێ ئافراندى، پاشى دوونده‌ها وى ژ چپكه‌كا ئاڤێ يا زێده بووى، پاشى ئه‌و چپكا ئاڤێ - ب شيانا خودێ - يا بوويه خوينه‌كا هشك، پاشى ئه‌و خوينا هشك يا بوويه پارچه‌كا گۆشتى يا هند هندى مرۆڤ دجيت، ڤێجا هنده‌ك جاران دبیته چێكرییه‌كێ ته‌مام هه‌تا ب سه‌ر دونيايێ دكه‌ڤیت، هنده‌ك جاران چێكرییه‌كێ نه يێ ته‌مامه، له‌وا دچیت؛ دا ئه‌م ته‌مامییا شيانا خۆ ل سه‌ر ئافراندنێ بۆ هه‌وه ئاشكه‌را بكه‌ين، و تشتێ مه بڤێت ئه‌م دهێلينه د مالبچويكاندا هه‌تا ده‌مێ بوونا وى، ئه‌ڤ قويناغه ب بوونا بچويكى پێك دهێن ده‌مێ ئه‌و دبیته زارۆك پاشى مه‌زن دبیت و دبیته گه‌نجه‌كێ خودان هێز و ئه‌قله‌كێ ته‌مام، هنده‌ك زارۆك دبیت به‌رى هنگى بمرن، هنده‌ك ژ وان مه‌زن دبن هه‌تا دگه‌هنه ژییێ پيراتییێ و كێمبوونا ئه‌قلی؛ ڤێجا ئه‌ڤ دان عه‌مره تشته‌كى نزانیت يێ وى به‌رى هنگى دزانى. تو ئه‌ردى دبينى يێ هشك و مرییه چ شينكاتى لێ نينه، ڤێجا ئه‌گه‌ر مه ئاڤ ب سه‌ردا ئينا خوار ئه‌و دێ هژيێت و شينكاتى دێ ژێ ده‌ركه‌ڤیت و ژ به‌ر ئاڤدانێ دێ بلند بیت و ژ هه‌ر ڕه‌نگه‌كى ژ ڕه‌نگێن شينكاتییێ باش ئه‌و دێ پێڤه هێت يێ بينه‌ران پێ خۆش بیت)). [الحج:5]. خودایێ مه‌زن د ڤێ ئایه‌تێدا سێ نیشان و به‌ڵگه‌یێن ئه‌قلی به‌حسكرن كو ئاماژه‌نه ل سه‌ر ڕابوونا پشتی مرنێ، ئه‌و ژی ئه‌ڤه‌نه:
1. خودێ بۆ ئێكه‌م جار مرۆڤ ژ ئاخێ ئافراند و دروستكر و ئه‌وێ بشێت مرۆڤی ژ ئاخێ دروست بكه‌ت؛ دشێت جاره‌كا زڤڕینیته ژیانێ ده‌مێ دبیته ئاخ.
2. ئه‌و خودایێ مرۆڤ ژ دلۆپه‌كا ئاڤێ ئافراندی، دشێت پشتی مرنا وی جاره‌كی دی ب زڤڕینیته سه‌ر ژیانێ.
3. ئه‌و خودایێ ب ڕێكا بارانێ ئه‌رد پشتی مری ساخكریه‌ڤه؛ دشێت مرۆڤان ژی پشتی مرین ساخكه‌ت، ڤێ ئایه‌تێ به‌ڵگه‌یه‌كێ مه‌زن ژی تێدایه ل سه‌ر ئێعجازا قورئانێ، ئه‌گه‌ر مرۆڤ هزرێن خۆ بكه‌ت دێ بێژیت باشه چاوا ڤێ ئایه‌تێ - كو ئه‌و ب خۆ نه‌یا درێژه ژی - سێ به‌ڵگه و بورهانێن ئه‌قلی یێن مه‌ندوهۆشكه‌ر و مه‌زن ل سه‌ر بابه‌ته‌كێ مه‌زن كۆمكرن.
خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((ڕۆژا ئه‌م ئه‌سمانى وه‌سا دپێچين وه‌كى به‌رپه‌ر ب وى تشتىڤه يێ تێدا هاتییه نڤيسين دهێته پێچان، ئه‌م وێ ڕۆژێ خه‌لكى ب وى ڕه‌نگى ڕادكه‌ينه‌ڤه يێ مه جارا ئێكێ ئه‌و پێ ژ دايكێن وان داين، ئه‌وا هه ئه‌و سۆزا خودێیه يا دێ هه‌ر هێت، مه ب حه‌قییێ سۆز پێ دايه، هندى ئه‌مين هه‌رده‌م ئه‌م وێ دكه‌ين يا ئه‌م سۆزێ پێ دده‌ين)). [الأنبياء:104]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و ئه‌وێ باوه‌رییێ ب ڕابوونا پشتى مرنێ نه‌ئينت مه‌ته‌له‌كا نه د جهێ خۆدا بۆ مه ئينا، كو شيانا خودێ ل سه‌ر يا خۆ قياسكر، و وى ئافراندنا خۆ يا ئێكێ ژبيركر، گۆت: كى دێ هه‌ستییێن پێتى زێندى كه‌ته‌ڤه؟ (78) تو بێژه وى: ئه‌و دێ وان هه‌ستییان زێندى كه‌ته‌ڤه يێ جارا ئێكێ ئه‌و ئافراندين، ئه‌و ب هه‌مى چێكرییێن خۆ يێ پڕزانايه تشته‌ك ژێ ل به‌ر وى به‌رزه نابیت)). [يس:78 - 79]. دیسان خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌رێ ما ڕاكرنا هه‌وه يا پشتى مــرنـێ ل نیك هـــه‌وه - گه‌لی مرۆڤان - ژ ئافراندنا ئه‌سمانى ب زه‌حمه‌تتره؟ وى ئه‌و وه‌كى ئاڤاهى ل هنداڤى هه‌وه ڕاكرییه (27) و وى بانێ ئه‌سمانى ل هه‌وا بلند كرییه چ كێموكاسی لێ نينن (28) و وى ب ئاڤابوونا ڕۆژێ شه‌ڤا وى تارى كرییه، ب هه‌لاتنا ڕۆژێ ل ئه‌سمانى ڕۆژ ده‌رێخستییه و ڕوهن كرییه (29) و وى پشتى ئافراندنا ئه‌سمانى ئه‌رد ڕائێخست و تژى مفا كرنه تێدا (30) كانییێن ئاڤێ ژێ ده‌رێخستن و ئه‌و شينكاتییێ ببته چه‌روان وى لێ شينكر (31) وى چيا لێ دانان دا بۆ ببنه ستوين (32) )). [النازعات:27-32]. ڤێجا خودایێ حه‌ق د ڤان ئایه‌تاندا ئه‌و ئێك دیاركر كو ئافراندنا مرۆڤی ژ ئافراندنا ئه‌رد و ئه‌سمانی و ئه‌و تشتێ د ناڤ واندا هه‌ی ب زه‌حمه‌تتر نینه، له‌وا ئه‌و خودایێ شیان هه‌بن ئه‌رد و ئه‌سمانان دروست بكه‌ت و ب ئافرینیت؛ یێ بێشیان و بێده‌ستهه‌لات نینه ل سه‌ر هندێ جاره‌كا دی مرۆڤی ب زڤڕینیته سه‌ر ژیانێ.
13. خودایێ مه‌زن ئاده‌م ژ ئاخێ دروستكر و ئافراند و وه‌سا حه‌زكر دوینده‌ها وی پشتی وی زێده‌ببن، ڤێجا مرۆڤ هه‌می د بنیاتێ خۆدا د وه‌كهه‌ڤ و یه‌كسانن، له‌وا چ ڕه‌گه‌ز ب سه‌ر چ ڕه‌گه‌زێن دی و چ ملله‌ت ب سه‌ر چ ملله‌تێن دی ناكه‌ڤن و قه‌درێ وان ژێ پتر نینه، ئه‌و تێنه‌بیت ئه‌گه‌ر ته‌قوا و ترسا وان ژ خودێ ژ یێن دی پتر بیت.
خودایێ مه‌زن ئاده‌م ژ ئاخێ دروستكر و ئافراند و وه‌سا حه‌زكر دوینده‌ها وی پشتی وی زێده‌ببن، ڤێجا مرۆڤ هه‌می د بنیاتێ خۆدا د وه‌كهه‌ڤ و یه‌كسانن، له‌وا چ ڕه‌گه‌ز ب سه‌ر چ ڕه‌گه‌زێن دی و چ ملله‌ت ب سه‌ر چ ملله‌تێن دی ناكه‌ڤن و قه‌درێ وان ژێ پتر نینه، ئه‌و تێنه‌بیت ئه‌گه‌ر ته‌قوا و ترسا وان ژ خودێ ژ یێن دی پتر بیت. خودایێ مه‌زن كه‌ره‌م دكه‌ت: ئانكو: ((ئه‌ى گه‌لی مرۆڤان هندى ئه‌مين مه هوين ژ بابه‌كێ ب تنێ كو ئاده‌مه و دايكه‌كا ب تنێ كو حه‌ووايه ئافراندينه، ڤێجا نه‌سه‌با كه‌سێ ژ يا كه‌سێ باشتر نينه، ژ لايێ دوونده‌هێڤه مه هوين كرنه گه‌له‌ك ملله‌ت و ئويجاخ؛ دا هنده‌ك ژ هه‌وه هنده‌كان بنیاسن، هندى باشترينێ هه‌وه‌يه ل نیك خودێ ئه‌وه يێ ژ هه‌مییان پتر ته‌قوا خودێ بكه‌ت. هندى خودێیه ب ته‌قواداران يێ پڕزانايه و ب وان يێ شاره‌زايه)). [الحجرات:13] هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و خودێ بابێ هه‌وه ئاده‌م ژ ئاخێ ئافراند، پاشى دوونده‌ها وى ژ چپكه‌كا ئاڤێ يا لاواز زێده‌كر، پاشى كرنه نێر و مێ. بێى زانينا وى ئێكـا مێ تشته‌كى هه‌لناگریت ونادانیت،ژییێ ئێكى درێژ نابیت وكورت ژى نابیت ئه‌گه‌ر د نڤيسنه‌كا ل نیك ویدا نه‌بیت، كو له‌وحێ پاراستییه، به‌رى دايكا وى وى هه‌لگریت. خودێ ئه‌و هه‌مى هژمارتییه و به‌رى چێبكه‌ت زانییه، و چويێ ل وێ زێده ناكه‌ت يا وى نڤيسى و چويێ ژێ كێم ناكه‌ت. هندى ئافراندن و زانين و نڤيسينا حالێ هه‌وه‌يه د له‌وحێ پاراستیدا تشته‌كێ ب ساناهییه ل سه‌ر خودێ)). [فاطر:11]. دیسان خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌وه ئه‌و خودايێ بابێ هه‌وه ئاده‌م ژ ئاخێ ئافراندى، پاشى وى ب شيانا خۆ هوين ژ چپكه‌كێ ئافراندن، پاشى پشتى هنگى هوين دبنه خوينه‌كا هشك، پاشى هوين د مالبچويكیدا د گه‌له‌ك قويناغانڕا دبۆرن، هه‌تا هوين په‌يدا دبن و دبنه زارۆك، پاشى له‌شێ هه‌وه ب هێز دكه‌ڤیت هه‌تا هوين پير دبن، و ژ هه‌و هه‌يه يێ به‌رى هنگى دمریت و دا هوين ب ڤان قويناغان بگه‌هنه وى ده‌مێ ده‌سنيشانكرى يێ بۆ هه‌وه ل نیك وى هاتییه نڤيسيـن، دا به‌لكى هوين د به‌ڵگه‌یێن خودێ بگه‌هن، و هزرا خۆ د ئايه‌تێن ویدا بكه‌ن و بزانن كو ژبلی وى چ خودا نينن وێ چه‌ندێ بكه‌ن و كو ئه‌وه يێ دڤێت په‌رستن بۆ وى ب تنێ بیت)). [غافر:67]. خودایێ مه‌زن وێ چه‌ندێ ژی ڕوهن دكه‌ت كو وی مه‌سیح (عیسا پێغه‌مبه‌ر سلاڤ لێ بن) ب فه‌رمانه‌كا گه‌ردوونی ئافراند، كا چاوا وی به‌ری هنگی ئاده‌م ژی ب فه‌رمانه‌كا گه‌ردوونی ئافراندبوو، ڤێجا خودێ ل دۆر ڤێ چه‌ندێ دهێته كه‌ره‌مێ و دبێژیت: ئانكو: ((هندى ئافراندنا عيسايه بێ باب ل نیك خودێ وه‌كى مه‌ته‌لا ئافراندنا ئاده‌مییه بێ باب و داى؛ چونكى وى ئه‌و ژ ئاخا ئه‌ردى ئافراند، پاشى گۆتێ: (ببه مرۆڤ) ئينا ئه‌و بوويێ. ڤێجا گۆتنا كو عيسا خودێیه چونكى باب نينه گۆتنه‌كا ژ قه‌ستايه؛ چونكى ئاده‌م ژى يێ بێ باب و دايه، هه‌مى يێ ل وێ باوه‌رێ كو ئه‌و به‌نییه‌كه ژ به‌نییێن خودێ)). [ آل عمران:59]. به‌ری نووكه ژی د خالا (2)ـێدا د گه‌ل مه بووری كو پێغه‌مبه‌ری (صلى اللە علیە وسلم) ئه‌و ئێك ڕوهنكرییه كو مرۆڤ هه‌می د یه‌كسانن و قه‌درێ كه‌سێ ژ یێ كه‌سێ پتر نینه ئه‌گه‌ر ژ به‌ر ته‌قوایێ نه‌بیت.
14. هه‌می زارۆك ل سه‌ر خۆرستییێ (فیتڕه‌تێ) ژ دایك دبن:
هه‌می زارۆك ل سه‌ر خۆرستییێ (فیتڕه‌تێ) ژ دایك دبن، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((ڤێجا تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د و هه‌چییێ دويكه‌ڤتنا ته كرى - به‌رێ خۆ ڕاست بده وى دينى يێ خودێ بۆ ته داناى، كو ئيسلامه، به‌رده‌وام ل سه‌ر بمينه؛ چونكى ئه‌و د گه‌ل خۆرستییا مرۆڤى ڕێ دكه‌ڤیت، مانا هه‌وه ل سه‌ر ڤى دينى خۆپێڤه‌گرێدانه ب وێ خۆرستییێڤه يا خودێ مرۆڤ ل سه‌ر چێكرى، گوهۆڕين بۆ چێكرییێ خودێ و دينێ وى نينه، ئه‌وه ڕێكا ڕاست يا خودانى دگه‌هينیته ڕازيبوونا خودێ و به‌حه‌شتا وى، به‌لێ پترییا مرۆڤان نزانن كو ئه‌وا من فه‌رمان پێ ل ته كرى - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - ئه‌و ب تنێیه دينێ ڕاست)). [الروم:30]. (حه‌نیفیه‌ت) ژی ئایینێ خه‌لیلێ خودێ ئیبراهیم پێغه‌مبه‌رییه (سلاڤ لێ بن)، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((پاشى مه وه‌حى بۆ ته هنارت كو دويچوونا دينێ ئيسلامێ بكه وه‌كى ئيبراهيمى دويچوون كرى و كو خۆ ل سه‌ر ڤى دينى ڕاست بكه، ڕوییێ خۆ ژێ وه‌رنه‌گێڕه، هندى ئيبراهيم بوو چ شريك بۆ خودايێ خۆ چێنه‌دكرن)). [النحل:123]. پێغه‌مبه‌رێ خودێ ژی (صلی الله علیه وسلم) دبێژیت: « «هه‌می زارۆك ل سه‌ر خۆرستییێ ژ دایك دبن، به‌لێ دایبابێن وی دێ وی كه‌نه جۆهی یان فه‌له یان مه‌جوسی (ئاگرپه‌رست)، هه‌روه‌كی ده‌مێ گیانه‌وه‌ری تێشكه‌ك دبیت تێشكه‌كا وه‌سا هه‌مى ئه‌ندامێن وێ د ساخله‌م ،ئه‌رێ ما هوين دبينن ئه‌و بخو يا گوهـ بڕى بيت ،ئيللا هوين ب خۆ گوهێ وێ ببرن يان كێماسيه‌كا دى لێ په‌يدا كه‌ن». پاشی ئه‌بو هوره‌یره (خودێ ژێ ڕازی بیت) دبێژیت: ئانكو: ((و مانا هه‌وه ل سه‌ر ڤى دينى خۆپێڤه‌گرێدانه ب وێ خۆرستییێڤه يا خودێ مرۆڤ ل سه‌ر چێكرى، گوهۆڕين بۆ چێكرییێ خودێ و دينێ وى نينه، ئه‌وه ڕێكا ڕاست يا خودانى دگه‌هينیته ڕازيبوونا خودێ و به‌حه‌شتا وى، به‌لێ پترییا مرۆڤان نزانن كو ئه‌وا من فه‌رمان پێ ل ته كرى - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - ئه‌و ب تنێیه دينێ ڕاست)). [الروم: 30] صحيح البخاري 4775، دیسان پێغەمبەری خودێ (صلی الله علیه وسلم) دبێژیت: «بزانن كو خودایێ من فه‌رمان ل من كر ئه‌ز وی تشتی نیشا هه‌وه بده‌م یێ هوین نزانن ژ وان تشتێن كو ئه‌ڤرۆكه نیشا من داين : هه‌ر مال و سامانه‌كێ من دایه عه‌بدێ خۆ بۆ وی یێ حه‌لاله، و من عه‌بدێن خۆ هه‌می یێن ل سه‌ر خۆرستی (ئێكتاپه‌رستییێ) ئافراندین و شه‌یطان هاتنه وان و ئه‌و ژ دینێ وان دویر ئێخستن، ئه‌و تشتێ من بۆ وان حه‌لال كری ل سه‌ر وان حه‌رامكر و فه‌رمان ل وان كر ئه‌و هه‌ڤپشك و شریكان بۆ من بدانن كو من چ به‌ڵگه ب ڤێ چه‌ندێ نه‌ئیناینه خوار» رواه مسلم 2865.
15- چ مرۆڤ ب شاشی یان ژ به‌ر شاشییا ئێكێ دی ژ دایك نابن و ناهێنه هه‌بوونێ:
چ مرۆڤ ب شاشی یان ژ به‌ر شاشییا ئێكێ دی ژ دایك نابن و ناهێنه هه‌بوونێ، خودایێ مه‌زن ژی بۆ مه به‌حس ل وێ چه‌ندێ كرییه كو ده‌مێ ئاده‌می سه‌رپێچییا فه‌رمانا خودایێ خۆ كری و وی و هه‌ڤژینا وی حه‌ووایێ ژ دارێ خواری؛ خودایێ مه‌زن بۆ مه دیار دكه‌ت كو پشتی هنگی ئاده‌م ژ ڤێ شاشییا خۆ په‌شیمان بوو و ل خۆ زڤڕی و ته‌وبه‌كر و داخواز ژ خودێ كر گونه‌ها وی ژێببه‌ت، ئینا خودێ هنده‌ك په‌یڤێن تازه و جوان ئینانه سه‌ر هزرا وی كو ببێژیت، ئه‌وی ژی ئه‌و په‌یڤ گۆتن، ئینا خودێ ل وان هه‌ردووكان بووری و گونه‌ها وان ژێر، خودێ ده‌رباره‌ی ڤێ چه‌ندێ دهێته كه‌ره‌مێ و دبێژیت: ئانكو: ((و خودێ گۆت: ئه‌ى ئاده‌م تو و ژنا خۆ حه‌ووا ل به‌حه‌شتێ ئاكنجى ببن و خۆشییه‌كا به‌رفره‌هـ ب فێقییێ وێ ببه‌ن ل چ جهێ هه‌وه ڤيا، هوين هه‌ردوو خۆ نێزيكى ڤێ دارێ نه‌كه‌ن دا هوين نه‌كه‌ڤنه د گونه‌هێدا و ببنه ژ يێن كو پێ ل فه‌رمانا خودێ داناى (35) ئينا شه‌يتانى ئه‌و هه‌ردوو تێ ئێخستن: و ل به‌ر وان شرين كر هه‌تا وان ژ دارێ خوارى، ڤێجا ئه‌و بوو ئه‌گه‌را ده‌ركرنا وان ژ به‌حه‌شتێ و خۆشییێن وێ، و خودێ گۆته وان: ژۆردا هه‌رنه خوارێ بۆ ئه‌ردى، هنده‌ك ژ هه‌وه بۆ هنده‌كان - ئاده‌م و حه‌ووا و شه‌يتان - ببنه نه‌يار، بۆ هه‌وه ل ئه‌ردى جهێ ئاكنجيبوونێ و خۆشيبرنێ هه‌يه هه‌تا ده‌مێ ب دويماهى هاتنا ژییێ هه‌وه (36) ئينا ئاده‌مى ب ڕازيبوونڤه هنده‌ك په‌يڤ وه‌رگرتن، خودێ ئێخستنه سه‌ر دلێ وى دا پێ ته‌وبه بكه‌ت، ئه‌و په‌يڤ ئه‌ڤ گۆتنا خودێیه: (ربنا ظلمنا أنفسنا وإن لم تغفر لنا وترحمنا لنكونن من الخاسرين) ئينا خودێ لێڤه‌بوونا وى قه‌بويلكر، گونه‌ها وى بۆ وى ژێبر، هندى ئه‌وه ئه‌و پڕ توبه‌وه‌رگرێ به‌نییێن په‌شێمانه، يێ دلۆڤانكاره ب وان (37) خودێ گۆته وان: هوين پێكڤه ژ به‌حه‌شتێ هه‌ڕنه خوارێ، پاشى تشتێ هيدايه‌تا هه‌وه تێدا بۆ هه‌وه دێ هێت. هه‌چییێ كارى پێ بكه‌ت ترس ل سه‌ر پاشه‌ڕۆژێ و په‌شێمانى ل سه‌ر يا بۆرى ناگه‌هته وان، به‌لكى دلڕحه‌تى ل دونيايێ و ئـاخره‌تێ دێ يا وان بیت (38) )). [البقرة:35-38]. ڤێجا ماده‌م خودێ ل ئاده‌می (سلاڤ لێ بن) بووریه و گونه‌ها وی ژێبرییه، هنگی ئه‌و ئێدی هه‌لگرێ چ گونه‌هان نینه و یێ پاقژه و ئێدی ئوممه‌تا وی ژی نابیته میراتگرێ گونه‌هه‌كێ كو ب ته‌وبه‌كا دروست یا هاتییه ژێبرن و نه‌مایه، بنیات و بناخه ژی ئه‌ڤه‌یه مرۆڤ گونه‌ها كه‌سه‌كێ دی هه‌لناگریت، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((و مرۆڤه‌ك كاره‌كێ خراب ناكه‌ت ئه‌گه‌ر گونه‌ها وێ خرابییێ ل سه‌ر وى نه‌بیت، نه‌فسه‌كا گونه‌هكار بارێ نه‌فسه‌كا دى هه‌لناگریت، پاشى ل ڕۆژا قيامه‌تێ زڤڕينا هه‌وه بۆ نیك خودايێ هه‌وه‌يه، ڤێجا ئه‌و به‌حسێ وى تشتێ هوين تێدا ژێكجودا دبوون)) [الأنعام:164].
هه‌روه‌سا خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((هه‌چییێ ب هيدايه‌ت هات و دويكه‌ڤتنا ڕێكا ڕاست كر خێرا وێ چه‌ندێ بۆ وى ب تنێ دزڤڕیت، هه‌چییێ ژ ڕێ ده‌ركه‌ڤت و دويكه‌ڤتنا نه‌حه‌قییێ كر جزايێ وێ چه‌ندێ بۆ وى ب تنێ دێ زڤڕیت، نه‌فسه‌كا گونه‌هكار گونه‌ها نه‌فسه‌كا دى يا گونه‌هكار هه‌لناگریت. خودێ مرۆڤه‌كى عه‌زاب ناده‌ت هه‌تا چ هێجه‌تان بۆ نه‌هێلیت و پێغه‌مبه‌ره‌كى بۆ نه‌هنێریت)). [الإسراء:15]. خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((و نه‌فسه‌كا گونه‌هكار گونه‌ها نه‌فسه‌كا دى هه‌لناگرت، ئه‌گه‌ر نه‌فسه‌كا بارێ وێ ب گونه‌هان گران پرسيارا ئێكى بكه‌ت دا هنده‌ك گونه‌هێن وێ هارى هه‌لگریت ئه‌و كه‌سێ نابينيت تشته‌كى ژێ هارى هه‌لگریت، ئه‌گه‌ر خۆ ئه‌وێ ئه‌و داخوازێ ژێ دكه‌ت مرۆڤه‌كێ وێ يێ نێزيك ژى بیت وه‌كى بابێ يان براى. هه‌ما تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - وان دترسينى يێن ژ عه‌زابا خودايێ خۆ دترسن بێى كو ئه‌و وێ ببينن، ب دورستى ب كرنا نڤێژێ ڕادبن. هه‌چییێ خۆ ژ شركێ و گونه‌هان پاڤژ بكه‌ت هه‌ما ئه‌و خۆ بۆ خۆ پاقژ دكه‌ت. دويماهییا هه‌مى چێكرییان بۆ نیك خودێیه و هه‌ر ئێك كانێ هێژاى چ جزايه ئه‌و دێ وى ده‌تێ)). [فاطر:18].
16- ئارمانج ژ دروستكرن و ئافراندنا مرۆڤان ئه‌ڤه‌یه ئه‌و: عیباده‌تێ خودێ ب تنێ بكه‌ن:
ئارمانج ژ دروستكرن و ئافراندنا مرۆڤان ئه‌ڤه‌یه ئه‌و: عیباده‌تێ خودایێ مه‌زن ب تنێ بكه‌ن: ئانكو: ((و من ئه‌جنه و مرۆڤ نه‌ئافراندينه و پێغه‌مبه‌ر بۆ وان نه‌هنارتينه ئه‌گه‌ر ژ به‌ر ئارمانجه‌كا مه‌زن نه‌بیت كو ئه‌و په‌رستنا من ب تنێ بكه‌ن)). [الذاريات:56].
17- ئیسلامێ ڕێزه‌كا مه‌زن ل مرۆڤی گرتییه - زه‌لام و ژنان - و هه‌می مافێن وی بۆ دابین كرینه و ئه‌و كرییه به‌رپرس ل سه‌ر هه‌می هه‌لبژارتن و كریار و ڕه‌فتارێن وی، هه‌روه‌سا ئه‌و ب تنێ به‌رپرسیاره‌تییا هه‌ر كریاره‌كێ هه‌لدگریت كو زیانێ بگه‌هینیته وی یان بگه‌هینیته كه‌سێن دی.
ئیسلامێ ڕێزه‌كا مه‌زن ل مرۆڤی گرتییه - زه‌لام و ژنان - و خودێ مرۆڤ یێ ئافراندی دا ببیته جهگر (خه‌لیفه) ل سه‌ر ئه‌ردی، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - ل بيرا خه‌لكى بينه‌ڤه ده‌مێ خودايـێ تـه گۆتییه فريشته‌يان: ئه‌ز دێ ملله‌ته‌كى ل ئه‌ردى دانم هنده‌ك ژ وان بۆ ئاڤه‌دانكرنا وى جێگرییا هنده‌كان دێ كه‌ن)). [البقرة:30].
ئه‌ڤ ڕێزگرتنه یا ڤه‌گره و هه‌می مرۆڤان ب خۆڤه دگریت، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((و ب ڕاستى مه ب دانا ئه‌قلی و هنارتنا پێغه‌مبه‌ران دوونده‌ها ئاده‌مى ب قه‌در ئێخست، هه‌ر تشته‌كێ ل گه‌ردوونێ بن ده‌ستى وان كر، ده‌وار ل هشكاتییێ و گه‌مى ل ده‌ريايێ بۆ هه‌لگرتنێ مه بن ده‌ستى وان كرن، مه ژ خوارن و ڤه‌خوارنێن پاقژ ڕزقێ واندا، مه ئه‌و ب سه‌ر گه‌له‌ك چێكرییان ئێخستـن سه‌رێخستنه‌كا مه‌زن)). [الإسراء:70]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ب ڕاستى مه مرۆڤ د باشترين ڕه‌نگدا ئافراندییه)). [التين:4].
و خودێ مرۆڤ ژ هندێ پاشڤه‌برییه كو خۆ بكه‌ته دویڤه‌لانكه‌كێ ڕه‌زیل بۆ تشته‌كێ دی ژبلی خودێ كو په‌رستن بۆ دهێته كرن یان دویكه‌ڤتن بۆ دهێته كرن یان گوهداری بۆ دهێته كرن، خودایێ مه‌زن ل دۆر ڤێ چه‌ندێ دبێژیت: ئانكو: ((و د گه‌ل ڤان هێجه‌تێن ئاشكه‌را هنده‌ك مرۆڤ ژبلى خودێ هه‌نه صه‌نه‌مان بۆ خودێ دكه‌نه هه‌ڤتا، و وێ ڤيان و مه‌زنى و گوهدارییێ يا هێژاى خودێ ب تنێ بیت دده‌نه وان. ڤيانا خودان باوه‌ران بۆ خودێ پتره ژ يا ڤان كافران بۆ خوداوه‌ندێن وان؛ چونكى ڤيانا خودان باوه‌ران خوڕى بۆ خودێیه، به‌لێ كافران هه‌ڤپشكى د ڤيانا خۆدا كرییه. ئه‌وێن ب كرنا شركێ د دونيايێدا زۆردارى ل خۆ كرى، ده‌مێ عه‌زابا ئاخره‌تێ دبينن ئه‌گه‌ر زانيبا كو هێز هه‌مى يا خودێ ب تنێیه و كو خودێیه يێ عه‌زاب دژوار، وان ژبلى خودێ چ خوداوه‌ند بۆ خو نه‌ددانان و په‌رستن بۆ نه‌دكر، ب وان خوداوه‌ندان خۆ نێزيكى وى نه‌دكر (165) ده‌مێ ئه‌و عه‌زابا ئاخره‌تێ دبينن ئه‌و سه‌رۆكێن دويكه‌ڤتنا وان هاتییه كرن خۆ ژ وان به‌رى دكه‌ن يێن دويكه‌ڤتنا وان ل سه‌ر شركێ كرى، هه‌مى په‌يوه‌ندییێن ئه‌و ل دونيايێ دگه‌هاندنه ئێك وه‌كى: مرۆڤينییێ، دويڤچوونێ و دينى، د ناڤبه‌را واندا هاتنه بڕين)). [البقرة: 165 166]. خودێ بۆ مه به‌حسێ دويڤكه‌فتى و ئه‌وێن دويڤچوونا وان ب نه‌حه‌قى هاتيه كرن دكه‌ت و بۆ مه ڕه‌وشا وان ل ڕۆژا قیامه‌تێ وێنه دكه‌ت، ڤێجا دبێژیت: ئانكو: ((سه‌رۆكان گۆته وان يێن هاتينه لاوازكرن: ئه‌رێ ما مه به‌رێ هه‌وه ژ هيدايه‌تێ دابوو پاش پشتى ئه‌و بۆ هه‌و هاتى؟ به‌لكى هوين د تاوانباربوون ده‌مێ هوين ب دلێ خۆ هاتينه د كوفرێدا (32) و ئه‌وێن هاتينه لاوازكرن گۆته سه‌رۆكێن خۆ: نێ خرابخوازییا هه‌وه يا ب شه‌ڤ و ڕۆژ ئه‌و بوو ئه‌م تێبرين، ده‌مێ هه‌وه ژ مه دخواست ئه‌م كوفرێ ب خودێ بكه‌ين، د په‌رستنێدا هنده‌ك شريكان بۆ وى بدانين، هه‌ردوو ده‌سته‌كان ده‌مێ ئه‌و عه‌زاب ديتى يا كو بۆ وان هاتییه ئاماده‌كرن كول و كه‌سه‌ر داكرن، مه قه‌يد كرنه د ستويێن واندا يێن كافر بووين، هه‌ما ژ به‌ر كوفرا وان ب خودێ و كرنا وان بۆ خرابییان د دونيايێدا ئه‌ڤ عه‌زابه بۆ وان هه‌يه. گه‌فه‌كا مه‌زن د ڤێ ئايه‌تێدا هه‌يه بۆ وان يێن دويكه‌ڤتنا سه‌رۆك و مه‌زنێن سه‌رداچووى دكه‌ن (33) )). [سبأ:32 - 33].
ژ دادییا خودایێ مه‌زن ئه‌ڤه‌یه ل ڕۆژا قیامه‌تێ ئه‌و دێ گونه‌ها بانگخواز و پێشه‌وایێن سه‌ردابه‌ر و گونه‌ها وان كه‌سێن ژ لایێ وانڤه هاتینه ب سه‌ردابرن ژی كه‌ته ستویێ وان كو بێی ئه‌وان زانین ب هندێ هه‌بیت كو ئه‌ڤا وان گازی بۆ كری سه‌رداچوون بوو، خودایێ مه‌زن ل دۆر ڤێ چه‌ندێ دبێژیت: ئانكو: ((دويماهییا وان ئه‌و ل ڕۆژا قيامه‌تێ بارێ گونه‌هێن خۆ هه‌مییێ دێ هه‌لگرن - تشته‌ك ژێ بۆ وان ناهێته ژێبرن - و ئه‌و دێ بارێ گونه‌هێن وان ژى هه‌لگرن يێن وان دره‌و لێ دكرن دا وان ژ ئـيـسـلامێ دوير بێخن، بێى تشته‌ك ژ بارێ يێن دى كێم ببیت. نێ پيسه بارێ گونه‌هانه ئه‌و هه‌لدگرن)). [النحل:25].
دیسان ئیسلامێ مافێ مرۆڤی ل دونیا و ئاخره‌تێ ب ته‌مامی پاراستییه و بۆ دابینكرییه، مه‌زنترین مافێ ئیسلامێ پاراستی و بۆ مرۆڤی دیاركری: مافێ خودێ ل سه‌ر مرۆڤی و مافێ مرۆڤی ل سه‌ر خودێیه. د فه‌رمووده‌یه‌كێدا كو ژ موعازی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه: ئه‌ز ل پشت پێغه‌مبه‌ری (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ) ل سه‌ر ده‌واره‌كێ یێ سویار بووم، ئینا گۆت: (موعاز)، من گۆتێ: به‌لێ و له‌بێ ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ، گوهێ من یێ ل ته و ئه‌ز یێ ل بن فه‌رمانا ته. پاشی سێ جاران ئه‌ڤ گۆتنا خۆ دووباره‌كر و هه‌ر ناڤێ من گۆت، پاشی گۆت: (ئه‌رێ تو دزانی مافێ خودێ ل سه‌ر به‌نییان وی چییه؟)) من گۆتێ: نه‌خێر. گۆت: ((مافێ خودێ ل سه‌ر به‌نییێن وی ئه‌ڤه‌یه ئه‌و عیباده‌تێ وی ب تنێ بكه‌ن و چ شریك و هه‌ڤپشكان بۆ په‌یدا نه‌كه‌ن))، پاشی بێهنه‌كێ چوو و گۆت: (موعاز)، من گۆتێ: به‌لێ و له‌بێ ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ، گوهێ من یێ ل ته و ئه‌ز یێ ل بن فه‌رمانا ته. گۆت: ((ئه‌رێ تو دزانی مافێ به‌نییان ل سه‌ر خودێ چییه ئه‌گه‌ر وان ئه‌ڤ چه‌نده ئه‌نجامدا: ئه‌ڤه‌یه ئه‌و وان عه‌زاب نه‌ده‌ت)). صحيح البخاري(6840).
هه‌روه‌سا ئیسلامێ دینێ مرۆڤی یێ دروست، دوینده‌ها وی، مال و سامانێ وی و نامویس و كه‌رامه‌تا وی ژی پاراستییه. :پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلى الله عليه وسلم دبێژیت ((مسۆگه‌ر خودێ خوینا هه‌وه، مالێ هه‌وه، نامویس و كه‌رامه‌تا هه‌وه ل سه‌ر هه‌وه حه‌رامكرییه، وه‌كی حه‌رامكرنا ڤێ ڕۆژا هوین تێدا د ڤێ هه‌یڤا هه‌یڤا هوین تێدا ل ڤی باژێرێ هوین تێدا)). صحيح البخاري . (6501) پێغه‌مبه‌رێ خودێ ئه‌ڤ په‌یمانا مه‌زن ل حه‌جا خاتر خواستنێ ڕاگه‌هاند و ئاشكه‌راكر كو پتر ژ سه‌د هزار صه‌حابییان تێدا د ئاماده‌بوون و گۆتنێن ڤێ ڕامانێ دده‌ن دووباره‌كرن و هه‌ر دووپاتكر، ئه‌ڤ گۆتارا وی ژی ل ڕۆژا ئێكێ یا جه‌ژنا قوربانێ بوو ل حه‌جا خاتر خواستنێ.
هه‌ردیسان ئیسلامێ مرۆڤ كرییه به‌رپرسێ هه‌می هه‌لبژارتن و كریار و ڕه‌فتارێن وی، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((و هه‌ر كاره‌كێ مرۆڤ بكه‌ت چ يێ باش بیت چ يێ خراب خودێ وى دده‌ته د گه‌ل، ئه‌و حسێبا كارێ كه‌سێ دى د گه‌ل وى ناكه‌ت، حسێبا كارێ وى د گه‌ل كه‌سێ دى ناكه‌ت، خودێ ل ڕۆژا قيامه‌تێ كيتابه‌كا كارێ وى تێدا نڤيسى بۆ وى ده‌ردئێخیت ئه‌و وێ كيتابێ ڤه‌كرى دبينیت (13) دێ بۆ وى هێته گۆتن: كيتابا كريارێن خۆ بخوينه، ڤێجا ئه‌و دێ وێ خوينیت، ئه‌گه‌ر خۆ ئه‌و د دونيايێدا يێ نه‌خوانده‌ڤان ژى بیت، ئه‌ڤرۆ نه‌فسا ته به‌سه حسێبكه‌ر بیت بۆ كريارێن ته، و جزايێ خۆ بزانیت. ئه‌ڤه مه‌زنترين دادییه)). [الإسراء:13 - 14]. ئانكو: هه‌ر كار و كریاره‌كا ڤی مرۆڤی كربیت؛ خودێ دێ وی پێڤه گرێده‌ت و ژ وی ده‌ڕباز نابیت بۆ كه‌سێ دی، ڤێجا نه ئه‌و ژبه‌ر كارێ كه‌سه‌كێ دی لێپرسین د گه‌ل دهێته كرن و نه كه‌سه‌كێ دی ژ به‌ر كارێ وی لێپرسین د گه‌ل دهێته كرن، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ى مرۆڤ هندى تويى تو يێ ب نیك خودێ ڤه دچى، و تو يێ كريارێن باش يان خراب دكه‌ى، پاشى ڕۆژا قيامه‌تێ تو دێ ڕابه‌رى خودێ بى، ڤێجا دێ جزايێ خۆ وى وه‌رگرى)). [الانشقاق:6]. و خودێ دبێژیت: ئانكو: ((هه‌چییێ چاكییه‌ك كر بیت و گوهدارییا خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وى كربیت ئه‌وى خێرا كارێ وى بۆ وییه، هه‌چییێ خرابى كر بیت و بێ ئه‌مرییا خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وى كربیت گونه‌ها كارێ وى ل سه‌ر وىيه. خودايێ ته بۆ به‌نییان يێ پڕزۆردار نينه، نه خێرێن وان كێم دكه‌ت و نه خرابییێن وان زێده دكه‌ت)). [فصلت:46]
ئیسلام به‌رپرسیاره‌تییا هه‌ر كریاره‌كا مرۆڤ ئه‌نجام دده‌ت كو تێدا زیانێ بگه‌هینیته خۆ یان بگه‌هینیته كه‌سێن دی ب ملێ وی مرۆڤی ب خۆڤه گرێدده‌ت و ئه‌و پێ به‌رپرسه و دڤێت باجێ بده‌ت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و هه‌چییێ ژ قه‌ستا گونه‌هه‌كێ بكه‌ت ئه‌و هه‌ما زيانێ ل خۆ ب تنێ دكه‌ت، و خودێ ب ڕاستییا كارێ به‌نییێن خۆ يێ پڕزانا بوويه، و د وى حوكمیدا يێ ئه‌و د ناڤبه‌را وان دكه‌ت يێ كاربنه‌جهـ بوويه)). [النساء:111]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ژ به‌ر ڤێ تاوانا كوشتنێ مه بۆ ئسرائيلییان كره شريعه‌ت كو هه‌چییێ نه‌فسه‌كێ بێ تۆلڤه‌كرن، يان ژ به‌ر كرنا خرابكارییێ و دوژمناتییا شريعه‌تێ خودێ ل دونيايێ بكوژیت، هه‌ر وه‌كى وى مرۆڤ هه‌مى كوشتين ژ به‌ر كو وى خۆ هێژاى عه‌زابا خودێ يا مه‌زنكر، هه‌چییێ خۆ ژ كوشتنا نه‌فسه‌كا خودێ حه‌رام كرى دا پاش هه‌ر وه‌كى وى مرۆڤ هه‌مى زێندى كرين)). [المائدة:32]. دیسان پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلى الله عليه وسلم دبێژیت: ((هه‌ر ڕوحه‌كا ب زۆڕداری دهێته ژناڤبرن و كوشتن، پشكا كوڕێ ئێكێ یێ ئاده‌می ژ گونه‌ها وێ كوشتنێ هه‌یه، ئه‌ڤه ژی چونكی ئه‌و ئێكه‌م كه‌س بوو كوشتن كری)). صحيح مسلم (5150).
18- ئیسلامێ ژن و زه‌لام یێن كرینه د ئێك ئاستدا و د یه‌كسانن ژ لایێ كار و به‌رپرسیاره‌تییێ و جزادان و خه‌لاتكرنێ
ئیسلامێ ژن و زه‌لام یێن كرینه د ئێك ئاستدا و د یه‌كسانن ژ لایێ كار و به‌رپرسیاره‌تییێ و جزادان و خه‌لاتكرنێ، خودایێ مه‌زن ل دۆر ڤێ چه‌ندێ دهێته كه‌ره‌مێ و دبێژیت: ئانكو: ((و هه‌چییێ تشته‌كى ژ كارێن چاك بكه‌ت، نێر بیت يان مێ بیت، ئه‌و ب خودێ و ب وێ حه‌قییا وى ئينايه خوارێ يێ خودان باوه‌ر بیت ، ئه‌و ئه‌ون يێن خودێ وان دكه‌ته د به‌حه‌شتێدا جهێ خۆشییا به‌رده‌وام، تشته‌ك ژ خێرا كريارێن وان ژ وان ناهێته كێمكرن، ئه‌گه‌ر خۆ هندى وێ كونكێ بیت ئه‌وا د به‌ركێ خورمێدا)). [النساء:124]. دیسان خودێ دبێژیت: ئانكو: ((هه‌چییێ كاره‌كێ چاك بكه‌ت نێر بیت يان مێ بیت، و وى باوه‌رى ب خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وى هه‌بیت، د دونيايێدا ئه‌م ب ژينه‌كا خۆش و ته‌نا دێ وى زێندى كه‌ين، ئه‌گه‌ر خۆ مالێ وى يێ كێم ژى بیت، ل ئاخره‌تێ ئه‌م دێ خێرا وان ب باشترين ڕه‌نگ سه‌را كارێ وان يێ دونيايێ ده‌ينێ)). [النحل:97]. و خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((هه‌چییێ د ژينا خۆدا بێ ئه‌مرییا خودێ بكه‌ت و به‌رێ خۆ ژ هيدايه‌تێ وه‌رگێڕیت، ل ئاخره‌تێ جـزايـه‌كـێ ل دويـڤ گونه‌ها وى دێ بۆ وى هێته‌دان، هه‌چییێ گوهدارییا خودێ بكه‌ت و كاره‌كێ چاك بكه‌ت و پێگيرییێ ب فه‌رمانا وى بكه‌ت، مێر بیت يان ژن بیت، ئه‌وى باوه‌رى ب خودێ هه‌بیت، ئه‌و دێ چنه د به‌حه‌شتێدا، خودێ ژ خۆشى و فێقى و به‌رهه‌مێ وێ بێ هژمار ڕزقـى دێ ده‌ته وان)). [غافر:40]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((هندى ئه‌و زه‌لام و ژنكن يێن خۆ ب ده‌ست ئه‌مرێ خودێڤه به‌رداى، و يێن باوه‌رى ب خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وى ئيناى، و يێن گوهدارییا خودێ كرى، و يێن د گۆتنێن خۆدا د ڕاستگۆ، و يێن صه‌برێ ل سه‌ر ئه‌مرێ خودێ و نه‌خۆشییان دكێشن، و يێن ژ خودێ دترسن، و يێن خێركه‌ر، و يێن ڕۆژيگر، و يێن نامويسا خۆ ژ كرێتییێ دپارێزن، يێن ب دل و ئه‌زمانى خودێ ل بيرا خۆ دئينن، خودێ گونه‌هـ ژێبرن و خێره‌كا مه‌زن، كو به‌حه‌شته، بۆ ڤان ئاماده كرییه)). [الأحزاب:35].
19- ئیسلامێ ڕێزه‌كا مه‌زن ل ژنێ گرتییه و ژن ل ئاستێ زه‌لامی هژمارتییه و زه‌لام نه‌چاركرییه مه‌زاختنێ ل ژنێ بكه‌ت ئه‌گه‌ر شیانێن مه‌زاختنێ ل سه‌ر هه‌بن، ڤێجا مه‌زاختنا كچێ ل سه‌ر بابێ وێیه، مه‌زاختنا دایكێ ل سه‌ر كوڕێ وێیه ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ كوڕه یێ بالق بیت و شیانێن مه‌زاختنێ هه‌بن، كا چاوا مه‌زاختنا ژنێ ژی ل سه‌ر زه‌لامێ وێیه.
ئیسلامێ ژن ل ئاستێ زه‌لامی هژمارتییه پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلى الله عليه وسلم ل دۆر ڤێ چه‌ندێ دبێژیت: ((ژن هه‌ڤئاستێن زه‌لامانه)). رواه الترمذي 113.
و ژ ڤێ ڕێزگرتنا ئیسلامێ ل ژنێ گرتی ئه‌ڤه‌یه وێ مه‌زاختنا دایكێ ل سه‌ر كوڕێ وێ فه‌ركرییه ئه‌گه‌ر شیانێن مه‌زاختنێ ل سه‌ر هه‌بن. پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلى الله عليه وسلم دبێژیت: ((ده‌ستێ مه‌زاختنێ یێ بلند كو دڤێت به‌ری هه‌مییان مه‌زاختنێ لێ بكه‌ی دایكا ته و بابێ ته و خوشكا ته و برایێ ته‌یه، پاشی یێن د بن وان و یێن د بن واندا دهێن)). ئیمامێ ئه‌حمه‌د ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت. و ب ئانه‌هییا خودێ ل خالا (29) دێ جھ و بهایێ دایك و بابان د گه‌ل مه هێت و ل وێرێ دێ دیاركه‌ین كا پله‌یا وان چه‌ندێ مه‌زنه.
ژ وێ ڕێزگرتنا ئیسلامێ ل ژنێ گرتی ئەڤەیە کو زەلام نەچارکرییە مەزاختنێ ل سەر هەڤژینا خۆ بکەت ئەگەر د شیانێن ویدا بیت، خوادیێ مەزن دبێژیت: ئانكو: ((زه‌لام بلا ل دويڤ وى ڕزقێ خودێ دايێ خه‌رجییێ بده‌ته ژنا خۆ يا وى به‌رداى، و بلا مالی بده‌ته زارۆكێ خۆ ژى ئه‌گه‌ر به‌ر ده‌ستێ وى يێ فره‌هـ بیت، و ئه‌وێ ڕزق ل سه‌ر هاتییه به‌رته‌نگ كرن كو مرۆڤێ فه‌قيره بلا ئه‌و ژى ل دويڤ شيانا خۆ خه‌رجى بده‌ت، داخوازا هندێ ژ فه‌قيرى ناهێته‌كرن هندى ژ زه‌نگينى دهێته‌كرن، پشتى نه‌خۆشییێ و ته‌نگاڤییێ خودێ دێ كه‌ته خۆشى و به‌رفره‌هى)). [الطلاق:7]. زەلامەکی پرسیار ژ پێغەمبەری (صلى الله عليه وسلم) کر و گوتێ: ئەرێ مافێ ژنێ ل سەر هەڤژینێ وێ چییە؟ گۆت: ((خوارنێ بدەتێ ئەگەر خوارن خوار، جل و بەرگان بۆ بینیت ئەگەر بۆ خۆ ئینان و لێدانێ ل ناڤچاڤێن وێ نەدەت و گوتنێن کرێت نەبێژیتێ)) ئیمامێ ئه‌حمه‌د ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت. هەردیسان پێغەمبەری (صلى الله عليه وسلم) بۆ مە هندەک ژ مافێن ژنێ ل سەر هەڤژینێ وێ دیار دکەت و دبێژیت: ((مافێ وانە ل سەر هەوە کو هوین ب باشی و قەنجی ڕزق و خوارن و جل و بەرگان بۆ بەردەست بکەن)) (صحيح مسلم). دیسان پێغه‌مبه‌ر (صلى الله عليه وسلم) دبێژیت: ((ئەو گونەهــ ب تنێ تێرا مرۆڤی هەیە مرۆڤی ببەتە خه‌لكێ ئاگری کو ئەوان کەسێن ل سەر وی پێدڤییە خوارنێ بۆ پەیدا بکەت بەرزە بکەت و چاڤێ خۆ نەدەتێ)) ئیمامێ ئه‌حمه‌د ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت. خه‌طابی دبێژیت: (گۆتنا وی: "من یقوت": مەرەم پێ ئەو کەسن یێن ل سەر وی پێدڤییە ڕزق و خوارن و ڤەخوارنا وان بۆ پەیدا بکەت، هەروەکی دێ بێژی گۆتە وی کەسێ خێر و سەدەقێ دکەت: خێر و سەدەقێ ب وی مالی نەکە یێ زێدە نەبیت ژ پەیداکرنا خوارن و ڤەخوارنا خێزانا تە و هزر بکەی دێ ب ڤێ چەندێ خێر گەهیتە تە، نەخێر ئەگەر تە ئەو بەرزەکرن و وەلێ کرن پێدڤی بن، وی دەمی نە ب تنێ خێر ناگەهیتە تە، بەلکی دێ گونەهکار بی).
وهه‌ر ژ ڕێزگرتنا ژنێ يه دئێسلامێدا كو يا واجب كرى باب خوارن و ڤه‌خوارن و پێدڤياتيا بۆ كچا خۆ دابين بكه‌ت خودايێ مه‌زن گوت : ئانكو: ((و يا پێتڤییه ل سه‌ر دايكان كو دوو سالێن ته‌مام شيرى بده‌نه بچويكێن خۆ بۆ وى يێ بڤێت شيردانا زارۆكى ته‌ـمام بكه‌ت، و ل سه‌ر بابان فه‌ره كو خوارنێ و جلكى بۆ وان ژنێن بچويك شير يێن هاتينه به‌ردان ب ڕه‌نگه‌كێ عه‌ده‌تى دابين بكه‌ن)). [البقرة:233]. ڤێجا خودێ دیاركر كو ل سه‌ر وی بابێ زارۆكه‌ك دبیت پێدڤییه ئه‌و ب باشی و جوانی خوارن و ڤه‌خوارن و جل و به‌رگان بۆ ڤی زارۆكی په‌یدا بكه‌ت، و خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ڤێجا ئه‌گه‌ر وان ب پاره شير دا زارۆكێن خۆ ژ هه‌وه، هوين پارێ وان ب دورستى بده‌نێ)). [الطلاق:6]. ڤێجا خودێ كرێ و مه‌زاختنا شیردانا زارۆكی ل سه‌ر بابی فه‌ر و واجبكر، ئه‌ڤه ژی به‌ڵگه‌یه ل سه‌ر هندێ و ئاماژه‌یه بۆ هندێ كو مه‌زاختنا زارۆكی ل سه‌ر بابییه و زارۆك هه‌ردوو ڕه‌گه‌زێن نێر و مێ ب خۆڤه دگریت و یێ تایبه‌ت نینه ب ئێكیڤه، د فه‌رمووده‌یا دهێتدا ئاماژه‌یه‌ك ل سه‌ر هندێ ژی هه‌یه كو مه‌زاختنا ژنێ و زارۆكێن وێ ژی ل سه‌ر زه‌لامییه ژ عائیشایێ (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته ڤه‌گوهاستن كو هندێ گۆته پێغه‌مبه‌ری (صلی الله علیه وسلم): ئه‌بو سوفیان زه‌لامه‌كێ چڕویكه و ئه‌ز پێدڤی هندێ دبم ژ مالێ وی ڕاكه‌م، پێغه‌مبه‌ری (صلی الله علیه وسلم) گۆته وێ: ((هندی تێرا ته و زارۆكێ ته بكه‌ت ب باشی ژ مالێ وی ڕاكه)). (رواه البخاري) دیسان پێغه‌مبه‌رێ خۆشتڤی (صلی الله علیه وسلم) خێر و قه‌درێ مه‌زاختنا ل سه‌ر كچ و خویشكان ژی دیاركرییه، ڤێجا ل دۆر ڤێ چه‌ندێ دهێته كه‌ره‌مێ و دبێژیت: ((هه‌ر كه‌سێ دوو كچان یان سێ كچان ب خۆدان بكه‌ت، یان دوو خویشكان یان سێ خویشكان ب خۆدان بكه‌ت هه‌تا ئه‌ڤ كچه یان خویشكه ژ وی جۆدا دبن یان ژی ئه‌و دمریت ژ ده‌ڤ وان بار دكه‌ت، هنگی ل ڕۆژا قیامه‌تێ ئه‌ز ئه‌و دێ وه‌كی ڤان دووان بین، و ئاماژه كره هه‌ردوو تبلێن خۆ یێن شه‌هدێ و نیڤه‌كێ)). (السلسلة الصحيحة 296).
20- مرن ژ ناڤچوونا هه‌تا هه‌تایی نینه، به‌لكی ئه‌و ڤه‌گوهاستنه ژ مالا كاركرنێ بۆ مالا جزادان و خه‌لاتكرنێ، و مرن له‌ش و ڕحێ هه‌ردوكان ڤه‌دگریت، مرنا ڕحێ ژی ئه‌ڤه‌یه دێ ژ له‌شی جۆدا بیت پاشی ده‌مێ قیامه‌ت دهێت و هه‌می ژ قه‌بران ڕادبن جاره‌كا دی ئه‌ڤ ڕحه دێ زڤڕیته د ناڤ ڤی له‌شیدا، به‌لێ پشتی مرنێ ڕح بۆ چ له‌شێن دی ناهێته ڤه‌گوهاستن، هه‌روه‌سا ناهێته كۆپیكرن د ناڤ له‌شێ چ كه‌سێن دیدا.
مرن ژ ناڤچوونا هه‌تا هه‌تایی نینه، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه ڤان بوتپه‌رێسان: ملياكه‌تێ مرنێ يێ كو بۆ ستاندنا ڕحا هه‌وه ب وه‌كيلی هاتییه دانان دێ هه‌وه مرينیت، ئه‌گه‌ر ڕۆژا هه‌وه هات ئه‌و دێ جانێ هه‌وه ستينیت، و ده‌ليڤه‌يه‌كا ب تنێ ژى هوين ناهێنه پاشڤه هێلان، پاشى هوين بۆ نیك خودايێ خۆ دێ هێنه زڤڕاندن، ڤێجا ئه‌و دێ هه‌وه سه‌را هه‌مى كريارێن هه‌وه جزا ده‌ت)). [السجدة:11]. مرن له‌ش و ڕحێ هه‌ردوكان ڤه‌دگریت، مرنا ڕحێ ژی ئه‌ڤه‌یه دێ ژ له‌شی جۆدا بیت پاشی ده‌مێ قیامه‌ت دهێت و هه‌می ژ قه‌بران ڕادبن جاره‌كا دی ئه‌ڤ ڕحه دێ زڤڕیته د ناڤ ڤی له‌شیدا، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((خودێیه نه‌فسان ل ده‌مێ مرنا وان دستينیت و ئه‌ڤه مرنا مه‌زنه يا پشتى ب دويماهى هاتنا ژییێ مرۆڤى دهێت، ئه‌و وێ نه‌فسا نه‌مرى ژى ل ده‌مێ نڤستنێ دستينیت و ئه‌ڤه مرنا بچويكه، ڤێجا ئه‌و ژ ڤان هه‌ردوو نه‌فسان وێ دگریت يا مرن ل سه‌ر هاتییه نڤيسين، ئه‌و نه‌فسا وییه يێ دمرت و نه‌فسا دى به‌ردده‌ت هه‌تا ڕۆژا خۆ و ڕزقێ خۆ ته‌مام دكه‌ت، دزڤڕينیته له‌شێ خودانێ وێ، هندى د ستاندنا خودێ دايه بۆ نه‌فسا مرۆڤێ مرى و نڤستى و به‌ردانا وى بۆ نه‌فسا نه‌مرى نيشانێن ئاشكه‌را ل سه‌ر شيانا خودێ هه‌نه بۆ وى يێ هزرا خۆ بكه‌ت)). [الزمر:42]. دیسان پێغه‌مبه‌رێ خودێ (صلی الله علیه وسلم) دبێژیت: ((ده‌مێ ڕح هاته كێشان، چاڤ دێ ل دویڤ چن و به‌رێ خۆ ده‌نێ)). (رواه مسلم 920). پشتی مرنێ مرۆڤ دێ ژ مالا كاركرنێ بۆ مالا جزادان و خه‌لاتكرنێ هێته ڤه‌گوهاستن، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((زڤڕينا هه‌وه هه‌مییان پێكڤه ل ڕۆژا قيامه‌تێ بۆ نیك خودايێ هه‌وه‌يه، ئه‌ڤه سۆزا خودێ يا ڕاسته، ئه‌وه يێ ل ده‌سپێكێ ئافراندن كرى و پشتى مرنێ وێ دووباره دكه‌ته‌ڤه، و جاره‌كا دى وه‌كى يا ئێكێ لێ دكه‌ته‌ڤه؛ دا ئه‌و ب باشى جزايێ وى بده‌تێ يێ باوه‌رى ب خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وى ئيناى و باشى كرين. ئه‌وێن كافرى ب ته‌وحيدا خودێ و په‌ياما پێغه‌مبه‌رێ وى كرى ڤه‌خوارنه‌كا ژ ئاڤه‌كا زێده كه‌لاندى بۆ وان هه‌يه ئه‌و ئاڤ دێمى دبرێژت و ڕويڤيكان پرت پرت دكه‌ت، و ژ به‌ر كافرى و سه‌رداچوونا وان عه‌زابه‌كا ب ئێش ژى بۆ وان هه‌يه)). [يونس:4].
پشتی مرنێ ڕح بۆ چ له‌شێن دی ناهێته ڤه‌گوهاستن، هه‌روه‌سا ناهێته كۆپیكرن د ناڤ له‌شێ چ كه‌سێن دیدا، ڤێجا گازی و بانگه‌شه‌یا كۆپیكرنێ نه ئه‌قل و نه هه‌ست نابینه به‌ڵگه ل سه‌ر و به‌رێ مرۆڤی ناده‌نێ، هه‌ردیسان چ به‌ڵگه‌یێن نه‌قلی ژ پێغه‌مبه‌ران (سلاڤ لێ بن) ژی نینن شاهده‌ییێ بۆ ڤێ بیروباوه‌ر و عه‌قیدێ بده‌ن.
21- ئیسلام گازی دکەت بۆ باوەری ئینانێ ب بنیاتێن باوەرییێ یێن مەزن کو ئەو ژی باوەری ئینانە ب خودێ و مەلائیکەتێن وی و باوەری ئینانێ ب پەڕتووکێن خۆدایی وەکی تەورات و ئنجیل و زەبوورێ - ئەڤە ژی بەری بهێتە گوهاڕتن و دەستکاریکرن - و قورئانێ، هەروەسا باوەری ئینانێ ب هەمی پێغەمبەر و هنارتییێن خودێ (سلاڤ ل سەر هەمییان بن) دیسان کو مرۆڤ باوەرییێ ب دویماهیک پێغەمبەر بینیت کو ئەو ژی پێغەمبەرێ خودێ موحەممەدە ئەوێ ب وی دویماهیک ب هنارتنا پێغەمبەران هاتییە ئینان و ئێدی چ پێغەمبەر نابن، کا چاوا دڤێت مرۆڤ باوەرییێ ب ڕۆژا دویماهییێ بینیت و کو ئەم بزانین ئەگەر پشتی ژیانا دونیایێ چ ژیانێن دی نەبان و ئەو دویماهیک بایە، وی دەمی دا ژیان و هەبوون تشتەکێ بێڕامان و بێ ئارمانج بیت ل دویماهییێ ژی دڤێت مرۆڤی باوەری ب قەزا و قەدەرێ ژی هەبیت
ئیسلام گازی دكه‌ت بۆ باوه‌ری ئینانێ ب بناخه‌یێن باوه‌رییێ یێن مه‌زن، ئه‌وێن كو هه‌می پێغه‌مبه‌ر و هنارتییێن خودێ (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن) گازی بۆ وان بناخه‌یان دكر، كو ئه‌و ژی ئه‌ڤه‌نه:
ئێك: باوه‌ری ئینان ب ئه‌لڵاهی كو ئه‌و خودان و چێكه‌ر و ڕزقده‌ر و ب ڕێڤه‌به‌ره بۆ ڤی گه‌ردوونی و هه‌ر ئه‌و ب تنێ یێ ژ هه‌ژییه عیباده‌ت بۆ بهێته كرن و عیباده‌تێ هه‌ر تشته‌كێ دی ژ بلی وی یێ پویچه (باطله)، دیسان هه‌ر تشته‌كێ دی ژ بلی وی بهێته په‌رستن و عیباده‌ت بۆ بهێته كرن ژی یێ ژ هه‌ژی وی عیباده‌تی نینه و یێ پویچه، ڤێجا ژ وی پێڤه‌تر چ تشتێن دی ژ هه‌ژی په‌رستنێ نینن و ژ وی پێڤه‌تر عیباده‌تێ چ تشتێن دی یێ دروست نینه. د خالا (8)ـێدا مه به‌ڵگه ل سه‌ر ڤی بابه‌تی ئینابوون و ئه‌ڤه یا د گه‌ل مه بووری.
خودایێ مه‌زن ژی د چه‌ندین ئایه‌تێن ژێك جۆدا د قورئانا پیرۆزدا به‌حس ل ڤان بناخه‌یێن مه‌زن كرییه، ژ وان ئایه‌تان ژی گۆتنا خودێیه ده‌مێ دبێژیت: ئانكو: ((پێغه‌مبه‌رى باوه‌رى ب وێ ئينايه يا بۆ وى ب وه‌حى ژ نیك خودايێ وى هاتى و خودان باوه‌ران ژى باوه‌رى ئينايه و كار ب قورئانا مه‌زن كرییه، هه‌مییان باوه‌رى ب خودێ ئينايه كو خودايه‌كێ خودان سالۆخه‌تێن مه‌زن و ته‌مامه و كو خودێ فريشته‌يێن ب قه‌در هه‌نه و كو وى كتێب يێن ئيناينه خوارێ و پێغه‌مبه‌ر بۆ خه‌لكى هنارتينه، ئه‌م باوه‌رییێ ب هنده‌ك ژ وان نائينين و كوفرێ ب هنده‌كان بكه‌ين، به‌لكى ئه‌م باوه‌رییێ ب وان هه‌مییان دئينين. پێغه‌مبه‌رى و خودان باوه‌ران گۆت: خودايێ مه، مه گوهـ ل وێ بوو يا ته ب وه‌حى هنارتى، مه گوهدارییا وێ هه‌مییێ كر، مه هيڤییه ل مه ببۆرى، چونكى تويى يێ ته ئه‌م ب قه‌نجییێن خۆ ب خودان كرين، زڤڕينا مه بۆ نیك ته ب تنێیه)). [البقرة:285]. دیسان خودێ دبێژیت: ئانكو: ((باشى ل نیك خودێ ئه‌و نينه هوين د نڤێژێدا ب لايێ ڕۆژهه‌لات و ڕۆژئاڤايێڤه به‌رێ خۆ بده‌ن ئه‌گه‌ر فه‌رمانا خودێ نه‌بیت، به‌لكى باشى هه‌مى كارێ وییه يێ باوه‌رى ب خودێ ئيناى و په‌رستنا وى ب تنێ كرى، باوه‌رى ب ڕۆژا دويماهییێ ئيناى و ب هه‌مى فريشته و كيتابێن هاتينه خوارێ و ب هه‌مى پێغه‌مبه‌ران بێ جودايى، مال - د سه‌ر حه‌ژێكرنا خۆڕا بۆ وى - دايه مرۆڤێن خۆ يێن نێزيك و ئێتيمان و وان هه‌ژارێن فه‌قيرییێ ئێخستين و وان ڕێڤنگێن ژ مال و مرۆڤێن خۆ دويركه‌ڤتين و موحتاج بووين، وان خازۆكێن ژ بێ ڕێ نه‌چار بووين خواستنێ بكه‌ن، و مال د ئازاكرنا به‌نى و ئێخسيراندا خه‌رج كرى و ب كرنا نڤێژێ ڕابووى و زه‌كات داى و ئه‌وێن په‌يمانێن خۆ ب جهـ دئينن، ئه‌وێ ل ده‌مێ هه‌ژارى و نه‌خۆشییێ و ل ده‌مێ دژوارییا شه‌ڕى يـێ بێهن فره‌هـ. ئه‌وێن ب ڤى ڕه‌نگى ئه‌ون يێن د باوه‌رییا خۆ دا د ڕاستگۆ، ئه‌و ئه‌ون يێن خۆ ژ غه‌زه‌با خودێ پاراستى كو خۆ ژ بێ ئه‌مرییا وى دايه پاش)). [البقرة:177]. هه‌روه‌سا خودێ مه گازی دكه‌ت بۆ باوه‌ری ئینانێ ب ڤان بناخه‌یان و ئه‌و ئێك دیاركرییه كو هه‌ر كه‌سێ كوفرییێ ب ڤان بناخه‌یان بكه‌ت و باوه‌رییێ پێ نه‌ئینیت؛ ئه‌و گه‌له‌ك دویر یێ چووی و یێ تووشی سه‌رداچوونه‌كا مه‌زن بووی، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ى ئه‌وێن باوه‌رى ئيناى، ل سه‌ر وێ باوه‌رییا موكوم د به‌رده‌وام بن يا هه‌وه ب خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وى موحه‌ممه‌دى ئیناى، و ب وێ قورئانا وى بۆ پێغه‌مبه‌رێ خۆ ئينايه خوارێ، ب وان هه‌مى كيتابێن وى بۆ پێغه‌مبه‌رێن خۆ هنارتين. هه‌چییێ باوه‌رییێ ب خودێ و ب فريشته‌يێن وى يێن خودان قه‌در و ب كيتابێن وى هنارتين هيدايه‌ت بۆ خه‌لكى، ب پێغه‌مبه‌رێن وى هه‌لبژارتين دا په‌يامێن وى بگه‌هينن، ب ڕۆژا دويماهییێ يا مرۆڤ تێدا پشتى مرنێ بۆ حسێبێ ڕادبن نه‌ئينیت، ب ڕاستى ئه‌و ژ دينى ده‌ركه‌ڤت و دويراتییه‌كا دوير ئه‌و ژ ڕێكا حه‌قییێ دوير كه‌ڤت)). [النساء:136]. د فه‌رمووده‌یه‌كێدا كو ژ عومه‌رێ كوڕێ خه‌طابی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته ڤه‌گوهاستن هاتییه كو ئه‌و دبێژیت: ڕۆژه‌كێ ئه‌م ل ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری (صلی الله علیه وسلم) د ڕوینشتی بووین، مه هند دیت زه‌ڵامه‌ك هاته ده‌ڤ مه، جلكێن وی گه‌له‌ك د سپی بوون و مویێن سه‌ر و ڕيهێن وی گه‌له‌ك د ڕه‌ش بوون، نیشانێن وه‌غه‌رێ (سه‌فه‌رێ) ل سه‌ر نه‌دهاتنه دیتن و كه‌سێ ژ مه ئه‌و نه‌دنیاسی. هات هه‌تا ل ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری (صلی الله علیه وسلم) ڕوینشتی و چۆكێن خۆ ب چۆكێن وی ڤه‌ناین و ده‌ستێن خۆ داناینه ل سه‌ر ڕانێن وى. گۆت: ئه‌ی موحه‌ممه‌د، بۆ من به‌حسێ ئیسلامێ بكه. پێغه‌مبه‌ری (صلی الله علیه وسلم) گۆت: ئیسلام ئه‌وه تو شاهده‌ییێ بده‌ی كو ژ ئه‌لڵاهی پێڤه‌تر چ خودایێن ژ هه‌ژی په‌رستنێ نینن و كو موحه‌ممه‌د پێغه‌مبه‌رێ خودێیه و تو نڤێژێ بكه‌ی و زه‌كاتێ بده‌ی و ڕه‌مه‌زانێ یێ ب ڕۆژی بی و بچییه حه‌جێ ئه‌گه‌ر ڕێكا ته هه‌بیت و ته شیان هه‌بن. وی گۆت: تو ڕاست دبێژی. عومه‌ری گۆت: ئینا ئه‌م ژێ عه‌جێبگرتی بووین، ئه‌و یێ پرسیارێ دكه‌ت و دبێژیتێ: تو ڕاست دبێژی! پاشی جبڕیلی گۆت: پا به‌حسێ باوه‌رییێ بۆ من بكه. گۆت: باوه‌ری ئه‌وه تو باوه‌رییێ ب خودێ بئینی، و ب ملیاكه‌تێن وی، و په‌ڕتووكێن وی و پێغه‌مبه‌رێن وی و ب ڕۆژا دووماهیێ و تو باوه‌رییێ ب قه‌ده‌رێ بئینی ب باشی و خرابییا وێڤه. گۆت: تو ڕاست دبێژی. پاشی گۆت: پا به‌حسێ قه‌نجییێ (ئێحسانێ) بۆ من بكه. گۆت: قه‌نجی ئه‌وه تو وه‌سا په‌رستنا خودێ بكه‌ی هه‌ر وه‌كی تو وی دبینی؛ چونكی ئه‌گه‌ر تو وی نه‌بینی ژی، ئه‌و ته دبینیت)). (صحيح مسلم 8). د ڤێ فه‌رمووده‌یێدا جبریل (سلاڤ لێ بن) هاته ده‌ڤ موحه‌ممه‌د پێغه‌مبه‌ری (صلی الله علیه وسلم) و پرسیارا ئاستێن دینی ژێ كر كو ئه‌و ژی: ئیسلام و باوه‌ری (ئیمان) و چاككاری (ئێحسان)ـه، ئینا موحه‌ممه‌د پێغه‌مبه‌ری (صلی الله علیه وسلم) به‌رسڤا وی دا و پاشی گۆته صه‌حابییێن خۆ (خودێ ژ هه‌مییان ڕازی بیت) كو ئه‌ڤه جبریل بوو (سلاڤ لێ بن) هاتبوو دا دینێ وان نیشا وان بده‌ت. ڤێجا ئه‌ڤه ئیسلامه كو په‌یامه‌كا خوداییه، جبریلی (سلاڤ لێ بن) یا ڤه‌گوهاستی و موحه‌ممه‌د پێغه‌مبه‌ری (صلی الله علیه وسلم) گه‌هانده خه‌لكی و صه‌حابییێن وی ژی پاراست و پشتی وی گه‌هانده خه‌لكی.
دوو: باوه‌ری ئینان ب مه‌لائیكه‌تان كو ئه‌و ژی جیهانه‌كا نه‌په‌نی (غه‌یبییه)، خودێ ئه‌و ل سه‌ر شێوازه‌كێ دیاریكری یێن ئافراندین و چه‌ندین كارێن مه‌زن یێن ڕاده‌ستی وان كرین كو ژ مه‌زنترین و پیرۆزترین كارێ وان گه‌هاندنا په‌یامێن خوداییه بۆ پێغه‌مبه‌ران (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن) و مه‌زنترین و ب قه‌درترین مه‌لائیكه‌ت جبریله (سلاڤ لێ بن) و ژ وان به‌ڵگه‌یێن دیار دكه‌ن كو جبریل (سلاڤ لێ بن) دهێته خوار و وه‌حییێ بۆ سه‌ر پێغه‌مبه‌ران (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن) دئینیته خوار، گۆتنا خودێیه ده‌مێ دبێژیت: ئانكو: ((خودێ ژ فه‌رمانا خۆ فريشته‌يان ب وه‌حییێ ب سه‌ر ویدا دئينته خوارێ يێ وى بڤێت ژ به‌نییێن خۆ يێن پێغه‌مبه‌ر: كو خه‌لكى ژ شركێ بترسينن و ئاگه‌هدار بكه‌ن كو ژ من پێڤه‌تر چ خودايێن حـه‌ق نينن، ڤێجا هوين ب كرنا وان كـارێن من فـه‌ركرين وپه‌رستنا مـن ب تنێ ته‌قوا من بكه‌ن)). [النحل:2]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((وهندى ئه‌ڤ قورئانه‌يه ژ نیك ئافرانده‌رێ هه‌مى چێكرییان و خودانێ وان هاتییه خوارێ (192) جبريلێ ده‌سپاك و ئه‌مين ئه‌و يا ئينايه خوارێ (193) و وى ئه‌و بۆ ته - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - يا خواندى هه‌تا ته د دلێ خۆدا ژبه‌ركرى و تو تێ گه‌هشتى؛ دا تو ببییه ژ پێغه‌مبه‌رێن خودێ يێن ملله‌تێن خۆ ژ عه‌زابا خودێ دترسينن (194) جبريلی ئه‌و ب زمانه‌كێ عه‌ره‌بى يێ ئاشكه‌را بۆ ته ئينا خوارێ، يا ڕامان ئاشكه‌رايه و ئـه‌و وان هه‌مى تشتان ئاشكه‌را دكـه‌ت يێن ئـه‌و هه‌وجه دبنێ ژ كارێ دين و دونيايێ (195) وهندى به‌حسێ ڤێ قورئانییه د كيتابێن پێغه‌مبه‌رێن به‌رێدا هاتییه، وان مزگينى پێ دايه و ئه‌و ڕاست ده‌رێخستییه (196) )). [الشعراء:192-196].
سێ: باوه‌ری ئینان ب په‌ڕتووكێن خودێ ئیناینه خوار، وه‌كی ته‌وراتێ و ئنجیلێ و زه‌بوورێ - به‌ری ده‌ستكاری تێدا بهێته كرن و بهێنه گوهاڕتن - و قورئانێ، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ى ئه‌وێن باوه‌رى ئيناى، ل سه‌ر وێ باوه‌رییا موكوم د به‌رده‌وام بن يا هه‌وه ب خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وى موحه‌ممه‌دى ئیناى، ب وێ قورئانا وى بۆ پێغه‌مبه‌رێ خۆ ئينايه خوارێ، ب وان هه‌مى كيتابێن وى بۆ پێغه‌مبه‌رێن خۆ هنارتين. هه‌چییێ باوه‌رییێ ب خودێ و ب فريشته‌يێن وى يێن خودان قه‌در و ب كيتابێن وى هنارتين هيدايه‌ت بۆ خه‌لكى و ب پێغه‌مبه‌رێن وى هلبژارتين دا په‌يامێن وى بگه‌هينن و ب ڕۆژا دويماهییێ يا مرۆڤ تێدا پشتى مرنێ بۆ حسێبێ ڕادبن نه‌ئينیت، ب ڕاستى ئه‌و ژ دينى ده‌ركه‌ڤت و دويراتییه‌كا دوير ئه‌و ژ ڕێكا حه‌قییێ دوير كه‌ڤت)). [النساء:136]. دیسان خودێ دبێژیت: ئانكو: ((وى قورئانا چ گومان تێدا نه هه‌ى ب حه‌قى بۆ ته ئينايه خوارێ، كيتاب و پێغه‌مبه‌رێن به‌رى خۆ ڕاستگۆ ده‌رتێخیت، به‌رى ئينانه‌خوارا قورئانێ وى ته‌ورات و ئنجيل ژى ئينابوونه خوارێ (3) دا به‌رێ ته‌قواداران پێ بده‌ته باوه‌رییێ و تشتێ مفايێ دين و دونيايا وان تێدا، وى ئه‌و تشت ئيناخوارێ يێ حه‌قییێ ژ نه‌حه‌قییێ جودا دكه‌ت. هندى ئه‌ون يێن باوه‌رى ب وان ئايه‌تێن خودێ يێن هاتينه خوارێ نه‌ئيناى، عه‌زابه‌كا مه‌زن بۆ وان هه‌يه. خودێ يێ زاله كه‌س نه‌شێتێ، تۆلێ ژ وى دستينیت يێ باوه‌رییێ ب نيشانێن وى نه‌ئينیت (4) )). [آل عمران:3-4]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((پێغه‌مبه‌رى باوه‌رى ب وێ ئينايه يا بۆ وى ب وه‌حى ژ نیك خودايێ وى هاتى و خودان باوه‌ران ژى باوه‌رى ئينايه و كار ب قورئانا مه‌زن كرییه، هه‌مییان باوه‌رى ب خودێ ئينايه كو خودايه‌كێ خودان سالۆخه‌تێن مه‌زن و ته‌مامه و كو خودێ فريشته‌يێن ب قه‌در هه‌نه و كو وى كتێب يێن ئيناينه خوارێ و پێغه‌مبه‌ر بۆ خه‌لكى هنارتينه، ئه‌م باوه‌رییێ ب هنده‌ك ژ وان نائينين و كوفرێ ب هنده‌كان بكه‌ين، به‌لكى ئه‌م باوه‌رییێ ب وان هه‌مییان دئينين. پێغه‌مبه‌رى و خودان باوه‌ران گۆت: خودايێ مه، مه گوهـ ل وێ بوو يا ته ب وه‌حى هنارتى، مه گوهدارییا وێ هه‌مییێ كر، مه هيڤییه ل مه ببۆرى، چونكى تويى يێ ته ئه‌م ب قه‌نجییێن خۆ ب خودان كرين، زڤڕينا مه بۆ نیك ته ب تنێیه)). [البقرة:285]. كا چاوا خودێ گۆتییه: ئانكو: ((تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه وان: مه باوه‌رى ب خودێ ئينايه و گوهدارى كرییه، ڤێجا ژ وى پێڤه‌تر مه چ خودا نينن، و ژبلى وى ئه‌م په‌رستنا كه‌سێ دى ناكه‌ين، مه باوه‌رى ب وێ وه‌حییێ ئينايه يا خودێ ل سه‌ر مه ئينايه خوارێ، و ب وێ يا ل سه‌ر خۆشتڤییێ خودێ ئيبراهيمى، وهه‌ر دو كوڕێن وى ئيسماعيلى و ئيسحاقى و نه‌ڤییێ وى يه‌عقووبێ كوڕێ ئيسحاقى، هاتییه خوارێ و ب وێ يا ل سه‌ر ئه‌سباتان هاتییه خوارێ - وئه‌و ئه‌و پێغه‌مبه‌ر بوون يێن د ناڤ هه‌ر دووازده ئويجاخێن ئسرائيلییان دا ژ عه‌يالێ يه‌عقووبى هاتينه هنارتن - و ب وێ يا بۆ مووساى و عيساى ژ ته‌وراتێ و ئنجيلێ هاتییه خوارێ، و ب وێ يا خودێ بۆ پێغه‌مبه‌رێن خۆ ئينايه خوارێ، ئه‌م باوه‌رییێ ب وێ هه‌مییێ دئينين و چ جوداهییێ نائێخينه د ناڤبه‌را ئێك ژ واندا، ئه‌م د فه‌رمانا وى ب تنێ داينه، گوهدارییا وى دكه‌ين و شاهده‌يییێ ب خوداينییێ و په‌رستنێ بۆ وى دده‌ين)). [آل عمران:84]
چار: باوه‌ری ئینان ب هه‌می پێغه‌مبه‌ر و هنارتییێن خودێ (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن)، پێدڤییه مه باوه‌ری ب هه‌می پێغه‌مبه‌ران و هنارتییێن خودێ (سلاڤ لێ بن) هه‌بیت و مه باوه‌ری هه‌بیت كو هه‌می یێن ژ ده‌ڤ خودێ هاتینه هنارتن و په‌یام و دین و شه‌ریعه‌تێ خودێ دگه‌هیننه ملله‌تێن خۆ، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((هوين بێژنه جوهى و فه‌لان: مه باوه‌رى ب خودايێ ئێكانه ئينايه و ب وێ يا بۆ مه هاتییه خوارێ ژ وێ قورئانا خودێ ب وه‌حى بۆ پێغه‌مبه‌رێ خۆ هنارتى، ب وێ يا بۆ ئيبراهيم و ئيسماعيلى و ئيسحاقى و يه‌عقووبى و نه‌ڤییێن وى هاتییه خوارێ و ب وێ يا بۆ مووساى و عيساى و پێغه‌مبه‌ران هه‌مییان ژ نیك خودايێ وان ب وه‌حى هاتى، ئه‌م د باوه‌رییێدا چ جوداهیێ د ناڤبه‌را واندا ناكه‌ين، ئه‌م ب گوهدارییێ و په‌رستنێ ته‌سليمى وى بووينه)). [البقرة:136]. خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((پێغه‌مبه‌رى باوه‌رى ب وێ ئينايه يا بۆ وى ب وه‌حى ژ نیك خودايێ وى هاتى و خودان باوه‌ران ژى باوه‌رى ئينايه و كار ب قورئانا مه‌زن كرییه، هه‌مییان باوه‌رى ب خودێ ئينايه كو خودايه‌كێ خودان سالۆخه‌تێن مه‌زن و ته‌مامه و كو خودێ فريشته‌يێن ب قه‌در هه‌نه و كو وى كتێب يێن ئيناينه خوارێ و پێغه‌مبه‌ر بۆ خه‌لكى هنارتينه، ئه‌م باوه‌رییێ ب هنده‌ك ژ وان نائينين و كوفرێ ب هنده‌كان بكه‌ين، به‌لكى ئه‌م باوه‌رییێ ب وان هه‌مییان دئينين. پێغه‌مبه‌رى و خودان باوه‌ران گۆت: خودايێ مه، مه گوهـ ل وێ بوو يا ته ب وه‌حى هنارتى، مه گوهدارییا وێ هه‌مییێ كر، مه هيڤییه ل مه ببۆرى، چونكى تويى يێ ته ئه‌م ب قه‌نجییێن خۆ ب خودان كرين، زڤڕينا مه بۆ نیك ته ب تنێیه)). [البقرة:285]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه وان: مه باوه‌رى ب خودێ ئينايه و گوهدارى كرییه، ڤێجا ژ وى پێڤه‌تر مه چ خودا نينن، و ژبلى وى ئه‌م په‌رستنا كه‌سێ دى ناكه‌ين، مه باوه‌رى ب وێ وه‌حییێ ئينايه يا خودێ ل سه‌ر مه ئينايه خوارێ، و ب وێ يا ل سه‌ر خۆشتڤییێ خودێ ئيبراهيمى، وهه‌ر دو كوڕێن وى ئيسماعيلى و ئيسحاقى و نه‌ڤییێ وى يه‌عقووبێ كوڕێ ئيسحاقى، هاتییه خوارێ و ب وێ يا ل سه‌ر ئه‌سباتان هاتییه خوارێ - وئه‌و ئه‌و پێغه‌مبه‌ر بوون يێن د ناڤ هه‌ر دووازده ئويجاخێن ئسرائيلییان دا ژ عه‌يالێ يه‌عقووبى هاتينه هنارتن - و ب وێ يا بۆ مووساى و عيساى ژ ته‌وراتێ و ئنجيلێ هاتییه خوارێ، و ب وێ يا خودێ بۆ پێغه‌مبه‌رێن خۆ ئينايه خوارێ، ئه‌م باوه‌رییێ ب وێ هه‌مییێ دئينين و چ جوداهییێ نائێخينه د ناڤبه‌را ئێك ژ واندا، ئه‌م د فه‌رمانا وى ب تنێ داينه، گوهدارییا وى دكه‌ين و شاهده‌يییێ ب خوداينییێ و په‌رستنێ بۆ وى دده‌ين)). [آل عمران:84].
هه‌روه‌سا دڤێت باوه‌ری ب پێغه‌مبه‌رێ دویماهیكێ ژی بهێته ئینان كو ئه‌و ژی موحه‌ممه‌ده پێغه‌مبه‌رێ خودێ و دویماهیكێ هه‌می پێغه‌مبه‌ر و هنارتییان (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر هه‌مییان بن). خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - ل بيرا خۆ بينه ده‌مێ خودێ په‌يمانا موكوم ژ هه‌مى پێغه‌مبه‌ران وه‌رگرتى: ئه‌گه‌ر من كيتاب و كاربنه‌جهى دا هه‌وه، پاشى پێغه‌مبه‌ره‌ك ژ نیك من بۆ هه‌وه هات، ڕاستگۆيییا وێ يا د گه‌ل هه‌وه ديار بكه‌ت، هوين دێ باوه‌رییێ پێ ئينن و پشته‌ڤانییا وى كه‌ن. ڤێجا هه‌وه ئه‌و په‌يمان بنه‌جهـ كر وئعتراف پێ كر؟ وان گۆت: مه ئعتراف كر، وى گۆت: پا دێ هنده‌ك ژ هه‌وه بلا شاهده‌يییێ ل سه‌ر هنده‌كان بده‌ن، شاهده‌يییێ بۆ ئوممه‌تێن خۆ ژى ب ڤێ چه‌ندێ بده‌ن، ئه‌ز د گه‌ل هه‌وه ژ شاهدانم ل سه‌ر هه‌وه و ل سه‌ر وان. ئه‌ڤ چه‌نده هندێ دگه‌هينیت كو خودێ په‌يمان ژ هه‌ر پێغه‌مبه‌ره‌كى وه‌رگرتییه كو باوه‌رییێ ب موحه‌ممه‌دى - سلاڤ لێ بن - بينیت و په‌يمان ب وێ چه‌ندێ ژ ملله‌تێن پێغه‌مبه‌ران وه‌رگرتییه)). [آل عمران:81]
ئیسلام واجب دكه‌ت كو باوه‌ری ب هه‌می پێغه‌مبه‌ران بهێته ئینان بێی جۆداهی و واجب دكه‌ت كو دڤێت باوه‌ری ب دویماهیك پێغه‌مبه‌ر ژ وان ژی بهێته ئینان كو ئه‌و ژی موحه‌ممه‌د پێغه‌مبه‌ره (صلى الله عليه وسلم)، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((تو بێژه جوهى و فه‌لان: هندى هوين كارى ب وێ نه‌كه‌ن يا كو د ته‌وراتێ و ئنجيلێدا هاتى، ب وێ يا موحه‌ممه‌د بۆ هه‌وه پێ هاتى، هه‌وه چ بار و پشك د دينىدا نابیت)). [المائدة:68]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((تو بێژه خودانێن كيتابێ: وه‌رن دا ئه‌م وهوين پێكڤه پێگيرییێ ب په‌يڤه‌كا ڕاست و دورست بكه‌ين: كو عه‌بدينییا خودێ ب تنێ بكه‌ين، چ تشته‌كى ژ صه‌نه‌م و خاچ و خوداوه‌ندان بۆ وى نه‌كه‌ينه هه‌ڤپشك، هنده‌ك ژ مه هنده‌كان ژ بلى خودێ بۆ خۆ نه‌كه‌نه خودا. ڤێجا ئه‌گه‌ر وان پشت دا ڤێ گازییا باش، هوين - گه‌لى خودان باوه‌ران - بێژنه وان: هوين شاهده‌يییێ بۆ مه بده‌ن كو ئه‌م موسلمانين مه عيباده‌ت ب تنێ بۆ خودايێ خۆ كرییه. گازيكرن بۆ ڤێ په‌يڤا ڕاست كانێ چاوا بۆ جوهى و فه‌لان دهێته ئاراسته‌كرن وه‌سا بۆ يێن وه‌كى وان ژى دهێته ئاراسته‌كرن)). [آل عمران:64].
و هه‌ر كه‌سێ باوه‌رییێ ب پێغه‌مبه‌ره‌كێ ب تنێ نه‌ئینیت و كوفرییێ پێ بكه‌ت؛ ئه‌ڤه وی كوفری ب هه‌می پێغه‌مبه‌ران كر (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن)، ژ به‌ر هندێ ژی خودێ بۆ مه به‌حسێ وی حوكمی دكه‌ت ئه‌وێ ل سه‌ر ملله‌تێ نووحی (سلاڤ لێ بن) دایی كو دبێژیت: ئانكو: ((ملله‌تێ نووحى دره‌و ب په‌ياما پێغه‌مبه‌رێ خۆ كر، ڤێجا ب ڤێ چه‌ندێ وان دره‌و ب هه‌مى پێغه‌مبه‌ران كر)). [الشعراء:105]. و يا زانايه كو نوح ( سلاڤ ل سه‌ر بن ) چ پێغه‌مبه‌ر (ره‌سول) به‌رى وى نه‌هاتبوون به‌لێ دگه‌ل ڤێ چه‌ندێ ژى ده‌مێ ملله‌تێ وى ئه‌و ب دره‌وين داناى ئه‌ڤه هه‌ر وه‌كى وان هه‌مى پێغه‌مبه‌ر ب دره‌وين داناين ، چونكى گازى و ئارمانجا وان هه‌مييان ئێكه
پێنج: باوه‌ری ئینان ب ڕۆژا دویماهیكێ كو ئه‌و ژی ڕۆژا قیامه‌تێیه، ل دویماهیكا ڤێ ژیانا دونیایێ خودێ دێ فه‌رمانێ ل مه‌لائیكه‌ت ئسرافیلی (سلاڤ لێ بن) كه‌ت، ئه‌و ژی دێ پفكه‌ته بووقێ، ب پفكرنا ئێكێ هه‌می تشتێن خودێ حه‌ز ل سه‌ر هه‌بیت دێ ژ هشێن خۆ چن و مرن، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و د (بۆڕى) يێ دا هاته‌لێدان ڤێجا هه‌ر كه‌سه‌كێ ل ئه‌سمانان و ئه‌ردى مر، ئه‌و تێ نه‌بیت يێ خودێ حه‌ز نه‌كربیت بمریت، پاشى دووباره مه‌لائيكه‌تى بڤكرێ دا چێكرى هه‌مى بۆ حسێبێ جاره‌كا دى به‌رامبه‌ر خودايێ خۆ ڕاببنه‌ڤه، ڤێجا هنگى ئه‌و ژ گۆڕێن خۆ ڕادبن و به‌رێ خۆ دده‌نێ كانێ خودێ دێ چ ئينیته سه‌رى)). [الزمر:68]. و ئه‌گه‌ر هندی تشته‌كێ خودێ حه‌ز ل سه‌ر هه‌بیت ل ئه‌رد و ئه‌سمانان ژ ناڤ چوو و مر، وی ده‌می خودێ دێ ئه‌رد و ئه‌سمانان وه‌رپێچیت، وه‌كی د ڤێ گۆتنێدا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ڕۆژا ئه‌م ئه‌سمانى وه‌سا دپێچين وه‌كى به‌رپه‌ر ب وى تشتىڤه يێ تێدا هاتییه نڤيسين دهێته پێچان، ئه‌م وێ ڕۆژێ خه‌لكى ب وى ڕه‌نگى ڕادكه‌ينه‌ڤه يێ مه جارا ئێكێ ئه‌و پێ ژ دايكێن وان داين، ئه‌وا هه ئه‌و سۆزا خودێیه يا دێ هه‌ر هێت، مه ب حه‌قییێ سۆز پێ دايه، هندى ئه‌مين هه‌رده‌م ئه‌م وێ دكه‌ين يا ئه‌م سۆزێ پێ دده‌ين)). [الأنبياء:104]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و ڤان بوتپه‌رێسان خودێ ب دورستى مه‌زن نه‌كرییه وه‌كى ئه‌و يێ ژ هه‌ژى؛ چونكى وان د گه‌ل وى په‌رستنا وى تشتى كر يێ نه مفاى و نه زيانێ نه‌گه‌هينیت، ڤێجا وان ئه‌و ئافراندى ئينا ڕێزا ئافرانده‌رى، ئه‌وێ ژ شيانا خۆ يا مه‌زن ڕۆژا قيامه‌تێ ئه‌درى هه‌مییێ ب مسته‌كێ دگریت، و ئه‌سمان د ده‌ستێ وى يێ ڕاستێدا دپێچاينه، خودێ يێ پاك و پيرۆز بیت ژ وێ شركا ئه‌ڤ بوتپه‌رێسه پێ دكه‌ن. ئه‌ڤ ئايه‌ته ده‌ليله ل سه‌ر هه‌بوونا مستێ و ده‌ستێ ڕاستێ و پێچانێ بۆ خودێ ب ڕه‌نگه‌كێ بابه‌تى وى بیت، بێى چاوانییه‌ك يان وه‌كهه‌ڤییه‌ك بۆ بهێته ده‌سنيشانكرن)). [الزمر:67]. و پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ((ل ڕۆژا قیامه‌تێ خودایێ مه‌زن دێ ئه‌سمانان پێچیت، پاشی دێ ب ده‌ستێ خۆ یێ ڕاستێ هه‌لگریت، پاشی دێ بێژیت: ئه‌زم شاهـ و مه‌لك ، ئه‌وێن زۆڕداری دكر ل كیڤه‌نه؟ ئه‌وێن خۆ مه‌زن دكر ل كیڤه‌نه؟ پاشی دێ ئه‌ردان ژی ب ده‌ستێ خۆ یێ چه‌پێ پێچیت و پاشی دێ بێژیت: ئه‌زم شاھ و مه‌لك، ئه‌وێن زۆڕداری دكر ل كیڤه‌نه؟ ئه‌وێن خۆ مه‌زن دكر ل كیڤه‌نه؟)). (رواه مسلم).
پاشی خودێ دێ فه‌رمانێ ل مه‌لائیكه‌تی كه‌ت، ئه‌و ژی جاره‌كا دی دێ پفكه‌ته شاخى، ڤێجارێ هه‌می چێكری دێ ژ قه‌برێن خۆ ڕابنه‌ڤه و دێ به‌رێ خۆ ده‌نێ كانێ خودێ دێ چ ئينیته سه‌ری، خودێ دبێژیت: ئانكو: (( پاشى دووباره مه‌لائیكه‌تی بڤكرێ دا چێكرى هه‌مى بۆ حسێبێ جاره‌كا دى به‌رامبه‌ر خودايێ خۆ ڕاببنه‌ڤه، ڤێجا هنگى ئه‌و ژ گۆڕێن خۆ ڕادبن و به‌رێ خۆ دده‌نێ كانێ خودێ دێ چ ئينیته سه‌رى)). [الزمر:68]. ڤێجا ده‌مێ خودێ هه‌می چێكری ژ قه‌بران ڕاكرنه‌ڤه، دێ به‌رێ وان ده‌ته جهێ حه‌شرێ دا لێپرسینێ د گه‌ل بكه‌ت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ڕۆژا ئه‌رد ڤه‌دبیت و مرى ب له‌ز ژێ ده‌ردكه‌ڤن و د گازییا گازيكه‌رى دچن، ئه‌و كۆمكرنا ل حه‌شرێ بۆ حسێبێ ل به‌ر مه يا ب ساناهییه)). [ق:44]. دیسان خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ڕۆژا قيامه‌تێ چێكرى هه‌مى به‌رامبه‌ر خودايێ خۆ ئاشكه‌را دبن، تشته‌ك ژ وان و ژ كارێ وان د دونيايێدا كرى ل به‌ر خودێ به‌رزه نابیت، خودێ دبێژيت: ملك و ڕێڤه‌برنا كارى ئه‌ڤرۆ يا كێیه؟ ئه‌و ب خۆ دێ به‌رسڤا خۆ ده‌ت: يا وى خودايییه يێ كو د ناڤ و سالۆخه‌ت و كريارێن خۆ دا يێ ئێكانه، يێ ب سه‌رڤه‌هاتى ئه‌وێ هه‌مى چێكرى ئێخستينه بن ده‌ستێ خۆ)). [غافر:16]. د ڤێ ڕۆژێدا خودێ دێ حسێب و لێپرسینێ د گه‌ل هه‌می مرۆڤان كه‌ت و هه‌ر كه‌سێ زۆڕداری كربیت دێ مافێ وی كه‌سێ زۆڕی لێ هاتییه كرن ژ وی زۆڕداری هێته وه‌رگرتن و هه‌ر مرۆڤه‌ك ژی ل دویڤ كریارێن خۆ دێ هێته جزادان، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ڤرۆ خێرا هه‌ر نه‌فسه‌كێ ل دويڤ كريارا وێ د دونيايێدا كرى ژ باشى و خرابییێ دێ هێته‌دان، ئه‌ڤرۆ چ زۆردارى ل كه‌سێ ناهێته‌كرن كو خێرێن وى بهێنه كێمكرن يان گونه‌هێن وى بهێنه زێده‌كرن. هندى خودێیه يێ حسێب سڤكه، ڤێجا هوين نه‌بێژن ئه‌و ڕۆژ گيرۆ بوو؛ چونكى ئه‌و يا نێزيكه)). [غافر:17]. و خودێ دبێژیت: ئانكو: ((هندى خودێیه ته‌مه‌ت دندكه‌كا هوير ژى خێرا كه‌سێ ژێ كێم ناكه‌ت، خو ئه‌گه‌ر سه‌نگێ باشییا وى ته‌مه‌ت زه‌رره‌كێ بیت خودێ دێ بۆ وى مه‌زن و زێده كه‌ت و ژ قه‌نجییا خۆ هێشتا دێ ده‌تێ و ژ نیك خۆ خێره‌كا مه‌زن كو به‌حه‌شته دێ ده‌تێ)). [النساء:40]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ((ڤێجا هه‌چییێ هندى گرانییا مێرییه‌كا بچويك باشى كربن، ئه‌و ل ئاخره‌تێ خێرا خۆ دێ بينیت (7) و هه‌چییێ هندى گرانییا مێرییه‌كا بچويك خرابى كربن، ئه‌و ل ئاخره‌تێ جزايێ خۆ دێ بينیت)). [الزلزلة:7 - 8]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و خودێ ته‌رازییا ب دادى بۆ حسێبێ ل ڕۆژا قيامه‌تێ ددانیت، ئه‌و زۆردارییێ نه ل ڤان و نه ل كه‌سێ دى ناكه‌ت، ئه‌گه‌ر خۆ هندى دندكه‌كێ ژى خودانى باشى يان خرابى كربیت دێ حسێبا وى بۆ هێته دان. خودێ به‌سه كو كريارێن به‌نییێن خۆ بهژمێریت و جزايێ وان سه‌را بده‌ت)). [الأنبياء:47]
و پشتی ڕابوونا ژ قه‌بران و لێپرسین و حسابێ، دێ جزادان هێت، ڤێجا هه‌ر كه‌سێ باشی كربن دێ قه‌نجییێن به‌رده‌وام بۆ وی هه‌بن كو چ جاران ب دویماهیك ناهێن و دێ هه‌روهه‌ر مینن، به‌لێ هه‌ر كه‌سێ خرابی و كوفری كربن؛ دێ عه‌زاب و نه‌خۆشی بارا وی بن، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ملك و ده‌سهه‌لاتدارى د ڤێ ڕۆژێدا بۆ خودێ ب تنێیه، ئه‌وه يێ حوكمى د ناڤبه‌را خودان باوه‌ر و كافراندا دكه‌ت. ڤێجا ئه‌وێن باوه‌رى ب خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وى ئيناى و كريارێن چاك كرين، خۆشییا به‌رده‌وام د به‌حه‌شتاندا بۆ وان هه‌يه (56) و ئه‌وێن كوفر ب ته‌وحيدا خودێ كرى و پێغه‌مبه‌رێ وى دره‌وين ده‌رێخستى و باوه‌رى ب ئايه‌تێن قورئانێ نه‌ئيناى، ئه‌وان عه‌زابه‌كا ئه‌و پێ ڕه‌زيل و شه‌رمزار ببن د جه‌هنه‌مێدا بۆ وان هه‌يه (57))). [الحج:56-57]. و ئه‌م دزانین كو ئه‌گه‌ر ژیانا دونیایێ ب تنێ هه‌با و ئه‌و دویماهیك بایه؛ وی ده‌می دا ژیان و هه‌بوون هه‌می بیته تشته‌كێ بێ ڕامان و بێ ئارمانج، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌رێ ڤێجا هه‌وه - گه‌لی چێكرییان - هزركربوو هه‌ما مه ژ قه‌ستا هوين ئافراندينه، نه ئه‌م چ فه‌رمانان ل هه‌وه دكه‌ين و نه هه‌وه ژ چ تشتان دده‌ينه پاش، كو هوين ل ئاخره‌تێ بۆ حسێب و جزادانێ نازڤڕنه نیك مه؟)). [المؤمنون:115].
شه‌ش: باوه‌ری ئینان ب قه‌زا و قه‌ده‌رێ كو ئه‌و ژی ئه‌ڤه‌یه مه باوه‌ری هه‌بیت كو خودێ هه‌ر تشته‌كێ د ڤی گه‌ردوونیدا ڕویدای و چێبووی و نوكه چێدبیت و دێ چێبیت دزانی و خودێ ئه‌ڤ تشته هه‌می نڤیسیبوو به‌ری ئه‌و ئه‌رد و ئه‌سمانان ب ئافرینیت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و كليلێن غه‌يبێ ئانكۆ: يێن گه‌نجينه‌يێن تشتێ نـه‌به‌رچاڤ، ل نیك خودێنه، ژ وى پێڤه‌تر كه‌س پێ نزانیت و ژ وان: زانينا ده‌مێ قيامه‌تییه وهاتنا بارانییه و تشتێ د مالبچويكان دايه و كرنا كارێ ل پاشه‌ڕۆژێیه و جهێ مرنا مرۆڤییه، ئه‌و هه‌ر تشته‌كێ ل هشكاتى و ده‌ريايێ دزانیت و به‌لگه‌ك ژ داره‌كێ ناوه‌ريێت ئه‌گه‌ر ئه‌و پێ نه‌زانیت، ڤێجا هه‌ر دندكه‌كا د ئه‌ردیدا ڤه‌شارتى، و هه‌ر ته‌ڕاتى و هشكاتییه‌كا هه‌بیت، د كيتابه‌كا ئاشكه‌رادا يا هاتییه بنه‌جهكرن)). [الأنعام:59]. و دڤێت مه باوه‌ری هه‌بیت كو زانینا خودێ دۆر ل هه‌می تشتان گرتییه، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((خودێ ب تنێیه يێ حه‌فت ئه‌سمان ئافراندين، و ژ ئه‌ردى ژى حه‌فت ئافراندين، وى فه‌رمان ب وێ ئينايه خوارێ يا وى بۆ پێغه‌مبه‌رێن خۆ هنارتى و ب وێ يا ئه‌و د ناڤبه‌را ئه‌سمانان و ئه‌ردیدا خه‌لكى پێ ب ڕێڤه دبه‌ت؛ دا هوين - گه‌لی مرۆڤان - بزانن كو خودێ ل سه‌ر هه‌ر تشته‌كى يێ خودان شيانه چ تشت ل به‌ر وى ئاسێ نابیت و كو خودێ ب زانينێ دۆر ل هه‌ر تشته‌كى گرتییه، ڤێجا تشته‌ك ژ بن زانين و شيانا وى ده‌رناكه‌ڤیت)). [الطلاق:12]. و دڤێت مه باوه‌ری هه‌بیت كو هه‌ر تشته‌كێ د ڤی گه‌ردوونیدا ڕویدای و چێبووی، ئه‌و خودێ ڤیایه و حه‌ز ل سه‌ر چێبوونا وی هه‌بوویه و ئه‌گه‌رێن په‌یدابوونا وی ژی ب ساناهی لێكرینه، خودێ ل دۆر ڤێ چه‌ندێ ژی دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌و خودايێ مولكێ ئه‌سمانان و ئه‌ردى يێ وییه، وى چ زارۆك بۆ خۆ نه‌داينه، چ هه‌ڤپشك ژى وى د مولكێ خۆدا نه‌بووينه، ئه‌وه يێ هه‌ر تشته‌كێ هه‌ى ئافراندى و ب ئافراندنه‌كا بابه‌تى هه‌ر ئێكى بیت وى ل دويڤ حكمه‌تا خۆ و بێ كێماسى ئه‌و ئافراند)). [الفرقان:2]. وی د ڤێ چه‌ندێ ژیدا كاربنه‌جهییه‌كا مه‌زن هه‌یه كو مرۆڤ نه‌شێن دۆرێ ل ڤێ حیكمه‌ت و كاربنه‌جهییێ بگرن و بزانن، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ڤ قورئانه يا كو بۆ وان هاتى حكمه‌ته‌كا گه‌له‌كا مه‌زنه، ڤێجا ما ترساندن دێ چ مفاى گه‌هيننه وى ملله‌تێ پشت دايێ و دره‌و پێ كرى؟)). [القمر:5]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و خودێ ب تنێیه يێ خه‌لكى ژ چونه‌يێ دئافرينت پاشى پشتى مرنێ وان دووباره زێندى دكه‌ت، دوباره‌كرنا ئافراندنا خه‌لكى پشتى مرنێ ل به‌ر خودێ ب ساناهيتره ژ ئافراندنا وان بۆ جارا ئێكێ، ئه‌و ب خۆ هه‌ردوو ل به‌ر وى ب ساناهينه. سالۆخه‌تا بلندتر د هه‌ر تشته‌كیدا يا ئه‌و پێ بهێته سالۆخدان بۆ وییه، چ تشته‌ك وه‌كى وى نينه، ئه‌وه گوهدێرێ بينه‌ر. ئه‌وه زالێ كه‌س نه‌شێتێ، يێ كاربنه‌جهـ د گۆتـن و كريارێن خۆدا و د ڕێڤه‌برنا خه‌لكیدا)). [الروم:27]. خودایێ مه‌زن خۆ ب كاربنه‌جهییێ سالۆخه‌تكر و ناڤێ خۆ كره (حه‌كیم) ئه‌وێ كار بنه‌جهـ، ڤێجا خودێ گۆت: ئانكو: ((خودێ شاهده‌يى دايه كو ئه‌و ب تنێ خودايه، وى شاهده‌يییا فريشته و زانايان ژیدا د گه‌ل شاهده‌ییا خۆ، ل سه‌ر مه‌زنترين تشتێ شاهده‌يى بۆ دهێته‌دان: كو ته‌وحيد و پێ ڕابوونا وییه ب دادییێ، ژ وى پێڤه‌تر چ خودا نينن، يێ زاله چ تشته‌كێ وى بڤێت ل به‌ر وى ئاسێ نابیت، د گۆتن و كريارێن خۆدا يێ كاربنه‌جهه)). [آل عمران:18]. دیسان خودێ بۆ مه به‌حسێ عیسایی (سلاڤ لێ بن) دكه‌ت كو ل ڕۆژا قیامه‌تێ دێ د گه‌ل خودێ ئاخڤیت و بێژیتێ: ئانكو: ((ئه‌ى خودا ئه‌گه‌ر تو وان عه‌زاب بده‌ى ئه‌و به‌نییێن ته‌نه و ئه‌گه‌ر تو ب ڕه‌حما خۆ گونه‌هێ بۆ وى ژێ ببه‌ى يێ خۆ هێژاى گونه‌هـ ژێبرنێ كرى، هندى تويى تويى زالێ كاربنه‌جهـ)). [المائدة:118]. كا چاوا خودێ گۆته مووسای (سلاڤ لێ بن) ده‌مێ گازی وی كری و ئه‌و ل ده‌ڤ چیایێ طور بوو: ئانكو: ((ئه‌ى مووسا هندى ئه‌زم ئه‌ز ئه‌و خودامه يێ هێژاى په‌رستنێ، زالێ ب سه‌رڤه‌هاتى، يێ كاربنه‌جهـ د ڕێڤه‌برنا به‌نییێن خۆدا)). [النمل:9].
هه‌روه‌سا خودێ قورئانا مه‌زن و پیرۆز ب كاربنه‌جهییێ (حیكمه‌ت) سالۆخه‌تكر، خودێ دبێژیت: ئانكو: (((الر) . ئه‌ڤ كيتابه يا كو خودێ بۆ موحه‌ممه‌دى هنارتى ئايه‌تێن وێ ژ كێماسى و خه‌له‌تییان دپاراستينه، پاشى ب ئه‌مر و نه‌هى و دياركرنا حه‌لالی و حه‌رامى ژ لايێ خودێڤه يێن هاتينه ئاشكه‌راكرن، ئه‌و خودايێ كاربنه‌جهـ د ڕێڤه‌برنا كاراندا، يێ شاره‌زا د دويماهییا كاراندا)). [هود:1]. و خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ڤ ئه‌حكامێن مه ئاشكه‌را كرين و فه‌رمان پێكرنا ب كارێن باش و پاشڤه‌لێدانا ژ ئه‌خلاقێن خراب، ژ وێ وه‌حییێيه يا مه بۆ ته هنارتى - ئه‌ى موحه‌ممه‌د -. تو - ئه‌ى مرۆڤ - چ شريكان بۆ خودێ د په‌رستنێدا نه‌دانه، ئه‌گه‌ر دێ هێيه هاڤێتن د ئاگرێ جه‌هنه‌مێدا، تو ب خۆ و خه‌لك ژى دێ لۆمه‌ى ته‌كه‌ن، و ژ هه‌ر خێره‌كێ تو دێ يێ ده‌ركرى بى)). [الإسراء:39].
پێغه‌مبه‌رێن خودێ (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن) د گه‌هاندنا وی تشتێ ئه‌و ژ ده‌ڤ خودێ دگه‌هینن د بێ خه‌له‌تينه (د مه‌عصومن)، هه‌روه‌سا د وی تشتی ژیدا د بێ خه‌له‌تينه یێ دژی ئه‌قلی بیت یان ڕه‌وشتێ ساخله‌م قه‌بویل نه‌كه‌ت و پێ ڕازی نه‌بیت و ژ ڤێ چه‌ندێ د پاراستنینه، هه‌روه‌سا پێغه‌مبه‌ر هاتینه ڕاسپاردن ب گه‌هاندنا فه‌رمانێن خودێ بۆ عه‌بدێن خودێ، دیسان پێغه‌مبه‌ران تشته‌ك ژ تایبه‌تمه‌ندییێن ڕبوبییه‌تێ یان ئولوهییه‌تێ ل ده‌ڤ نینن، به‌لكی ئه‌و ژی وه‌كی هه‌می كه‌سێن دی مرۆڤن و خودێ وه‌حییێ بۆ فڕێدكه‌ت و په‌یامێن خۆ بۆ دئینیته خوار.
پێغه‌مبه‌رێن خودێ (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن) د گه‌هاندنا وی تشتێ ئه‌و ژ ده‌ڤ خودێ دگه‌هینن د بێ خه‌له‌تينه (د مه‌عصومن)، چونكی خودێ باشترین چێكرییێن خۆ ژێدگریت دا په‌یمامێن وی بگه‌هینن، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((خودايێ مه‌زن ژ فريشته‌يان هنده‌ك هنارتییان بۆ پێغه‌مبه‌رێن خۆ هه‌لدبژێريت و ژ مرۆڤان ژى پێغه‌مبه‌ران هه‌لدبژێريت؛ دا په‌يامێن وى بگه‌هيننه خه‌لكى، هندى خودێیه گوهدێرێ گۆتنێن به‌نییێن خۆيه و هه‌ر تشته‌كێ هه‌ى دبينیت)). [الحج:75]. دیسان دبێژیت: ئانكو: ((هندى خودێیه ئاده‌م و نوح و بنه‌مالا ئيبراهيمى و بنه‌مالا عيمرانى هه‌لبژارت بوون، ئه‌و كربوونه چێترينێ خه‌لكێ زه‌مانێ وان)). [آل عمران:33]. كا چاوا ل جهه‌كێ دی دبێژیت: ئانكو: ((خودێ گۆت: ئه‌ى مووسا من ب په‌يامێن خۆ بۆ وان مرۆڤێن تو بۆ هنارتى تو ل ناڤ مرۆڤان يێ هه‌لبژارتى و ب ئاخڤتنا خۆ يا ئێكسه‌ر د گه‌ل ته، ڤێجا تو وێ فه‌رمانا من دايه ته بگره و كارى پێ بكه و ببه ژ وان يێن شوكرا خودێ دكه‌ن ژ به‌ر په‌ياما خۆ يا وى دايه ته و كو ب تايبه‌تى د گه‌ل ته ئاخڤتى)). [الأعراف:144]. و پێغه‌مبه‌رێن خودێ (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن) دزانن كو ئه‌وا بۆ وان دهێته خوار، وه‌حییا ئیلاهییه و ب چاڤێن خۆ دبینن ده‌مێ مه‌لائیكه‌ت دهێنه خوار و وه‌حییێ د گه‌ل خۆ دئینن، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و ئه‌و يێ زانايه ب تشتێ نه‌به‌رچاڤ، ئه‌و كه‌سێ ژ به‌نییێن خۆ ب غه‌يبا خۆ ئاگه‌هدار ناكه‌ت (26) ئه‌و تێ نه‌بیت يێ خۆ بۆ پێغه‌مبه‌رينییێ هه‌لبژارتى و پێ ڕازى بووى، ئه‌و وى ب هنده‌كێ ژ غه‌يبێ ئاگه‌هدار دكه‌ت، ئه‌و ل به‌ر ده‌ستێ وى پێغه‌مبه‌رى و ل پشت وى هنده‌ك مه‌لائیكه‌تان دهنێریت دا ئه‌و وى ژ ئه‌جنان بپارێزن؛ دا ئه‌و چ گۆتنان ژ وى نه‌دزن و بۆ خێڤزانكان ببه‌ن (27) دا پێغه‌مبه‌ر بزانیت كو حالێ پێغه‌مبه‌رێن به‌رى وى ژى د گه‌هاندنێدا هه‌ر يێ وه‌سا بوو و كو ئه‌و ژى وه‌كى وان ژ ئه‌جنان يێ هاتییه پاراستـن و كو زانينا خودێ دۆرا ل هه‌ر تشته‌كێ ل نیك وان گرتى چ يێ ئاشكه‌را بیت چ يێ ڤه‌شارتى، تشته‌ك ژ وان ل وى به‌رزه نابیت، هه‌ر تشته‌كێ هه‌ى وى هژمارتییه، چ ژێ ل وى به‌رزه نابیت (28) )). [الجن:26-28]. و خودێ فه‌رمان ل وان كرییه ئه‌و په‌یامێن وی بگه‌هینن، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ى پێغه‌مبه‌ر تو وه‌حییا خودێ يا كو بۆ ته ژ نیك خودايێ ته هاتییه خوارێ بگه‌هينه، ئه‌گه‌ر تو ته‌خسيریێ د گه‌هاندنێدا بكه‌ى كو تشته‌كى ژێ ڤه‌شێرى، ئه‌و ته په‌ياما خودايێ خۆ نه‌گه‌هاند، خودێ پارێزه‌ر و پشته‌ڤانێ ته‌يه ژ دوژمنێن ته و يا ل سه‌ر ته ب تنێ گه‌هاندنه. هندى خودێیه وى سه‌رڕاست ناكه‌ت يێ ژ ڕێكا حه‌ق ده‌ركه‌ڤیت و باوه‌رییێ ب وێ نه‌ئينیت يا بۆ ته ژ نیك خودێ هاتى)). [المائدة:67]. و دبێژیت: ئانكو: ((من هنده‌ك پێغه‌مبه‌ر بۆ به‌نییێن خۆ هنارتينه دا مزگينییێ ب قه‌نجییا من بده‌نه وان و وان ژ عه‌زابا من بترسينن؛ دا پشتى هنارتنا پێغه‌مبه‌ران مرۆڤان چ هێجه‌ته‌ك نه‌مينیت. خودێ د مولكێ خۆدا يێ زال بوويه و د ڕێڤه‌برنێدا يێ كاربنه‌جهـ بوويه)). [النساء:165].
هه‌روه‌سا پێغه‌مبه‌رێن خودێ (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن) گه‌له‌ك ژ خودێ دترسن و د گه‌هاندنا په‌یاما خودێدا تشته‌كی ل سه‌ر وێ په‌یامێ زێده یان كێم ناكه‌ن، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و ئه‌گه‌ر موحه‌ممه‌دى تشته‌كێ مه نه‌گۆتى ژ كيسێ مه گۆتبا (44) ئه‌م دا وى ب هێز گرين و تۆلێ ژێ ڤه‌كه‌ين (45) پاشى ئه‌م دا ڕه‌ها دلێ وى قه‌تينين (46) ڤێجا كه‌س ژ هـه‌وه نـه‌دشـيـا عـه‌زابا مـه ژ وى بده‌ته پاش (47) )). [الحاقة:44-47]. ئبن كثیر (خودێ دلۆڤانییێ پێ ببه‌ت) دبێژیت: (خودێ دبێژیت: {وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا} ئانكو: موحه‌ممه‌د صلی الله علیه وسلم ئه‌گه‌ر وه‌كی كه‌سێن دی ژ دره‌و و بێبه‌ختی دبێژن تشته‌كی ل سه‌ر په‌یامێ زێده بكه‌ت یان كێم بكه‌ت یان تشته‌كی ژ ده‌ڤ خۆ بێژیت و بده‌ته پال مه - و ئه‌و نه‌یێ هۆسایه و ڤێ چه‌ندێ ناكه‌ت - ، ئه‌گه‌ر وی ئه‌ڤ چه‌نده كربا؛ دا سزایه‌كێ بله‌ز ب سه‌ر ویدا ئینین، ژ به‌ر هندێ خودێ گۆت: {لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ} ، ده‌رباره‌ی ڕامانا وێ هاتییه گۆتن: ئانكو دا ب ده‌ستێ خۆ یێ ڕاستێ تولێ ژ وی ڤه‌كه‌ین، چونكی ئه‌و ده‌ست بۆ گرتن و لێدانێ دژوارتر و بهێزتره. هه‌روه‌سا هاتییه گۆتن: دا ب ده‌ستێ وی یێ ڕاستێ تولێ ژ وی ڤه‌كه‌ین. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و ل بيرا خۆ بينه‌ڤه ده‌مێ خودێ ل ڕۆژا قيامه‌تێ گۆتى: ئه‌ى عيسايێ كورێ مه‌ريه‌مێ ئه‌رێ ته گۆتبوو مرۆڤان: من و دايكا من بۆ خۆ بكه‌نه خوداوه‌ند ژبلى خودێ؟ وى خودايێ خۆ پاككر و به‌رسڤ دا: بۆ من نابیت ئه‌ز وێ بێژمه مرۆڤان يا حه‌ق نه‌بیت، ئه‌گه‌ر من ئه‌و گۆت بیت ته يا زانى؛ چونكى چ تشت ل به‌ر ته به‌رزه نابیت، تو وى تشتێ د نه‌فسا مندا ڤه‌شارتى دزانى، ئه‌ز وێ يا د نه‌فسا ته‌دا نزانم. هندى تويى تو ب هه‌ر تشته‌كێ ئاشكه‌را و ڤه‌شارتى يێ پڕزانايى (116) من تشته‌ك نه‌گۆتییه وان ئه‌و تێ نه‌بیت يێ ته فه‌رمان پێ ل من كرى كو ئه‌ز بێژمه وان ته‌وحيد و عيباده‌تێ ته بكه‌ن، هندى ئه‌ز د ناڤ واندا ئه‌ز ل سه‌ر وى كارێ وان دكر و دگۆت شاهد بووم، ده‌مێ ته مانا من ل سه‌ر عه‌ردى ب دويماهى ئيناى و ته ب ساخى ئه‌ز بلندكريمه عه‌سمانى، تو بووى يێ ب حالێ وان ئاگه‌هدار، تو ل سه‌ر هه‌مى تشتان شاهدى)). [المائدة:116-117].
و ژ قه‌نجییا خودێ ل سه‌ر پێغه‌مبه‌رێن وی (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن) ئه‌ڤه‌یه وی ئه‌و یێن بنه‌جھكرین د گه‌هاندنا په‌یامێن خۆدا، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((وى گۆته وان: هندى ئه‌زم ئه‌ز خودێ ل سه‌ر گۆتنا خۆ دكه‌مه شاهد، ئه‌ز هه‌وه ژى دكه‌مه شاهد كو ئه‌زێ به‌ريمه ژ وى تشتێ هوين بۆ خودێ دكه‌نه هه‌ڤپشك (54) ڤێجا هوين و ئه‌و خوداوه‌ندێن هه‌وه بۆ خۆ داناين ل خرابییا من بگه‌ڕيێن و زيانێ بگه‌هيننه من، هوين ده‌مه‌كێ كێم ژى خۆ گيرۆ نه‌كه‌ن؛ ئه‌ڤه ژ به‌ر هندێ بوو چونكى هوودى دزانى نه ئه‌و و نه خوداوه‌ندێن وان نه‌شێن چ نه‌خۆشییێ بگه‌هيننه وى (55) هندى ئه‌زم من يێ خۆ هێلايه ب هيڤییا خودێڤه خودايێ خۆ و خودايێ هه‌وه، ئه‌وه خودانێ هه‌ر تشته‌كى، خودان ڕحه‌ك نينه ل سه‌ر ڤى ئه‌ردى ب ڕێڤه بچیت ئه‌گه‌ر خودێ خودانێ وى نه‌بیت و ئه‌و د بن فه‌رمانا خودێدا نه‌بیت. هندى خودايێ منه يێ ل سه‌ر ڕێكه‌كا ڕاست، ئـانـكو ئه‌و د حوكم و شريعه‌تێ خۆدا يێ دادكه‌ره)). [هود 54-56]. دیسان خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و ب ڕاستى نێزيك بوو بوتپه‌رێس به‌رێ ته ژ وێ قورئانێ وه‌رگێڕن يا خودێ بۆ ته ئينايه خوارێ؛ دا تو تشته‌كێ دى ژبلی وى يێ مه بۆ ته هنارتى ژ كيسێ مه بێژى، ئه‌گه‌ر ته وه كربا ئه‌و دا ته بۆ خۆ كه‌نه دۆسته‌كێ خۆشتڤی (73) و ئه‌گه‌ر مه تو ل سه‌ر حه‌قییێ موكم نه‌كرباى و ژ دويكه‌ڤتنا وان نه‌پاراست باى، نێزيك بوو پيچه‌كێ تو مه‌يلدارییێ بۆ وان بكه (74) و ئه‌گه‌ر پيچه‌كێ ژى تو ب لايێ وانڤه چووباى - ئه‌ى موحه‌ممه‌د -، هنگى ئه‌م دووجاركى وه‌كى عه‌زابا دونيايێ و دووجاركى وه‌كى عه‌زابا مرنێ ل ئاخره‌تێدا ده‌ينه ته؛ ژ به‌ر وێ قه‌نجییا ته‌مام يا مه دايه ته و زانينا ته يا ته‌مام، پاشى تو كه‌سێ نابينى پشته‌ڤانییا ته بكه‌ت و عه‌زابا مه ژ ته پاشڤه لێ بده‌ت (75) )). [الإسراء:73-75]. ئه‌ڤ ئایه‌ته و یێن به‌ری وێ ژی شاهد و دیده‌ڤان و به‌ڵگه‌نه ل سه‌ر هندێ كو قورئان یا ژ ده‌ڤ خودایێ هه‌می جیهانان هاتییه خوارێ، چونكی ئه‌گه‌ر ژ ده‌ڤ موحه‌ممه‌د پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه و سلم بایه؛ وی ب چ ڕه‌نگان ئه‌ڤ جۆرێ ئایه‌ت و ئاخڤتنان نه‌دكرنه تێدا كو هه‌می د ئاراسته‌كرینه بۆ وی.
و خودێ پێغه‌مبه‌رێ خۆ ژ خه‌لكی د پارێزیت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ى پێغه‌مبه‌ر تو وه‌حییا خودێ يا كو بۆ ته ژ نیك خودايێ ته هاتییه خوارێ بگه‌هينه، ئه‌گه‌ر تو ته‌خسيریێ د گه‌هاندنێدا بكه‌ى كو تشته‌كى ژێ ڤه‌شێرى، ئه‌و ته په‌ياما خودايێ خۆ نه‌گه‌هاند، خودێ پارێزه‌ر و پشته‌ڤانێ ته‌يه ژ دوژمنێن ته و يا ل سه‌ر ته ب تنێ گه‌هاندنه. هندى خودێیه وى سه‌رڕاست ناكه‌ت يێ ژ ڕێكا حه‌ق ده‌ركه‌ڤیت و باوه‌رییێ ب وێ نه‌ئينیت يا بۆ ته ژ نیك خودێ هاتى)). [المائدة:67]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - به‌حسێ نووحى - سلاڤ لێ بن - د گه‌ل ملله‌تێ وى بۆ كافرێن (مه‌كه‌هێ) بكه، ده‌مێ وى گۆتییه وان: ئه‌گه‌ر مانا من د ناڤ هه‌وه‌دا و بيرئينانه‌ڤه‌يا من بۆ هه‌وه ب ئايه‌ت و به‌ڵگه‌یێن خودێ ل سه‌ر هه‌وه يا گران و مه‌زن بیت، من يێ خۆ هێلايه ب هيڤییا خودێڤه، ڤێجا هوين كارێ خۆ بكه‌ن و گازى هه‌ڤپشكێن خۆ بكه‌ن، پاشى كارێ خۆ ل به‌ر خۆ ئاشكه‌را بكه‌ن و نه‌ڤه‌شێرن، پاشى هوين وێ عه‌زابێ و نه‌خۆشییێ بده‌نه به‌ر من يا هه‌وه دڤێت و هوين دانه‌كێ ب تنێ ژى ژ ڕۆژێ من نه‌ڤه‌هێلن)). [يونس:71]. هه‌ر دیسان خودێ بۆ مه به‌حسێ گۆتنا مووسای (سلاڤ لێ بن) دكه‌ت: ئانكو: ((مووسا و هاروونى گۆت: خودايێ مه هندى ئه‌مين ئه‌م دترسين ئه‌و له‌زێ د جزادانا مه‌دا بكه‌ت، يان خۆ ژ حه‌قییێ مه‌زنتر ببينیت ڤێجا حه‌قییێ ژ مه وه‌رنه‌گريت (45) خودێ گۆته مووسا و هاروونى: هوين ژ فيرعه‌ونى نه‌ترسن؛ چونكى ئه‌ز يێ د گه‌ل هه‌وه من گوهـ ل ئاخڤتنا هه‌وه دبیت، ئه‌ز كريارێن هه‌وه دبينم)). [طه:45-46]. ڤێجا خودێ دیاركر كو ئه‌و پێغه‌مبه‌رێن خۆ (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن) دپارێزيت ژ خرابییێن دوژمنێن وان، ڤێجا ده‌ستێن وان ب خرابییێ ناگه‌هنه وان، دیسان خودایێ حه‌ق ئه‌و ژی دیاركر كو ئه‌و وه‌حییا خۆ ژی د پارێزیت، ڤێجا نه تشته‌ك ل سه‌ر دهێته زێدكرن و نه تشته‌ك ژێ دهێته كێمكرن، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((هندى ئه‌مين مه قورئان بۆ موحه‌ممه‌د پێغه‌مبه‌رى - سلاڤ لێ بن - يا ئينايه خوارێ، ئه‌م ب پاراستنا وێ ڕادبين دا چ لێ نه‌هێته زێده‌كرن و چ ژێ كێم نه‌بیت و چ ژێ نه‌هێته به‌رزه‌كرن)). [الحجر:9].
پێغه‌مبه‌ر ژی (سلاڤ لێ بن) ژ وی تشتی د پاراستی و دویرن (مه‌عصومن) یێ دژی ئه‌قلی یان ڕه‌وشتی بیت، خودایێ مه‌زن په‌سنێن ڕه‌وشتێ پێغه‌مبه‌رێ خۆ موحه‌ممه‌دی دكه‌ت و دبێژیت: ئانكو: ((و هندى تويى تو يێ ل سه‌ر ئه‌خلاقه‌كێ مه‌زن، ئه‌و ئه‌خلاقێ وى يێ باش ئه‌وه يێ د قورئانێدا هاتى؛ چونكى پێگيرییا ب ئه‌خلاقێ قورئانێ سالۆخه‌تێ وى بوو)). [القلم:4]. دیسان ل دۆر وی دبێژیت: ئانكو: ((و موحه‌ممه‌د ئه‌وێ هوين دنیاسن نه يێ دينه)). [التكوير:22]؛ ئه‌ڤه ژی پێخه‌مه‌ت وێ ئێكێ ئه‌ڤ پێغه‌مبه‌رێن هه‌نێ (سلاڤ ل سه‌ر بن) ب باشترین شێوه ب ئه‌ركێ خۆ ڕابن و ڤێ په‌یامێ ب جوانترین ڕه‌نگ بگه‌هینن، و پێغه‌مبه‌ر هاتینه ڕاسپاردن ب گه‌هاندنا فه‌رمانێن خودێ بۆ عه‌بدێن وی و وان خۆ تشته‌ك ژ سالۆخه‌تێن ڕبوبییه‌تێ یان ئولوهییه‌تێ ل ده‌ڤ نینن، به‌لكی ئه‌و ژی وه‌كی هه‌می كه‌سێن دی مرۆڤن و خودێ په‌یامێن خۆ بۆ وان ئیناینه خوار، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و ده‌مێ پێغه‌مبه‌ران گوهـ ل گۆتنا ملله‌تێن خۆ بووى گۆتنێ: ڕاسته ئه‌م ژى وه‌كى هه‌وه مرۆڤين وه‌كى هوين دبێژن، به‌لێ هه‌چییێ خودێ بڤێت ژ به‌نییێن خۆ ئه‌و قه‌نجییێ لێ دكه‌ت و وى بۆ هلگرتنا په‌ياما خۆ هه‌لدبژێریت، و ئه‌و به‌ڵگه‌یێ ئاشكه‌را يێ هه‌وه داخوازكرى، ئه‌گه‌ر ب ئانه‌هییا خودێ نه‌بیت ئه‌م نه‌شێين بۆ هه‌وه بينين، خودان باوه‌ر د هه‌مى كارێ خۆدا بلا خۆ بهێلنه ب هيڤییا خودێ ب تنێڤه)). [إبراهيم:11]. دیسان خودێ فه‌رمان ل پێغه‌مبه‌رێ خۆ موحه‌ممه‌دی صلی الله علیه وسلم كرییه كو بێژیته ملله‌تێ خۆ: ئانكو: ((تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه ڤان بوتپه‌رێسان: هه‌ما ئه‌ز ژى وه‌كى هه‌وه مرۆڤه‌كم وه‌حى بۆ من ژ نیك خودايێ من دهێت به‌لێ خودايێ هه‌وه خودايه‌كێ ب تنێیه، ڤێجا هه‌چییێ ژ عه‌زابا خودايێ خۆ بترسيت و دلێ خۆ ببه‌ته خێرا وى ل ڕۆژا ديدارا وى، بلا كاره‌كێ چاك بۆ خودايێ خۆ بكه‌ت كو ل دويڤ شريعه‌تێ وى بیت و چ شريكان د په‌رستنێدا بۆ وى نه دانیت)). [الكهف:110].
23- ئیسلام گازی دكه‌ت بۆ عیباده‌ت و په‌رستنا خودێ ب تنێ ب ڕێكا ئه‌نجامدانا ستوین و بناخه‌یێن عیباده‌تێن مه‌زن، كو ئه‌و ژی ئه‌ڤه‌نه: نڤێژ كو پێكدهێت ژ ڕابوون و ڕكوع و سوجده و زكرێ خودێ و په‌سن و مه‌دح و دوعاكرنا ژ وی، مرۆڤ د ڕۆژێدا پێنج جاران ڤێ نڤێژێ دكه‌ت و ل ده‌مێ كرنا نڤێژێ هه‌می جۆداهی ژ ناڤ دچن و نامینن، د نڤێژێدا زه‌نگین و هه‌ژار، سه‌رۆك و ئه‌و خه‌لكێ ل بن ده‌ستهه‌لاتا وی هه‌می ل ڕێزه‌كێ د ڕاوه‌ستن د نڤێژێدا. زه‌كات ژی كۆژمه‌كێ كێمه ژ مال و سامانێ مرۆڤی – ل دویڤ وان مه‌رج و ئاستێن خودێ دیاركرین – كو خودێ ل سه‌ر كه‌سێن زه‌نگین فه‌ڕزكرییه و بۆ كه‌سێن هه‌ژار و یێن دی ب مه‌زێخن، سالێ بتنێ جاره‌كێ دێ ده‌ت . ڕوژی ژی ئه‌ڤه‌یه: مۆۆڤ د ڕۆژێدا ل هه‌یڤا ڕه‌مه‌زانێ خۆ ژ وان تشتێن ڕۆژی پێ دكه‌ڤیت دویر بێخیت، ب ڕیكا ڕۆژییێ مرۆڤ نه‌فسا خۆ فێری ئیراده و هه‌دارێ دكه‌ت. حه‌ج ژی: چوونا مالا خودێیه ل مه‌كه‌ها قه‌درگران كو ل ژییێ مرۆڤی هه‌مییێ جاره‌كێ فه‌ڕزه بۆ وی كه‌سێ شیانێن چوونێ هه‌بن، د ڤێ حه‌جێ ژیدا هه‌می مرۆڤ د به‌رێخۆدانا بۆ خودایێ خۆ یێ ئافرێنه‌ر دهێنه ڕاسته‌كێ و یه‌كسان دبن، دیسان جۆداهی و خۆدانه‌دگه‌ل فلان و بێڤانی هه‌می نامینن.
ئیسلام گازی دكه‌ت بۆ په‌رستنا خودێ ب ڕێكا ئه‌نجامدانا عیباده‌تێن مه‌زن و یێن دی ژی، ئه‌ڤ عیباده‌تێن مه‌زن ژی خودێ یێن ل سه‌ر پێغه‌مبه‌رێن خۆ فه‌ڕز كرین (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن)، مه‌زنترین عیباده‌ت ژی ئه‌ڤه‌نه:
ئێك: نڤێژ، خودێ یا ل سه‌ر موسلمانان فه‌ڕزكری هه‌روه‌كی كا چاوا ل سه‌ر هه‌می پێغه‌مبه‌رێن دی (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن) فه‌ڕزكری، و خودێ فه‌رمان ل پێغه‌مبه‌ر و خۆشتڤییێ خۆ ئیبراهیمی ژى (سلاڤ لێ بن) كر كو ئه‌و مالا وی بۆ وان كه‌سان پاقژ بكه‌ت یێن دهێن طه‌وافێ ل دۆر دكه‌ن و نڤێژێ دكه‌ن و ڕكوع و سوجدێ بۆ خودێ دبه‌ن، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و ل بيرا خۆ بينه ده‌مێ مه كه‌عبه بۆ مرۆڤان كرییه جهێ لێ زڤڕينێ، ئه‌و دهێنێ، پاشى دزڤڕنه نیك مرۆڤێن خۆ، پاشى دهێنێڤه، مه ئه‌و كره جهێ لێ كۆمبوونێ بۆ وان ل ده‌مێ حه‌جێ و عومرێ و طه‌واف و نڤێژێ و ته‌ناهى بۆ وان، دوژمنه‌ك تێدا ب سه‌ر واندا ناگریت و مه گۆت: جهێ ئيبراهيمى بۆ خۆ بكه‌نه نڤێژگه‌هـ، ئه‌و جهـ ئه‌و به‌ر بوو يێ ئيبراهيم ل ده‌مێ ئاڤاكرنێ ل سه‌ر ڕادوه‌ستیا. مه وه‌حى بۆ ئيبراهيمى و ئيسماعيلى هنارت: كو مالا من ژ هه‌ر پيساتییه‌كا هه‌ی پاقژ بكه‌ن؛ وه‌ك پاراستن بۆ طه‌وافكه‌رێن ل دۆر كه‌عبێ و ئه‌وێن لێ دمينن و نڤێژێ لێ دكه‌ن)). [البقرة:125]. هه‌روه‌سا خودێ د ئێكه‌م گازییا خۆدا بۆ مووسای (سلاڤ لێ بن) نڤێژ ل سه‌ر واجب كر، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((هندى ئه‌زم ئه‌ز خودايێ ته مه ڤێجا تو بۆ خۆئاماده‌كرن بۆ ئاخاڤتنا د گه‌ل خودايێ خۆ پێلاڤا خۆ بێخه، تو نوكه يێ ل نهالا (طووايێ) يا من به‌ره‌كه‌ت ئێخستییێ، ڤێجا وى پێلاڤا خۆ ئێخست (12) و من تو - ئه‌ى مووسا - بۆ په‌ياما خۆ يێ هه‌لبژارتى، ڤێجا تو گوهـ بده وى تشتێ بۆ ته ب وه‌حى ژ نیك من دهێت (13) هندى ئه‌زم ئه‌ز ئه‌و خودامه يێ ژ من پێڤه‌تر ب دورستى په‌رستن بۆ كه‌سێ دى ناهێته كرن، چ هه‌ڤپشك من نينن، ڤێجا تو په‌رستنا من ب تنێ بكه، و تو نڤێژێ بكه دا به‌حسێ من ب تنێ تێدا بكه‌ى (14) )). [طه:12-14]. عیسایێ مه‌سیح ژی (سلاڤ لێ بن) به‌حس ل وێ چه‌ندێ دكه‌ت كو خودێ فه‌رمان ل وی كرییه ئه‌و نڤێژێ بكه‌ت و زه‌كاتێ بده‌ت، ئه‌ڤه ژی وه‌كی خودێ بۆ مه گۆتی: ئانكو: ((و وى ئه‌ز يێ كريمه خودان خێر و مفايه‌كێ مه‌زن ل هه‌ر جهه‌كێ ئه‌ز لێ بم، وى شيره‌ت ب كرنا نڤێژێ و دانا زه‌كاتێ ل من كرییه هندى ئه‌ز يێ زێندى بم)). [مريم:31]. و نڤێژ د ئیسلامێدا ڕابوون و ڕكوع و سوجده‌برن و زكرێ خودێ و مه‌دح و په‌سنێن خودێنه و دوعاكرنه، مرۆڤ د ڕۆژێدا دێ پێنج جاران ئه‌نجام ده‌ت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((گه‌لى موسلمانان هوين كرنا هه‌ر پێنج نڤێژێن فه‌ر بپارێزن كو به‌رده‌وام وان ل ده‌مێن وان بكه‌ن ب هه‌مى مه‌رج و ستوين و واجبێن وانڤه، وهوين نڤێژا ناڤێ ژى بپارێزن كو نڤێژا ئێڤارییه، و هوين د نڤێژێن خۆدا ب ترس و خۆشكاندنڤه بۆ خودێ ڕاببن)). [البقرة:238]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((تو ب دورستى ب كرنا نڤێژێ ڕاببه ده‌مێ ڕۆژ ژ نيڤا ئه‌سمانى خوار دبیت ل نيڤرۆ هه‌تا ده‌مێ تارییا شه‌ڤێ، نڤێژا نيڤرۆ و ئێڤارى و مه‌غره‌ب وعه‌يشا دكه‌ڤنه د ڤى ده‌مىدا، تو نڤێژا سپێدێ بكه و گه‌له‌ك قورئانێ تێدا بخوينه، هندى خواندنا قورئانێیه د نڤێژا سپێدێدا فـريشته‌يێن شه‌ڤێ و ڕۆژێ لێ ئاماده دبیت)). [الإسراء:78]. و پێغه‌مبه‌رێ خودێ ژی صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ((هندیكه ڕكوعه، هوین د وێدا خودێ مه‌زن ڕاگرن، به‌لێ هندیكه سوجده‌یه، هندی هوین بشێن د وێدا خۆ زه‌حمه‌ت بده‌ن بۆ كرنا دوعایێ، چونكی گه‌له‌كا ژ هه‌ژی و نێزیكه د وێڕێدا به‌رسڤا هه‌وه بهێته دان)). صحيح مسلم.
دوو: زه‌كات، خودێ ل سه‌ر موسلمان فه‌ڕزكرییه وه‌كی كا چاوا ل سه‌ر پێغه‌مبه‌رێن به‌رێ ژی فه‌ڕزكربوو (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن)، ئه‌ڤه ژی پشكه‌كا كێم و بچویكه ژ مال و سامانی دهێنه دان – ل دویڤ وان مه‌رج و ئاستێن خودێ دیاركری – و ئه‌ڤ ئاسته واجبه سالێ جاره‌كێ ژ مالێ كه‌سێن زه‌نگین بهێته ده‌رئێخستن و دێ ل سه‌ر هه‌ژاران و هنده‌كێن دی هێته دابه‌شكرن، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - ژ مالێ ڤان ته‌وبه‌كه‌رێن باشى و خرابى تێكه‌لی ئێك كرين خێره‌كێ وه‌ربگره كو ئه‌و پێ ژ پيساتییا گونه‌هێ پاقژ ببن و ژ ده‌رجێن دوڕوییان بلند ببنه ده‌ره‌جێن دلسۆزان، تو دوعا و داخوازا ژێبرنا گونه‌هان بۆ وان بكه، هندى دوعايێن ته‌نه دلۆڤانى و دلڕه‌حه‌تییه بۆ وان. خودێ گوهدێرێ پڕزانايه)). [التوبة:103]. و ده‌مێ پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه وسلم موعاز (خودێ ژی ڕازی بیت) هنارتییه یه‌مه‌نێ، گۆته وی: ((تو دێ چییه د ناڤ هنده‌ك مرۆڤاندا كو خۆدانێن په‌ڕتووكێنه، ڤێجا ده‌مێ تو چوویه د ناڤ واندا؛ به‌ری هه‌ر تشته‌كی تو وان بۆ هندێ گازی بكه ئه‌و شاهده بده‌ن كو ژ خودێ پێڤه‌تر چ خودێ نینن ژ هه‌ژی په‌رستنێ بن و ئه‌ز ژی پێغه‌مبه‌رێ خودێمه، ڤێجا ئه‌گه‌ر وان بۆ ڤێ چه‌ندێ گوهدارییا ته كر، وی ده‌می تو وان دیاركه كو خودایێ مه‌زن د هه‌ر ڕۆژه‌ك و شه‌ڤه‌كێدا پێنج نڤێژ یێن ل سه‌ر وان فه‌ڕزكرین، ڤێجا ئه‌گه‌ر وان بۆ ڤێ چه‌ندێ گوهدارییا ته كر، هنگی تو بۆ وان دیار بكه كو خودایێ مه‌زن صه‌ده‌قه‌یه‌ك (زه‌كات) د مال و سامانێ واندا ل سه‌ر وان فه‌ڕزكرییه، ئه‌ڤ صه‌ده‌قه‌یه دێ ژ زه‌نگینێن وان هێته وه‌رگرتن و دێ ل هه‌ژارێن وان هێته زڤڕاندن، ڤێجا ئه‌گه‌ر وان بۆ ڤێ چه‌ندێ گوهدارییا ته كر، هنگی هشیاربی نه‌چی ئه‌و مالێ ژ هه‌مییان خۆشتڤیتر ل ده‌ڤ وان ژ وان وه‌ربگری، خۆ ژ دوعایا كه‌سێ زۆڕیلێكری (مه‌زلوم) ژی ب پارێزه، چونكی خۆ په‌رده‌یه‌ك د ناڤبه‌را وێ دوعایێ و د ناڤبه‌را خودایێ مه‌زندا نینه)). (رواه الترمذي 625)
سێ: ڕۆژی، خودێ ل سه‌ر موسلمان فه‌ڕزكرییه وه‌كی كا چاوا ل سه‌ر پێغه‌مبه‌رێن به‌رێ ژی فه‌ڕزكربوو (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن)، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((گه‌لى ئه‌وێن باوه‌رى ب خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وى ئيناى و كار ب شريعه‌تێ وى كرى، خودێ ڕۆژى ل سه‌ر هه‌وه نڤيسییه كانێ چاوا ل سه‌ر ملله‌تێن به‌رى هه‌وه نڤيسى بوو؛ دا به‌لكى هوين ته‌قوا خودايێ خۆ بكه‌ن، و - ب گوهدارى و په‌رستنا وى ب تنێ- په‌رژانه‌كى بكه‌نه د ناڤبه‌را خۆ و گونه‌هاندا)). [البقرة:183]. ڕۆژی ژی ئه‌ڤه‌یه: مرۆڤ ل دانێ ڕۆژێ یێن هه‌یڤا ڕه‌مه‌زانێ خۆ ژ وان تشتێن ڕۆژییێ د شێكینن دویر بێخیت، و ڕۆژی حه‌ز و ئیراده و هه‌دارێ ل ده‌ڤ مرۆڤی په‌یدا دكه‌ت، پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ((خودایێ مه‌زن دبێژیت: ڕۆژب بۆ منه و ئه‌ز دێ خه‌لاتێ وێ ده‌مه وی كه‌سێ حه‌ز و (شه‌هوه‌ت) و خوارن و ڤه‌خوارنا خۆ ژ به‌ر من دهێلیت، و ڕۆژی مه‌تال و په‌رجانه و دوو كه‌یف بۆ ڕۆژیگری هه‌نه: كه‌یفه‌ك ل ده‌مێ ڕۆژییا خۆ د شێكینیت و كه‌یفه‌ك ل ده‌مێ دگه‌هیته دیدارا خودایێ خۆ)). (صحيح البخاري 7492)
چار: حه‌ج ، خودێ ل سه‌ر موسلمان فه‌ڕزكرییه وه‌كی كا چاوا ل سه‌ر پێغه‌مبه‌رێن به‌رێ ژی فه‌ڕزكربوو (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن)، و خودێ فه‌رمان ل پێغه‌مبه‌ر و خه‌لیلێ خۆ ئیبراهیمی (سلاڤ لێ بن) كر كو ئه‌و گازی خه‌لكی بكه‌ت دا بهێنه حه‌جێ، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((و تو - ئه‌ى ئيبراهيم - ب مرۆڤان بده زانين كو هاتنا حه‌جێ ل سه‌ر وان يا فه‌ره، كو ئه‌و ب هه‌مى ڕه‌نگان بێن په‌يا و سويار ل سه‌ر هه‌ر ده‌واره‌كا لاواز (يا كارى لاوازكرى نه‌كو زه‌عيفییێ)، ئه‌و ژ هه‌ر ڕێكه‌كا دوير بێن)). [الحج:27]. هه‌روه‌سا فه‌رمان ل وی كر ئه‌و مالا خودێ یا كه‌ڤنار بۆ حاجییان پاقژ بكه‌ت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و تو به‌حس بكه ده‌مێ مه جهێ به‌يتێ بۆ ئيبراهيمى ئاشكه‌راكرى، مه بۆ وى ده‌سنيشانكرى و به‌رى هنگى ئه‌و نه يێ ديار بوو، و مه فه‌رمان لێ كر كو ئه‌و وێ ل سه‌ر ته‌قوا خودێ و ته‌وحيدا وى و پاقژكرنا ژ كوفرێ و بیدعه و پيسییان؛ دا ئه‌و بۆ وان فره‌هـ ببت يێن ل دۆر دزڤڕن و نڤێژێ لێ دكه‌ن)). [الحج:26].
حه‌ج ژی ئه‌ڤه‌یه: چوونا مالا خودێ ل مه‌كه‌ها ڕێزلێگرتی بۆ ئه‌نجامدانا هنده‌ك كارێن دیار، ئه‌ڤ حه‌جه ژی د ژییێ مرۆڤی هه‌مییێدا جاره‌كێ ل سه‌ر مرۆڤی فه‌ڕزه و ئه‌ڤه ژی بۆ وی كه‌سێ شیان هه‌بن بچیت، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((و خودێ ل سه‌ر مرۆڤێ شيان هه‌بن ل هه‌چى جهێ ئه‌و لێ بیت قه‌ستكرنا ڤێ مالێ فه‌ركرییه بۆ كرنا حه‌جێ. هه‌چییێ باوه‌رییێ ب فه‌ربوونا حه‌جێ نه‌ئينیت ئه‌و كافره، خودێ يێ ده‌وله‌مه‌نده چ مننه‌ت ب وى و حه‌جا وى و كارێ وى نينه)). [آل عمران:97]. د حه‌جێدا موسلمانێن حه‌جی هه‌می ل جهه‌كی كوم دبن و ب دلسۆزی و (ئیخلاص) عیباده‌تێ چێكه‌رێ خۆ و خودایێ خۆ دكه‌ن، هه‌می حه‌جی ب ڕه‌نگه‌كێ وه‌كهه‌ڤ و یه‌كسان ڕێوڕه‌سمێن حه‌جێ (مه‌ناسكان) ئه‌نجام دده‌ن كو تێدا جۆداهییێن ژینگه‌ھ و ڕه‌وشه‌نبیری و ئاستێ ژیایێ هه‌می ژ ناڤ دچن و دیار نامینن.
24- ژ مه‌زنترین خالێن وی عیباده‌تێ د ئیسلامێدا هاتی ژ یێن ئایینێن دی جۆدا دكه‌ت ئه‌ڤه‌یه كو چاوانی و ده‌م و مه‌رجێن وی عیباده‌تی ژ ده‌ڤ خودایێ مه‌زن هاتینه و وی داناینه و پێغه‌مبه‌رێ وی صلی الله علیه وسلم یێن گه‌هاندین، هه‌تا ئه‌ڤرۆكه ژی چ مرۆڤان ده‌ستكاری تێدا نه‌كرییه ب زێده‌كرن یان كێمكرن، و ئه‌ڤ عیباده‌تێن مه‌زن ژی هه‌می ژ وان عیباده‌تانه یێن هه‌می پێغه‌مبه‌ران (سلاڤ لێ بن) گازی بۆ كری.
ژ مه‌زنترین تشتێ عیباده‌تێن د ئیسلامێدا هه‌ین ژ یێن ئایینێن دی جۆدا دكه‌ت ئه‌ڤه‌یه كو هه‌تا ئه‌ڤرۆكه ئه‌و چاوانی و ده‌م و مه‌رجێن خودێ كرینه د ڤان عیباده‌تان و پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم گه‌هاندین؛ خۆ مرۆڤه‌كی ده‌ستێوه‌ردان تێدا نه‌كرییه ب زێده‌كرنا تشته‌كی ل سه‌ر یان كێمركرنا تشته‌ك ژێ، ئانكو: ((ئه‌ڤرۆكه ب ته‌مامكرنا شريعه‌تى و ب سه‌ركه‌ڤتنێ من دينێ هه‌وه دينێ ئيسلامێ بۆ هه‌وه پێك ئينا، من قه‌نجییا خۆ ل سه‌ر هه‌وه ته‌مام كر ب ده‌رێخستنا هه‌وه ژ تارییێن جاهليه‌تێ بۆ ڕۆناهییا ئيسلامێ، ئه‌ز ڕازى بووم ئيسلام بۆ هه‌وه ببیته دين ڤێجا هوين پێگيرییێ پێ بكه‌ن و خۆ ژێ ڤه‌ده‌ر نه‌كه‌ن)). [المائدة:3]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ڤێجا تو خۆ ب وێ ڤه بگره يا خودێ د ڤێ قورئانێدا فه‌رمان پێ ل ته كرى؛ چونكى تو يێ ل سه‌ر ڕێكه‌كا ڕاست، كو دينێ خودێیه)). [الزخرف:43]. خودێ ده‌رباره‌ی نڤێژێ ژی گۆتییه: ئانكو: ((ڤێجا ئه‌گه‌ر هه‌وه نڤێژ كر، هوين ل هه‌مى حالێن خۆ خودێ ل بيرا خۆ بينن، ئه‌گه‌ر ترس نه‌ما هوين نڤێژێ ب ته‌مامى بكه‌ن و ته‌خسيرییێ تێدا نه‌كه‌ن، چونكى ئه‌و ل هنده‌ك ده‌مێن ده‌سنيشانكرى د شريعه‌تیدا يا هاتییه واجبكرن)). [النساء:103]. دیسان خودێ ل دۆر وان جۆرێن زه‌كات بۆ دهێته مه‌زاختن دبێژیت: ئانكو: ((زه‌كاتا واجب بۆ هه‌ژارێن پێدڤى يێن چ نه‌يى دهێته دان، بۆ وان به‌رده‌ست ته‌نگان ژى يێن هند نه‌بیت كو تێرا وان بكه‌ت، بۆ وان يێن زه‌كاتێ كۆم دكه‌ن، بۆ وان يێن هه‌وه دڤێت دلێن وان ب لايێ خۆڤه بكێشن يێن هه‌وه هيڤى هه‌ى كو موسلمان ببن يان باوه‌رییا وان ب هێز بكه‌ڤیت يان مفاى بگه‌هيننه موسلمانان، يان ژى خرابییا ئێكى پێ ژ موسلمانان بده‌نه پاش، زه‌كات بۆ ئازاكرنا گه‌رده‌نا به‌نییان دهێته دان، بۆ هه‌ڤڕكان دا ئه‌و نه‌خۆشییا د ناڤبه‌را واندا پێ بهێته چاككرن، بۆ وان يێن قه‌ردارییێ بارێ وان گرانكرى، بۆ شه‌ڕكه‌رێن د ڕێكا خودێدا، بۆ وى ڕێڤنگى يێ مال د ده‌ستاندا نه‌مابیت، ئه‌ڤ لێكڤه‌كرنه تشته‌كێ فه‌ره خودێ داناى. خودێ يێ پڕزانايه ب وى تشتێ مفايێ به‌نییێن وى تێدا، يێ كاربنه‌جهه د ڕێڤه‌برن و شريعه‌تێ خۆدا)). [التوبة:60]. كا چاوا خودێ ده‌رباره‌ی ڕۆژییێ گۆتییه: ئانكو: ((هـه‌يڤا ره‌مه‌زانێ يا كو خودێ د شه‌ڤا وێ يا ب بهادا ده‌ست ب ئينانه‌خوارا قورئانێ كرى؛ دا بۆ مرۆڤان ببیته ڕێنيشانده‌ر و نيشانێن ئاشكه‌را ل سه‌ر هيدايه‌تا خودێ و ژێكجوداكرنا د ناڤبه‌را ڕاستییێ و نه‌ڕاستییێ تێدا هه‌نه. ڤێجا هه‌چییێ ژ هه‌وه گه‌هشته ڤێ هه‌يڤێ و يێ ساخله‌م و ئاكنجى بیت بلا ل ڕۆژێن وێ يێ ب ڕۆژى بیت. بۆ نه‌خۆشى و ڕێڤنگى هه‌يه ڕۆژییێ نه‌گرن و هندى وان هنده‌ك ڕۆژێن دى بگرن. خودێ د شريعه‌تێ خۆدا تشتێ ب ساناهى و خۆش بۆ هه‌وه دڤێت، و وى زه‌حمه‌ت و نه‌خۆشى بۆ هه‌وه نه‌ڤێت، دا هوين هژمارا ڕۆژییان بكه‌نه هه‌يڤه‌ك و دا هوين ل ڕۆژا جه‌ژنێ ب مه‌زنكرنا خودێ ڕۆژییێ ب دويماهى بينن، دا هوين وى مه‌زن بكه‌ن كو به‌رێ هه‌وه دايه هيدايه‌تێ، دا هويـن سوپاسییا وى بكه‌ن كو قه‌نجییا هيدايه‌تێ و ڕێخۆشكرنێ د گه‌ل هه‌وه كرى)). [البقرة:185]. و خودێ ده‌رباره‌ی حه‌جێ ژی گۆتییه: ئانكو: ((ده‌مێ حه‌جێ چه‌ند هه‌يڤه‌كێن ئاشكه‌رانه و ئه‌و ژى: شه‌ووال، ذولقه‌عده، ده‌هـ ڕۆژ ژ ذولحجێنه. ڤێجا هه‌چییێ حه‌ج تێدا ل سه‌ر خۆ فه‌ركر، چوونا نڤينێ و گۆتن و كارێن نه د ڕێدا، ده‌ركه‌فتنا ژ بن ئه‌مرێ خودێ ب كرنا گونه‌هان و جڕه‌كێشانا ل حه‌جێ يا كو سه‌رى دكێشته كه‌رب و نه‌ڤيانێ بۆ وى دحه‌رامن. هه‌ر خێره‌كا هوين بكه‌ن خودێ پێ دزانیت و هه‌ر ئێكى دێ جزايێ وى ده‌تێ. هوين زاده‌كى ژ خوارن و ڤه‌خوارنێ بۆ وه‌غه‌را حه‌جێ د گه‌ل خۆ ببه‌ن، و زاده‌كى ژ كارێن چاك بۆ ئاخره‌تێ، چونكى هندى ته‌قوايه باشترين زاده و ژ من بترسن گه‌لى خودان ئه‌قلان)). [البقرة:197]. ئه‌ڤ عیباده‌تێن مه‌زن ژی هه‌می ئه‌ون یێن پێغه‌مبه‌ران هه‌مییان (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن) گازی بۆ دكر.
25- پێغه‌مبه‌رێ ئیسلام موحه‌ممه‌دێ كوڕێ عه‌بدولڵاهییه ژ دوینده‌ها ئیسماعیلێ كوڕێ ئیبراهیمی (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن)، ل سالا 571 زایینی ل باژێرێ مه‌كه‌هێ یێ هاتییه سه‌ر دونیایێ و پاشی وه‌حی یا بۆ هاتییه خوار و پاشی یێ مشه‌ختبوویه باژێرێ مه‌دینێ، د گه‌ل ملله‌تێ خۆ پشكدارى نه‌كرییه د وان كارێن په‌یوه‌ندی ب بۆت و صه‌نه‌مانڤه هه‌بیت، به‌لێ پا د كاروبارێن دی یێن مه‌زندا وی پشكداری د گه‌ل ملله‌تێ خۆ دكر و خۆ ژ وان جۆدا نه‌دكر، به‌ری ببیته پێغه‌مبه‌ر ژی خۆدان ڕه‌وشته‌كێ مه‌زن بوو، ملله‌تێ وی ناڤێ وی كربوو ده‌ستپاك (ئه‌مین)، ده‌مێ ژییێ وی بوویه چل سال؛ خودێ ئه‌و وه‌ك پێغه‌مبه‌ره‌ك بۆ خه‌لكی فڕێكر و ب كۆمه‌كا نیشانێن (موعجیزه‌یێن) مه‌زن پشته‌ڤانی لێ كر كو مه‌زنترین موعجیزه‌یا وی قورئانا پیرۆز بوو، ئه‌ڤه ژی مه‌زنترین نیشان و موعجیزه‌یه ب پێغه‌مبه‌ران هاتبیته دان و ئه‌و تاكه نیشانه ژ نیشانێن پێغه‌مبه‌ران كو هه‌تا نوكه و ڤێ ڕۆژا ئه‌م تێدا مابیت، و ده‌مێ خودێ دینێ خۆ بۆ وی ته‌مام كری و پێغه‌مبه‌ری ژی صلی الله علیم وسلم دینێ خودێ ب ته‌مامی و باشترین شێوه گه‌هاندی، وه‌غه‌را دویماهییێ كر و مر، وی ده‌می ژییێ وی گه‌هشتبوو شێست و سێ سالییێ و هه‌ر ل باژێرێ مه‌دینی هاته ڤه‌شارتن، موحه‌ممه‌د پێغه‌مبه‌ر صلی الله علیه وسلم دویماهیك پێغه‌مبه‌ره خودێ فڕێدكه‌ت، خودێ ئه‌و ب هیدایه‌تێ و دینێ ڕاست و دروست بۆ خه‌لكی فڕێكر، دا كو ئه‌و خه‌لكی ژ تاڕیاتییێن صه‌نه‌م په‌رێسی و كوفر و نه‌زانینێ بۆ ڕوناهییا ته‌وحید و ئێكتاپه‌رێسی و باوه‌رییێ ده‌ربێخیت و خودایێ مه‌زن ژی شاهده‌یی بۆ وی دا كو وی ب ده‌ستویرییا خۆ ئه‌و وه‌ك گازیكاره‌ك بۆ ناڤ خه‌لكی هنارتبوو و كربوو پێغه‌مبه‌ر.
پێغه‌مبه‌رێ ئیسلام موحه‌ممه‌دێ كوڕێ عه‌بدولڵاهییه ژ دوینده‌ها ئیسماعیلێ كوڕێ ئیبراهیمی (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن)، ل سالا 571 زایینی ل باژێرێ مه‌كه‌هێ یێ هاتییه سه‌ر دونیایێ و پاشی وه‌حی یا بۆ هاتییه خوار و پاشی یێ مشه‌ختبوویه باژێرێ مه‌دینێ، ملله‌تێ وی ناڤێ وی كربوو ده‌ستپاك (ئه‌مین) و د گه‌ل ملله‌تێ خۆ پشكدار نه‌كرییه د وان كارێن په‌یوه‌ندی ب بۆت و صه‌نه‌مانڤه هه‌بیت، به‌لێ پا د كاروبارێن دی یێن مه‌زندا وی پشكداری د گه‌ل ملله‌تێ خۆ دكر و خۆ ژ وان جۆدا نه‌دكر، به‌ری ببیته پێغه‌مبه‌ر ژی خۆدان ڕه‌وشته‌كێ مه‌زن بوو، خودایێ مه‌زن ده‌رباره‌ی وی دبێژیت: ئانكو: ((و هندى تويى تو يێ ل سه‌ر ئه‌خلاقه‌كێ مه‌زن، ئه‌و ئه‌خلاقێ وى يێ باش ئه‌وه يێ د قورئانێدا هاتى؛ چونكى پێگيرییا ب ئه‌خلاقێ قورئانێ سالۆخه‌تێ وى بوو)). [القلم:4]. ده‌مێ ژییێ وی بوویه چل سال؛ خودێ ئه‌و وه‌ك پێغه‌مبه‌ره‌ك بۆ خه‌لكی فڕێكر و ب كۆمه‌كا نیشانێن (موعجیزه‌یێن) مه‌زن پشته‌ڤانی لێ كر و مه‌زنترین موعجیزه‌یا وی قورئانا پیرۆز بوو، پێغه‌مبه‌رێ خودێ ژی صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ((هه‌ر پێغه‌مبه‌ره‌كێ خودێ فڕێكربیت، هند نیشان و موعجیزه داینه د گه‌ل كو تێرا هندێ بكه‌ت ئه‌و بشێت پێغه‌مبه‌رینییا خۆ بۆ خه‌لكی ب سه‌لمینت و باوه‌رییێ پێ بینن، و ئه‌وا ب من هاتییه دان وه‌حییه‌كو خودێ بۆ من هنارتییه و هیڤییا من ئه‌وه ل ڕۆژا قیامه‌تێ دویكه‌ڤتییێن من ژ یێن هه‌می پیغه‌مبه‌رێن دی پتر بن)). (صحيح البخاري). و قورئانا پیرۆز وه‌حییا خودێیه بۆ پێغه‌مبه‌رێ وی صلی الله علیه وسلم، خودایێ مه‌زن ده‌رباره‌ی وی دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ڤ قورئانه‌يه كيتابا مه‌زن يا چ گومان تێدا نه كو ژ لايێ خودايیڤه هاتییه، ڤێجا هوين تێدا نه‌كه‌ڤنه گومانێ، ته‌قوادار ئه‌وێن ژ خودێ دترسن مفايى بۆ خۆ ژێ دبينن، دويڤچوونا ئه‌حكامێن وێ دكه‌ن)). [البقرة:2]. هه‌روه‌سا خودێ ده‌رباره‌ی وێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌رێ ما ئه‌وێن هه هزرێن خۆ د قورئانێدا ناكه‌ن، به‌رێ خۆ ناده‌نه وێ حه‌قییا تێدا هاتى، كو ب ڕه‌نگه‌كێ ڕێكوپێك و موكوم هاتییه هندێ دگه‌هينیت كو ئه‌و ژ نیك خودێیه، ئه‌گه‌ر ئه‌و ژ نیك ئێكێ دى با ژبلى وى ئه‌و دا جوداهییه‌كا مه‌زن تێدا بينن)). [النساء:82]. خودێ قه‌بێ ئه‌جنه و مرۆڤان خواست كو په‌ڕتووكه‌كا وه‌كی قورئانێ بینن، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((تو بێژه: ئه‌گه‌ر مرۆڤ و ئه‌جنه ل سه‌ر هندێ كۆم ببن كو قورئانه‌كا وه‌كى ڤێ موعجزه بينن ئه‌و نه‌شێن وێ بينن، ئه‌گه‌ر خۆ ئه‌و بۆ وێ چه‌ندێ پشته‌ڤانییا ئێك و دوو ژى بكه‌ن)). [الإسراء:88]. و قه‌بێ وان خواست كو ده‌ھ سووڕه‌تێن وه‌كی وێ بینن، خودێ ده‌رباره‌ی ڤێ چه‌ندێ دبێژیت: ئانكو: ((يان ئه‌رێ ئه‌ڤ بوتپه‌رێسێن خه‌لكێ (مه‌كه‌هێ) دبێژن: موحه‌ممه‌دى ئه‌ڤ قورئانه ژ نیك خۆ چێكرییه؟ تو بێژه وان: ئه‌گه‌ر مه‌سه‌له وه‌سا بیت وه‌كى هوين دبێژن پا كانێ هوين ده‌هـ سووره‌تێن وه‌كى وێ ژ نیك خۆ چێكه‌ن، هه‌چییێ هوين بشێنێ ژ چێكرییێن خودێ هوين گازى بكه‌نێ؛ دا هاريكارییا هه‌وه د ڤێ چه‌ندێدا بكه‌ن، ئه‌گه‌ر هوين د گۆتنا خۆدا دڕاستگۆنه)). [هود:13]. بگره خودێ قه‌بێ وان خواست كو هه‌ما ب تنێ سووڕه‌ته‌كا وه‌كی وێ بینن، خودێ دبێژیت: ئانكو:((و ئه‌گه‌ر هوين - گه‌لى كافرێن سه‌رڕه‌ق - د وێ قورئانێدا ب گومانن يا كو مه بۆ به‌نییێ خۆ موحه‌ممه‌دى - سلاڤ لێ بن - هنارتى و هوين دبێژن ئه‌و نه ژ لايێ خودێ ڤه‌يه، پا دێ وه‌رن سووره‌ته‌كا ب تنێ يا وه‌كى سووره‌تێن قورئانێ بينن، هاريكارییێ ژ هه‌چییێ هوين بشێنێ ژ پشته‌ڤانێن خۆ بخوازن، ئه‌گه‌ر هوين د گۆتنا خۆدا دڕاستگۆنه)). [البقرة:23].
قورئانا پیرۆز تاكه نیشانه ژ نیشانێن پێغه‌مبه‌ران كو هه‌تا نوكه و ڤێ ڕۆژا ئه‌م تێدا مابیت، و ده‌مێ خودێ دینێ خۆ بۆ وی ته‌مام كری و پێغه‌مبه‌ری ژی صلی الله علیم وسلم دینێ خودێ ب ته‌مامی و باشترین شێوه گه‌هاندی، وه‌غه‌را دویماهییێ كر و مر، وی ده‌می ژییێ وی گه‌هشتبوو شێست و سێ سالییێ و هه‌ر ل باژێرێ مه‌دینی هاته ڤه‌شارتن.
موحه‌ممه‌د پێغه‌مبه‌ر صلی الله علیه وسلم دویماهیك پێغه‌مبه‌ره خودێ فڕێكرى، خودێ دبێژیت: ئانكو:((موحه‌ممه‌د بابێ چ زه‌لامێن هه‌وه نه‌بوو، به‌لێ ئه‌و پێغه‌مبه‌رێ خودێیه و دويماهییێ پێغه‌مبه‌رانه، ڤێجا پشتى وى هه‌تا ڕۆژا قيامه‌تێ چ پێغه‌مبه‌رينى نابیت. خودێ ب هه‌ر تشته‌كى ژ كريارێن هه‌وه يێ پڕزانا بوويه، چ ل به‌ر وى به‌رزه نابیت)). [الأحزاب:40]. ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم گۆت: ((مه‌ته‌لا من و مه‌ته‌لا پێغه‌مبه‌رێن به‌ری من، وه‌كی مه‌ته‌لا زه‌لامه‌كییه خانییه‌ك ئاڤاكربیت و گه‌له‌ك جوان و تازه دروستكربیت، به‌لێ جهێ تاپوكه‌كی ل كوژییه‌كا وی خانی مابیته ڤالا، ڤێجا خه‌لك بهێن ل دۆر ڤی خانی بزڤڕن و به‌رێ خۆ بده‌نێ و پێ سه‌رسام و مه‌نده‌هۆش بن و بێژن: ئه‌ڤ خانییه چه‌ندێ جوانه به‌لێ خۆزی ئه‌ڤ تاپۆكه ژی هاتبا دانان دا هێژ جوانتر لێ هێت! گۆت: ڤێجا ئاها ئه‌ز ئه‌و تاپۆكم و ئه‌ز دویماهیك پێغه‌مبه‌رم)). (صحيح البخاري). د ئنجیلێدا هاتییه كو عیسایێ مه‌سیح (سلاڤ لێ بن) مزگینییێ ب هاتنا موحه‌ممه‌د پێغه‌مبه‌ری دده‌ت صلی الله علیه و سلم: (ئه‌و به‌رێ ئاڤاكه‌ران ڕه‌دكری بدانن یێ بوویه سه‌رێ قولاچكی و كوژی، ئه‌رێ ما هه‌وه چ جاران د په‌ڕتووكێدا نه‌خواندییه: یه‌سووعی ژ پێش خودێڤه گۆته وان: ئه‌ڤه بوو و ئه‌ود چاڤێن مه‌دا یێ سه‌یره)) . دیسان د (سفر التوراة)ـێدا كو هه‌تا ئه‌ڤرۆكه ژی یا به‌رده‌سته، گۆتنا خودێ بۆ مووسای (سلاڤ لێ بن) هاتییه كو دبێژیتێ: (ئه‌ز دێ پێغه‌مبه‌ره‌كێ وه‌كی ته د ناڤ برایێن واندا ڕاكه‌م و ئینم و دێ ئاخڤتنا خۆ ل سه‌ر ئه‌زمانێ وی گێڕم، ئه‌و ژی هه‌ر تشتێ ئه‌ز دبێژمێ و شیره‌تێ پێ ل وی دكه‌م بێژیته وان و دێ ب وێ چه‌ندێ د گه‌ل وان ئاخڤیت).
خودێ ئه‌و ب هیدایه‌تێ و دینێ ڕاست و دروست بۆ خه‌لكی فڕێكر، خودایێ مه‌زن ژی شاهده‌یی بۆ وی دا كو وی ب ده‌ستویرییا خۆ ئه‌و وه‌ك گازیكاره‌ك بۆ ناڤ خه‌لكی هنارتبوو و كربوو پێغه‌مبه‌ر، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ى موحه‌ممه‌د ئه‌گه‌ر جوهى و كافرێن دى كوفرێ ب ته بكه‌ن خودێ شاهده‌ییێ بۆ ته دده‌ت كو تو پێغه‌مبه‌رێ وییى يێ وى قورئانا مه‌زن بۆ ئينايه خوارێ، وى ئه‌و قورئان ب زانينا خۆ ئينايه خوارێ، هه‌ر وه‌سا مه‌لائیكه‌ت شاهده‌يیێ ب ڕاستییا وێ وه‌حییێ دده‌ن يا بۆ ته هاتى، شاهده‌يیا خودێ ب تنێ به‌سه)). [النساء:166]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌وه يێ پێغه‌مبه‌رێ خۆ موحه‌ممه‌د - سلاڤ لێ بن - ب رێنيشادانه‌كا ئاشكه‌را و دينێ ئيسلامێ هنارتى؛ دا ئه‌و وى دينى ب سه‌ر هه‌مى دينان بێخیت، خودێ تێرا ته هه‌يه - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - شاهد بیت كو ئه‌و دێ پشته‌ڤانییا ته كه‌ت و دينێ ته ب سه‌رئێخیت)). [الفتح:28]. خودێ ئه‌و ب هیدایه‌تێ فڕێكر، دا كو ئه‌و خه‌لكی ژ تاڕیاتییێن صه‌نه‌م په‌رێسی و كوفر و نه‌زانینێ بۆ ڕوناهییا ته‌وحید و ئێكتاپه‌رێسی و باوه‌رییێ ده‌ربێخیت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((خودێ ب ڤێ كيتابا ئاشكه‌را به‌رێ وى يێ دويكه‌ڤتنا ڕازيبوونا خودێ كرى دده‌ته ڕێكێن ته‌ناهییێ و سلامه‌تییێ، وان ب ئانه‌هییا خۆ ژ تارییێن كوفرێ ده‌ردئێخته ڕۆناهییا باوه‌رییێ و به‌رێ وان دده‌ته دينێ خۆ يێ ڕاست)). [المائدة:16]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: (((الر) ئه‌ڤ حه‌رفه و يێن وه‌كى وان ژ حه‌رفێن كه‌ركرى ل سه‌رێن سووره‌تان، خودێ دزانیت كانێ وى چ مراد پـێ هه‌يه و ئيشاره‌ته‌ك بۆ ئێعجازا قورئانێ تێدا هه‌يه؛ چونكى قه‌بخوازییا بوتپه‌رێسان یا پـێ هاتییه‌كرن، ئه‌و نه‌شيان به‌رسڤێ بده‌ن و ئه‌و قورئان يا پێكهاتییه ژ وان حه‌رفێن زمانێ عه‌ره‌بان ژێ پێك دهێت. ڤێجا نـه‌شيانا عه‌ره‌بان كو قورئانه‌كا وه‌كى وێ بينن - هه‌ر چه‌نده ب ده‌ڤ و ئه‌زمانترين و ڕه‌هوانترين مرۆڤ ئه‌ون - نيشانا هندێيه كو قورئان ژ لايێ خودێڤه هاتییه و ئه‌و نه ژ نیك موحه‌ممه‌دى يه سلاڤ لێ بن * ئەڤ قورئانە كتێبەكە مە بۆ تە ئینایییە خوارێ دا مرۆڤان ژ تاڕیاتییێ ب دەستویرییا خودێ دەربێخییە ڕۆناهییا باوەرییێ، ڕێكا خودایێ سەردەست و هێژایی شوكر و سوپاسییێ)). [إبراهيم:1].
26- شه‌ریعه‌تێ ئیسلامێ یێ كو موحه‌ممه‌د صلی الله علیه وسلم پێ هاتی، دویماهیك په‌یاما خودایی و شه‌ریعه‌تێ ڕه‌بانییه، ئه‌و شه‌ریعه‌تێ ته‌مامه‌تییێیه و باشییا دین و دونیایا مرۆڤان یێ د وی شه‌ریعه‌تیدا و ب پله‌یا ئێكێ ئه‌و پارێزگارییێ دكه‌ت لـ: دین و خوین و مال و ئه‌قل و دوینده‌ها مرۆڤان، ئه‌وی شه‌ریعه‌تی هه‌می شه‌ریعه‌تێن به‌ری خۆ یێن نه‌سخكری هه‌روه‌كی كا چاوا شه‌ریعه‌تێن به‌رێ هنده‌كان هنده‌كێن دی یێن نه‌سخ كرین.
شه‌ریعه‌تێ ئیسلامێ یێ كو موحه‌ممه‌د صلی الله علیه وسلم پێ هاتی، دویماهیك په‌یاما خودایی و شه‌ریعه‌تێ ڕه‌بانییه، خودێ ب ڤێ په‌یامێ دین ته‌مام كر و ب هنارتنا پێغه‌مبه‌رێ خۆ موحه‌ممه‌دی صلی الله علیه وسلم قه‌نجی و نیعمه‌تا خۆ ل سه‌ر خه‌لكی ته‌مام كر، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ڤرۆكه ب ته‌مامكرنا شريعه‌تى و ب سه‌ركه‌ڤتنێ من دينێ هه‌وه دينێ ئيسلامێ بۆ هه‌وه پێك ئينا، من قه‌نجییا خۆ ل سه‌ر هه‌وه ته‌مام كر ب ده‌رێخستنا هه‌وه ژ تارییێن جاهليه‌تێ بۆ ڕۆناهییا ئيسلامێ، ئه‌ز ڕازى بووم ئيسلام بۆ هه‌وه ببته دين ڤێجا هوين پێگيرییێ پێ بكه‌ن و خۆ ژێ ڤه‌ده‌ر نه‌كه‌ن)). [المائدة:3].
و شه‌ریعه‌تێ ئیسلامێ، شه‌ریعه‌ته‌كێ ته‌مام و كامله، باشییا دین و دونیایا خه‌لكی یا د وی شه‌ریعه‌تیدا، چونكی وی شه‌ریعه‌تی هه‌ر تشته‌كێ د شه‌ریعه‌تێن به‌ری ویدا هاتین د ناڤ خۆدا هه‌لگرتییه و پاشی ئه‌و تشت ته‌مام كرینه، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((هندى ئه‌ڤ قورئانه‌يه يا مه بۆ به‌نییێ خۆ موحه‌ممه‌دى هنارتى به‌رێ مرۆڤان دده‌ته باشترين ڕێكان، كو ڕێكا ئيسلامییه و ئه‌و مزگينییێ دده‌ته وان خودان باوه‌ران يێن كارى ب فه‌رمانێن خودێ دكه‌ن و خۆ ژ وان كاران دده‌نه پاش يێن وى ئه‌و ژێ داينه پاش، كو خێره‌كا مه‌زن بۆ وان هه‌يه)). [الإسراء:9]. هه‌روه‌سا شه‌ریعه‌تێ ئیسلامێ ئه‌و بارێ گران یێ ل سه‌ر ملله‌تن به‌ری هنگی هه‌ی ل سه‌ر خه‌لكی ڕاكر، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ڤێ دلۆڤانییێ ئه‌ز دێ بۆ وان نڤيسم يێن ژ خودێ دترسن و خۆ ژ بێ ئه‌مرییا وى دده‌نه پاش و دويكه‌ڤتنا وى پێغه‌مبه‌رێ نه‌خوانده‌ڤا دكه‌ن، كو موحه‌ممه‌ده - سلاڤ لێ بن -، يێ به‌حس و سالۆخه‌تێ وى ل نیك خۆ د ته‌وراتێ و ئنجيلێدا نڤيسى دبينن، ئه‌و فه‌رمانێ ب ته‌وحيدێ و هه‌ر باشییه‌كا هه‌بیت ل وان دكه‌ت، به‌رێ وان ژ شركێ و نه‌گوهدارییێ و هه‌ر تشته‌كێ خراب دده‌ته پاش، و تشتێن پاقژ ژ خوارن و ڤه‌خوارن و ماره‌كرنێ بۆ وان حه‌لال دكه‌ت، تشتێن پيس وه‌كى گۆشتێ به‌ڕازى و وان خوارن و ڤه‌خوارنێن خودێ ل سه‌ر وان حه‌رامكرين بۆ وان حه‌رام دكه‌ت، وى بارێ گران يێ كو ل وان هاتییه كرن وه‌كى بڕينا جهێ پيس ژ جلكى و چه‌رمى و سوژاندنا ده‌سكه‌ڤتییان و تۆلڤه‌كرنا ژ وى يێ كوشتن كرى ژ قه‌ستا يان بێ ده‌ستى، ژ سه‌ر وان ڕادكه‌ت، ڤێجا ئه‌وێن باوه‌رى ب پێغه‌مبه‌رێ نه‌خوانده‌ڤا مـوحــه‌مــمــه‌دى - سلاڤ لێ بن - ئيناى و بهايێ وى مه‌زن كرى و پشته‌ڤانییا وى كرى، و دويكه‌ڤتنا وێ قورئانێ كرى يا بۆ وى هاتییه خوارێ و كار ب سوننه‌تا وى كرى، ئه‌و ئه‌ون يێن ئه‌و سۆز ب ده‌ست خۆڤه ئيناى يا خودێ دايه به‌نییێن خۆ يێن خودان باوه‌ر)). [الأعراف:157].
شه‌ریعه‌تێ خودێ ژی هه‌می شه‌ریعه‌تێن به‌ری خۆ نه‌سخكرن، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و مه قورئان بۆ ته - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - ئينايه خوارێ، هه‌ر تشته‌كێ تێدا هه‌ى حه‌قییه و شاهده‌يیێ ل سه‌ر ڕاستگۆيییا وان كيتابێن به‌رى خۆ دده‌ت و كو ئه‌و ژ نیك خودێنه، ئه‌و ل سه‌ر وان يا حاكم و زال و ئه‌مينه، ڤێجا تو حوكمى د ناڤبه‌را وان جوهییاندا ئه‌وێن حوكمێ خۆ دئيننه نیك ته ب وێ بكه يا خودێ بۆ ته د ڤێ قورئانێدا ئينايه خوارێ، تو به‌رێ خۆ ژ وێ حه‌قییێ وه‌رنه‌گێڕه يا خودێ فه‌رمان پێ ل ته كرى و دويكه‌ڤتنا دلچوون و عه‌ده‌تێن وان بكه‌ى، چونكى مه بۆ هه‌ر ملله‌ته‌كى شريعه‌ته‌ك و ڕێكه‌كا ئاشكه‌را دانايه دا كارى پێ بكه‌ن. ئه‌گه‌ر خودێ ڤيابا دا شريعه‌تێن هه‌وه كه‌ته ئێك، به‌لێ وى ئه‌و ژێك جوداكرن دا هه‌وه پێ بجه‌ڕبينیت، يێ گوهدار و نه‌گوهدار پێ ژێك جودا بكه‌ت، ڤێجا هوين له‌زێ د وى تشتىدا بكه‌ن يێ خێرا هه‌وه يا دين و دونيايێ تێدا كو كاركرنا ب وى تشتییه يێ د ڤێ قورئانێدا هاتى، هندى زڤڕينا هه‌وه‌يه بۆ نیك خودێیه، ڤێجا ئه‌و دێ وى تشتێ هوين تێدا ژێك جودا بووين بێژته هه‌وه و هه‌ر ئێكى ل دويڤ كارێ وى جزاده‌ت)). [المائدة:48]. قورئانا پیرۆز ژی كو شه‌ریعه‌تێ ئیسلامێ یێ د ناڤ خۆدا هه‌لگرتی، وه‌ك ڕاستده‌رئێخه‌ره‌ك و ده‌ستهه‌لاتدار و نه‌سخكه‌ره‌ك بۆ په‌ڕتووكێن خودایی یێن به‌ری خۆ هات.
27- خودایێ مه‌زن ژ ئیسلامێ پێڤه‌تر ب چ دینێن دی ڕازی نابیت و ژ مرۆڤی قه‌بویل ناكه‌ت، كو ئه‌و دینه یێ موحه‌ممه‌د پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه وسلم د گه‌ل خۆ ئینای، و هه‌ر كه‌سێ باوه‌رییێ ب دینه‌كێ دی ژ بلی ئیسلامێ بینیت، ژ وی ناهێته قه‌بویل كرن.
خودایێ مه‌زن پشتی هنارتنا موحه‌ممه‌دی صلی الله علیه وسلم ژ ئیسلامێ پێڤه‌تر ب چ دینێن دی ڕازی نابیت و ژ مرۆڤی قه‌بویل ناكه‌ت، كو ئه‌و دینه یێ موحه‌ممه‌د پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه وسلم د گه‌ل خۆ ئینای، و هه‌ر كه‌سێ ژ ئیسلامێ پێڤه‌تر دینه‌كێ دی بۆ خۆ بگریت و ل دویڤ بچیت، ژ وی ناهێته قه‌بویل كرن. خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((و هه‌چییێ دينه‌كى ژبلى ئيسلامێ داخواز بكه‌ت و ئيسلام ئه‌وه مرۆڤ ب ته‌وحيدێ و گوهدارییێ خۆ ته‌سليمى خودێ بكه‌ت و باوه‌رییێ ب پێغه‌مبه‌رێ دويماهییێ موحه‌ممه‌دى - سلاڤ لێ بن - بينیت، و دويڤچوونا وى بكه‌ت، ڤه‌شارتى و ئاشكه‌را ئه‌و بڤێت، ئه‌و دين ژ وى ناهێته قه‌بويلكرن، ئه‌و ل ئاخره‌تێ ژ زيانكارانه ئه‌وێن پشك و بارێن خۆ ژ ده‌ست داين)). [آل عمران:85]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((هندى دينه يێ خودێ بۆ به‌نییێن خۆ پێ ڕازى بووى و پێغه‌مبه‌رێن خۆ پێ هنارتين، و ژبلى وى ب چ دينێن دى ڕازى نابیت ئيسلامه، ئيسلام ئه‌وه مرۆڤ عيباده‌تى بۆ خودێ ب تنێ بكه‌ت و خۆ ته‌سليمى وى بكه‌ت و دويڤچوونا پێغه‌مبه‌ران بكه‌ت. ئه‌وێن كيتاب بۆ هاتى ژ جوهى و فه‌لان ب خيلاف نه‌چوون، نه‌بوونه پارت و ده‌سته‌كێن لێككه‌ڤتى هه‌تا ب هنارتنا پێغه‌مبه‌ران و ئينانه خوارا كيتابان هێجه‌ت بۆ وان نه‌ماى؛ ژ به‌ر چاڤ پێ نه‌ڕابوون و داخوازكرنا وان بۆ دونيايێ. هه‌چییێ باوه‌رییێ ب وان ئايه‌تێن خودێ نه‌ئينت يێن هاتينه‌خوارێ و خوداينییا وى ئاشكه‌را دكه‌ن.. هندى خودێیه حسێبا وى يا ب له‌زه، ئه‌و سه‌را كارێ وان دكر دێ جزايێ وان ده‌ت)). [آل عمران:19]. ئه‌ڤ ئیسلامه ژی ئایینێ خۆشتڤییێ خودێ ئیبراهیمییه (سلاڤ لێ بن)، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و كه‌س پشت ناده‌ته دينێ ئيبراهيمى - كو ئيسلامه - كێم فامه‌كێ نه‌زان نـه‌بیت و ب ڕاستى مه د دونيايێدا ئه‌و بۆ پێغه‌مبه‌رينییێ هه‌لبژارت، ئه‌و ل ئاخره‌تێ ژ چاكانه يێن ده‌ره‌جێن بلند بۆ وان هه‌ين)). [البقرة:130]. و خودێ دبێژیت: ئانكو: ((دينێ كه‌سێ ژ يێ وى باشتر نينه يێ ب دلـى و له‌شى خۆ ب ده‌ست خودێ ب تنێڤه به‌رداى، ئه‌و يێ قه‌نجيكار بیت، دويكه‌ڤتنا دينێ ئيبراهيمى و شريعه‌تێ وى كر بیت و خۆ ژ باوه‌رییێن خراب و شريعه‌تێن نه‌حه‌ق دابیته پاش. خودێ ئيبراهيم - سلاڤ لێ بن - ب دورستى بۆ خۆ ژ ناڤبه‌را به‌نییێن خۆ ژێگرتبوو و كربوو خۆشتڤییێ خۆ. ئه‌ڤ ئايه‌ته سالۆخه‌تێ خۆشتڤينییێ كو بلندترين ده‌ره‌جا ڤيانێيه، سالۆخه‌تێ ژێگرتنێ بۆ خودێ بنه‌جهـ دكه‌ت)). [النساء:125]. و خودێ فه‌رمان ل پێغه‌مبه‌رێ خۆ موحه‌ممه‌دی ژی كر كو ببێژیت: ئانكو: ((تو بێژه: هندى ئه‌زم خودايێ من به‌رێ من يێ دايه ڕێكا ڕاست يا كو مرۆڤى دگه‌هينیته به‌حه‌شتا وى، كو دينێ ئيسلامێیه يێ دونيا و ئاخره‌تا مرۆڤى دورست دكه‌ت، ئه‌و دينێ ته‌وحيدێیه دينێ ئيبراهيمى، ئيبراهيم ژ وان نه‌بوو يێن شريك بۆ خودێ ددانان)). [الأنعام:161].
28- قورئانا پیرۆز ئه‌و په‌ڕتووكه یا خودێ ب وه‌حی بۆ پێغه‌مبه‌رێ خۆ موحه‌ممه‌دی صلی الله علیه و سلم هنارتی، ئه‌و ئاخڤتنا خودایێ هه‌می جیهانایه، خودێ قه‌بێ مرۆڤ و ئه‌جنه‌یان خواستییه كو په‌ڕتووكه‌كا وه‌كی وێ یان سووڕه‌ته‌كا وه‌كی وێ بینن و ئه‌ڤ قه‌بخوازییه هه‌تا نوكه ژی یا ل جهێ خۆ و یا به‌رده‌وامه. قورئانا پیرۆز به‌رسڤێ ل سه‌ر گه‌له‌ك پرسیارێن گرنگ دده‌ت كو ب ملیونان كه‌س ژ به‌ر وان پرسیاران ماینه حه‌ییری. قورئانا پیرۆز هه‌تا ئه‌ڤرۆكه ژی یا پاراستییه ب وی زمانێ عه‌ره‌بی یێ ده‌ستپێكێ پێ هاتییه خوار، خۆ پیته‌كا ب تنێ ژی ژێ كێم نه‌بوویه و ئه‌و یا هاتییه چاپكرن و به‌لاڤكرن و ئه‌و په‌ڕتووكه‌كا مه‌زن و په‌رده‌دڕه و یا ژ هه‌ژییه بهێته خواندن یان ژی وه‌رگێڕانا وێ بهێته خواندن، كا چاوا سوننه‌تا موحه‌ممه‌د پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه وسلم و ڕێنمایی و ژیاننامه‌یا وی ژی یا پاراستییه و یا هاتییه ڤه‌گوهاستن ل دویڤ زنجیره‌یه‌كا ڤه‌گوهێزه‌رێن باوه‌رپێكری و ئه‌و ژی وه‌كی قورئانێ ب وی زمانێ عه‌ره‌بی یێ پێغه‌مبه‌ر صلی الله علیه وسلم پێ ئاخڤتی یا هاتییه چاپكرن و هه‌تا ئه‌ڤرۆكه بۆ گه‌له‌ك زمانان ژی یا هاتییه وه‌رگێڕان. قورئانا پیرۆز و سوننه‌تا پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه وسلم ژێده‌رێ ئێكانه‌نه بۆ ئه‌حكام و شه‌ریعه‌تێن ئیسلامێ، ئیسلام ژ ڕه‌فتارێن وان كه‌سێن بۆ وێ دهێنه پالدان ناهێته وه‌رگرتن، به‌لكی ئیسلام ژ وه‌حییا خودایی دهێته وه‌رگرتن كو ئه‌و ژی: قورئانا پیرۆز و سوننه‌تا پێغه‌مبه‌رییه صلی الله علیه وسلم.
قورئانا پیرۆز ئه‌و په‌ڕتووكه یا خودێ ب زمانێ عه‌ره‌بی ب ڕێكا وه‌حییێ بۆ پێغه‌مبه‌رێ خۆ یێ عه‌ره‌ب موحه‌ممه‌دی صلی الله علیه و سلم هنارتی، ئه‌و ئاخڤتنا خودایێ هه‌می :جیهانایه ، خودێ گوت ئانكو: ((و هندى ئه‌ڤ قورئانه‌يه ژ نیك ئافرانده‌رێ هه‌مى چێكرییان و خودانێ وان هاتییه خوارێ (192) جبريلێ ده‌سپاك و ئه‌مين ئه‌و يا ئينايه خوارێ (193) و وى ئه‌و بۆ ته - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - يا خواندى هه‌تا ته د دلێ خۆدا ژبه‌ركرى و تو تێ گه‌هشتى؛ دا تو ببییه ژ پێغه‌مبه‌رێن خودێ يێن ملله‌تێن خۆ ژ عه‌زابا خودێ دترسينن (194) جبريلی ئه‌و ب زمانه‌كێ عه‌ره‌بى يێ ئاشكه‌را بۆ ته ئينا خوارێ، يا ڕامان ئاشكه‌رايه، ئـه‌و وان هه‌مى تشتان ئاشكه‌را دكـه‌ت يێن ئـه‌و هه‌وجه دبنێ ژ كارێ دين و دونيايێ (195) )). [الشعراء:192-195]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و هندى تويى - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - تو قورئانێ ژ نیك وى خودايى وه‌ردگرى يێ د شۆلێ خۆدا كاربنه‌جهـ ئه‌وێ ب زانينێ دۆر ل هه‌مى تشتان گرتى)). [النمل:6]. ئه‌ڤ قورئانه ژی یا ژ ده‌ڤ خودێ هاتییه خوار وه‌ك ڕاستده‌رئێخه‌ره‌ك بۆ په‌ڕتووكێن خودایی یێن به‌ری وێ هاتینه هنارتن، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و نه‌بوويه بۆ كه‌سێ كو ڤێ قورئانێ ژ نیك ئێكێ دى ژبلی خودێ بينیت؛ چونكى كه‌سه‌ك نه‌شێت وێ چه‌ندێ بكه‌ت، به‌لێ خودێ ئه‌و يا ئينايه خوارێ ڕاستییا وان كيتابێن وى به‌رى قورئانێ بۆ پێغه‌مبه‌ران ئيناينه خوارێ ئاشكه‌را دكه‌ت؛ چونكى دينێ خودێ ئێكه، و د ڤێ قورئانێدا دياركرن و به‌رفره‌هكرنا وى شريعه‌تى هه‌يه يێ خودێ بۆ ئوممه‌تا موحه‌ممه‌دى داناى، گومان تێدا نينه كو ئه‌ڤ قورئانه ب وه‌حى ژ نیك خودايێ هه‌مى چێكرییان هاتییه)). [يونس:37]. قورئانا پیرۆز ئێكلاكرنێ د پترین وان بابه‌تاندا دكه‌ت یێن جوهی و فه‌له د ئایینێ خۆدا تێدا جۆدا بووین و ب (خیلاف) چووین، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((هندى ئه‌ڤ قورئانه‌يه حه‌قییێ بۆ ئیسرائيلیان دبێژیت د پترییا وان تشتاندا يێن ئه‌و تێدا ژێك جودا بووين)). [النمل:76]. قورئانا پیرۆز هند به‌ڵگه و بورهان یێن د ناڤدا هه‌ین كو هێجه‌تێ ل سه‌ر هه‌می مرۆڤان ڕادكه‌ت بۆ زانینا ڕاستییێن گرێدایی ب خودایێ مه‌زن و دینێ وی و جزادانا ویڤه، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و ب ڕاستى بۆ ڤان بوتپه‌رێسان مه - بۆ ترساندن، د ڤێ قورئانێدا - ژ هه‌مى ڕه‌نگێن مه‌ته‌لێن زه‌مانێن بۆرى ئيناينه؛ دا ئه‌و بيرا خۆ لێ بيننه‌ڤه و خۆ ژ وێ كوفرا ئه‌و ل سه‌ر بده‌نه پاش)). [ الزمر:27]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و ب ڕاستى مه قورئان بۆ ته هنارتییه دا هه‌ر تشته‌كێ هه‌وجه‌ى ئاشكه‌راكرنێ بیت ئه‌و ئاشكه‌را بكه‌ت و دا ئه‌و ببیته هيدايه‌ت و دلۆڤانى بۆ وى يێ باوه‌رییێ پێ بينیت و مزگينییه‌كا خۆش ب دويماهییه‌كا باش بۆ خودان باوه‌ران)). [النحل:89].
و قورئانا پیرۆز به‌رسڤێ ل سه‌ر گه‌له‌ك پرسیارێن گرنگ دده‌ت كو ب ملیونان مرۆڤان ژ به‌ر وان پرسیاران مایینه حه‌ییری، قورئانا پیرۆز دده‌ته دیاركرن كا خودێ چاوا ئه‌رد و ئه‌سمان دروستكرینه، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌رێ ما ئه‌و كافرێن هه نزانن كو ئه‌سمان و ئه‌رد دپێكڤه بوون و چ ناڤبـڕ د ناڤبه‌را واندا نه‌بوون، نه چ باران ژ ئه‌سمانى دهات و نه چ شينكاتى ل ئه‌ردى شين دبوو، ئينا مه ب شيانا خۆ هه‌ردوو ژێكڤه‌كرن، مه باران ژ ئه‌سمانى ئينا خوارێ و شينكاتى ژ ئه‌ردى ئينا ده‌رێ، هه‌ر تشته‌كێ زێندى مه ژ ئاڤێ چێكر، ئه‌رێ ما ئه‌ڤ كافره ژ به‌ر وى تشتێ ئه‌و دبينن باوه‌رییێ نائينن و په‌رستنا خودێ ب تنێ ناكه‌ن؟)). [الأنبياء:30]. و كا خودێ چاوا مرۆڤ ئافراندییه، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ى گه‌لی مرۆڤان ئه‌گه‌ر هوين ب گومانن كو خودێ مرییان زێندى دكه‌ته‌ڤه پانێ مه بابێ هه‌وه ئاده‌م ژ ئاخێ يێ ئافراندى، پاشى دوینده‌ها وى ژ چپكه‌كا ئاڤێ يا زێده بووى، پاشى ئه‌و چپكا ئاڤێ - ب شيانا خودێ - يا بوويه خوينه‌كا هشك، پاشى ئه‌و خوينا هشك يا بوويه پارچه‌كا گۆشتى يا هند هندى مرۆڤ دجيت، ڤێجا هنده‌ك جاران دبیته چێكرییه‌كێ ته‌مام هه‌تا ب سه‌ر دونيايێ دكه‌ڤیت، هنده‌ك جاران چێكرییه‌كێ نه يێ ته‌مامه، له‌وا دچیت؛ دا ئه‌م ته‌مامییا شيانا خۆ ل سه‌ر ئافراندنێ بۆ هه‌وه ئاشكه‌را بكه‌ين، تشتێ مه بڤێت ئه‌م دهێلينه د مالبچويكاندا هه‌تا ده‌مێ بوونا وى، ئه‌ڤ قويناغه ب بوونا بچويكى پێك دهێن ده‌مێ ئه‌و دبیته زارۆك پاشى مه‌زن دبیت و دبیته گه‌نجه‌كێ خودان هێز و ئه‌قله‌كێ ته‌مام، هنده‌ك زارۆك دبیت به‌رى هنگى بمرن، هنده‌ك ژ وان مه‌زن دبن هه‌تا دگه‌هنه ژییێ پيراتییێ و كێمبوونا ئه‌قلی؛ ڤێجا ئه‌ڤ دان عه‌مره تشته‌كى نزانیت يێ وى به‌رى هنگى دزانى. تو ئه‌ردى دبينى يێ هشك و مرییه چ شينكاتى لێ نينه، ڤێجا ئه‌گه‌ر مه ئاڤ ب سه‌ردا ئينا خوار ئه‌و دێ هژيێت و شينكاتى دێ ژێ ده‌ركه‌ڤیت، ژ به‌ر ئاڤدانێ دێ بلند بیت و ژ هه‌ر ڕه‌نگه‌كى ژ ڕه‌نگێن شينكاتییێ باش ئه‌و دێ پێڤه هێت يێ بينه‌ران پێ خۆش بیت)). [الحج:5]. و كا چاره‌نڤیسێ وی بۆ كیڤه‌یه، ئه‌رێ پشتی ڤێ ژیانێ جزایێ چاكه‌كاری و خرابكاری دێ چ بیت، و به‌ری نوكه مه د خالا (20)ـێدا به‌ڵگه ل سه‌ر ڤی بابه‌تی ئینان و مه دا دیاركرن كا ئه‌رێ ئه‌ڤ هه‌بوونه ب ڕێكه‌ڤت په‌یدابوویه یان ژی ژ به‌ر ئارمانجه‌كا مه‌زن هاتییه هه‌بوونێ؟ خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌رێ و ما وان خۆ نه‌دايه مولكێ خودێ يێ مه‌زن و ده‌ستهه‌لاتا وى يا بێ توخويب ل ئه‌سمانان و ئه‌ردى، هه‌ر تشته‌كێ خودايێ مه‌زن د ناڤ هه‌ر دوواندا ئافراندى، دا هزرا خۆ د وێ چه‌ندێدا بكه‌ن و مفايه‌كى بۆ خۆ ژێ وه‌ربگرن و دا به‌رێ خۆ بده‌نه ده‌مێ مرنا خۆ يا كو دبیت يا نێزيك بیت و گه‌له‌ك بۆ نه‌ما بیت ڤێجا ئه‌و ل سه‌ر كوفرێ بهێنه مراندن و به‌رێ وان بۆ عه‌زابا خودێ يا دژوار بهێته دان؟ ئه‌رێ پشتى ترساندن و هشياركرنا ب قورئانێ ئه‌و دێ باوه‌رییێ ب چ ئينن؟)). [الأعراف:185]. و خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌رێ ڤێجا هه‌وه - گه‌لی چێكرییان - هزركربوو هه‌ما مه ژ قه‌ستا هوين ئافراندينه، نه ئه‌م چ فه‌رمانان ل هه‌وه دكه‌ين و نه هه‌وه ژ چ تشتان دده‌ينه پاش، كو هوين ل ئاخره‌تێ بۆ حسێب و جزادانێ نازڤڕنه نیك مه؟)). [المؤمنون:115].
قورئانا پیرۆز ژی هه‌تا ئه‌ڤرۆكه ب وی زمانێ ئێكه‌م جار پێ هاتییه خوار یاپاراستییه، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((هندى ئه‌مين مه قورئان بۆ موحه‌ممه‌د پێغه‌مبه‌رى - سلاڤ لێ بن - يا ئينايه خوارێ، ئه‌م ب پاراستنا وێ ڕادبين دا چ لێ نه‌هێته زێده‌كرن و چ ژێ كێم نه‌بیت، و چ ژێ نه‌هێته به‌رزه‌كرن)). [الحجر:9]. خۆ پیته‌كا ب تنێ ژی ژ وێ كێم نه‌بوویه و مه‌حاله هه‌ڤدژی بكه‌ڤیته تێدا یان كێمكرن یان گوهاڕتن تێدا په‌یدا ببیت، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌رێ ما ئه‌وێن هه هزرێن خۆ د قورئانێدا ناكه‌ن و به‌رێ خۆ ناده‌نه وێ حه‌قییا تێدا هاتى، كو ب ڕه‌نگه‌كێ ڕێكوپێك و موكوم هاتییه هندێ دگه‌هينیت كو ئه‌و ژ نیك خودێیه، ئه‌گه‌ر ئه‌و ژ نیك ئێكێ دى با ژبلى وى ئه‌و دا جوداهییه‌كا مه‌زن تێدا بينن)). [النساء:82]. ئه‌ڤ قورئانه یا هاتییه چاپكرن و به‌لاڤكرن ژی، ئه‌و په‌ڕتووكه‌كا مه‌زن و په‌رده‌دڕه و یا ژ هه‌ژییه بهێته خواندن یان ژی گوهداری بۆ بهێته كرن یان وه‌رگێڕانا ڕامانا وێ بهێته خواندن، كا چاوا سوننه‌تا پێغه‌مبه‌رێ وی موحه‌ممه‌دی صلی الله علیه وسلم و ڕێنیشاندان و ژیاننامه‌یا وی ژی یا هاتییه پاراستن و ڤه‌گوهاستن ل دویڤ زنجیره‌یه‌كا ڤه‌گوهێزه‌رێن جهێ باوه‌رییێ، و ئه‌و ب زمانێ عه‌ره‌بییێ یێ كو پێغه‌مبه‌ر صلی الله علیه و سلم پێ ئاخڤتی یا هاتییه چاپكرن و بۆ گه‌له‌ك زمانان هاتییه وه‌رگێڕان، قورئانا پیرۆز و سوننه‌تا پێغه‌مبه‌رێ وی صلی الله علیه وسلم ژێده‌رێن ئێكانه‌نه بۆ ئه‌حكام و بڕیارێن ئیسلامێ و ته‌شریعاتێن وێ، ڤێجا ئیسلام ژ ڕه‌فتارێن وان كه‌سێن بۆ وێ دهێنه پالدان ناهێته وه‌رگرتن، به‌لكی ژ وه‌حییا خودایی یا بێ خه‌له‌تى (مه‌عصوم) دهێته وه‌رگرتن كو ئه‌و ژی: قورئانا پیرۆز و سوننه‌تا پێغه‌مبه‌رییه صلی الله علیه وسلم، خودایێ مه‌زن ل دۆر قورئانێ دهێته كه‌ره‌مێ و دبێژیت: ئانكو: ((هندى ئه‌ون يێن كوفر ب قورئانێ كرى ده‌مێ ئه‌و بۆ وان هاتى ئه‌و دێ تێ چن و دێ هێنه عه‌زابدان، هندى ئه‌ڤ قورئانه‌يه كيتابه‌كا زال و ب بهايه، خودێ ئه‌و يا زال و ب بها كرى كو ئه‌و ژ گوهۆڕينێ پاراستى (41) ژ چ لايانڤه نه‌حه‌قى ناگه‌هتێ و تشته‌ك وێ پويچ ناكه‌ت، ئينانه خواره‌كه ژ نیك خودايێ كاربنه‌جهـ د ڕێڤه‌برنا كاروبارێن به‌نییێن خۆدا، يێ هێژاى مه‌دحان. [فصلت:41 42]. خودایێ مه‌زن ل دۆر بهایێ سوننه‌تێ و كو ئه‌و ژی وه‌حییه‌كه ژ ده‌ڤ خودێ هاتییه هنارتن دبێژیت: ئانكو: ((و مالێ پێغه‌مبه‌ر بده‌ته هه‌وه، يان بۆ هه‌وه بدانیت هوين وى وه‌ربگرن، يێ وى هوين ژ وه‌رگرتنا وى داينه پاش هوين خۆ ژێ بده‌نه پاش، هوين ته‌قوا خودێ بكه‌ن و پێگيرییێ ب فه‌رمانا وى بكه‌ن. هندى خودێیه يێ عه‌زاب دژواره بۆ وى يێ بێ ئه‌مرییا وى بكه‌ت. ئه‌ڤ ئايه‌ته بناخه‌يه بۆ هندێ كو دڤێت كار ب سوننه‌تێ بهێته‌كرن)). [الحشر:7].
29- و ئیسلام فه‌رمانێ ب باشییا د گه‌ل دایك و بابان دكه‌ت، هه‌تا ئه‌گه‌ر ئه‌و موسلمان ژی نه‌بن، هه‌روه‌سا ده‌رباره‌ی زارۆكان ژی شیره‌تێ ل مه دكه‌ت.
ئیسلام فه‌رمانێ ب باشییا د گه‌ل دایك و بابان دكه‌ت، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((و خودايێ ته - ئه‌ى مرۆڤ - فه‌رمان دايه كو په‌رستنا وى ب تنێ بهێته‌كرن و فه‌رمان ب قه‌نجییا د گه‌ل باب و دايكێ كرییه، و ب تايبه‌تى ده‌مێ ئه‌و پير دبن، ڤێجا ئه‌گه‌ر ته تشته‌ك ژ ئێك ژ وان يان ژ هه‌ردووان گوهـ لێ بوو تو بێهنا خۆ ته‌نگ نه‌كه و وان حسێب نه‌كه باره‌كێ گران، گۆتنا نه‌خۆش نه‌بێژه وان، خۆ تو نه‌بێژێ: ئۆف، كو كێمترين په‌يڤا نه‌خۆش ئه‌وه، كاره‌كێ كرێت د ده‌حه‌قا واندا بلا ژ ته ده‌رنه‌كه‌ڤیت، به‌لێ د گه‌ل وان يێ نه‌رم به و هه‌رده‌م ب گۆتنه‌كا نه‌رم و جوان وان باخڤه)). [الإسراء:23]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و مه فه‌رمان ب قه‌نجییا د گه‌ل دايبابان ل مرۆڤى كرییه، دايكا وى ئه‌و ب زه‌حمه‌ته‌كا ل سه‌ر زه‌حمه‌تێ هلگرتییه و هه‌لگرتن و شيرڤه‌كرنا وى د دوو سالان دايه، مه گۆته وى: شوكرا خودێ بكه، پاشى شوكرا دايبابێن خۆ بكه، زڤڕين بۆ نیك منه، ڤێجا هه‌ر ئێكی ئه‌ز دێ جزايێ وى ده‌مێ)). [لقمان:14]. دیسان خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و مه شيره‌ت ل مرۆڤى كرییه كو قه‌نجییێ د گه‌ل دايبابێن خۆ بكه‌ت هندى ئه‌و دساخ بن و پشتى مرنا وان ژى؛ چونكى دايكا وى ب زه‌حمه‌ت ئه‌و د زكێ خۆدا هه‌لگرتییه و ب زه‌حمه‌ت و نه‌خۆشى ئه‌و بوويه، ده‌مێ هه‌لگرتن و شيردانا وى سيهـ هه‌يڤن. به‌حسكرنا ژ ڤان نه‌خۆشییێن دايك دبينیت نيشانا هندێیه كو حه‌قێ وێ ل سه‌ر عه‌يالی ژ حه‌قێ بابێ پتره. هه‌تا ده‌مێ ئه‌ڤ مرۆڤه دگه‌هیته دويماهییا هێزا خۆ يا له‌شى و ئه‌قلی و دگه‌هیته چل سالییێ ئه‌و دوعايێ ژ خودايێ خۆ دكه‌ت و دبێژیت: خودايێ من تو به‌رێ من بده هندێ كو ئه‌ز سوپاسییا قه‌نجییا ته بكه‌م يا كو ته د گه‌ل من و دايبابێن من كرى و تو به‌رێ من بده كرنا وى كارێ چاك يێ تو ژێ ڕازى ببى و تو دوینده‌ها من بۆ من چاك بكه، هندى ئه‌زم من ژ هه‌مى گونه‌هێن خۆ تۆبه‌يه، ئه‌ز ژ وانم يێن خۆ ب ده‌ست ئه‌مر و فه‌رمانا ته‌ڤه به‌رداين)). [الأحقاف:15]. ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه: زه‌لامه‌ك هاته ده‌ڤ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم و گۆت: ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ؛ ئه‌رێ كیژ مرۆڤ ژ هه‌مییان ژ هه‌ژیتره ئه‌ز د گه‌ل هه‌ڤاله‌كێ باش بم؟ گۆت: ((دایكا ته)). گۆت: پاشی كی؟ گۆت: ((پاشی هه‌ر دایكا ته)). گۆت: پاشی كی؟ گۆت: ((پاشی هه‌ر دایكا ته)). گۆت: پاشی كی؟ گۆت: ((پاشی بابێ ته)). (صحيح مسلم)
ئه‌ڤ شیره‌تا ئیسلام ل مه دكه‌ت ده‌رباره‌ی باشییا د گه‌ل دایك و بابان یا گشتییه، چ ئه‌ڤ دایك و بابه موسلمان بن یان ژی نه موسلمان بن و كافر بن، فه‌رمووده‌یه‌ك ل دۆر ڤێ چه‌ندێ ژ ئه‌سمائا كچا ئه‌بو به‌كری دهێته ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه: ((ل ده‌مێ قوره‌یشییان ڕێكه‌ڤتنا ئاشتییێ د گه‌ل پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه وسلم ئه‌نجامدای، دایكا من د گه‌ل كورێ خۆ هات، من ژی پرسیار ژ پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه وسلم كر و من گۆتێ: دایكا من یا هاتی و ئه‌و حه‌ز دكه‌ت بهێته ده‌ڤ من ، ئه‌رێ ئه‌ز په‌يوه‌ندييێن خۆ دگه‌ل باش بكه‌م؟ گۆت: ((به‌لێ په‌يوه‌نديێن خۆ دگه‌ل ده‌يكا خۆ باش بكه)). (صحيح البخاري). به‌لكی خۆ ئه‌گه‌ر دایك و بابان بزاڤ كرن زارۆكێ وان ئیسلامێ بهێلیت و به‌ره‌ڤ كوفرێڤه بچیت، هنگی ئیسلام فه‌رمانێ ل مرۆڤی دكه‌ت – ده‌مێ ئه‌و ڤێ فه‌رمانێ ل مرۆڤی دكه‌ن – گوهدارییا وان نه‌كه‌ت و هه‌ر ل سه‌ر ئیسلاما خۆ و باوه‌ری ئینانا ب خودایێ خۆ بمینیت، به‌لێ د گه‌ل هندێ دڤێت باشییێ د گه‌ل وان بكه‌ت و ب باشی د گه‌ل وان بژیت و نه‌خۆشییێ بۆ دروست نه‌كه‌ت، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((و ئه‌گه‌ر دايبابێن ته - ئه‌ى كوڕێ خودان باوه‌ر - خۆ ب ته‌ڤه وه‌ستاند كو تو شريكه‌كێ ته چ زانيـن پێ نه‌هه‌ى بۆ من د په‌رستنێدا بدانى، يان ژى فه‌رمانێ ب بێ ئه‌مرییا خودێ ل ته بكه‌ت تو گوهدارییا وان نه‌كه؛ چونكى د بێ ئه‌مرییا خودێدا چێ نابیت گوهدارییا كه‌سێ بهێته‌كرن و د دونيايێدا تو ب قه‌نجى هه‌ڤالينییا وان د وى تشتىدا بكه يێ گونه‌هـ تێدا نه‌بیت، تو - ئه‌ى كوڕێ خودان باوه‌ر - ڕێكا وى بگره يێ ژ گونه‌ها خۆ ته‌وبه كرى و زڤڕییه نیك من و باوه‌رى ب پێغه‌مبه‌رێ من موحه‌ممه‌دى - سلاڤ لێ بن - ئيناى، پاشى زڤڕينا هه‌وه بۆ نیك منه و ئه‌ز دێ به‌حسێ وى كارى بۆ هه‌وه كه‌م يێ هه‌وه د دونيايێدا كرى، هه‌ر ئێكى ل دويڤ كارێ وى ئه‌ز دێ جزايێ وى ده‌مێ)). [لقمان:15].
و ئیسلام ڕێكێ ل مرۆڤێ موسلمان ناگریت ئه‌و باشییێ د گه‌ل مرۆڤێن خۆ یێن موشرك یان كه‌سێن دی یێن موشرك بكه‌ت ئه‌گه‌ر خۆ مرۆڤێن وی ژی نه‌بن، به‌لێ ب مه‌رجه‌كی ئه‌ڤ مرۆڤێن هه ژ كه‌سێن شه‌ڕكه‌ر بن، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((خودێ هه‌وه - گه‌لی خودان باوه‌ران - ژ وان كافران پاشڤه‌نابه‌ت يێن شه‌ڕێ هه‌وه سه‌را دينى نه‌كرى، هوين ژ وارێ هه‌وه ده‌رنه‌ئێخستين كو هوين باشییێ د گه‌ل وان بكه‌ن و كو هوين ب قه‌نجى دادییێ د گه‌ل بكه‌ن. هندى خودێیه حه‌ز ژ وان دكـه‌ت يێن د گۆتن و كريارێن خۆدا دادییێ دكه‌ن)). [الممتحنة:8].
دیسان ئیسلام فه‌رمانێ دكه‌ت مرۆڤ شیره‌تێ ل زارۆكێن خۆ بكه‌ت، مه‌زنترین تشتێ ئیسلام فه‌رمانێ پێ ل بابی دكه‌ت ئه‌ڤه‌یه ئه‌و نیشا زارۆكێن خۆ بده‌ت كا مافێن خودێ ل سه‌ر وان چنه، هه‌روه‌كی پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه وسلم گۆتییه پسمامێ خۆ عه‌بدولڵاهێ كوڕێ عه‌باسی (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت): ((ئه‌ی كوڕكۆ یان ئه‌ی كوڕكێ بچویك، ئه‌رێ ما ئه‌ز هنده‌ك په‌یڤان نیشا ته نه‌ده‌م كو خودێ دێ بۆ ته كه‌ته جهێ مفای؟ من گۆتێ: به‌لێ. ئینا گۆت: سنورێن خودێ ب پارێزه، خودێ دێ ته پارێزیت، سنورێن خودێ ب پارێزه، دێ وی ل هه‌مبه‌ری خۆ بینی، ل به‌رفره‌هییێ خودێ بنیاسه، خودێ ل به‌ڕته‌نگییێ دێ ته نیاسیت، ئه‌گه‌ر ته داخوازییه‌ك هه‌بیت؛ وێ چه‌ندێ ژ خودێ بخوازه و ئه‌گه‌ر ته ڤیا هاریكارییێ وه‌رگری؛ هاریكارییێ ژ خودێ وه‌ربگره)). (رواه أحمد 4/287)
هه‌روه‌سا خودێ فه‌رمان ل دایك و بابان كرییه ئه‌و وی تشتی نیشا زارۆكێن خۆ بده‌ن یێ بۆ كارێ دین و دونیایا وان مفایێ وان تێدا بیت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ى ئه‌وێن باوه‌رى ب خودێ ئيناى و دويكه‌ڤتنا پێغه‌مبه‌رێ وى كرى، هوين خۆ و عه‌يالێ خۆ ب گوهدانا فه‌رمانا خودێ ژ وى ئاگرى بپارێزن يێ ب مرۆڤ و به‌ران دهێته هه‌لكرن، هنده‌ك مه‌لائیكه‌تێن ب هێز و زڤر خه‌لكێ وى ئاگرى عه‌زاب دده‌ن، ئه‌و بێ ئه‌مرییا خودێ ناكه‌ن و وى تشتى دكه‌ن يێ فه‌رمان پێ ل وان دهێته‌كرن)). [ التحريم:6] ژ عه‌لی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته ڤه‌گوهاستن كو وی ل دۆر گۆتنا ڤێ گۆتنا خودێ گۆتییه: ئانكو: ((هوين خۆ و عه‌يالێ خۆ ب گوهدانا فه‌رمانا خودێ ژ ئاگرى بپارێزن)). دبێژیت: ((وان توره و فێر بكه‌ن)). و پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه و سلم فه‌رمان ل بابی كرییه ئه‌و زارۆكێ خۆ فێری كرنا نڤێژێ بكه‌ت، دا كو ل سه‌ر وێ ڕابیت و فێر ببیتێ، ڤێجا پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه و سلم گۆت: ((فه‌رمانێ ل زارۆكێن خۆ بكه‌ن ب كرنا نڤێژێ و هێشتا ژییێ وان حه‌فت ساله)). (رواه أبو داود). هه‌روه‌سا پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه وسلم گۆتییه: ((هوین هه‌می شڤانن و هوین هه‌می به‌رپرسن ژ وان كه‌سێن ل بن به‌رپرسیاره‌تییا هه‌وه، سه‌رۆك و ڕێبه‌ر شڤانه و به‌رپرسه ژ خه‌لكێ خۆ، زه‌لام شڤانه د ناڤ مالا خۆدا و به‌رپرسه ژ وان كه‌سێن ل بن ده‌ستێن وی، ژن شڤانه ل مالا هه‌ڤژینێ خۆ و به‌رپرسه ژ وان كه‌سێن ل بن ده‌ستێن وێ، خزمه‌تكار ژی شڤانه د مال و سامانێ مه‌زنێ خۆدا و ئه‌و به‌رپرسه ژ وان كه‌سێن ل بن ده‌ستێن وێ، هوين هه‌می به‌رپرسن ژ وان كه‌سێن ل بن به‌رپرسیاره‌تییا هه‌وه)). (صحيح بن حبان 4490).
دیسان ئیسلامێ فه‌رمان ل بابی كرییه ئه‌و مه‌زاختنێ ل سه‌ر زارۆكێن خۆ و كه‌س و كارێن مالا خۆ بكه‌ت، به‌ری نوكه د خالا (18)ـێدا تشته‌ك ل دۆر ڤێ چه‌ندێ د گه‌ل مه بوری و پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه وسلم خێرا مه‌زاختنا ل سه‌ر زارۆكان دیاركر و گۆت: ((باشترین دینارا زه‌لام د مه‌زێخیت: ئه‌و دیناره یا ل سه‌ر زارۆكێن خۆ د مه‌زێخیت و دیناره‌كه زه‌لام ل سه‌ر ده‌وارێ خۆ يێ جيهادێ د مه‌زێخیت، و دیناره‌كه زه‌لام ل سه‌ر هه‌ڤالێن خۆ يێن جيهادێ د مه‌زێخیت)). ئه‌بو قیلابه دبێژیت: (ژ زارۆكان ده‌ستپێكر. پاشی ئه‌بو قیلابه‌ی گۆت: و ما خێرا كێ ژ یا وی زه‌لامی مه‌زنتره یێ مه‌زاختنێ ل سه‌ر هنده‌ك زارۆكێن بچویك دكه‌ت و ب ڤێ چه‌ندێ وان ب خرابییێ ب پارێزیت و ده‌همه‌نێن وان پاقژ ڕاگریت یان ژی خودێ ب ڤی زه‌لامی مفای بگه‌هینته وان زارۆكان و وان بێ منه‌ت بكه‌ت بكه‌ت). (صحيح مسلم 994)
30- ئیسلام فه‌رمانێ ب دادییا د گۆتن و كریاراندا دكه‌ت هه‌تا د گه‌ل دوژمنان ژیدا.
ئێك ژ سالۆخه‌تێن خودایێ مه‌زن پێ دهێته سالۆخه‌تكرن، دادییه د كریار و ڕێڤه‌برنا ویدا د ناڤبه‌را عه‌بداندا، و ئه‌و د وی تشتێ فه‌رمان پێ كری یان پاشڤه‌برن ژێ كری و د وی تشتێ چێكری یان ته‌قدیركری ژی یێ ل سه‌ر ڕێكه‌كا ڕاست و دروست، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((خودێ شاهده‌يى دايه كو ئه‌و ب تنێ خودايه، و وى شاهده‌يییا فريشته و زانايان ژیدا د گه‌ل شاهده‌ییا خۆ، ل سه‌ر مه‌زنترين تشتێ شاهده‌يى بۆ دهێته‌دان: كو ته‌وحيد و پێ ڕابوونا وییه ب دادییێ، ژ وى پێڤه‌تر چ خودا نينن، يێ زاله چ تشته‌كێ وى بڤێت ل به‌ر وى ئاسێ نابیت، د گۆتن و كريارێن خۆدا يێ كاربنه‌جهه)). [آل عمران:18]. و خودێ فه‌رمانێ ب دادییێ دكه‌ت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((تو بێژه وان: خودايێ من فه‌رمان ب دادییێ كرییه)). [الأعراف:29]. و هه‌می پێغه‌مبه‌ر و هنارتییێن خودێ ژی (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن) ب دادییێ هاتینه، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((ب ڕاستى مه پێغه‌مبه‌رێن خۆ ب ده‌ليلێن ئاشكه‌را هنارتن و مه كيتاب ب ئه‌حكام و شريعه‌تڤه د گه‌ل وان ئينا خوارێ، مه ته‌رازى ئينا خوارێ؛ دا مرۆڤ ب دادییێ سه‌ره‌ده‌رییێ د گه‌ل ئێكودوو بكه‌ن)). [الحديد:25]. و ته‌ڕازی دادییه د گۆتن و كریاراندا.
ئیسلام فه‌رمانێ ب دادییا د گۆتن و كریاراندا دكه‌ت هه‌تا د گه‌ل دوژمنان ژیدا، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ى ئه‌وێن باوه‌رى ئيناى، هوين ب دادییێ ڕاببن و بۆ كنارێ خودێ شاهده‌ییێ بده‌ن، ئه‌گه‌ر خۆ ل سه‌ر هه‌وه ب خۆ ژى بیت، يان ل سه‌ر دايبابێن هه‌وه بیت، يان ل سه‌ر مرۆڤێن هه‌وه بیت، ئه‌وێ هوين شاهده‌يیێ ل سه‌ر دده‌ن يێ چاوا بیت، چ يێ زه‌نگين بیت يان يێ فه‌قير بیت؛ چونكى خودێ ب وان هه‌ردووان حه‌قتره، ئه‌و ب وى تشتێ بۆ وان باش زاناتره، ڤێجا دلچوون و تاگيرى بلا به‌رێ هه‌وه نه‌ده‌ته هندێ كو هوين دادییێ نه‌كه‌ن و ب ئه‌زمانێ خۆ وه‌ربادانێ بێخنه شاهده‌يیا خۆ، يان پشتا خۆ بده‌نه شاهده‌يیێ، ڤه‌شێرن يان نه‌ده‌ن، هندى خودێیه ب كارێن هه‌وه يێن هوير يێ زانا بوويه، ئه‌و دێ هه‌وه سه‌را وان جزا ده‌ت)). [النساء:135]. دیسان خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و نه‌ڤيانا وى ملله‌تێ نه‌هێلاى هوين بگه‌هنه مزگه‌فتا حه‌رام - وه‌كى ل سالا حوده‌يبیێ چێبووى - بلا هه‌وه پال نه‌ده‌ته هندێ كو هوين دادییێ د ده‌رحه‌قا واندا نه‌كه‌ن، هوين د ناڤبه‌را خۆدا هاريكارییێ ل سه‌ر كرنا خێرێ و ته‌قوا خودێ بكه‌ن، هوين هاريكارییێ ل سه‌ر كرنا گونه‌هێ و پێلێدانا توخويبێن خودێ نه‌كه‌ن، هشيارى بێ ئه‌مرییا خودێ بن، هندى ئه‌وه ئه‌و يێ عه‌زاب دژواره)). [المائدة:2]. كا چاوا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ى گه‌لى ئه‌وێن باوه‌رى ب خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وى موحه‌ممه‌دى - سلاڤ لێ بن - ئيناى، هوين پێخه‌مه‌ت كنارێ خودێ ب حه‌قییێ ڕاببن و ب دادییێ ببنه شاهد و نه‌ڤيانا ملله‌ته‌كى بلا هه‌وه پالڤه‌نه‌ده‌ت كو هوين دادییێ نه‌كه‌ن، د ناڤبه‌را دۆست و نه‌ياراندا وه‌كى ئێك هوين دادییێ بكه‌ن، ئه‌و دادى بۆ ترسا ژ خودێ نێزيكتره)). [المائدة:8]. ئه‌رێ ڤێجا ما تو د یاسایێن ئه‌ڤرۆ ملله‌تان بۆ خۆ داناین یان د ئایینێن خه‌لكیدا تشته‌كێ ب ڤی ڕه‌نگی دبینی، كو فه‌رمانێ دكه‌ت ب شاهده‌دانا ب حه‌قییێ و گۆتنا ڕاست و دروست خۆ ئه‌گه‌ر ل دژی مرۆڤی ب خۆ و دایك و باب و نێزیكێن مرۆڤی ب خۆ ژی بیت، كا چاوا فه‌رمانێ دكه‌ت مرۆڤ د گه‌ل دوست و دوژمنێ خۆ یێ دادپه‌روه‌ر بیت.
و پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه وسلم فه‌رمان ب دادییا د ناڤبه‌را زارۆكاندا كرییه ژ عامری دهێته ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه: من گوھ ل نوعمانێ كوڕێ به‌شیری بوو (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت) كو ل سه‌ر مینبه‌رێ بوو و دگۆت: بابێ من تشته‌ك دا من، ئینا عه‌مره‌یا كچا ڕه‌واحه‌ی گۆت: ئه‌ز ب ڤێ چه‌ندێ ڕازی نابم هه‌تا تو نه‌چییه ده‌ڤ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه و سلم و وی بكه‌یه شاهد ل سه‌ر ڤێ چه‌ندێ، ڤێجا هاته ده‌ڤ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم و گۆت: من تشته‌ك دا كوڕێ خۆ یێ من ژ عه‌مره‌یا كچا ڕه‌واحه‌ی بووی، به‌لێ وێ فه‌رمان ل من كر ئه‌ز بهێمه ده‌ڤ ته و ته بكه‌مه شاهد ل سه‌ر ڤێ چه‌ندێ ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ، ئینا گۆت: ((ئه‌رێ ته تشته‌كێ وه‌سا دایه هه‌می زارۆكێن خۆ یێن دی ژی؟)) گۆت: نه‌خێر، گۆت: ((پا ماده‌م وه‌سایه هوین ته‌قوا خودێ بكه‌ن و د ناڤبه‌را زارۆكێن خۆدا دادییێ بكه‌ن))، گۆت: پاشی زڤڕی مال و ئه‌و تشتێ دایه وی ژ وی وه‌رگرت و زڤڕاند). (صحيح البخاري 2587).
ئه‌ڤه ژی چونكی كارێ خه‌لكی و یێ وه‌لاتان ژی ئه‌گه‌ر ب دادییێ نه‌بیت ل سه‌ر چ تشتێن دی بنه‌جھ نابیت، خه‌لك ژی ئه‌گه‌ر ب دادییێ نه‌بیت ل سه‌ر دین و خوین و دوینده‌ھ و نامویس و مال و ئاخا خۆ ئێمن و ته‌نا نابن، ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ ژی ئه‌م دبینین ده‌مێ كافرێن مه‌كه‌هێ ڕه‌وش ل به‌ر موسلمانان ل مه‌كه‌هێ ته‌نگ كری، پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه وسلم فه‌رمان ل وان كر ئه‌و به‌ره‌ڤ حه‌به‌شێ مشه‌خت بن، ئه‌گه‌ر ژی كره ئه‌ڤه كو شاهه‌كێ دادپه‌روه‌ر یێ ل وێ ده‌ڤه‌رێ هه‌ی و ل ده‌ڤ وی زۆڕداری ل كه‌سه‌كی ناهێته كرن.
31- ئیسلام فه‌رمانێ ب باشی و قه‌نجییێ دكه‌ت د گه‌ل هه‌می چێكرییان و گازی دكه‌ت بۆ ڕه‌وشتێن باش و كار و كریارێن تازه و جوان.
ئیسلام فه‌رمانێ ب باشی و قه‌نجییێ دكه‌ت د گه‌ل هه‌می چێكرییان، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((هندى خودايێ مه‌زنه د ڤێ قورئانێدا فه‌رمانێ ل به‌نییێن خۆ دكه‌ت كو دادییێ د ده‌رحه‌قا ویدا بكه‌ن، كو په‌رستنا وى ب تنێ بكه‌ن و د ده‌رحه‌قا خه‌لكى ژىدا كو مافێ هه‌ر خودان مافه‌كى بده‌نێ، فه‌رمانێ ب قه‌نجییێ ژى دكه‌ت كو كارێن وى ل سه‌ر وان فه‌ركرين ب دورستى ئه‌و بكه‌ن و ب گۆتن و كريار د گه‌ل خه‌لكى دباش بن، خودێ فه‌رمانێ ب مرۆڤاينییێ دكه‌ت)). [النحل:90]. دیسان خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌وێن مالێ خۆ ل به‌رفره‌هییێ و ته‌نگاڤییێ خه‌رج دكه‌ن، ئه‌وێن ب صه‌بركێشانێ كه‌ربا دلێ خۆ دادكه‌ن و ئه‌گه‌ر شيانه وان يێن زۆردارى لێكرى لێ دبۆرن. ئه‌ڤه ئه‌و قه‌نجییه يا خودێ حه‌ز ژ خودانێن وێ دكه‌ت)). [آل عمران:134]. پێغه‌مبه‌رێ خودێ ژی صلی الله علیه و سلم دبێژیت: ((مسۆگه‌ر خودێ باشی و قه‌نجی ل سه‌ر هه‌می تشتان نڤیسییه، ڤێجا ئه‌گه‌ر هه‌وه كوشتن كر؛ هوین وێ كوشتێ ب جوانی و تازه‌یی بكه‌ن، و ئه‌گه‌ر هه‌وه ڤه‌كوشت كر؛ هوین ب باشی و جوانی ئه‌نجام بده‌ن، و بلا ئێك ژ هه‌وه به‌ری گیانه‌وه‌ری ڤه‌كوژیت كێركا خۆ خۆشكه‌ت و بلا ڤه‌كوشتییێ خۆ ژی ڕحه‌ت و ته‌نا بكه‌ت)). (صحيح مسلم 1955).
و ئیسلام گازی دكه‌ت بۆ ڕه‌وشتێن باش و بلند و كار و كریارێن تازه و جوان، خودایێ مه‌زن د په‌ڕتووكێن به‌رێدا ل دۆر سالۆخه‌تێ پێغه‌مبه‌رێ خۆ موحه‌ممه‌دی صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ڤێ دلۆڤانییێ ئه‌ز دێ بۆ وان نڤيسم يێن ژ خودێ دترسن و خۆ ژ بێ ئه‌مرییا وى دده‌نه پاش، و دويكه‌ڤتنا وى پێغه‌مبه‌رێ نه‌خوانده‌ڤا دكه‌ن، كو موحه‌ممه‌ده - سلاڤ لێ بن -، يێ به‌حس و سالۆخه‌تێ وى ل نیك خۆ د ته‌وراتێ و ئنجيلێدا نڤيسى دبينن، ئه‌و فه‌رمانێ ب ته‌وحيدێ و هه‌ر باشییه‌كا هه‌بیت ل وان دكه‌ت، به‌رێ وان ژ شركێ و نه‌گوهدارییێ و هه‌ر تشته‌كێ خراب دده‌ته پاش و تشتێن پاقژ ژ خوارن و ڤه‌خوارن و ماره‌كرنێ بۆ وان حه‌لال دكه‌ت، تشتێن پيس وه‌كى گۆشتێ به‌ڕازى و وان خوارن و ڤه‌خوارنێن خودێ ل سه‌ر وان حه‌رامكرين بۆ وان حه‌رام دكه‌ت، وى بارێ گران يێ كو ل وان هاتییه كرن وه‌كى بڕينا جهێ پيس ژ جلكى و چه‌رمى و سوژاندنا ده‌سكه‌ڤتییان و تۆلڤه‌كرنا ژ وى يێ كوشتن كرى ژ قه‌ستا يان بێ ده‌ستى، ژ سه‌ر وان ڕادكه‌ت، ڤێجا ئه‌وێن باوه‌رى ب پێغه‌مبه‌رێ نه‌خوانده‌ڤا مـوحــه‌مــمــه‌دى - سلاڤ لێ بن - ئيناى، و بهايێ وى مه‌زن كرى و پشته‌ڤانییا وى كرى، و دويكه‌ڤتنا وێ قورئانێ كرى يا بۆ وى هاتییه خوارێ، و كار ب سوننه‌تا وى كرى، ئه‌و ئه‌ون يێن ئه‌و سۆز ب ده‌ست خۆڤه ئيناى يا خودێ دايه به‌نییێن خۆ يێن خودان باوه‌ر)). [الأعراف:157]. و پێغه‌مبه‌رێ خودێ ژی صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ((عائیشه؛ خودێ یێ نه‌رم و حه‌لیمه و حه‌ز ژ نه‌رم و حه‌لیمییێ دكه‌ت، و ئه‌و خه‌لات و به‌خشینا ل سه‌ر نه‌رم و حه‌لیمییێ دده‌ت ل سه‌ر توندوتیژییێ ناده‌ت، و ئه‌وا ل سه‌ر نه‌رم و حه‌لیمییێ دده‌ت ل سه‌ر چ تشتێن دی ناده‌ت)). (صحيح مسلم 2593). دیسان پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ((ب ڕاستی خودێ ئه‌ڤ كاره ل سه‌ر هه‌وه حه‌رام كرینه: خرابییا د گه‌ل دایكان، بنئاخكرنا كچان ب ساخی، نه‌دانا وی مافێ خودێ بڕیار و فه‌رمان ب دانا وی دای، هه‌روه‌سا خودێ نه‌ڤێت ئه‌ڤ تشته ل ده‌ڤ هه‌وه هه‌بن: گۆتگۆك و كه‌له‌ك پرسیاركرن و به‌رزه‌كرنا مال و سامانی ژی)). (صحيح البخاري 2408). كا چاوا پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ((هوین ناچنه به‌حه‌شتێ هه‌تا هوین باوه‌رییێ نه‌ئینن، هوین باوه‌رییێ نائینن هه‌تا هوین حه‌ز ژ ئێكودوو نه‌كه‌ن، ئه‌رێ ئه‌ز به‌رێ هه‌وه نه‌ده‌مه تشته‌كی ئه‌گه‌ر هه‌وه ئه‌نجامدا؛ دێ حه‌ز ژ ئێكودوو كه‌ن؟ سلاڤێ د ناڤ خۆدا به‌لاڤكه‌ن)). (صحيح مسلم 54).
32- ئیسلام فه‌رمانێ ب ڕه‌وشتێن باش دكه‌ت، وه‌كی ڕاستگۆییێ، ده‌ستپاكییێ، ده‌همه‌نپاقژییێ، شه‌رمینی و وێره‌كییێ، دان و مه‌ردینییێ، هاریكارییا كه‌سێ پێدڤی و د هه‌وار چوونا كه‌سێ كه‌ڤتییه ته‌نگاڤییه‌كێدا، تێركرنا كه‌سێ برسی و باشییا د گه‌ل جیرانی، گه‌هاندنا به‌ندكێ مرۆڤاینییێ و نه‌رمینی و باشییا د گه‌ل گیانه‌وه‌ران.
ئیسلام فه‌رمانێ ب ڕه‌وشتێن جوان دكه‌ت، پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلى الله عليه وسلم دبێژیت: ((ب ڕاستی ئه‌ز یێ هاتیمه هنارتن، ب تنێ دا ڕه‌وشتێن بلند و جوان ته‌مام بكه‌م)). (صحيح الأدب المفرد 207). دیسان پێغه‌مبه‌رێ خودێ (صلی الله علیه وسلم) دبێژیت: ((خۆشتڤیترین كه‌س ژ هه‌وه ل ده‌ڤ من و نێزیكترینێ وان ل دیوانا من ل ڕۆژا قیامه‌تێ؛ ئه‌وه یێ ڕه‌وشتێ وی ژ یێ هه‌مییان جوان و تازه‌تر بیت، و نه‌خۆشتڤیترین كه‌س ژ هه‌وه ل ده‌ڤ من و دویرترینێ وان ل دیوانا من ل ڕۆژا قیامه‌تێ؛ ئه‌وه یێ پڕپێژ بیت و گه‌له‌ك ب ئاخڤیت و ب ده‌ڤێ خۆ تڕانا ب خه‌لكی بكه‌ت، هه‌روه‌سا ئه‌وه یێ (متفیهق) بیت، گۆتن: مه زانی پڕبێژ و یێ تڕانا ب خه‌لكی دكه‌ت كییه، به‌لێ مه نه‌زانی (متفیهق) كییه؟ گۆت: ئه‌ون یێن خۆ مه‌زن دكه‌ن)). (السلسة الصحيحة 791). فه‌رمووده‌یه‌كا دی ژ عه‌بدولڵاهێ كوڕێ عه‌مری (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه: ((پێغه‌مبه‌ر صلی الله علیه وسلم نه كه‌سه‌كێ ئه‌زمانڕه‌ش و نه بزاڤ دكرن ببیته كه‌سه‌كێ ئه‌زمانڕه‌ش)) و وی دگۆت: ((ب ڕاستی باشترینێ هه‌وه ئه‌وه یێ ڕه‌وشتێ وی ژ یێ هه‌مییان جوانتر و تازه‌تر بیت)). (صحيح البخاري 3559) گه‌له‌كێن دى ژبلی ڤانه ژ ئایه‌ت و فه‌رمووده‌یێن ب ڕه‌نگه‌كێ گشتی دبنه به‌ڵگه ل سه‌ر هندێ كو ئیسلام مرۆڤی هاندده‌ت ل سه‌ر ڕه‌وشتێن بلند و كریارێن جوان.
و ژ وان تشتێن ئیسلام فه‌رمانێ پێ دكه‌ت: ڕاستگۆییه، پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ((هه‌وه ئه‌مانه‌ت ڕاستگۆیی، چونكی ڕاستی ڕاستگۆیی سه‌ردكێشیت بۆ باشییێ و باشی سه‌ردكێشیت بۆ به‌حه‌شتێ، به‌رده‌وام زه‌لام دێ ڕاستییێ بێژیت و ل دویڤ ڕاستییێ گه‌ڕییێت هه‌تا ل ده‌ڤ خودێ ب كه‌سه‌كێ ڕاستگۆ دهێته هژمارتن)). (صحيح مسلم 2607)
هه‌ر ژ وان تشتێن ئیسلام فه‌رمانێ پێ دكه‌ت: ده‌ستپاكی و گه‌هاندنا ئه‌مانه‌تییه، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((هندى خودێیه فه‌رمانێ ل هه‌وه دكه‌ت كو هوين وان ئێمانه‌تان يێن د ده‌ست هه‌وه‌دا بگه‌هيننه خودانان)). [النساء:58].
و ژ وان تشتێن ئیسلام فه‌رمانێ پێ دكه‌ت: ده‌همه‌نپاقژییه، پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ((سێ كه‌س هه‌نه خودێ هاریكاریكرنا وان ل سه‌ر خۆ فه‌ركرییه: و ئێك ژ وان كه‌سێن به‌حس ژێ كرین: ئه‌و كه‌سه یێ هه‌ڤژینییێ پێك دئینیت و دڤێت ب ڤێ چه‌ندێ ده‌همه‌نا خۆ پاقژ ڕاگریت و خۆ ژ خرابییێ ب پارێزیت)). (سنن الترمذي 1655). و ئێك ژ دوعایێن پێغه‌مبه‌ری صلى الله عليه وسلم ئه‌ڤه‌بوو وی دگۆت: ((خودایێ من، ئه‌ز داخوازا هیدایه‌تێ، ته‌قوایێ، ده‌همه‌نپاقژییێ و بێمنه‌تبوونێ ژ ته دكه‌م)). (صحيح مسلم 2721).
و ژ وان تشتێن ئیسلام فه‌رمانێ پێ دكه‌ت: شه‌رمینییه، پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ((شه‌رمینی ژ باشییێ پێڤه‌تر تشته‌كی د گه‌ل خۆ نائینیت)). (صحيح البخاري 6117). و پێغه‌مبه‌رێ خودێ (صلی الله علیه وسلم) دبێژیت: ((هه‌ر دینه‌كی ڕه‌وشته‌ك یێ هه‌ی و ڕه‌وشتێ ئیسلامێ ژی شه‌رمینییه)). (أخرجه البيهقي في شعب الإيمان 6/2619).
و ژ وان تشتێن ئیسلام فه‌رمانێ پێ دكه‌ت، وێره‌كی و مێرخواسییه، ژ ئه‌نه‌سی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه: ((پێغه‌مبه‌ر صلی الله علیه وسلم باشترین مرۆڤ و وێره‌كترین مرۆڤ و مه‌ردترین مرۆڤ بوو، و جاره‌كێ خه‌لكێ مه‌دینێ ترسیان، ئینا پێغه‌مبه‌ر صلی الله علیه وسلم به‌ری هه‌مییان ل سه‌ر هه‌سپێ خۆ چوو)). (صحيح البخاري 2820). و پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم خۆ ب خودێ د پاراست ژ تڕسنوكییێ، و ئه‌وى دگۆت: ((خودایێ من، ئه‌ز خۆ ب ته دپارێزم ژ تڕسنوكییێ)). (صحيح البخاري 6374).
و ژ وان تشتێن ئیسلام فه‌رمانێ پێ دكه‌ت، به‌خشین و مه‌ردینییه، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((و تشتێ ژ هه‌مییان مه‌زنتر يێ خودان باوه‌ر مفاى بۆ خۆ ژێ دبينیت خه‌رجكرنا مالـییه د ڕێكا خودێدا. مه‌ته‌لا خـودان باوه‌رێـن مالێ خۆ د ڕێكا خودێدا خه‌رج دكه‌ن وه‌كى مه‌ته‌لا وێ دندكییه يا ل ئه‌رده‌كێ باش دهێته چاندن، ڤێجا ل سه‌ر بنا خۆ شين ببت و حه‌فت گا ژێ بچن، هه‌ر ئێكێ گوليه‌ك پێڤه بهێت، هه‌ر گوليه‌كێ سه‌د دندك پێڤه بهێن. خودێ خێرێ بۆ وى زێده دكه‌ت يێ وى بڤێت، ل دويڤ وێ باوه‌رى و ئيخلاصا ته‌مام يا كو د دلێ وى خێركه‌ریدا هه‌ى. قه‌نجییا خودێ يا فره‌هه و ئه‌و ب وى يێ زانايه يێ هێژاى وێ قه‌نجییێ بیت، ب ئنيه‌تێن به‌نییێن خۆ يێ ئاگه‌هداره)). [البقرة:261]. و مه‌ردینی ئێك ژ ڕه‌وشتێن پێغه‌مبه‌رێ خودێ بوو صلی الله علیه وسلم، ژ عه‌بدولڵاهێ كوڕێ عه‌باسی (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت) دهێته ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه: ((پێغه‌مبه‌رێ خودێ بۆ كارێ خێرێ ژ هه‌می مرۆڤێن دی مه‌ردتر بوو، و ده‌مێ ڕه‌مه‌زان دهات ئه‌و ژ هه‌می ده‌مێن دی مه‌ردتر بوو، ئه‌ڤه ژی ده‌مێ جبریل دهاته ده‌ڤ وی، و جبریل (سلاڤ لێ بن) هه‌می شه‌ڤێن ڕه‌مه‌زانێ دهاته ده‌ڤ وی هه‌تا ڕه‌مه‌زان ب دویماهیك هاتی، پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه وسلم قورئان بۆ دخواند، ڤیجا ده‌مێ جبریل (سلاڤ لێ بن) دهاته ده‌ڤ وی؛ ئه‌و ژ وی بایێ خودێ ب دلۆڤانی فڕێدكه‌ت ژی مه‌ردتر بوو بۆ كارێ خێرێ)). (صحيح البخاري 1902).
و ژ وی تشتێ ئیسلام فه‌رمانێ پێ دكه‌ت ئه‌ڤه‌یه: هاریكارییا كه‌سێ پێدڤی و د هه‌وار چوونا كه‌سێ كه‌ڤتییه ته‌نگاڤییه‌كێدا، تێركرنا كه‌سێ برسی و باشییا د گه‌ل جیرانی، گه‌هاندنا به‌ندكێ مرۆڤاینییێ و نه‌رمینی و باشییا د گه‌ل گیانه‌وه‌ران. فه‌رمووده‌یه‌ك ژ عه‌بدولڵاهێ كوڕێ عه‌مری (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت) دهێته ڤه‌گوهاستن كو تێدا دبێژیت: زه‌لامه‌كی پرسیار ژ پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه و سلم كر: ئه‌رێ باشترین ئیسلامه‌تی كیژكه؟ گۆت: ((ئه‌ڤه‌یه تو خوارنێ بده‌ی و سلاڤ بكه‌یه وی كه‌سێ تو دنیاسی و یێ تو نه‌نیاسی)). (صحيح البخاري 12). و پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه و سلم دبێژیت: ((ده‌مه‌كی زه‌لامه‌ك د ڕێكێدا دچوو، پاشی گه‌له‌ك تێهنی بوو و تێهناتییێ ئه‌و ته‌نگاڤ كر، ئینا چوو د بیره‌كێدا و تێر ئاڤ ڤه‌خوار، پاشی ده‌ركه‌ڤت و دیت صه‌یه‌ك هه‌ر یێ ئه‌زمانێ خۆ دئینیته ده‌ر و هندی هند یێ تێهنییه یێ ئاخێ دخۆت، ئینا وی زه‌لامی د گه‌ل خۆدا گۆت: ب ڕاستی ئه‌ڤ صه‌یه ژی گه‌له‌كێ تێهنی بووی و كا تێهنێ چاوا ئه‌ز ته‌نگاڤ كربووم، وه‌سا ئه‌ڤ صه‌یه ژی یێ ته‌نگاڤ كری، له‌وا جاره‌كا دی چوو د بیرێدا و تژی پێلاڤا خۆ ئاڤ كر و ب ده‌ڤێ خۆ ئه‌و پێلاڤ گرت و ئه‌و ئاڤ دا وی صه‌ی، ڤێجا خودێ سوپاسییا وی كر ل سه‌ر ڤی كارێ وی و گونه‌هێن وی ژێبرن)). گۆتن: ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ، ئه‌رێ ما ده‌مێ ئه‌م قه‌نجییه‌كێ د گه‌ل گیانه‌وه‌ران ژی دكه‌ین بۆ مه خێر دهێته نڤیسین؟ گۆت: ((به‌لێ، د هه‌ر مێلاكه‌كا ته‌ڕدا خێر هه‌یه)). (صحيح بن حبان 544). دیسان پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه و سلم دبێژیت: ((ئه‌و كه‌سێ چاڤێ خۆ دده‌ته وێ ژنكا زه‌لامێ وێ مری و كارێن وێ بۆ ب ڕێڤه دبه‌ت، وه‌كی وی كه‌سییه یێ بۆ خودێ چوویه جیهادێ یان ئه‌وێ ب شه‌ڤ ڕادبیته شه‌ڤنڤێژان و ب ڕۆژ یێ ب ڕۆژیییه)). (صحيح البخاري 5353).
ئیسلام پشتڕاستییێ ل مافێن مرۆڤێن مرۆڤی ژی دكه‌ت، و ل سه‌ر مرۆڤی فه‌ر دكه‌ت سه‌ره‌دانا مرۆڤێن خۆ بده‌ت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((موحه‌ممه‌د پێغه‌مبه‌ر - سلاڤ لێ بن - ب خودان باوه‌ران حه‌قتره، ئه‌و بۆ وان د مه‌سه‌لێن دين و دونيايێدا ژ وان خۆ ب خۆ نێزيكتره بۆ وان، و حه‌رامبوونا ژنكێن پێغه‌مبه‌رى - سلاڤ لێ بن - بۆ وان وه‌كى حه‌رامبوونا دايكێن وانه، و چێنابیت پشتى پێغه‌مبه‌رى - سلاڤ لێ بن - ژنكێن وى بهێنه ماره‌كرن. د شريعه‌تێ خودێدا بۆ ميراتگرییا د ناڤبه‌را موسلماناندا مرۆڤاينى ژ باوه‌رییێ و مشه‌ختبوونێ حه‌قتره (و ل ده‌سپێكا ئيسلامێ موسلمانان ب ڕێكا باوه‌رییێ و مشه‌ختبوونێ ميراتگرییا ئێكودوو دكر، پاشى ب ئايه‌تا ميراتى ئه‌ڤ حوكمه هاته نه‌سخه‌كرن) ئه‌و تێ نـه‌بیت كـو هـويـن - گه‌لی موسلمانان - ب ڕێكا وه‌صيه‌تێ قه‌نجییه‌كێ د گه‌ل مرۆڤێن خۆ يێن نه‌ميراتگر بكه‌ن، ئه‌ڤ حوكمێ ژێگۆتى د له‌وحێ پاراستیدا يێ داناى و نڤيسى بوويه، ڤێجا فه‌ره ل سه‌ر هه‌وه هوين كارى پێ بكه‌ن. ئه‌ڤ ئايه‌ته هندێ دگه‌هينیت كو واجبه ل سه‌ر موسلمانى پتر حه‌ز ژ پێغه‌مبه‌رى بكه‌ت ژ خۆ ب خۆ ژى و ب دورستى گوهدارییا وى بكه‌ت و ڕێزێ ل دايكێن موسلمانان بگریت، ئه‌و هندێ دگه‌هينیت كو هه‌چییێ گۆتنه‌كا كرێت د ده‌ر حه‌قا واندا بێژیت دێ زيانێ ل خۆ كه‌ت)). [الأحزاب:6]. كا چاوا ئیسلامێ هشیاركرن ژ بڕچاندنا به‌ندكێ مرۆڤایینێ ژی كرییه و ئه‌ڤ پڕچاندنه ب خرابكارییا د ئه‌ردیدا گرێداییه، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ڤێجا به‌لكى ئه‌گه‌ر هه‌وه پشت ددا كيتابا خودێ و ســونــنـه‌تا پێغه‌مبه‌رێ وى مـوحــه‌مــمـه‌دى - سلاڤ لێ بن - هوين بێ ئه‌مرییا خودێ د ئه‌ردیدا بكه‌ن، ڤێجا هوين كوفرێ ب خودێ بكه‌ن و خوينێ بڕێژن و مرۆڤاينییێ د ناڤبه‌را خۆدا ببڕن (22) ئه‌و ئه‌ون يێن خودێ ئه‌و ژ ره‌حما خۆ دويركرين، ڤێجا ئێكا هند ژ وان چێكرى كو وان گوهـ ل وى تشتى نه‌بیت يێ مفايێ وان تێدا و ئه‌و وى نه‌بينن، ڤێجا ئه‌و چ ده‌ليلێن خودێ نابينن (23) )). [محمد:22-23]. پێغه‌مبه‌رێ خودێ ژی صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ((ناچیته به‌حه‌شتێ ئه‌و كه‌سێ به‌ندكێ مرۆڤاینییێ دپڕچینیت)) (صحيح مسلم 2556). ئه‌و مرۆڤێن مرۆڤی یێن پێدڤییه مرۆڤ به‌ندكێ مروڤايينيێ دگه‌ل موكه‌م بكه‌ت ژی ئه‌ڤه‌نه: دایك و باب، خۆشك و برا، مام و مه‌ت، خال و خاله‌ت.
و ئیسلام پشتڕاستكرنێ ل مافێ جیرانی ژی دكه‌ت، خۆ ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ جیرانه كافر ژی بیت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و هوين په‌رستنا خودێ ب تنێ بكه‌ن و خۆ ب ده‌ست ویڤه به‌رده‌ن، چ هه‌ڤپشكان بۆ وى د خوداينی و په‌رستنێدا چێنه‌كه‌ن و قه‌نجییێ د گه‌ل دايبابێن خۆ بكه‌ن، مافێن وان ب دورستى بده‌نێ و مافێ مرۆڤێن خۆ يێن نێزيك و ئێتيم و هه‌ژار و ئه‌و هه‌ڤسوییێ مرۆڤێ هه‌وه يێ نێزيك بیت يان يێ دوير بیت، هه‌ڤالێ هه‌وه يێ سه‌فه‌رێ و يێ ل خۆجهییێ، ڕێڤنگێ پێدڤى، ئه‌وێن ل به‌ر ده‌ستێ هه‌وه ژ عه‌بد و جارییان، مافێن ڤان ژى بده‌نێ. هندى خودێیه حه‌ز ژ وان به‌نییێن خۆ ناكه‌ت ئه‌وێن خۆ مه‌زن دكه‌ن، حه‌ز ژ وان ناكه‌ت ئه‌وێن مه‌دحێن خۆ د ناڤ خه‌لكیدا دكه‌ن)). [النساء:36]. پێغه‌مبه‌رێ خودێ ژی صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ((جبریلی به‌رده‌وام شیره‌ت ل من كر ئه‌ز د گه‌ل جیرانێ خۆ یێ باش بم و هه‌ر ئه‌ڤ چه‌نده گۆت و گۆت هه‌تا من هزركری ئه‌و دێ بیته میراتگرێ من)). (صحيح أبي داود 5152).
ئیسلامێ تشتێ پاقژ ژ خوارن و ڤه‌خوارنان حه‌لال كرینه و فه‌رمان ب پاقژییا دل و له‌ش و مالێ كرییه، ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ ژی ئیسلامێ پێكئینانا هه‌ڤژینییێ حه‌لال كرییه، و كا چاوا پێغه‌مبه‌ران (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن) فه‌رمان ب ڤێ چه‌ندێ كرییه، ئاها هۆسا ئه‌و فه‌رمانێ ب هه‌می تشتێن پاقژ و باش دكه‌ن.
ئیسلامێ تشتێ پاقژ ژ خوارن و ڤه‌خوارنان حه‌لال كرینه. پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه و سلم دبێژیت: ((گه‌لی مرۆڤان، مسۆگه‌ر خودێ یێ پاقژه و ژ تشتێ پاقژ پێڤه‌تر ب چ ڕازی نابیت و قه‌بویل ناكه‌ت، و ب ڕاستی خودێ ئه‌و فه‌رمان ل باوه‌رداران كرییه یا وی ل پێغه‌مبه‌ران كری، خودێ گۆت: {يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ}. ئانكو: ((ئه‌ى گه‌لی پێغه‌مبه‌ران هوين ژ ڕزقێ پاقژ و حه‌لال بخۆن و كريارێن چاك بكه‌ن، هندى ئه‌زم ئه‌ز ب وى تشتێ هوين دكه‌ن يێ پڕزانامه، تشته‌ك ژ كارێ هه‌وه ل به‌ر من به‌رزه نابیت))، و خودێ گۆت: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طِيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ} ئانكو: ((گه‌لى خودان باوه‌ران ژ وان خوارنێن خۆش و حه‌لال يێن مه داينه هه‌وه بخۆن)) هه‌تا دویماهیكا ئایه‌تێ. گۆت: پاشی به‌حسێ زه‌لامه‌كی كر كو دێ چیته گه‌شته‌كا دویر و درێژ و دێ ب د ڤێ گه‌شتێدا پرچا وی قژاڤژبیت و تێكچیت و دێ توز گه‌هیته وی، ئه‌ڤ كه‌سه دێ ده‌ستێن خۆ بۆ ئه‌سمانی بلند كه‌ت و دوعا كه‌ت و بێژیت: یا خودێ، یا خودێ، به‌لێ خوارنا وی یا حه‌رامه، جلكێ ل به‌ر وی یێ حه‌رامه، ڤه‌خوارنا وی یا حه‌رامه و هه‌ر ب حه‌رامی یێ هاتییه تێركرن، ڤێجا ما چاوا دێ به‌رسڤا كه‌سه‌كێ ب ڤی ڕه‌نگی هێته دان)). (صحيح مسلم 1015). و خودێ دبێژیت: ئانكو: ((تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه وان: ئه‌رێ كێ ئه‌و جلكێ باش يێ خودێ كرییه خه‌مل بۆ هه‌وه ل سه‌ر هه‌وه حه‌رام كرییه؟ كێ خۆشى پێ برنا ب ڕزقێ حه‌لال يێ خودێ داى حه‌رام كرییه؟ تو بێژه وان: هندى ئه‌و جلك و خوارن و ڤه‌خوارنێن پاقژن يێن خودێ حه‌لال كرين د ژينا دونيايێدا بۆ وانه يێن باوه‌رى ئيناى و خه‌لكێ دى ژى پشكدارییا وان تێدا دكه‌ن، ل ڕۆژا قيامه‌تێ بۆ وان ب تنێنه. وه‌كى ڤێ به‌رفره‌هكرنێ خودێ ئايه‌تان بۆ وى ملله‌تى به‌رفره‌هـ دكه‌ت يێ بزانیت چ بۆ دهێته گۆتن و تێبگه‌هیت)). [الأعراف:32].
ئیسلامێ فه‌رمان ب پاقژییا دل و له‌ش و مالێ كرییه، ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ ژی ئیسلامێ پێكئینانا هه‌ڤژینییێ حه‌لال كرییه، و كا چاوا پێغه‌مبه‌ران (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن) فه‌رمان ب ڤێ چه‌ندێ كرییه، ئاها هۆسا ئه‌و فه‌رمانێ ب هه‌می تشتێن پاقژ و باش دكه‌ن، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((و خودايێ مه‌زن ژ نفشێ هه‌وه جۆته‌ك دايه؛ دا دلێن هه‌وه پێ ڕحه‌ت ببن، وى كوڕ و نه‌ڤى و دوینده‌هـ ژ وان دانه هه‌وه، وى ژ خوارنێن پاقژ ڕزق دا هه‌وه. ئه‌رێ ڤێجا ئه‌و ب خوداينییا ژ قه‌ستا يا خوداوه‌ندێن خۆ باوه‌رییێ دهينن، ب وان قه‌نجییێن خودێ يێن نه‌هێنه هژمارتن كافرییێ دكه‌ن، ئه‌و ب په‌رستنا خودێ ب تنێ شوكرا وى ناكه‌ن؟)). [النحل:72]. دیسان خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و جلكێن خۆ ژ هه‌مى ڕه‌نگێن پيساتییێ پاقژ بكه (4) و يێ به‌رده‌وام به ل سه‌ر خۆدويركرنا ژ صه‌نه‌م و كارێن شركێ و نێزيكى وان نه‌به (5) )). [المدثر:4 - 5]. پێغه‌مبه‌رێ خودێ ژی صلى الله عليه وسلم دبێژیت: ((ناچیته به‌حه‌شتێ ئه‌و هندی گه‌ردیله‌یه‌كێ مه‌زناهی د دلیدا هه‌بیت)). زه‌لامه‌كی گۆت: زه‌لام حه‌ز دكه‌ت جل و به‌رگ و پێلاڤا وی یا جوان و تازه بیت. گۆت: مسۆگه‌ر خودێ یێ جوانه و حه‌ز ژ جوانییێ دكه‌ت، ئه‌ڤا ته گۆتی خۆمه‌زنكرن نینه، به‌لكی خۆمه‌زنكرن ئه‌ڤه‌یه تو حه‌قییێ ڕه‌د بكه‌ی و وه‌رنه‌گری و خۆ ژ خه‌لكی مه‌زنتر ببینی و ب چاڤه‌كێ كێم به‌رێخۆدانێ بۆ وان بكه‌ی)). (صحيح مسلم 91).
34- ئیسلامێ بنیات و ستوینێن حه‌رامییان حه‌رامكرینه وه‌كی كوفرێ و هه‌ڤپشك دروستكرنا بۆ خودێ و په‌رستنا صه‌نه‌مان، گۆتنا ل سه‌ر خودێ بێی زانین، كوشتنا زارۆكان و كوشتنا وێ ڕحا خودێ كوشتنا وێ حه‌رام كربیت، خرابكاری د ئه‌ردیدا، سحر و سێره‌به‌ندی، خرابییێن ڤه‌شارتی و ئاشكه‌را، زینا و كارێ ملله‌تێ لوط، هه‌روه‌سا ئیسلامێ ڕویبا و خورنا گوشتێ مرار و ئه‌و ڤه‌كوشتییێ بۆ صه‌نه‌مان هاتییه سه‌رژێكرن ژی حه‌رامكرینه، دیسان خوارنا گوشتێ به‌ڕازی و هه‌می پیساتی و خرابییێن دی حه‌رام كرینه، كا چاوا ئیسلامێ خوارنا مالێ ئێتیمی و حیل و فێل د كێشان و پیڤانێ ژیدا حه‌رام كرینه و برینا به‌ندكێ مرۆڤاینییێ ژی حه‌رام كرییه. هه‌می پێغه‌مبه‌ر ل سه‌ر وێ چه‌ندێ د ئێكده‌نگن كو ئه‌ڤ تشتێن مه ل سه‌ری به‌حسكرین د حه‌رامن.
ئیسلامێ بنیات و ستوینێن حه‌رامییان حه‌رامكرینه وه‌كی كوفرێ و هه‌ڤپشك دروستكرنا بۆ خودێ و په‌رستنا صه‌نه‌مان، گۆتنا ل سه‌ر خودێ بێی زانین، كوشتنا زارۆكان، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((تو وان: وه‌رن دا ئه‌ز وێ بۆ هه‌وه بخوينم يا خودێ ل سه‌ر هه‌وه حه‌رامكرى: كو هوين د په‌رستنێدا تشته‌كى ژ چێكرییێن وى بۆ وى نه‌كه‌نه هه‌ڤپشك، هوين هه‌مى ڕه‌نگێن په‌رستنێ بۆ وى ب تنێ بكه‌ن، وه‌كى ترسێ و هيڤیێ و دوعايان و كو هوين قه‌نجییێ د گه‌ل دايبابان بكه‌ن، ژ ترسێن هه‌ژارییێدا هوين زارۆكێن خۆ نه‌كوژن؛ چونكى خودێیه رزقێ هه‌وه و يێ وان دده‌ت، هوين خۆ نێزيكى كرێتییان نه‌كه‌ن، چ دئاشكه‌را بن چ دڤه‌شارتى، و هوين وێ نه‌فسێ نه‌كوژن يا خودێ كوشتنا وێ حه‌رامكرى ئه‌گه‌ر خۆ هێژاى كوشتنێ نه‌كه‌ت وه‌كى تولڤه‌كرنێ ژ وى يێ كوشتنێ بكه‌ت، يان يێ پشتى ژن ئينانێ كرێتییێ بكه‌ت يان يێ ئيسلامێ بهێلیت و كافر ببیت، ئه‌وا هه‌يه يا به‌حس ژێ هاتییه كرن ژ وێ يا خودێ هوين ژێ داينه پاش، سۆز ژ هه‌وه وه‌رگرتى كو هوين خۆ ژێ بده‌نه پاش، ژ وێ يا وى فه‌رمان پێ ل هه‌وه كرى، خودێ شيره‌ت پێ ل هه‌وه كر؛ دا به‌لكى هوين د فه‌رمانێن وى بگه‌هن (151) و هوين - ئه‌ى سه‌ركاران - خۆ نێزيكى مالێ ئێتيمى نه‌كه‌ن وه‌سا تێ نه‌بیت كو مالێ وى بۆ دورست بكه‌ن و مفاى بگه‌هيننێ، هه‌تا ئه‌و بگه‌هته ده‌مێ بالغبوونێ و بشێت خۆ ب ڕێڤه ببه‌ت، ڤێجا ئه‌گه‌ر ئه‌و گه‌هشته وى ده‌مى هوين مالێ وى بده‌نه‌ڤێ، هوين ب دادیێ كێشان و پيڤانێ پێك بينن. ئه‌گه‌ر هه‌وه خۆ پێڤه وه‌ستاند كو كێشان و پيڤانا هه‌وه يا دورست بیت و پاشى هنده‌ك كێماسى بكه‌ڤتێ چ گونه‌هـ ل سه‌ر هه‌وه نينه، ئه‌م هه‌ر نه‌فسه‌كێ ل دويڤ شيانا وێ بارى لێ دكه‌ين. ئه‌گه‌ر هوين ئاخڤتن هوين د گۆتنا خۆدا دادیێ بكه‌ن و د شاهده‌دان و مه‌هده‌ر و حوكمكرنێدا مه‌يلداریی ژ حه‌قییێ نه‌كه‌ن، ئه‌گه‌ر خۆ ئه‌وێ هوين د ده‌رحه‌قێدا دئاخڤن مرۆڤه‌كێ هه‌وه يێ نێزيك ژى بیت، ڤێجا هوين بێ حه‌ق مه‌يلداریێ بۆ نه‌كه‌ن، وێ په‌يمانا خودێ د گه‌ل هه‌وه گرێداى كو هوين كارى ب شريعه‌تێ وى بكه‌ن هوين بجهـ بينن. ئه‌وا هه يا بۆ هه‌وه هاتییه خواندن ژ ئه‌حكامان، خودايێ هه‌وه شيره‌ت پێ ل هه‌وه كر؛ دا به‌لكى هوين بيرا خۆ ل دويماهییا كارێ خۆ بينن)). [الأنعام:151-152]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((تو بێژه وان: خودێ كارێن كرێت يێن حه‌رام كرين، چ دئاشكه‌را بن، چ دڤه‌شارتى، و وى گونه‌هـ هه‌مى يێن حه‌رام كرين، گونه‌ها ژ هه‌مییان مه‌زنتر ئه‌وه مرۆڤ زۆردارییێ ل خه‌لكى بكه‌ت، هندى ئه‌ڤ كاره‌يه يێ دويره ژ حه‌قییێ، وى حه‌رام كرییه كو هوين ژبلى خودێ په‌رستنا تشته‌كى بكه‌ن يێ وى چ هێجه‌ت و ده‌ليل پێ نه‌ئيناينه خوارێ، ئه‌وێ ڤى كارى بكه‌ت وى چ هێجه‌ت نينن، وى حه‌رام كرییه كو هوين ژ دره‌و و بێبه‌ختى وى تشتى ل سه‌ر ناڤێ خودێ بێژن يێ وى نه‌گۆتى، وه‌كى پالڤه‌دانا كوڕه‌كى بۆ وى، و حه‌رامكرنا هنده‌ك جلك و خوارنێن حه‌لال)). [الأعراف:33].
و ئیسلامێ كوشتنا وێ ڕحا خودێ كوشتنا وێ حه‌رام كربیت ژی حه‌رامكرییه، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و هوين بێ حه‌ق وێ نه‌فسێ نه‌كوژن يا خودێ كوشتنا وێ حه‌رام كرى. هه‌چییێ بێى حه‌قه‌كێ شه‌رعى بهێته كوشتـن ب ڕاستى مه ده‌سهه‌لات دايه سه‌ركارێ وى - چ ميراتگرێ وى بیت يان حاكم بیت - كو وى بكوژیت يان ژى داخوازا خوينێ ژێ بكه‌ت، و چێنابت بۆ سه‌ركارێ كوشتى كو زێده گاڤییێ ل سه‌ر وى توخويبى بكه‌ت يێ خودێ داناى، هندى خودێیه هاريكارێ سه‌ركارێ كوشتییه هه‌تا ئه‌و حه‌قێ خۆ وه‌ردگریت)). [الإسراء:33]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و ئه‌ون يێن ته‌وحيدا خودێ دكه‌ن و ژبلی وى دوعايان ژ كه‌سێ دى ناكه‌ن و په‌رستنا كه‌سێ ژى ناكه‌ن، وێ نه‌فسێ ناكوژن يا خودێ كوشتنا وێ حه‌رامكرى وه‌سا تێ نه‌بیت ئه‌و وى تشتى بكه‌ت كو خۆ پێ هێژاى كوشتنێ بكه‌ت وه‌كى: كافرییا پشتى باوه‌رى ئينانێ، يان زیناكرنا پشتى ژن ئينانێ، يان كوشتنا نه‌فسه‌كا بێ گونه‌هـ، ئه‌و زنايێ ناكه‌ن، به‌لكى نامويسا خۆ دپارێزن، وه‌سا نه‌بیت د گه‌ل حه‌لالێن خۆ ژ ژن و جارییان، هه‌چییێ تشته‌كى ژ ڤان گونه‌هێن مه‌زن بكه‌ت ل ئاخره‌تێ دێ گه‌هیته جزايێ خۆ)). [الفرقان:68].
و ئیسلامێ خرابكاری د ئه‌ردیدا حه‌رامكرییه، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و هوين ب چ ڕه‌نگێن خرابییێ خرابكارییێ د ئه‌ردیدا نه‌كه‌ن، پشتى خودێ ب هنارتنا پێغه‌مبه‌ران ئه‌و چاككرى و ب عيباده‌تى ئاڤاكرى)). [الأعراف:56]. هه‌روه‌سا خودێ بۆ مه به‌حسێ پێغه‌مبه‌رێ خۆ شوعه‌یبی دكه‌ت (سلاڤ لێ بن) كو وی گۆته ملله‌تێ خۆ: ئانكو: ((ئه‌ى ملله‌تێ من عه‌بدينییا خودێ ب تنێ بكه‌ن؛ چونكى ژ وى پێڤه‌تر هه‌وه چ خودايێن دى يێن هێژاى په‌رستنێ نينن، ب ڕاستى نيشانه‌كا ئاشكه‌را ژ خودايێ هه‌وه ل سه‌ر ڕاستییا وێ يا ئه‌ز بۆ هه‌وه پێ هاتيم هاتییه، ڤێجا هوين مافێ مرۆڤان ب ڕه‌نگه‌كێ پێكهاتى بده‌نێ و پيڤان و كێشانێ ب ته‌مامى پێك بينن، هوين چويێ ژ مافێ وان - ب زۆردارى - كێم نه‌كه‌ن، و هوين - ب كوفرێ و زۆردارییێ - خرابكارییێ د ئه‌ردیدا نه‌كه‌ن پشتى ئه‌و ب شريعه‌تێن پێغه‌مبه‌رێن به‌رێ - سلاڤ لێ بن - چاك بووى. ئه‌ڤه يا من به‌رێ هه‌وه دايێ د دونيايێ و ئاخره‌تێدا بۆ هه‌وه چێتره، ئه‌گه‌ر هوين باوه‌رییێ ب وێ بينن يا ئه‌ز به‌رێ هه‌وه دده‌مێ و كارى ب شريعه‌تێ خودێ بكه‌ن)). [الأعراف:85].
كا چاوا ئیسلامێ سێره‌به‌ندی (سحر) ژی حه‌رامكر، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و تو وى گۆپالێ خۆ يێ كو د ده‌ستێ ته يێ ڕاستێدا بهاڤێژه ئه‌و دێ وه‌ريس و گۆپالێن وان داعويرت؛ چونكى يا وان به‌رامبه‌رى ته چێكرى فه‌ند و فێلا سێره‌به‌ندییه، يێ سێره‌به‌ند ل كيڤه بیت ب سێره‌به‌ندییا خۆ ناگه‌هیته مرادێ)). [طه:69]. دیسان پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلى الله عليه وسلم دبێژیت: ((خۆ ژ وان هه‌ر حه‌فت گونه‌هێن مرۆڤی ژ ناڤ دبه‌ن دویر بێخن، گۆتن: ئه‌و كیژكن ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ؟ گۆت: شركا ب خودێ و سحر و كوشتنا وێ نه‌فسا خودێ ب حه‌قی نه‌بیت حه‌رامكری بهێته كوشتن، خوارنا ڕویبایێ و خوارنا مالێ ئێتیمی و ڕه‌ڤینا ژ جیهادێ و تاوانباركرنا ژنێن پاقژ و باوه‌ردار و بێئاگه‌ھ ب كرنا زینایێ)). (صحيح البخاري 6857).
هه‌ردیسان ئیسلامێ خرابییێن ڤه‌شارتی و ئاشكه‌را، و زینا و كارێ ملله‌تێ لوطی ژی حه‌رامكرییه. به‌ری نوكه ل ده‌ستپێكا ڤێ خالێ مه ئه‌و ئایه‌ت ئینان یێن دبنه به‌ڵگه و ئاماژه ل سه‌ر ڤێ چه‌ندێ، و ئیسلامێ ڕویبا ژی حه‌رامكر، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ى ئه‌وێن هه‌وه باوه‌رى ب خودێ ئيناى و دويڤچوونا پێغه‌مبه‌رێ وى كرى ژ خودێ بترسن، و داخوازا زێده‌يییێ ل سه‌ر مالێ خۆ يا كو هه‌وه به‌رى حه‌رامبوونا ربايێ كرى نه‌كه‌ن، ئه‌گه‌ر هوين ب گۆتن و كريار دخودان باوه‌رن (278) ڤێجا ئه‌گه‌ر هوين خۆ ژ وێ نه‌ده‌نه پاش يا خودێ هوين ژێ پاشڤه‌لێداين هوين ئاگه‌هدارى جه‌نگه‌كێ بن ژ لايێ خودێ و پێغه‌مبه‌رێ ویڤه، ئه‌گه‌ر هوين ل خودايێ خۆ زڤڕين و هه‌وه خوارنا ڕیبايێ هێلا، سه‌رمالێ هه‌وه يێ هه‌وه ب قه‌ر داى بۆ هه‌وه‌يه بێ چ زێده‌يى، نه هوين زۆڕداريێ ل كه‌سه‌كێ دكه‌ن ب وه‌رگرتنا زێده‌ییێ ل سه‌ر مالێ خۆ و نه كه‌س زۆڕدارییێ ل هه‌وه دكه‌ت ب كێمكرنا قه‌رێ هه‌وه دايێ (279) )). [البقرة:278 - 279]. خودێ گه‌فێن شه‌ڕی ل چ گونه‌هكاران نه‌كرینه، به‌لێ پا خودێ گه‌فێن شه‌ڕی ل وی كه‌سێ ڕیبایێ دخۆت كرن، ئه‌ڤه ژی چونكی ڕویبا خرابكارییه بۆ دین و ملله‌ت و مال و سامان و ڕحان.
و ئیسلامێ خوارنا گوشتێ مرار و ئه‌و ڤه‌كوشتییێ بۆ صه‌نه‌مان هاتییه سه‌رژێكرن ژی حه‌رامكرینه، دیسان خوارنا گوشتێ به‌ڕازی ژی حه‌رام كرییه، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((خودێ مرار ل سه‌ر هه‌وه يێ حه‌رام كرى و خوينا رۆن و گۆشتێ به‌ڕازى و ئه‌و ڤه‌كوشتییێ ناڤێ ئێكێ دى ژبلى خودێ ل ده‌مێ ڤه‌كوشتنێ ل سه‌ر هاتییه گۆتن، ئه‌و حه‌يوانا هاتییه خه‌ندقاندن هه‌تا فه‌تسى، ئه‌وا ب دربێ دارى يان به‌رى هاتییه كوشتن، ئه‌وا د ئه‌رده‌كیدا فڕى يان كه‌ڤتییه د بيره‌كێدا هه‌تا مرى، ئه‌وا ب قۆچ لێدانێ هاتییه كوشتن، خودێ ئه‌و حه‌يوان ژى ل سه‌ر هه‌وه يا حه‌رام كرى ئه‌وا ده‌هبه‌كێ وه‌كى شێرى يان پلنگى يان گورگى دڕاندى. ئه‌و تێنه‌بیت يا هوين ڤێڕا گه‌هشتين و به‌رى بمریت هه‌وه ڤه‌كوشتى ئه‌و يا حه‌لاله، خودێ ئه‌و ل سه‌ر هه‌وه يا حه‌رام كرى يا نه بۆ خودێ هاتییه ڤه‌كوشتن وه‌كى يا بۆ صه‌نه‌مان دهێته ڤه‌كوشتن، خودێ ل سه‌ر هه‌وه حه‌رام كرییه كو هوين داخوازا زانينا وى تشتێ بۆ هه‌وه ده‌ركه‌ڤتى يان نه‌ده‌ركه‌ڤتى ب ڕێكا تيركێشانێ بكه‌ن. ئه‌ڤ تشتێن حه‌رام يێن كو به‌حسێ وان د ئايه‌تێدا هاتییه كرن - ئه‌گه‌ر بهێنه‌كرن - ده‌ركه‌ڤتنا ژ فه‌رمان و گوهدارییا خودێیه بۆ بێ ئه‌مرییا وى)). [المائدة:3].
كا چاوا ئیسلامێ ڤه‌خوارنا عه‌ره‌قێ و هه‌می پیساتی و خرابییێن دی حه‌رام كرینه، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((گه‌لى ئه‌وێن باوه‌رى ئيناى هه‌ما هندى مه‌یه: و ئه‌و هه‌ر تشته‌كه يێ ئه‌قلى ببه‌ت و قوماره: ئه‌ڤێ تالع و نه‌صيب ژى دكه‌ڤته د بندا، و هه‌ر تشته‌كێ ئێك ژ ئێكى ببه‌ت، و پێڤه موژيل ببن و خودێ ژ بير بكه‌ن و صه‌نه‌مێن چكلاندينه: ئه‌ڤه ئه‌و به‌ر بوون يێن بوتپه‌رێسان ددانان و قوربان ل نیك ڤه‌دكوشتن وه‌ك مه‌زنكرن بۆ وان، هه‌ر تشته‌كێ بۆ په‌رستنێ بهێته‌دانان، تالع زانينا ب ڕێكا تيركێشانێيه، ئه‌ڤه هه‌مى گونه‌هه شه‌يتان ل به‌ر مرۆڤان شرين دكه‌ت، ڤێجا هوين خۆ ژ ڤان گونه‌هان بده‌نه پاش؛ دا به‌لكى هوين ب چوونا به‌حه‌شتێ سه‌ركه‌ڤن (90) هه‌ما شه‌يتانى ب شرينكرنا گونه‌هان ل به‌ر هه‌وه دڤێت نه‌ياره‌تییێ و كه‌ربێ بێخيته ناڤبه‌را هه‌وه، ب ڕێكا مه‌ییێ و قومارێ، به‌رێ هه‌وه ژ بيرئينانا خودێ و نڤێژێ بده‌ته پاش ژ به‌ر بێ هۆشییا د ڤه‌خوارنا مه‌ییێدا هه‌ى و مژويلاهییا د كرنا قومارێدا هه‌ى، ڤێجا هوين وێ چه‌ندێ به‌س كه‌ن (91) )). [المائدة:90-91]. به‌ری نوكه د خالا (31)ـێدا د گه‌ل مه بوری كو مه به‌حسێ هندێ كر خودێ یا گۆتی ئێك ژ وان سالۆخه‌تێن پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه وسلم یێن د ته‌وراتێدا هاتین ئه‌ڤه‌یه ئه‌و تشتێن پیس ل سه‌ر وان حه‌رام دكه‌ت، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ڤێ دلۆڤانییێ ئه‌ز دێ بۆ وان نڤيسم يێن ژ خودێ دترسن و خۆ ژ بێ ئه‌مرییا وى دده‌نه پاش، و دويكه‌ڤتنا وى پێغه‌مبه‌رێ نه‌خوانده‌ڤا دكه‌ن، كو موحه‌ممه‌ده - سلاڤ لێ بن -، يێ به‌حس و سالۆخه‌تێ وى ل نیك خۆ د ته‌وراتێ و ئنجيلێدا نڤيسى دبينن، ئه‌و فه‌رمانێ ب ته‌وحيدێ و هه‌ر باشییه‌كا هه‌بیت ل وان دكه‌ت، به‌رێ وان ژ شركێ و نه‌گوهدارییێ و هه‌ر تشته‌كێ خراب دده‌ته پاش، تشتێن پاقژ ژ خوارن و ڤه‌خوارن و ماره‌كرنێ بۆ وان حه‌لال دكه‌ت، تشتێن پيس وه‌كى گۆشتێ به‌ڕازى و وان خوارن و ڤه‌خوارنێن خودێ ل سه‌ر وان حه‌رامكرين بۆ وان حه‌رام دكه‌ت و وى بارێ گران يێ كو ل وان هاتییه كرن وه‌كى بڕينا جهێ پيس ژ جلكى و چه‌رمى و سوژاندنا ده‌سكه‌ڤتییان و تۆلڤه‌كرنا ژ وى يێ كوشتن كرى ژ قه‌ستا يان بێ ده‌ستى، ژ سه‌ر وان ڕادكه‌ت)). [الأعراف:157].
هه‌روه‌سا ئیسلامێ خوارنا مالێ ئێتیمی ژی حه‌رامكرییه، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و ئه‌و ئێتيمێن ل بن ده‌ستێ هه‌وه ئه‌گه‌ر بالغ بوون هوين مالێ وان بده‌نه ڤێ، ئه‌گه‌ر هه‌وه ديت ئه‌و دێ شێن مالێ خۆ پارێزن، و هوين مالێ وان يێ باش بۆ خۆ نه‌به‌ن، بداننه جهێ مالێ خۆ يێ خراب، هوين مالێ وان نه‌كه‌نه د ناڤ مالێ خۆدا؛ دا ب وێ هێجه‌تێ مالێ وان بخۆن. هندى ئه‌وه يێ وێ چه‌ندێ بكه‌ت ئه‌و وى گونه‌هه‌كا مه‌زن كر)). [النساء:2]. و خودێ دبێژیت: ئانكو: ((هندى ئه‌ون يێن ته‌عداییێ ل مالێ ئێتيمان دكه‌ن و بێ حه‌ق دخۆن، هه‌ما ئه‌و وى تشتى د زكێن خۆدا دخۆن يێ دبیته ئه‌گه‌را چوونا د ئاگرىدا، ئه‌و دێ چنه د ئاگریدا و دێ تام كه‌نه گه‌رما وى)). [النساء: 10].
و ئیسلامێ حیل و فێل د كێشان و پیڤانێ ژیدا حه‌رام كرییه، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((عه‌زابه‌كا دژوار بۆ وان بیت يێن حيلێ د پيڤان و كێشانێدا دكه‌ن (1) ئه‌وێن ئه‌گه‌ر تشته‌كى ژ خه‌لكى بكڕن پيڤانێ يان كێشانێ ب دورستى پێك دئينن (2) و ئه‌گه‌ر تشته‌ك فرۆته خه‌لكى پيڤانێ يان كێشانێ كێم دكه‌ن، ڤێجا پا حالێ وى چيه يێ دزییێ ژ خه‌لكى بكه‌ت و تشتێ وان بێ بها بكه‌ت؟ ئه‌و ژ وان يێن حيلێ د كێشان و پيڤانێدا دكه‌ن بۆ عه‌زابێ هه‌ژيترن (3) ئه‌رێ ما ئه‌وێن حيلێ د كێشان و پيڤانێدا دكه‌ن باوه‌ر ناكه‌ن كو خودێ دێ وان ڕاكه‌ته‌ڤه ؟ (4) )). [المطففين:1-4].
و به‌ری نوكه مه به‌حس ل هندێ كر كو ئیسلامێ پڕچاندنا به‌ندكێ مرۆڤایینییێ حه‌رام كرییه و د خالا (31)ـێدا مه ئه‌و ئایه‌ت و فه‌رمووده ئینان یێن دبنه به‌ڵگه ل سه‌ر ڤێ چه‌ندێ و پێغه‌مبه‌ر هه‌می (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن) ل سه‌ر حه‌رامبوونا ڤان تشتێن حه‌رام د ئێكده‌نگن.
35- ئیسلام پاشڤه‌برنێ ژ ڕه‌وشتێن خراب دكه‌ت، وه‌كی دره‌وێ، خش و حیله‌كرنێ، غه‌در و خیانه‌ت و خاپاندنێ، حه‌سویدی و پیلانێن خراب، دزی و ده‌سترێژی و زۆڕدارییێ، هه‌روه‌سا پاشڤه‌برنێ ژ هه‌می ڕه‌وشتێن پیس دكه‌ت.
ئیسلام ب ڕه‌نگه‌كێ گشتی پاشڤه‌برنێ ژ هه‌می ڕه‌وشتێن خراب دكه‌ت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و ده‌مێ تو د گه‌ل خه‌لكى ئاخڤتى يان ئه‌و د گه‌ل ته ئاخڤتن تو ڕوییێ خۆ ژ وان وه‌رنه‌گێڕه وه‌ك كێمكرن بۆ وان و خۆمه‌زنكرن ل سه‌ر سه‌رێ وان، تو ب كه‌يف و خۆمه‌زنكرنڤه د ناڤ مرۆڤاندا نه‌گه‌ڕيێ، هندى خودێیه حه‌ز ژ وى ناكه‌ت يێ د گۆتن و كريارێن خۆدا خۆ مه‌زن دكه‌ت)). [لقمان:18]. و پێغه‌مبه‌رێ خودێ ژی صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ((خۆشتڤیترین كه‌س ژ هه‌وه ل ده‌ڤ من و نێزیكترینێ وان ل دیوانا من ل ڕۆژا قیامه‌تێ؛ ئه‌وه یێ ڕه‌وشتێ وی ژ یێ هه‌مییان جوان و تازه‌تر بیت، و نه‌خۆشتڤیترین كه‌س ژ هه‌وه ل ده‌ڤ من و دویرترینێ وان ل دیوانا من ل ڕۆژا قیامه‌تێ؛ ئه‌وه یێ پڕپێژ بیت و گه‌له‌ك ب ئاخڤیت و ب ده‌ڤێ خۆ تڕانا ب خه‌لكی بكه‌ت، هه‌روه‌سا ئه‌وه یێ (متفیهق) بیت، گۆتن: مه زانی پڕبێژ و یێ تڕانا ب خه‌لكی دكه‌ت كییه، به‌لێ مه نه‌زانی (متفیهق) كییه؟ گۆت: ئه‌ون یێن خۆ مه‌زن دكه‌ن)). (السلسلة الصحيحة 791).
ئیسلام پاشڤه‌برنێ ژ دره‌وێ دكه‌ت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((هندى خودێیه به‌رێ وى ناده‌ته حه‌قییێ يێ پێ ل توخويبان داناى، كو حه‌قى هێلاى و ده‌ست دايه نه‌حه‌قییێ، گه‌له‌ك يێ دره‌وين بیت د پالڤدانا نه‌حه‌قییا خۆدا بۆ خودێ)). [غافر:28]. و پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ((هشیاری دره‌وێ بن، چونكی دره‌و سه‌ردكێشیت بۆ خرابییێ و خرابی سه‌ردكێشیت بۆ ئاگرێ جه‌هنه‌مێ، و به‌رده‌وام زه‌لام دێ دره‌وێ كه‌ت و دێ ل دویڤ دره‌وێ گه‌ڕییێت هه‌تا ل ده‌ڤ خودێ ب كه‌سه‌كێ دره‌وین دهێته نڤیسین)). (صحيح مسلم 2607). هه‌روه‌سا پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ((نیشانێن مونافق و دووڕوی سێنه: ئه‌گه‌ر ئاخڤت دێ دره‌وێ كه‌ت، ئه‌گه‌ر سوز و په‌یمانه‌ك دا دێ لێڤه‌بیت و ئه‌گه‌ر كه‌سه‌كی باوه‌رییا خۆ پێ ئینا و كره جهێ ئه‌مانه‌تێ؛ دێ خیانه‌تێ كه‌ت)). (صحيح البخاري 6095).
ئیسلام پاشڤه‌برنێ ژ خش و حیله‌كرنێ دكه‌ت هه‌روه‌سا د فه‌رمووده‌یه‌كێدا هاتییه كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم ب ڕه‌خ تراره‌كێ خوارنێڕا بوری و ده‌ستێ خۆ كره د ناڤ وی تراریدا ئینا ده‌ستێ وی ته‌ڕ بوو، ڤێجا گۆت: ((ئه‌ڤه چیه ئه‌ی خودانێ خوارنێ؟)) گۆت: باران یا لێ هاتی ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ. گۆت: ڤێجا پا ته بۆچی يا ته‌ربوويى نه‌ددانا سه‌ر خوارنێ دا خه‌لك ببینیت، هه‌ر كه‌سێ خشێ بكه‌ت ژ من نینه)). (صحيح مسلم 102).
ئیسلام پاشڤه‌برنێ ژ غه‌در و خیانه‌ت و خاپاندنێ دكه‌ت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ى ئه‌وێن باوه‌رى ئيناى، خيانه‌تێ ل خودێ و پيغه‌مبه‌رێ وى نه‌كه‌ن كو وى تشتى بهێلن يێ وى كرنا وى ل سه‌ر هه‌وه فه‌ركرى و وى تشتى بكه‌ن يێ وى هوين ژێ داينه پاش، هوين ته‌خسيرییێ د وى ئێمانه‌تیدا نه‌كه‌ن يێ خودێ كرییه د ده‌ستێ هه‌وه‌دا و هوين دزانن كو ئه‌و ئێمانه‌ته و دڤێت بهێته پاراستن)). [الأنفال:27]. و خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌وێن وێ په‌يمانا خودێ پێك دئينن يا وى فه‌رمان پێ ل وان كرى، ئه‌و وێ په‌يمانا موكوم يا وان دايه خودێ ناشكێنن)). [الرعد:20]. و ده‌مێ له‌شكه‌رێن پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم ده‌ركه‌ڤتبانه جیهادێ، دا بێژیته وان: ((شه‌ڕی بكه‌ن و خیانه‌تێ د ده‌ستكه‌ڤتییێ شه‌ڕی نه دزن، غه‌در و خیانه‌تێ نه‌كه‌ن، له‌شێن كوشتییان نه‌شێوینن و ئه‌ندامێن له‌شێ وان ژێڤه‌نه‌كه‌ن و چ زارۆكان نه‌كوژن)). (صحيح مسلم 1731). و پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلى الله عليه وسلم دبێژیت: ((چار خه‌سله‌ت و سالۆخه‌ت یێن هه‌ین، هه‌ر كه‌سێ ل ده‌ڤ هه‌بن، ئه‌و منافق و دووڕویه‌كێ خۆڕییه، و هه‌ر كه‌سێ سالۆخه‌ته‌ك ژ وان چاران ل ده‌ڤ هه‌بیت، ئه‌ڤه سالۆخه‌ته‌ك ژ سالۆخه‌تێن نیفاق و دووڕویاتییێ یێن ل ده‌ڤ وی هه‌ین هه‌تا دهێلیت: ئه‌گه‌ر كه‌سه‌كی باوه‌رییا خۆ پێ ئینا و كره جهێ ئه‌مانه‌تێ؛ دێ خیانه‌تێ كه‌ت، ئه‌گه‌ر ئاخڤت دێ دره‌وێ كه‌ت، ئه‌گه‌ر سوز و په‌یمانه‌ك دا دێ لێڤه‌بیت و ئه‌گه‌ر گه‌نگه‌شه‌ك كر دێ ژ حه‌قییێ دویر كه‌ڤیت و دێ سنووران به‌زینیت)). (صحيح البخاري 34).
ئیسلام پاشڤه‌برنێ ژ حه‌سویدییێ دكه‌ت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((يان ئه‌رێ ئه‌و حه‌سويدیێ ب موحه‌ممه‌دى و هه‌ڤالێن وى دبه‌ن سه‌را وێ قونجییا خودێ دايه وان، ڤێجا ئه‌و حه‌ز دكه‌ن ئه‌ڤ قه‌نجییه ل نیك وان نه‌مينیت؟ پانێ مه - به‌رى نوكه - ئه‌و كيتاب دابوونه دوینده‌ها ئيبراهيمى يێن خودێ بۆ وان ئيناينه خوارێ و ئه‌و وه‌حییا نه‌نڤيسى يا بۆ وان هاتى، د گه‌ل هندێ ژى مه مولكه‌كێ به‌رفره‌هـ دا وان)). [النساء:54]. و خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((گه‌له‌كان ژ خودانێن كيتابێ دخواست كو پشتى باوه‌رى ئينانا هه‌وه هه‌وه ل كوفرێ ڤه‌گه‌ڕينن كا چاوا هه‌وه به‌رێ بوت دپه‌ڕێسين؛ ژ به‌ر وێ كينا دلێن وان تژى كرى پشتى ڕاستییا پێغه‌مبه‌رێ خودێ موحه‌ممه‌دى د وى تشتیدا يێ ئه‌و پێ هـاتــى بـۆ وان ئــاشــكه‌را بووى، ڤێجا هوين وان عــه‌فـى بكه‌ن و ل نه‌زانينا وان ببۆرن، هه‌تا خودێ فه‌رمانێ ب كوشتنا وان دده‌ت (وه‌كى داى و وه‌سا چێبووى)، ئه‌و سه‌را كريارێن وان يێن خراب دێ وان جزا ده‌ت. هندى خودێیه ل سه‌ر هه‌ر تشته‌كى يێ خودان شيانه چ تشت وى بێزار ناكه‌ن)). [البقرة:109]. و پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ((ده‌ردێ ملله‌تێن به‌ری هه‌وه یێ هاتییه د ناڤ هه‌وه ژیدا: حه‌سویدی و كه‌رب و كین، ئه‌و تڕاشه‌ره، مه‌ره‌ما من نه تڕاشینا پرچێیه، به‌لكی تڕاشینا دینییه، ئه‌ز ب وی كه‌مه یێ نه‌فسا من د ده‌ستاندا؛ هوین ناچنه به‌حه‌شتێ هه‌تا هوین باوه‌رییێ نه‌ئینن و هوین باوه‌رییێ نائینن هه‌تا هوین حه‌ز ژ ئێكودوو نه‌كه‌ن، ئه‌رێ ما ئه‌ز بۆ هه‌وه به‌حسێ وێ چه‌ندێ نه‌كه‌م یا ڤێ چه‌ندێ ل ده‌ڤ هه‌وه په‌یدا دكه‌ت و بنه‌جھ دكه‌ت؟ سلاڤێ ل ناڤ خۆدا به‌لاڤ بكه‌ن)). (سنن الترمذي 2510).
ئیسلام پاشڤه‌برنێ ژ پیلانێن خراب ژی دكه‌ت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و وه‌كى ڤێ يا ژ مه‌زنێن كافران ل (مه‌كه‌هێ) چێبووى كو خه‌لك ژ دينێ خودێ پاشڤه‌لێداين، مه ل هه‌ر گونده‌كى هنده‌ك تاوانبار دانان؛ دا سه‌رۆكاتییا مه‌زنێن وان بكه‌ن و فێلبازییێ تێدا بكه‌ن و خه‌لكى ژ دينێ خودێ پاشڤه لێ بده‌ن، ژ خۆ پێڤه‌تر ئه‌و فێلبازییێ ل كه‌سێ ناكه‌ن و ئه‌و ب وێ چه‌ندێ ناحه‌سن)). [الأنعام:123]. و خودێ بۆ مه به‌حسێ وێ چه‌ندێ دكه‌ت كو جوهییان بزاڤێن كوشتنا عیسایێ مه‌سیح (سلاڤ لێ بن) كرن و پیلان ل دژی وی گێڕان، به‌لێ خودێ ئه‌و پیلانێن وان گێڕان هه‌می ب سه‌رێ واندا ئینان و خودێ دیاركر كو پیلانێن خراب هه‌ر دێ بۆ خۆدانێ خۆ زڤڕن و هه‌ر دێ زیانێ گه‌هینیته وی ب خۆ، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ڤێجا ده‌مێ عيساى هه‌ست كرى كو ئه‌و ل سه‌ر كافرییا خۆ دێ د به‌رده‌وام بن وى د ناڤ هه‌ڤالێن خۆ يێن نێزيكدا گۆت: كى دێ د گه‌ل من بیت بۆ پشته‌ڤانییا دينێ خودێ؟ هه‌ڤالێن عيساى يێن بژاره گۆت: ئه‌مين پشته‌ڤان و گازيكه‌رێن دينێ خودێ، مه باوه‌رى ب خودێ ئينايه و دويكه‌ڤتنا ته كرییه، تو ئه‌ى عيسا شاهده‌يییێ بۆ مه بده كو مه ب ته‌وحيدێ و گوهدارییێ خۆ ته‌سليمى خودێ كرییه (52) خودايێ مه مه باوه‌رى ب وێ ئينا يا ته ژ ئنجيلێ هنارتى و مه دويكه‌ڤتنا پێغه‌مبه‌رێ ته عيساى كرییه، ڤێجا تو مه بكه ژ وان يێن شاهده‌يى ب ته‌وحيدێ بۆ ته و ب پێغه‌مبه‌رينییێ بۆ پێغه‌مبه‌رێن ته داين (53) و ئه‌وێن كافر بووين ژ ئسرائيلییان فێلبازى و پيلان دژى عيساى گێڕان و وان ئه‌و هنارتێ يێ كو ب كوشتنا وى ڕاببیت، ڤێجا خودێ ئێك ژ وان يێن جهێ وى نيشا وان داى وه‌كى عيساى لێ كر ڤێجا وان ئه‌و گرت و كوشت و هلاويست، يا ژ وانڤه ئه‌و عيسايه و خــودێ ژ هه‌مى فێلبازان چێتره. د ڤێ چه‌ندێدا نيشان هه‌يه كو (مه‌كر - فێلبازى) سالۆخه‌ته‌كه ژ سالۆخه‌تێن خودێ به‌لێ ب ڕه‌نگه‌كێ بابه‌تى وى بیت؛ چونكى فێلا وى ب حه‌قییه و به‌رامبه‌ر فێلا فێلبازانه (54) ده‌مێ خودێ گۆتییه عيساى: ئه‌ز دێ ته ژ ئه‌ردى ڕاكه‌م بێى نه‌خۆشییه‌ك بگه‌هیته ته و دێ ته ب له‌شى و ڕحێڤه ب نیك خۆڤه بلند كه‌م و دێ ته ژ وان يێن كافرى ب ته كرى ڕزگاركه‌م، ئه‌وێن دويكه‌ڤتنا ته كرى ئانكو هاتينه سه‌ر دينێ ته و باوه‌رى ب وێ ئيناى يا تو پێ هاتى د ده‌رحه‌قا مزگينيدانا ب موحه‌ممه‌دیدا - سلاڤ لێ بن - و پشتى هنارتنا وى باوه‌رى ب وى ئینای و كار ب شريعه‌تێ وى كرى، هه‌تا ڕۆژا ڕابوونێ ئه‌ز دێ وان ب سه‌ر وان ئێخم يێن باوه‌رى نه‌ئيناى، پاشى زڤڕينا هه‌وه هه‌مییان ل ڕۆژا حسێبێ دێ بۆ نیك من بیت، ڤێجا ئه‌ز دێ حوكمى د ناڤبه‌را هه‌وه دا كه‌م د وى تشتى دا يێ هوين تێدا ژێك جودا بووين (55) )). [آل عمران:52-55]. دیسان خودێ بۆ مه به‌حس دكه‌ت كو ملله‌تێ پێغه‌مبه‌ر صالحی (سلاڤ لێ بن) ڤیا وی بكوژن و پیلان ل دژی وی دانان، به‌لێ خودێ ژی ل به‌رامبه‌ری پیلانێن وان پیلان ل دژی وان دانان و ئه‌و و ملله‌تێن وان هه‌می ژ ناڤبرن، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ڤان هه‌ر نه‌هان گۆته ئێكودوو: هوين بۆ ئێكودوو ب خودێ سويند بخۆن: كو ئه‌م ب شه‌ڤێ و ب خافله‌تیڤه بێين صالحى و مروڤێن وى بكوژين، پاشى بێژينه وى يێ داخوازا خوينا وى بكه‌ت ژ مرۆڤێن وى: مه كوشتنا وان ب چاڤ نه‌ديتییه و ئه‌م د گۆتنا خۆدا دێ دڕاستگۆ بين (49) و وان ئه‌ڤ پيلانه گێڕا دا صالحى و خه‌لكێ مالا وى بكوژن، ئينا مه پێغه‌مبه‌رێ خۆ صالح ب سه‌رئێخست، و مه ب خافله‌تیڤه ئه‌و گرتن و عه‌زابدان، بێى ئه‌و هزرا عه‌زابا مه بكه‌ن يان كاره‌كى بۆ بكه‌ن (50) ڤێجا تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - به‌رێ خۆ بده دويماهییا غه‌درا ڤان د گه‌ل پێغه‌مبه‌رێ وان صالحى كانێ مه چ ب سه‌رى ئينا؟ مه ئه‌و وملله‌تێ وان هه‌مى تێبرن (51) )). [النمل:49-51].
ئیسلام پاشڤه‌برنێ ژ دزییێ ژی دكه‌ت، پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ((زیناكه‌ر ده‌مێ زینایێ دكه‌ت باوه‌ری نینه، دزیكه‌ر ده‌مێ دزییێ دكه‌ت باوه‌ری نینه، عه‌ره‌ق ڤه‌خۆر ده‌مێ عه‌ره‌قێ ڤه‌دخۆت باوه‌ری نینه، و ته‌وبه ژی هه‌ر یا ئاماده‌یه پشتى هنگى)). (صحيح البخاري 6810).
ئیسلام پاشڤه‌برنێ ژ زۆڕداییێ دكه‌ت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((هندى خودايێ مه‌زنه د ڤێ قورئانێدا فه‌رمانێ ل به‌نییێن خۆ دكه‌ت كو دادییێ د ده‌رحه‌قا ویدا بكه‌ن، كو په‌رستنا وى ب تنێ بكه‌ن و د ده‌رحه‌قا خه‌لكى ژیدا كو مافێ هه‌ر خودان مافه‌كى بده‌نێ، فه‌رمانێ ب قه‌نجییێ ژى دكه‌ت كو كارێن وى ل سه‌ر وان فه‌ركرين ب دورستى ئه‌و بكه‌ن و ب گۆتن و كريار د گه‌ل خه‌لكى دباش بن، خودێ فه‌رمانێ ب مرۆڤاينییێ دكه‌ت، پاشڤه‌لێدانا ژ هه‌ر كار وگۆتنه‌كا كرێت دكه‌ت و ژ هه‌ر تشته‌كى يێ شريعه‌ت ژێ ڕازى نه‌بیت ژ كوفرێ و گونه‌هان و ژ زۆڕدارییا ل خه‌لكى و ته‌عدايییا ل سه‌ر وان، خودێ - ب ڤێ فه‌رمانێ و پاشڤه‌لێدانێ - شيره‌تان ل هه‌وه دكه‌ت و بيرا هه‌وه ل دويماهییان دئينته‌ڤه؛ دا هوين فه‌رمانێن خودێ ل بيرا خۆ بينن و مفاى ژێ وه‌ربگرن)). [النحل:90]. و پێغه‌مبه‌رێ خودێ ژی صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ((ب ڕاستی خودێ وه‌حی بۆ من فڕێكر كو هوین خۆ مه‌زن نه‌كه‌ن و خۆ ب كێم بزانن، هه‌تاكو كه‌س خۆ ل سه‌ر سه‌رێ كه‌سێ مه‌زن نه‌كه‌ت و زۆڕدارییێ لێ نه‌كه‌ت و كه‌س شانازییێ ل سه‌ر سه‌رێ كه‌سێ نه‌به‌ت)). (صحيح أبي داود 4895).
ئیسلام پاشڤه‌برنێ دكه‌ت ژ زۆڕدارییێ، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و خودێ حه‌ز ژ زۆڕداران ناكه‌ت)). [آل عمران:57]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت ئانكو: ((هندى ئه‌و زۆڕدارن يێن دره‌و ژ كيسێ خودێ كرين ب مراد ناكه‌ڤن)). [الأنعام:21]. كا چاوا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و وى بۆ وان زۆڕداران يێن پێ ل ته‌خويبێن خودێ داناى عه‌زابه‌كا ب ئێش ئاماده كرییه)). [الإنسان:31]. و پێغه‌مبه‌رێ خودێ ژی صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ((سێ كه‌س هه‌نه؛ دوعا و داخوازا وان لێ ناهێته زڤڕاندن: ئیمام و سه‌ركردێ دادپه‌روه‌ر، ڕۆژیگری هه‌تا ڕۆژییا خۆ د شكێنیت و دوعایا كه‌سێ زۆڕی لێ هاتییه كرن ژی دێ هێته هه‌لگرتن ل سه‌ر عه‌وران و دێ ده‌رگه‌هێن ئه‌سمانان بۆ هێنه ڤه‌كرن و خودایێ مه‌زن دێ بێژیت: ئه‌ز ب مه‌زناهییا خۆ كه‌مه دێ ته ب سه‌رئێخم ئه‌گه‌ر خۆ پشتی ده‌مه‌كی ژی بیت)). (أخرجه مسلم (2749) مختصراً باختلاف يسير، والترمذي (2526) باختلاف يسير، وأحمد (8043) واللفظ له). و ده‌مێ پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه وسلم موعاز فڕێكره یه‌مه‌نێ، ئێك ژ وان تشتێن گۆتینه وی ئه‌ڤه بوو: ((خۆ ژ دوعایا كه‌سێ زۆڕی لێ هاتییه كرن ب پارێزه، چونكی چ په‌رده د ناڤبه‌را دوعایا وی و خودێدا نینن)). (صحيح البخاري 1496). و پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ((بزانن كو هه‌ر كه‌سێ زۆڕداییێ ل كه‌سه‌كێ نه موسلمان یێ په‌یمانا پاراستنێ پێ هاتییه دان بكه‌ت یان ژ مافێ وی كێم بكه‌ت یان زێده‌تر ژ هێزا وی تشتی پێ ب ڕاسپێریت، یان ژی تشته‌كی ژ وی وه‌ربگریت كو وی پێخۆش نه‌بیت و حه‌ز نه‌كه‌ت، هه‌ر كه‌سێ تشته‌ك ژ ڤانه بكه‌ت؛ ل ڕۆژا قیامه‌تێ ئه‌ز هه‌ڤڕكێ ویمه)). (سنن أبي داود 3052). ڤێجا وه‌كی ته دیتی ئیسلام پاشڤه‌برنێ ژ هه‌می ڕه‌وشتێن پیس یان سه‌ره‌ده‌رییێن زۆڕدارانه دكه‌ت.
36- ئیسلام پاشڤه‌برنێ دكه‌ت ژ وان سه‌ره‌ده‌رییێن ئابووری یێن ڕویبا تێدا هه‌بیت یان زیان یان شێلیاتی و نه‌ڕوهنی یان زۆڕداری یان خش و حیله تێدا هه‌بن،، یان ژی سه‌ربكێشن بۆ كاره‌سات و زیانێن گشتی ب جڤاك و ملله‌ت و تاكان.
ئیسلام پاشڤه‌برنێ دكه‌ت ژ وان سه‌ره‌ده‌رییێن ئابووری یێن ڕویبا تێدا هه‌بیت یان زیان یان شێلیاتی و نه‌ڕوهنی یان زۆڕداری یان خش و حیله تێدا هه‌بن،، یان ژی سه‌ربكێشن بۆ كاره‌سات و زیانێن گشتی ب جڤاك و ملله‌ت و تاكان. ل ده‌ستپێكا ڤێ خالێ د گه‌ل مه بوری كو مه ئه‌و ئایه‌ت و فه‌رمووده ئینان یێن ڕویبایێ یان زۆڕدارییێ یان خشێ یان خرابكارییا د ئه‌ردیدا حه‌رام دكه‌ن، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((و ئه‌وێن مێر و ژنێن خودان باوه‌ر ب گۆتنه‌كێ يان ب كرياره‌كێ دئێشينن بێى كو وان گونه‌هه‌ك كربیت، ب ڕاستى ئه‌و كرێتترين دره‌و و بێبه‌ختییه وان كرى، وان گونه‌هه‌كا كرێتییا وێ ئاشكه‌را يا سه‌رى دكێشته عه‌زابا ئاخره‌تێ هه‌لگرت)). [الأحزاب:58]. و خودێ دبێژیت: ئانكو: ((هه‌چییێ چاكییه‌ك كربیت و گوهدارییا خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وى كربیت ئه‌وى خێرا كارێ وى بۆ وییه، و هه‌چییێ خرابى كربیت و بێ ئه‌مرییا خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وى كربیت گونه‌ها كارێ وى ل سه‌ر ویيه. خودايێ ته بۆ به‌نییان يێ پڕزۆڕدار نينه، نه خێرێن وان كێم دكه‌ت و نه خرابییێن وان زێده دكه‌ت)). [فصلت:46]. د سوننه‌تێ ژیدا هاتییه: ((پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه وسلم حوكم كر كو نابیت مرۆڤ زیانێ ل خۆ و ل كه‌سێن دی ژی بكه‌ت)). (سنن أبي داود) و پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم گۆت: ((هه‌ر كه‌سێ باوه‌ری ب خودێ و ڕۆژا دویماهیكێ هه‌بیت؛ بلا نه‌خۆشییێ بۆ جیرانێ خۆ چێنه‌كه‌ت، هه‌ر كه‌سێ باوه‌ری ب خودێ و ڕۆژا دویماهیكێ هه‌بیت؛ بلا قه‌درێ مێهڤانێ خۆ بگریت، هه‌ر كه‌سێ باوه‌ری ب خودێ و ڕۆژا دویماهیكێ هه‌بیت؛ بلا ئاخڤتنا خێرێ بكه‌ت یان ژی بێده‌نگ بیت. د ڤه‌گوهاستنه‌كا دیدا هاتییه: بلا قه‌نجی و باشییێ د گه‌ل جیرانێ خۆ بكه‌ت)). (صحيح مسلم 47). هه‌روه‌سا پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ((ژنه‌ك ژ به‌ر پشیكه‌كێ هاته عه‌زابدان، وێ ژنێ ئه‌ڤ پشیكه زیندانی كربوو هه‌تا وه‌سا مری، ژ به‌ر وێ ژی چوو ئاگرێ جه‌هنه‌مێ، نه وێ ب خۆ خوارن و ئاڤ ددایێ ده‌مێ زیندانی كری و نه‌هێلای ده‌ركه‌ڤیت، و نه دهێلا بۆ خۆ بچیت ژ مێشه‌وه‌رێن ئه‌ردی بخۆت)). (صحيح البخاري 3482). ئه‌ڤه بۆ وی كه‌سێ پشیكه‌ك ئه‌زیه‌ت دای و نه‌خۆشی بۆ دروستكری، پا تو بۆ وی كه‌سی چ دبێژی یێ نه‌خۆشی و ئه‌زیه‌تدانا وی گه‌هشتییه مرۆڤان، فه‌رمووده‌یه‌ك ژ عه‌بدولڵاهێ كوڕێ عومه‌ری دهێته ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم ب سه‌ر مینبه‌رێ كه‌ڤت و پاشی ب ده‌نگه‌كێ بلند گازی كر و گۆت: ((یا ئه‌و كه‌سێن ب ئه‌مانێ خۆ موسلمان بووین و هێشتا باوه‌ری نه‌چوویه د ناڤ دلێ واندا، هشیاربن نه‌خۆشییێ نه‌گه‌هیننه موسلمان و ئه‌زیه‌تا وان نه‌كه‌ن، كێم وكاسيا ژ وان نه ئيننه ده‌ر و ب دویڤ عه‌وره‌ت و نامویسا وان نه‌كه‌ڤن، چونكی هه‌ر كه‌سێ ب دویڤ عه‌وره‌ت و نامویسا برایێ خۆ یێ موسلمان بكه‌ڤیت؛ خودێ ژی دێ ب دویڤ عه‌وره‌ت و نامویسا وی كه‌ڤیت، و هه‌ر كه‌سێ خودێ ب دویڤ عه‌وره‌ت و نامویسا وی كه‌ڤت؛ دێ هه‌تكا وی به‌ت ئه‌گه‌ر خۆ ئه‌و كه‌س ل ناڤ مالا خۆدا بیت. گۆت: و ڕۆژه‌كێ عه‌بدولڵاهێ كوڕێ عومه‌ری به‌رێ خۆ دا كه‌عبێ و گۆت: ئه‌ڤه تو چه‌ندا مه‌زنی و ڕێز و حورمه‌تا ته چه‌ندا مه‌زنه ل ده‌ڤ خودێ، به‌لێ ڕێز و حورمه‌تا مرۆڤێ باوه‌ردار ل ده‌ڤ خودێ ژ یا ته مه‌زنتره)). (أخرجه الترمذي (2032)، وابن حبان (5763)). و پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ((هه‌ر كه‌سێ باوه‌ری ب خودێ و ڕۆژا دویماهیكێ هه‌بیت؛ بلا نه‌خۆشییێ بۆ جیرانێ خۆ چێنه‌كه‌ت، هه‌ر كه‌سێ باوه‌ری ب خودێ و ڕۆژا دویماهیكێ هه‌بیت؛ بلا قه‌درێ مێهڤانێ خۆ بگریت، هه‌ر كه‌سێ باوه‌ری ب خودێ و ڕۆژا دویماهیكێ هه‌بیت؛ بلا ئاخڤتنا خێرێ بكه‌ت یان ژی بێده‌نگ بیت)). (صحيح البخاري 6018). و ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی دهێته ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه و سلم گۆت: ((ئه‌رێ هوین دزانن موفلس كییه؟ گۆتن: ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ؛ موفلس د ناڤ مه‌دا ئه‌و كه‌سه یێ چ دینار و چ په‌ڕتال نه‌بن. گۆت: ب ڕاستی بیت موفلسێ ئوممه‌تا من ئه‌و كه‌سه یێ ل ڕۆژا قیامه‌تێ دهێت و وی كه‌سی ڕۆژی یێن گرتی، نڤێژ یێن كری، زه‌كات یا دای، به‌لێ دێ هێت و بینیت كو خه‌به‌ر و گۆتنێن كرێت یێن گۆتینه ڤی و فلان ژنێ ژ دره‌و ب كرنا زینایێ یا تاوانباركری و مالێ فلانی یێ خواری، ڤێجا دێ ڕوینیت و دێ تول ژێ هێنه ڤه‌كرن، ڤێجا ئه‌ڤه دێ ژ خێرێن وی بۆ خۆ به‌ت و ئه‌ڤێ دی دێ ژ خێرێن وی بۆ خۆ به‌ت، هه‌تا ده‌مێ چ خێر نه‌مینن و هێشتا مافێ خه‌لكی ژ وی نه‌هاتییه وه‌رگرتن و ئه‌و گونه‌هێن ل سه‌ر وی هه‌ین ب دویماهیك نه‌هاتینه، دێ ژ گونه‌هێن خه‌لكی هێنه ڕاكرن و هاڤێژنه سه‌ر پشتا ڤی، پاشی دێ هێته هاڤێتن بۆ ناڤ ئاگری)). (أخرجه مسلم (2581)، والترمذي (2418)، وأحمد (8029) واللفظ له).
و پێغه‌مبه‌رێ خودێ دبێژیت: ((تایێ داره‌كێ ل سه‌ر ڕێكه‌كێ بوو و نه‌خۆشی بۆ خه‌لكی دروست دكر، زه‌لامه‌كی ژی ژ سه‌ر ڕێكێ ڕاكر، ژ به‌ر ڤی كاری چوو به‌حه‌شتێ)). (أخرجه البخاري (652) بمعناه، ومسلم (1914) بنحوه، وابن ماجه (3682)، وأحمد (10432) واللفظ لهما)، ڤێجا ڕاكرنا وی تشتێ نه‌خۆشییێ بۆ خه‌لكی دروست دكه‌ت ل سه‌ر ڕێكێ خۆدانێ خۆ دبه‌ته به‌حه‌شتێ، پا تو بۆ وی كه‌سی چ دبێژی یێ نه‌خۆشییێ بۆ خه‌لكی دروست دكه‌ت و ژیانا وان ل به‌ر وان شێلی و نه‌خۆش دكه‌ت، باشه خێرا ڕاكرنا ڤان كه‌سا دێ چه‌ندبيت!!
37- ئیسلامێ پاراستن ل سه‌ر ئه‌قلی كرییه و هه‌ر تشته‌كێ ببیته ئه‌گه‌رێ تێكدانا ڤی ئه‌قلی ژی حه‌رام كرییه وه‌كی ڤه‌خوارنا عه‌ره‌قێ، كا چاوا ئیسلامێ پله و قه‌درێ ئه‌قلی بلند كرییه و ئه‌و كرییه ئێك ژ وان تشتێن دبیته ئه‌گه‌ر مرۆڤ ل ده‌ڤ خودێ ببیته كه‌سه‌كێ (موكه‌له‌ف) و ئێدی خێر و گونه‌ھ ل سه‌ر مرۆڤی بهێنه هژمارتن، كا چاوا ئیسلامێ ئه‌قل ژ قه‌ید و زنجیرێن خورافات و بوتپه‌رێسییان ڕزگار كرییه، چ حوكم د ئیسلامێ ژیدا نینن كو تایبه‌ت بن ب چینه‌كێ ب تنێڤه و چینێن دی بار تێدا نه‌بیت، به‌لكی هه‌ر هه‌می ئه‌حكام و شه‌ریعه‌تێن ئیسلامێ د گه‌ل ئه‌قلێ دروست د گونجن، ئه‌ڤه ژی ل دویڤ وێ چه‌ندا دادی و كاربنه‌جهی دخوازیت.
ئیسلام یا هاتی دا ئه‌قلی ب پارێزیت و قه‌در و بهایێ وی مه‌زن ڕاگریت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((هندى مرۆڤه يێ به‌رپرسياره ژ وى تشتێ وى گوهـ و چاڤ و دلێ خۆ تێدا ب كار ئيناى، ڤێجا ئه‌گه‌ر وى ئه‌و د باشییێدا ب كار ئينـابـن ئـه‌و خێرێ دێ وه‌رگریت و ئه‌گه‌ر وى د خرابییێدا ب كار ئينابن دێ هێته جزادان)) [الإسراء:36]. ڤێجا یا فه‌ر و پێدڤییه ل سه‌ر مرۆڤی ئه‌و پارێزگارییێ ل سه‌ر ئه‌قلێ خۆ بكه‌ت، ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ ژی ئیسلامێ عه‌ره‌ق و ماددێن بێهۆشكه‌ر یێن حه‌رام كرین - و ل خالا (34)ـێدا من به‌حسێ حه‌رامبوونا عه‌ره‌قێ كر و گه‌له‌ك ژ ئایه‌تێن قورئانا پیرۆز ژی ب ڤێ گۆتنا خودێ ب دویماهیك دهێن: ئانكو: ((دا به‌لكى هوين تێبگه‌هن و كارى پێ بكه‌ن)). [البقرة:242]. و خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و ژيانا دونيايێ د پتر حالاندا ژ يارى و موژيلاهییێ پێڤه‌تر چ دى نينه، ئاخره‌ت بۆ وان يێن ژ خودێ دترسن چێتره. ئه‌رێ ڤێجا ما هوين ب ئه‌قل ناكه‌ڤن؟)). [الأنعام:32]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((هندى ئه‌مين مه ئه‌ڤ قورئانه ب زمانێ عه‌ره‌بان يا ئينايه خوارێ؛ دا به‌لكى هوين - گه‌لی عه‌ره‌بان - د ڕامانێن وێ بگه‌هن و كارى ب هيدايه‌تا وێ بكه‌ن)). [يوسف:2]. خودێ ئه‌و ئێك ژی دیاركرییه ڕاسته‌ڕێبوون (هیدایه‌ت) و كاربنه‌جهی (حیكمه‌ت) دوو تشتن ب تنێ خۆدانێن ئه‌قلان كو ئه‌ون یێن قورئانێ ب (أولوا الألباب) به‌حس دكه‌ت مفای ژێ دبینن، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((خودێ ڕاستییا د گۆتن و كرياراندا دده‌ته وى يێ وى بڤێت ژ به‌نییێن خۆ، هه‌چییێ خودێ ئه‌ڤ قه‌نجییه د گه‌ل كر ئه‌و وى خێره‌كا گه‌له‌ك دايێ. كه‌س بيرا خۆ ل ڤێ چه‌ندێ نائينته‌ڤه و مفاى ژێ نابينیت ئه‌و تێ نه‌بن يێن خودان ئه‌قلێن گه‌شبووى ب ڕۆناهییا خودێ و هيدايه‌تا وى)). [البقرة:269].
ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ ژی ئیسلامێ ئه‌قل كرییه ئێك ژ وان خالێن مرۆڤ ل ده‌مێ په‌یدابوونا وی لێپرسین د گه‌ل دهێته كرن، پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه و سلم دبێژیت: ((پێنۆس ل سه‌ر سێ كه‌سان هاتییه ڕاكرن: ل سه‌ر مرۆڤێ نڤستی هه‌تا هشیار دبیت، ل سه‌ر زارۆكی هه‌تا بالغ دبیت و ل سه‌ر دینی هه‌تا ب ئاقل دكه‌ڤیت)). (أخرجه البخاري معلقا بصيغة الجزم قبل حديث (5269) بنحوه، وأخرجه موصولاً أبو داود (4402) واللفظ له، والترمذي (1423)، والنسائي في ((السنن الكبرى)) (7346)، وأحمد (956) باختلاف يسير، وابن ماجه (2042) مختصراً.) كا چاوا ئیسلامێ ئه‌قل ڕزگاركرییه ژ قه‌ید و زنجیرێن خورافات و صه‌نه‌مپه‌رێسییێ، خودێ بۆ مه به‌حسێ ڕه‌وشا ملله‌تان دكه‌ت د ده‌ستگرتنا وان ب خورافاتانڤه و ڕه‌دكرنا وان بۆ وێ حه‌قییێ ژ ده‌ڤ خودێ بۆ وان هاتی: ئانكو: ((و ب ڤى ڕه‌نگى به‌رى ته - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - مه پێغه‌مبه‌ره‌ك ل گونده‌كى نه‌هنارتییه وان ژ عه‌زابا مه بترسينیت، ئه‌گه‌ر خه‌لكێ وى گوندى ژ سه‌ر و گرگران يێن كو زه‌نگينییێ ئه‌و هێڕكرين نه‌گۆتبیت: مه بابێن خۆ ل سه‌ر دينه‌كى ديتينه و ئه‌م ل سه‌ر ڕێبازا وان دێ چين)). [الزخرف:23]. هه‌روه‌سا خودێ بۆ مه به‌حسێ خۆشتڤییێ خۆ ئیبراهیمی (سلاڤ لێ بن) دكه‌ت كو وی گۆته ملله‌تێ خۆ: ئانكو: ((ئه‌ڤه چ صه‌نه‌من هه‌وه چێكرين و هوين ل سه‌ر په‌رستنا وان ماينه؟ (52) وان گۆت: مه بابێن خۆ ديتينه په‌رستنا وان دكر و ئه‌م ژى چاڤلێكرنا وان د ڤێ چه‌ندێدا دكه‌ين (53) )). [الأنبياء:52 - 53]. ڤێجا ئیسلام هات و فه‌رمان ل خه‌لكی كر ئه‌و عیباده‌تێ صه‌نه‌مان بهێلن و ده‌ستان ژ وان خورافاتێن وه‌ك میرات بۆ وان ژ باب و باپیرێن وان وان و ل دویڤ ڕێكا پێغه‌مبه‌ران بكه‌ڤن (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن).
و چ نهێنی یان بڕیار و ئه‌حكام د ئیسلامێدا نینن كو د تایبه‌ت بن ب چینه‌كا تایبه‌تڤه و یێن دی چ بار تێدا نه‌بیت پرسیار ژ عه‌لییێ كوڕێ ئه‌بو طالب (خودێ ژێ ڕازی بیت) هاته كرن كو ئه‌و پسمامێ پێغه‌مبه‌رییه صلی الله علیه وسلم و زاڤايێ وييه: ئه‌رێ تشته‌ك هه‌یه پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم بۆ هه‌وه ب تنێ گۆتبیت و هوین پێ تایبه‌ت كربن؟ گۆت: ((نه‌خێر، پێغه‌مبه‌رێ خودێ چ نهێنی و تشتێن تایبه‌ت بۆ مه ب تنێ نه‌گۆتینه، كو ئه‌و تشت بۆ هه‌می مرۆڤان نه‌گۆتبیت، ئه‌و تێنه‌بیت یا د كاڤلانێ ڤی شیرێ مندا هه‌ی، گۆت: ئینا به‌رپه‌ڕه‌ك ئیناده‌ر كو تێدا نڤیسی بوو: نه‌فره‌تێن خودێ ل وی كه‌سی بن یێ تشته‌كی نه بۆ خودێ ڤه‌كوژیت، نه‌فره‌تێن خودێ ل وی كه‌سی بن یێ جهێن ديار و گشتى يێن ئه‌ردی ب دزیت و نه‌فره‌تێن خودێ ل وی كه‌سی بن یێ نه‌فره‌تان ل بابێ خۆ بكه‌ت (ئانكو ببیته ئه‌گه‌ر خه‌لك نه‌فره‌تان ل بابێ وی بكه‌ت) و نه‌فره‌تێن خودێ ل وی كه‌سی بن یێ كه‌سه‌كی ب حه‌وینیت كو تاوانه‌ك ل ددينێ خه‌لكييدا يان هه‌مبه‌ری كه‌سه‌كێ دی یا كری)). (صحيح مسلم 1978). و ئه‌حكام و شه‌ریعه‌تێن ئیسلام هه‌می د گه‌ل ئه‌قلێن ساخله‌م و دروست د گونجن، و ئه‌و ل دویڤ وێنه یا دادی و كاربنه‌جی دخوازیتێ.
38- ئه‌گه‌ر دویكه‌ڤتییێن ئایینێن خه‌له‌ت ئه‌و هه‌ڤدژی و بابه‌تێن ئه‌قل ڕه‌د دكه‌ت نه‌زانین یێن د ناڤ ئاينێن وان دا هه‌ین، هنگی زه‌لامێن وان ئایینان دێ وێ هزرێ بۆ دویكه‌ڤتییان چێكه‌ن كو ئه‌ڤ ئایینه یێ د سه‌ر ئه‌قلی دا و ئه‌قلی چ مه‌جال و بیاڤ نینه بۆ تێگه‌هشتنا ئایینی. به‌لێ پا ئیسلامێ ب ڕه‌نگه‌كێ دی به‌رێخۆان بۆ بابه‌تی كرییه، ئیسلام ئایینی وه‌ك ڕوناهییه‌كێ د هژمێریت كو ڕێكا ئه‌قلی بۆ ڕوهن دكه‌ت، ڤێجا خۆدانێن ئاییێن خه‌له‌ت حه‌ز دكه‌ن مرۆڤ ده‌ستان ژ ئه‌قلێ خۆ به‌رده‌ت و ل دویڤ وان بكه‌ڤن، به‌لێ ئیسلامێ ژ مرۆڤی دڤێت ئه‌قلێ خۆ هشیار بكه‌ت، دا ڕاستییان وه‌كی ئه‌و ل سه‌ر و ب دروستی بزانیت.
38- ئه‌گه‌ر دویكه‌ڤتییێن ئایینێن خه‌له‌ت ئه‌و هه‌ڤدژی و بابه‌تێن ئه‌قل ڕه‌د دكه‌ت نه‌زانین یێن د ناڤ ئاينێن وان دا هه‌ین، هنگی زه‌لامێن وان ئایینان دێ وێ هزرێ بۆ دویكه‌ڤتییان چێكه‌ن كو ئه‌ڤ ئایینه یێ د سه‌ر ئه‌قلی دا و ئه‌قلی چ مه‌جال و بیاڤ نینه بۆ تێگه‌هشتنا ئایینی. به‌لێ پا ئیسلامێ ب ڕه‌نگه‌كێ دی به‌رێخۆان بۆ بابه‌تی كرییه، ئیسلام ئایینی وه‌ك ڕوناهییه‌كێ د هژمێریت كو ڕێكا ئه‌قلی بۆ ڕوهن دكه‌ت، ڤێجا خۆدانێن ئاییێن خه‌له‌ت حه‌ز دكه‌ن مرۆڤ ده‌ستان ژ ئه‌قلێ خۆ به‌رده‌ت و ل دویڤ وان بكه‌ڤن، به‌لێ ئیسلامێ ژ مرۆڤی دڤێت ئه‌قلێ خۆ هشیار بكه‌ت، دا باش هزرێن خۆ بكه‌ت و تێڕامانێ بكه‌ت و دا ڕاستییان وه‌كی ئه‌و ل سه‌ر و ب دروستی بزانن، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و كانێ چاوا مه وه‌حى بۆ پێغه‌مبه‌رێن به‌رى ته هنارتبوو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - وه‌سا مه قورئانه‌ك ژ نیك خۆ بۆ ته ب وه‌حى هنارت، به‌رى وێ ته نه‌دزانى كيتابێن به‌رێ چنه و باوه‌رى و شريعه‌تێن خودايى چنه، به‌لێ مه قورئان بۆ مرۆڤان كره ڕۆناهییه‌ك ئه‌م به‌رێ وى پێ دده‌ينه ڕێكا ڕاست يێ مه بڤێت ژ به‌نییێن خۆ. هندى تويى - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - تو ب ئانه‌هییا خودێ ڕێكه‌كا ڕاست - كو ئيسلامه - نيشا خه‌لكى دده‌ى)). [الشورى:52]. وه‌حییا خودایی هند به‌ڵگه و بورهان د ناڤدا هه‌نه كو به‌رێ ئه‌قلێن ساخله‌م بده‌نه ڕاستییێن ئه‌و بزاڤان دكه‌ت بزانیت و باوه‌رییێ پێ بینیت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ى گه‌لى مرۆڤان ده‌ليله‌كێ ئاشكه‌را ژ خودايێ هه‌وه بۆ هه‌وه هات، كو پێغه‌مبه‌رێ مه موحه‌ممه‌ده، ئه‌و ده‌ليلێن ئاشكه‌را يێن ئه‌و پێ هاتى و يێ ژ هه‌مییان مه‌زنتر قورئانا پيرۆزه، تشتێ ڕاستییا پێغه‌مبه‌رينى و په‌ياما وى ديار دكه‌ت، مه قورئان بۆ هه‌وه هنارت هيدايه‌ت و ڕۆناهییه‌كا ئاشكه‌را)). [النساء:174]. و خودایێ مه‌زن دڤێت مرۆڤ ل بن ڕوناهییا هیدایه‌ت و زانین و ڕاستییێ بژیت، به‌لێ شه‌یطان و (طاغوتان) دڤێت مرۆڤ هه‌ر د ناڤ تاڕیاتییێن كوفر و نه‌زانین و سه‌رداچوونێدا بمینیت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((خودێ ب سه‌ركه‌ڤتن و پشته‌ڤانى و پاراستنێ سه‌ركارییا خودان باوه‌ران دكه‌ت، وان ژ تارییێن كوفرێ ده‌رتێخیته ڕۆناهییا باوه‌رییێ. ئه‌وێن كافربووين ئه‌و صه‌نه‌مێن ئه‌و ژ بلى خودێ دپه‌رێسن سه‌ركارێن وانه، وان ژ ڕۆناهییا باوه‌رییێ ده‌رتێخنه تارییێن كوفرێ)). [البقرة:257].
39- ئیسلام زانست و زانینا دروست مه‌زن ڕادگریت و بهایی دده‌تێ و مرۆڤی هاندده‌ت ل سه‌ر لێگه‌ڕیانا زانستی یا خۆری و دویر ژ حه‌ز و دلچوونێن نه‌فسێ، هه‌روه‌سا ئیسلام گازی مه دكه‌ت ئه‌م بهرێخۆدانهكێ د نه‌فسێن خۆدا و گه‌ردوونێدا ل دۆرێن خۆدا بكه‌ین و باش هزرێن خۆ تێدا بكه‌ین، ئه‌نجامێن زانستێ دروست ژی چ جاران هه‌ڤدژی ئیسلامێ ڕاناوه‌ستن.
ئیسلام زانست و زانینا دروست مه‌زن ڕادگریت و بهایی دده‌تێ، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((خودێ مه‌رته‌با خودان باوه‌رێن دلسۆز ژ هه‌وه دێ بلند كه‌ت، ئه‌و مه‌رته‌با خودانێن زانينێ ژى د خێرێ وژێ ڕازيبوونێدا گه‌له‌ك دێ بلند كه‌ت، خودايێ مه‌زن ب كريارێن هه‌وه يێ شاره‌زايه تشته‌ك ژێ ل وى به‌رزه نابیت، ئه‌و دێ هه‌وه سه‌را جزا ده‌ت. ئه‌ڤ ئايه‌ته ئيشاره‌تێ دده‌ته بهايێ زانايان و ده‌ره‌جێن وان يێن بلند)). [المجادلة:11]. و خودێ شاهده‌دانا زانایان ب شاهده‌دانا خۆ و مه‌لائیكه‌تێن خۆڤه گرێدا، ئه‌ڤه ل سه‌ر مه‌زنترین بابه‌ت كو شاهده‌یی ل سه‌ر بهێته دان، خودێ گۆت: ئانكو: ((خودێ شاهده‌يى دايه كو ئه‌و ب تنێ خودايه، وى شاهده‌يییا فريشته و زانايان ژیدا د گه‌ل شاهده‌ییا خۆ، ل سه‌ر مه‌زنترين تشتێ شاهده‌يى بۆ دهێته‌دان: كو ته‌وحيد و پێڕابوونا وییه ب دادییێ، ژ وى پێڤه‌تر چ خودا نينن، يێ زاله چ تشته‌كێ وى بڤێت ل به‌ر وى ئاسێ نابیت، د گۆتن و كريارێن خۆدا يێ كاربنه‌جهه)). [آل عمران:18]. ئه‌ڤه ژی بۆ مه جھ و پله‌یا خۆدانێن زانینێ د ئیسلامێدا دیار دكه‌ت، خودایێ مه‌زن ژی فه‌رمان ل پێغه‌مبه‌رێ خۆ موحه‌ممه‌دی صلی الله علیه و سلم نه‌كرییه ئه‌و داخوازا زێده‌كرنا تشته‌كی ژ خودێ بكه‌ت، ب تنێ زانین نه‌بیت، خودێ گۆت: ئانكو: ((و تو بێژه: خودايێ من تو زانينێ ل سه‌ر زانينا من زێده‌كه)). [طه:114]. هه‌روه‌سا پێغه‌مبه‌رێ خودێ ژی صلی الله علیه وسلم گۆت: ((هه‌ر كه‌سێ ڕێكه‌كێ بگریته به‌ر و تێدا داخوازا زانینه‌كێ بكه‌ت، خودێ دێ رێكه‌كێ بۆ وی به‌ره‌ڤ به‌حه‌شتێ ب ساناهی كه‌ت، و مه‌لائیكه‌ت چه‌نگێن خۆ ددانن وه‌ك ڕازیبوونه‌ك ژ قوتابییێ زانینێ و ئه‌وێن ل ئه‌سمانی و ئه‌ردی هه‌می داخوازا ژێبرنا گونه‌هان بۆ قوتابییێ زانینێ دكه‌ن، هه‌تا نه‌هنگ د بنێ ئاڤێدا، و ب ڕاستی قه‌در و بهایێ زانایی ل هه‌مبه‌ری یێ عیباده‌تكه‌ری، وه‌كی قه‌در و بهایێ هه‌یڤێیه ل سه‌ر هه‌می ستێرێن دی، زانا ژی میراتگرێن پێغه‌مبه‌رانه و پێغه‌مبه‌ران نه چ دینار و نه چ ده‌رهه‌م ب دویڤ خۆڕا نه‌هێلاینه، به‌لكی وان زانین (علم) یێ ب دویڤ خۆڕا هێلای، ڤێجا هه‌ر كه‌سێ ئه‌ڤ زانینه بۆ خۆ گرت، ئه‌ڤه وی باره‌كا مه‌زن و به‌رفره‌ھ بۆ خۆ گرت و بر)). (أخرجه أبو داود (3641)، والترمذي (2682)، وابن ماجه (223) واللفظ له، وأحمد (21715).).
و ئیسلام هاندانێ دكه‌ت ل سه‌ر ڤه‌كولینا زانینی یا خۆڕی و دویر ژ حه‌ز و دلچوونێن نه‌فسێ و گازی دكه‌ت بۆ به‌رێخۆدان و هزركرنێ د نه‌فسێن مه‌دا و د وی گه‌ردوونێ ل دۆرێن مه‌دا، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌م ئايه‌تێن خۆ د ئه‌رد و ئه‌سماناندا و ئه‌و تشێن مه‌زن يێن تێدا ڕوی دده‌ن دێ نيشا ڤان دره‌وپێكه‌ران ده‌ين، ئايه‌تێن خۆ يێن د نه‌فسێن وان ب خۆ ژیدا ژ تشتێن عه‌جێب دێ نيشا وان ده‌ين، هه‌تا ژ وان ئايه‌تان بۆ وان ئاشكه‌را دبیت ئاشكه‌رابوونه‌كا بێ گومان كو قورئانا پيرۆز حه‌قییه و وه‌حییا خودێیه. ئه‌رێ ما شاهده‌يیا خودێ ل سه‌ر ڕاستییا قورئانێ و وى يێ قورئان بۆ هاتى تێرا وان ناكه‌ت؟ چونكى وى شاهده‌يى ب ڕاستگۆيیێ دايه، ئه‌و ل سه‌ر هه‌ر تشته‌كى شاهده، چ شاهده‌يى ژ يا خودێ مه‌زنتر نينه)). [فصلت:53]. خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌رێ و ما وان خۆ نه‌دايه مولكێ خودێ يێ مه‌زن و ده‌ستهه‌لاتا وى يا بێ توخويب ل ئه‌سمانان و ئه‌ردى، هه‌ر تشته‌كێ خودايێ مه‌زن د ناڤ هه‌ر دوواندا ئافراندى، دا هزرا خۆ د وێ چه‌ندێدا بكه‌ن و مفايه‌كى بۆ خۆ ژێ وه‌ربگرن و دا به‌رێ خۆ بده‌نه ده‌مێ مرنا خۆ يا كو دبیت يا نێزيك بیت و گه‌له‌ك بۆ نه‌ما بیت ڤێجا ئه‌و ل سه‌ر كوفرێ بهێنه مراندن و به‌رێ وان بۆ عه‌زابا خودێ يا دژوار بهێته دان؟ ئه‌رێ پشتى ترساندن و هشياركرنا ب قورئانێ ئه‌و دێ باوه‌رییێ ب چ ئينن؟)). [الأعراف:185]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌رێ ئه‌ڤێن دره‌وێ ب خودێ دكه‌ن و ژ ئاخره‌تێ دبێ ئاگه‌هـ ما ل ئه‌ردى نه‌گه‌ڕياينه و هزرا خۆ نه‌كرییه و نه‌ديتییه كانێ جزايێ وان ملله‌تێن دره‌و ب پێغه‌مبه‌رێن خودێ كرى وه‌كى عادى و ثه‌موودی چ بوويه؟ ب ڕاستى له‌شێن وان ب هێزتر بوون و ئه‌و پتر دشيان خۆشییێ ب ژينێ ببه‌ن چونكى وان ئه‌رد كێلابوو و شينكربوو، وان قه‌سر و سه‌را ئاڤاكربوون و لێ ئاكنجى بووبوون، وان دونيايا خۆ پتر ژ يا خه‌لكێ (مه‌كه‌هێ) ئاڤاكربوو، ڤێجا وێ ئاڤاكرنا وان و درێژییا ژییێ وان چ مفا نه‌گه‌هانده وان، پێغه‌مبه‌رێن وان ب هێجه‌ت و نيشانێن ئاشكه‌را بۆ وان هاتبوون، به‌لێ وان ئه‌و دره‌وين ده‌رێخستـن ئينا خودێ ئه‌و تێبرن، خودێ ب وێ چه‌ندێ زۆڕدارى ل وان نه‌كربوو، به‌لكى وان ب شركێ و گونه‌هان زۆڕدارى ل خۆ كربوو)). [الروم:9].
و ئه‌نجامێن زانستی یێن دروست چ جاران هه‌ڤدژ نابن د گه‌ل ئیسلامێ و دێ نموونه‌كێ ب تنێ وه‌رگرین، به‌ری هزار و چارسه‌د سالان قورئانێ ب هویری و به‌رفره‌هی به‌حس ل بابه‌ته‌كی كر و ڤێ دویماهییێ زانستێ سه‌رده‌م ئه‌و تشت زانی و ب سه‌ر هه‌لبوو، ڤێجا ئه‌و ده‌رئه‌نجامێن زانستێ سه‌رده‌م گه‌هشتییێ؛ ب ته‌مامی د گونجایی و هه‌ڤڕا بوون د گه‌ل وێ چه‌ندا د قورئانێدا هاتی، ئه‌ڤ بابه‌تێ ئه‌م به‌حس ژێ دكه‌ین ژی؛ دروستبوون و ئافراندنا زارۆكییه د زكێ دایكێدا، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و ب ڕاستى مه ئاده‌م ژ ته‌قنه‌كا ژ هه‌مى لايێن ئه‌ردى هاتییه وه‌رگرتن ئافراند (12) پاشى مه دوینده‌ها وى ئه‌وا ژ چپكه‌كا ئاڤێ يا ژ پشتا زه‌لامى دهێت و د جهه‌كێ ئاسێدا كو مالبچويكه ئاكنجى دبیت زێده‌كر (13) پاشى ئه‌و چپك مه كره خوينه‌كا سۆر، ئه‌و خوين پشتى چل ڕۆژان مه كره پارچه‌يه‌كا گۆشتى، ئه‌و پارچه‌يا گۆشتێ نه‌رم مه كره هه‌ستى، پاشى مه گۆشت ب سه‌ر هه‌ستیدا گرت، پاشى مه ب ئافراندنه‌كا دى ئه‌و ئافراند كو ڕح بۆ هاتییه دان، ڤێجا يێ پيرۆزبیت خودێ، ئه‌وێ ئافراندانا هه‌ر تشته‌كى باش داى (14) )). [المؤمنون:12-14].
40- و خودێ كاری ژ خۆدانی قه‌بویل ناكه‌ت و ل ڕۆژا قیامه‌تێ ژی مرۆڤی سه‌را وی كاری خه‌لات ناكه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ مرۆڤه نه ژ وان بیت یێن باوه‌ری ب خودێ ئینای و گوهدارییا وی كری و باوه‌ری ب پێغه‌مبه‌رێن وی ژی ئینای (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن) و په‌یاما وان ڕاست ده‌رئێخستی، هه‌روه‌سا خودێ چ عیباده‌تان ژی ژ مرۆڤی قه‌بویل ناكه‌ت ئه‌گه‌ر نه ب وی ڕه‌نگی بیت یێ خودێ دروستكری، ڤێجا چاوا مرۆڤه‌ك دێ كوفرییێ ب خودێ كه‌ت و دێ ل هیڤییێ بیت خودێ وی خه‌لات بكه‌ت؟ كا چاوا خودێ باوه‌رییا كه‌سه‌كی قه‌بویل ناكه‌ت هه‌تا باوه‌رییێ ب هه‌می پێغه‌مبه‌ران دئینیت و باوه‌رییێ ب په‌یاما موحه‌ممه‌دی ژی صلی الله علیه وسلم دئینیت.
و خودێ كاری ژ خۆدانی قه‌بویل ناكه‌ت و ل ڕۆژا قیامه‌تێ ژی مرۆڤی سه‌را وی كاری خه‌لات ناكه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ مرۆڤه نه ژ وان بیت یێن باوه‌ری ب خودێ ئینای و گوهدارییا وی كری و باوه‌ری ب پێغه‌مبه‌رێن وی ژی ئینای (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن) و په‌یاما وان ڕاست ده‌رئێخستی، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((هه‌چییێ داخوازا وى دونيا بیت و كارى بۆ وێ ب تنێ بكه‌ت و باوه‌رییێ ب ئاخره‌تێ نه‌ئينیت و كارى بۆ نه‌كه‌ت، تشتێ خودێ بڤێت و بۆ وى د له‌وحێ پاراستیدا نڤيسى ئه‌و د دونيايێدا دێ ده‌تێ، پاشى ل ئاخره‌تێ جه‌هنه‌مێ دێ ده‌تێ، ئه‌و ب ڕه‌نگه‌كێ لۆمه‌لێكرى و ده‌رێخستى ژ ڕه‌حما خودێ دێ ده‌ركه‌ڤیت و چته وێ جه‌هنه‌مێ (18) و هه‌چییێ ب كارێ خۆ يێ چاك وێ ئاخره‌تا دێ هه‌ر مينیت بخوازیت و ب طاعه‌تى كارى بۆ ئاخره‌تێ بكه‌ت و ئه‌و يێ خودان باوه‌ر بیت ب خودێ و خێر و جزادانا وى، ئه‌وان كارێ وان دێ هێته قه‌بويلكرن و بۆ وان ل نیك خودايێ وان دێ هێته هه‌لگرتن، خێرا وان ژى سه‌را دێ هێته دان (19) )). [الإسراء:18-19]. و خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ڤێجا هه‌چییێ پێگيرییێ ب باوه‌رى ئينانا ب خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وى بكه‌ت و ژ به‌ر گوهدارى و په‌رستنا خودێ وى كارێ چاك بكه‌ت يێ د شيانا ویدا بیت، ئه‌وى كارێ وى ناهێته ڤه‌شارتن و خێرا وى به‌رزه نابیت، وى كارێ وى كرى ئه‌و د كيتابا خۆدا دێ بينت ڕۆژا پشتى مرنێ ڕادبیته‌ڤه)). [الأنبياء:94]. هه‌روه‌سا خودێ چ عیباده‌تان ژی ژ مرۆڤی قه‌بویل ناكه‌ت ئه‌گه‌ر نه ب وی ڕه‌نگی بیت یێ خودێ دروستكری، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((ڤێجا هه‌چییێ ژ عه‌زابا خودايێ خۆ بترسیت و دلێ خۆ ببه‌ته خێرا وى ل ڕۆژا ديدارا وى، بلا كاره‌كێ چاك بۆ خودايێ خۆ بكه‌ت كو ل دويڤ شريعه‌تێ وى بیت و چ شريكان د په‌رستنێدا بۆ وى نه دانیت)). [الكهف:110]. ڤێجا خودێ بۆ مه دیاركر كو كار و كریار یێ باش نابیت ئه‌گه‌ر نه وه‌كی وێ بیت یێ خودێ دروستكری و دانای و خۆدانێ وێ ژی یێ دلسۆز (موخلص) نه‌بیت د كارێ خۆدا و ئه‌وی باوه‌ری ب پێغه‌مبه‌رێن وی ژی نه‌بیت (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مییان بن)، به‌لێ هه‌ر كه‌سێ كارێ وی نه یێ ب ڤی ڕه‌نگی بیت، هنگی خودێ ل دۆر وی دبێژیت: ئانكو: ((و ئه‌م هاتينه وى كارێ وان كرى يێ ب سه‌رڤه باش، مه ئه‌و هه‌مى پويچكر و وه‌كى تۆزا هوير و به‌لاڤكرى لێكر، ئه‌و چ مفاى ژێ نابينن)). [الفرقان:23]. خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ژ به‌ر عه‌زابێ ڕوییێن كافران وێ ڕۆژێ دشكه‌ستى و ڕه‌زيلن (2) ب كاریڤه دوه‌ستياينه (3) ئاگره‌كێ دژوار و شاراندى دگریت (4) )). [الغاشية:2-4]. ڤێجا ئه‌ڤ ڕویێن هه‌نێ د شكه‌ستی و ڕه‌زیل و وه‌ستیایینه ژ به‌ر كاری، به‌لێ پا ده‌مێ وان ئه‌ڤ كاره دویری ڕێبازا خودێ دانای ئه‌نجام دای، خودێ جهێ وان ڕویان كره ئاگرێ جه‌هنه‌مێ، ژ به‌ر كو وان كار ب تشته‌كێ خودێ دروست نه‌كربیت نه‌كر، به‌لكی وان عیباده‌تێ خودێ ب هنده‌ك عیباده‌تێن نه‌دروست كر و دویڤچوونا سه‌رێن سه‌رداچوونێ كر كو هنده‌ك ئایینێن خه‌له‌ت و نه‌دروست بۆ وان دروست دكه‌ن، ڤێجا كارێ ل ده‌ڤ خودێ دهێته وه‌رگرتن ئه‌وه یێ دگونجیت د گه‌ل وێ چه‌ندا ژ پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه وسلم هاتییه ڤه‌گوهاستن و وی كری، ڤێجا چاوا مرۆڤ دێ كوفرییێ ب خودێ كه‌ت و دێ ل هیڤییێ بیت خودێ وی خه‌لات بكه‌ت؟
و خودێ باوه‌رییا كه‌سه‌كی قه‌بویل ناكه‌ت هه‌تا باوه‌رییێ ب هه‌می پێغه‌مبه‌ران دئینیت و باوه‌رییێ ب په‌یاما موحه‌ممه‌دی ژی صلی الله علیه وسلم دئینیت، به‌ری نوكه د خالا (20)ـێدا مه به‌ڵگه ل سه‌ر ڤێ چه‌ندێ ئینان، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((پێغه‌مبه‌رى باوه‌رى ب وێ ئينايه يا بۆ وى ب وه‌حى ژ نیك خودايێ وى هاتى، خودان باوه‌ران ژى باوه‌رى ئينايه و كار ب قورئانا مه‌زن كرییه، هه‌مییان باوه‌رى ب خودێ ئينايه كو خودايه‌كێ خودان سالۆخه‌تێن مه‌زن و ته‌مامه، و كو خودێ مه‌لائیكه‌تێن ب قه‌در هه‌نه و كو وى كتێب يێن ئيناينه خوارێ و پێغه‌مبه‌ر بۆ خه‌لكى هنارتينه، ئه‌م باوه‌رییێ ب هنده‌ك ژ وان نائينين و كوفرێ ب هنده‌كان بكه‌ين، به‌لكى ئه‌م باوه‌رییێ ب وان هه‌مییان دئينين. پێغه‌مبه‌رى و خودان باوه‌ران گۆت: خودايێ مه، مه گوهـ ل وێ بوو يا ته ب وه‌حى هنارتى، مه گوهدارییا وێ هه‌مییێ كر، مه هيڤییه ل مه ببۆرى، چونكى تويى يێ ته ئه‌م ب قه‌نجییێن خۆ ب خودان كرين و زڤڕينا مه بۆ نیك ته ب تنێیه)). [البقرة:285]. و خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ى ئه‌وێن باوه‌رى ئيناى، ل سه‌ر وێ باوه‌رییا موكوم د به‌رده‌وام بن يا هه‌وه ب خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وى موحه‌ممه‌دى ئیناى، ب وێ قورئانا وى بۆ پێغه‌مبه‌رێ خۆ ئينايه خوارێ، ب وان هه‌مى كيتابێن وى بۆ پێغه‌مبه‌رێن خۆ هنارتين. هه‌چییێ باوه‌رییێ ب خودێ و ب مه‌لائیكه‌تێن وى يێن خودان قه‌در و ب كيتابێن وى هنارتين هيدايه‌ت بۆ خه‌لكى و ب پێغه‌مبه‌رێن وى هه‌لبژارتين دا په‌يامێن وى بگه‌هينن و ب ڕۆژا دويماهییێ يا مرۆڤ تێدا پشتى مرنێ بۆ حسێبێ ڕادبن نه‌ئينیت، ب ڕاستى ئه‌و ژ دينى ده‌ركه‌ڤت و دويراتییه‌كا دوير ئه‌و ژ ڕێكا حه‌قییێ دوير كه‌ڤت)). [النساء:136]. هه‌روه‌سا خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - ل بيرا خۆ بينه ده‌مێ خودێ په‌يمانا موكوم ژ هه‌مى پێغه‌مبه‌ران وه‌رگرتى: ئه‌گه‌ر من كيتاب و كاربنه‌جهى دا هه‌وه، پاشى پێغه‌مبه‌ره‌ك ژ نیك من بۆ هه‌وه هات، ڕاستگۆيییا وێ يا د گه‌ل هه‌وه ديار بكه‌ت، هوين دێ باوه‌رییێ پێ ئينن و پشته‌ڤانییا وى كه‌ن. ڤێجا هه‌وه ئه‌و په‌يمان بنه‌جهـ كر و دانپێدان پێ كر؟ وان گۆت: مه دانپێدان كر، وى گۆت: پا دێ هنده‌ك ژ هه‌وه بلا شاهده‌يییێ ل سه‌ر هنده‌كان بده‌ن و شاهده‌يییێ بۆ ئوممه‌تێن خۆ ژى ب ڤێ چه‌ندێ بده‌ن، ئه‌ز د گه‌ل هه‌وه ژ شاهدانم ل سه‌ر هه‌وه و ل سه‌ر وان. ئه‌ڤ چه‌نده هندێ دگه‌هينیت كو خودێ په‌يمان ژ هه‌ر پێغه‌مبه‌ره‌كى وه‌رگرتییه كو باوه‌رییێ ب موحه‌ممه‌دى - سلاڤ لێ بن - بينیت و په‌يمان ب وێ چه‌ندێ ژ ملله‌تێن پێغه‌مبه‌ران وه‌رگرتییه)). [آل عمران:81].
41- ئارمانجا هه‌می په‌یامێن خودایی ئه‌ڤه‌یه كو: دینێ دروست مرۆڤی بلند بكه‌ت و ئه‌ڤ مرۆڤه ببیته عه‌بده‌كێ دلسۆز بۆ خودایێ هه‌می جیهانان، هه‌روه‌سا ئارمانجا ڤان په‌یامان ئه‌ڤه‌یه ئه‌و مرۆڤی ژ كۆله‌بوون و عه‌بدینییێ یان ژ مادیگه‌رییێ یان خوڕافاتێ ڕزگار بكه‌ت، ڤێجا ئیسلام - وه‌كی تو دبینی - چ كه‌سان پیرۆز ناكه‌ت و بۆ ئاست و پله‌یێن زێده‌تر ژ مافێ وان بیت بلند ناكه‌ت و وان ناكه‌ته خودێ كو عیباده‌تێ وان بكه‌ت.
41- ئارمانجا هه‌می په‌یامێن خودایی ئه‌ڤه‌یه كو: دینێ دروست مرۆڤی بۆ بلند بكه‌ت و ئه‌ڤ مرۆڤه ببیته عه‌بده‌كێ دلسۆز بۆ خودایێ هه‌می جیهانان، هه‌روه‌سا ئارمانجا ڤان په‌یامان ئه‌ڤه‌یه ئه‌و مرۆڤی ژ كۆله‌بوون و عه‌بدینییێ یان ژ مادیگه‌رییێ یان خوڕافاتێ ڕزگار بكه‌ت، پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم دبێژیت: ((خۆلی ب سه‌رێ عه‌بدێ دینار و ده‌رهه‌مان وه‌ربوو، خۆلی ب سه‌رێ عه‌بدێ جلكێ (خه‌میصه‌ی) وه‌ربیت، ئه‌گه‌ر تشته‌ك ب وی هاته دان دێ ڕازی بیت و ئه‌گه‌ر تشته‌ك ب وی نه‌هاته دان ڕازی نابیت)). (صحيح البخاري 6435). ڤێجا مرۆڤێ ڕاست و دروست، یێ چه‌میایی و بنده‌ست نابیت بۆ تشته‌كێ دی ژ خودێ پێڤه‌تر، له‌وا ئه‌و چ جاران نابیته عه‌بد و كۆله‌یێ مال و سامانی، یان جھ و پله و ده‌ستهه‌لاتێ، یان ژی ئویجاخ و عه‌شیره‌تێ، و ئه‌ڤ چیڕۆكا نوكه دێ هێت، دێ بۆ خوانده‌ڤانی وێ ڕه‌وشێ دیار كه‌ت یا خه‌لك ل سه‌ر دچوون به‌ری په‌یاما ئیسلامێ بهێت و دیار دكه‌ت كا پشتی وێ ژی چ لێ هاتن؟
ده‌مێ موسلمانێن ده‌ستپێكێ به‌ره‌ڤ حه‌به‌شێ مشه‌ختبووین، شاهێ حه‌به‌شه یێ وی ده‌می - نه‌جاشی - پرسیار ژ وان كر و گۆته وان: ((ئه‌ڤه چ ئایینه هه‌وه خۆ پێ ژ ملله‌تێ خۆ جۆداكری و هوین نه‌هاتینه د ناڤ ئایینێ من و ئایینێ چ ملله‌تێ دی ژیدا)). جه‌عفه‌رێ كوڕێ ئه‌بو طالبی گۆته وی: شاهێ هێژا؛ ئه‌م ملله‌ته‌ك بووین مه عیباده‌تێ بوت و صه‌نه‌مان دكر و مه گوشتێ مراری دخوار و مه كارێ پیس و خراب دكر و مه به‌ندكێ مرۆڤاینییێ د پڕچاند، هه‌روه‌سا مه خرابی ژی د گه‌ل جیرانێ خۆ دكر، یێ بهێز د ناڤ مه‌دا یێ لاواز دخوار و زۆڕداری لێ دكر، ڤێجا ئه‌م ل سه‌ر ڤێ ڕه‌وشێ بووین، هه‌تا خودێ پێغه‌مبه‌ره‌ك ژ مه ب خۆ بۆ مه هنارتی، ئه‌م نه‌سه‌با وی و ڕاستگۆیی و ده‌ستپاكی و ده‌همه‌نپاقژییا وی باش دزانین، ڤێجا ڤی پێغه‌مبه‌ری گازی مه كر كو ئه‌م عیباده‌تێ خودێ ب تنێ بكه‌ین و خۆ ژ عیباده‌تێ وان تشتێن به‌ری هنگی مه و باب و باپیرێن مه عیباده‌تێ وان دكر ژ به‌ر و صه‌نه‌مان بهێلین، هه‌روه‌سا وی فه‌رمان ل مه كر د ئاخڤتنا خۆدا د ڕاستگۆ بین و ئه‌مانه‌تى بگه‌هینین و د ده‌ستپاك بین، هه‌روه‌سا سه‌ره‌دانا مرۆڤێن خۆ بكه‌ین و به‌ندكێ مرۆڤاینییێ نه‌پڕچینین، و د گه‌ل جیرانێ خۆ د باش بین و ده‌ستان ژ كارێن حه‌رام و خوینان به‌رده‌ین، هه‌روه‌سا وی ئه‌م پاشڤه‌برین ژ كارێن خراب و زینایێ و گۆتنا ژ دره‌و و خوارنا مالێ ئێتیمی و تاوانباركرنا ژنێن پاقژ ب كرنا زینایێ، كا چاوا فه‌رمان ل مه كر ئه‌م خودێ ب تنێ ب په‌رێسین و چ شریك و هه‌ڤپشكان بۆ وی دروست نه‌كه‌ین، و فه‌رمان ل مه كر ئه‌م نڤێژێ بكه‌ین و زه‌كاتێ بده‌ین و ڕۆژیێ بگرین" گۆت: ڤێجا وی ئه‌و تشتێن د ناڤ ئیسلامێدا هاتین هه‌می بۆ هژمارتن و مه ژی ئه‌و ڕاست ده‌رئێخست و باوه‌ری پێ ئینا و ئه‌م ل دویڤ وی كه‌ڤتین ل سه‌ر وی تشتێ ئه‌و پێ هاتی، پاشی مه خودێ ب تنێ په‌رست و مه چ شریك بۆ دروست نه‌كرن و مه ئه‌و تشتێ وی ل سه‌ر مه حه‌رام كری حه‌رام كر و ئه‌وێ وی حه‌لال كری ژی حه‌لال كر..." (أخرجه أحمد (1740) باختلاف يسير، وأبو نعيم في ((حلية الأولياء)) (1/115) مختصراً). ڤێجا ئیسلام وه‌كی تو دبینی چ كه‌سان پیرۆز ناكه‌ت و بۆ ئاست و پله‌یێن زێده‌تر ژ مافێ وان بیت بلند ناكه‌ت و وان ناكه‌ته خودێ كو عیباده‌تێ وان بكه‌ت. خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((تو بێژه خودانێن كيتابێ: وه‌رن دا ئه‌م وهوين پێكڤه پێگيرییێ ب په‌يڤه‌كا ڕاست و دورست بكه‌ين: كو عه‌بدينییا خودێ ب تنێ بكه‌ين، چ تشته‌كى ژ صه‌نه‌م و خاچ و خوداوه‌ندان بۆ وى نه‌كه‌ينه هه‌ڤپشك، هنده‌ك ژ مه هنده‌كان ژ بلى خودێ بۆ خۆ نه‌كه‌نه خودا. ڤێجا ئه‌گه‌ر وان پشت دا ڤێ گازییا باش، هوين - گه‌لى خودان باوه‌ران - بێژنه وان: هوين شاهده‌يییێ بۆ مه بده‌ن كو ئه‌م موسلمانين مه عيباده‌ت ب تنێ بۆ خودايێ خۆ كرییه. گازيكرن بۆ ڤێ په‌يڤا ڕاست كانێ چاوا بۆ جوهى و فه‌لان دهێته ئاراسته‌كرن وه‌سا بۆ يێن وه‌كى وان ژى دهێته ئاراسته‌كرن)). [آل عمران:64]. دیسان خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و نه‌بوويه بۆ ئێك ژ وان فه‌رمانێ ل هه‌وه بكه‌ت كو هوين مه‌لائیكه‌ت و پێغه‌مبه‌ران بۆ خۆ بكه‌نه خودا و ژبلى خودێ په‌رستنێ بۆ بكه‌ن. ئه‌رێ - گه‌لى مرۆڤان - ما تشته‌كێ به‌رئه‌قله ئه‌و فه‌رمانێ ب كوفرێ ل هه‌وه بكه‌ت پشتى كو هوين بووينه موسلمان و هه‌وه خۆ ته‌سليمى خودێ كرى؟)). [آل عمران:80]. دیسان پێغەمبەری خودێ (صلی الله علیه وسلم) دبێژیت: ((هوین زێده‌گاڤییێ د مندا نه‌كه‌ن و من ژ ئاستێ من مه‌زنتر لێ نه‌كه‌ن وه‌كی فه‌له‌یان عیسایێ كوڕێ مه‌ریه‌مێ مه‌زنكری، چونكی ئه‌ز عه‌بدێ خودێ مه، ڤێجا ببێژین: عه‌بدێ خودێیه و پێغه‌مبه‌رێ وییه)). (صحيح البخاري 3445).
42- خودێ د ئیسلامێدا ته‌وبه یا دروستكری، ته‌وبه ژی ئه‌ڤه‌یه مرۆڤ ل خودایێ خۆ بزڤڕیت و گونه‌هان بهێلیت، ئیسلام وان هه‌می گونه‌هێن به‌ری هنگی مرۆڤی كرین ژێدبه‌ت و ته‌وبه گونه‌هێن به‌ری خۆ ژ ناڤ دبه‌ت، ڤێجا چ پێدڤی ناكه‌ت مرۆڤ بچیت ل هه‌مبه‌ری مرۆڤه‌كێ دی دانپێدانێ ب گونه‌هێن خۆ بكه‌ت.
خودێ د ئیسلامێدا ته‌وبه یا دروستكری، ته‌وبه ژی ئه‌ڤه‌یه مرۆڤ ل خودایێ خۆ بزڤڕیت و گونه‌هان بهێلیت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و هوين - گه‌لی خودان باوه‌ران - بزڤڕنه گوهدارییا خودايێ خۆ د وى تشتیدا يێ وى فه‌رمان پێ ل هه‌وه كرى ژ سالۆخه‌تێن جوان و ئه‌خلاقێ باش، وان ئه‌خلاقان بهێلن يێن خه‌لكێ جاهليه‌تێ دكرن ژ سالۆخه‌ت و ئه‌خلاقێ بێ خێر؛ دا به‌لكى هوين خێرا دونيايێ و ئاخره‌تێ ب ده‌ست خۆڤه بينن)). [النور:31]. و خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌رێ ما ئه‌وێن خۆ ژ جيهادێ پاشڤه‌لێداى ويێن دى ژى نه‌زانییه كو هندى خودێیه ئه‌و ب تنێیه يێ تۆبێ ژ به‌نییێن خۆ قه‌بويل دكه‌ت، خێران وه‌ردگریت و جزايێ وان دده‌ت، هندى خودێیه ئه‌وه پڕته‌وبه‌وه‌رگرێ دلۆڤانكاره)). [التوبة:104]. دیسان خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و خودايێ پاك و بلنده ته‌وبا به‌نییێن خۆ وه‌ردگریت ده‌مێ ئه‌و ل ته‌وحيد و گوهدارییا وى دزڤڕن، ئه‌و ل گونه‌هان دبۆریت و ئه‌و دزانیت كانێ هوين چ باشى و خرابییان دكه‌ن)). [الشورى:25] پێغه‌مبه‌رێ خودێ ژی (صلی الله علیه وسلم) دبێژیت: ((خودێ پتر كه‌یفخۆش دبیت ب ته‌وبه‌یا عه‌بدێ خۆ یێ باوه‌ردار ژ زه‌لامه‌كی كو ل ئه‌رده‌كێ بیابانێ ژناڤبه‌ر مابیته ئاسێ و ده‌وارا وی د گه‌ل وی بیت و خوارن و ڤه‌خوارنا وی هه‌می ل سه‌ر پشتا وی ده‌واری بیت، ڤێجا ده‌مه‌كی نڤست و پاشی ڕابووڤه دیت ده‌وارێ وی یێ ڤه‌ڕه‌سیایی و یێ چووی، ئه‌و ژی ل دویڤ وی چوو و لێگه‌ڕیا هه‌تا تێهنی بووی، پاشی گۆت: كا دا بزڤڕمه جهێ خۆ و ل وێرێ خۆ درێژ بكه‌م و بنڤم هه‌تا دمرم، ڤێجا چوو و سه‌رێ خۆ دانا سه‌ر باسكا خۆ دا ل سه‌ر بمریت، ئینا ده‌مه‌كی ژ خه‌و ڕابوو و دیت ده‌وارا وی ل ده‌ڤ وی و خوارن و ڤه‌خوارنا وی هه‌می یا ل سه‌ر پشتا وی، ڤێجا ده‌مێ عه‌بده‌كێ باوه‌ردار ته‌وبه دكه‌ت؛ پتر كه‌یفا خودێ دهێت ژ ڤێ كه‌یفا بۆ ڤی زه‌لامی چێبووی ده‌مێ ده‌وار و خوارن و ڤه‌خوارنا خۆ دیتی)). (صحيح مسلم 2744).
و ئیسلام وان هه‌می گونه‌هێن به‌ری هنگی مرۆڤی كرین ژێدبه‌ت و ته‌وبه گونه‌هێن به‌ری خۆ ژ ناڤ دبه‌ت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه وان بوتپه‌رێسێن كافربووين ژ ملله‌تێ ته: ئه‌گه‌ر ئه‌و خۆ ژ كوفرێ و دوژمناتییا پێغه‌مبه‌رى - سلاڤ لێ بن - بده‌نه پاش، و ل باوه‌رییا ب خودێ ب تنێ بزڤڕنه‌ڤه و شه‌ڕێ پێغه‌مبه‌رى و خودان باوه‌ران به‌س بكه‌ن، خودێ دێ گونه‌هێن وان يێن بۆرى ژێ به‌ت؛ چونكى ئيسلام تشتێ به‌رى خۆ ژێ دبه‌ت. ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ بوتپه‌رێسه ڤه‌گه‌ڕيانه شه‌ڕێ ته پشتى وێ يا ته ل ڕۆژا (به‌درێ) ئينايه سه‌رێ وان ب ڕاستى ڕێكا يێن به‌رێ يا بۆرى و بنه‌جهـ بووى، كو ئه‌گه‌ر وان به‌رده‌وامى ب كوفر و سه‌رڕه‌قییا خۆدا ئه‌م دێ له‌زێ د عه‌زابدانا واندا كه‌ين)). [الأنفال:38]. و خودێ گازی فه‌له‌یان كر كو ته‌وبه بكه‌ن و ل خودایێ خۆ بزڤڕن، ڤێجا خودایێ مه‌زن گۆت: ئانكو: ((ئه‌رێ ما ئه‌و ل خودێ نازڤڕن و ژ گۆتنا خۆ لێڤه نابن و داخوازا لێبۆرينێ ژ وى ناكه‌ن؟ خودێ باش گونه‌هـ ژێبرێ گونه‌هكارێن ته‌وبه‌كه‌ره و ب وان يێ دلۆڤانكاره)). [المائدة:74]. هه‌روه‌سا خودێ هه‌می گونه‌هكار هاندان كو ته‌وبه بكه‌ن، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((تو بێژه وان به‌نییێن من يێن گه‌له‌ك ب ناڤ گونه‌هێڤه چووين و ب كرنا خرابییان ته‌عدايى ل خۆ كرى: ژ به‌ر گونه‌هێن خۆ يێن مشه هوين ژ دلۆڤانییا خودێ بێ هيڤى نه‌بن، هندى خودێیه گونه‌هان هه‌مییان ژێ دبه‌ت بۆ وى يێ ژێ ته‌وبه بكه‌ت و ل خۆ بزڤڕیت، هندى ئه‌وه ئه‌و باش گونه‌هـ ژێبرێ گونه‌هێن به‌نییێن خۆ يـێـن ته‌وبه‌كه‌ره و يـێ دلۆڤـانكاره ب وان)). [الزمر:53]. و ده‌مێ عه‌مرێ كوڕێ عاصی بڕیاردای موسلمان بیت، ترسیا خودێ وان گونه‌هێن وی به‌ری ئیسلامێ ئه‌نجامداین ژێنه‌به‌ت، له‌وا عه‌مر بۆ مه ڤی هه‌لویستێ خۆ ڤه‌دگێڕیت و دبێژیت: ((ده‌مێ خودێ ئیسلام كرییه د دلێ مندا، گۆت: ئه‌ز هاتمه ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه وسلم دا به‌یعه‌تێ بده‌ته من، ئینا ده‌ستێ خۆ بۆ لایێ من درێژكر، به‌لێ من گۆتێ: ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ؛ ئه‌ز به‌یعه‌تێ ناده‌مه ته هه‌تا تو بۆ من وان هه‌می گونه‌هێن من به‌ری نوكه كرین ژێدبه‌ی، گۆت: ئینا پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم گۆت: ئه‌ی عه‌مر، ئه‌رێ ما ته نه‌زانییه كو مشه‌ختبوون (هیجره‌ت) گونه‌هێن به‌ری خۆ ژێدبه‌ت، ئه‌ی عه‌مر، ئه‌رێ ما ته نه‌زانییه كو ئیسلام گونه‌هێن به‌ری خۆ ژێدبه‌ت)). (أخرجه مسلم (121) مطولاً بنحوه، وأحمد (17827) واللفظ له).
43- د ئیسلامێدا په‌یوه‌ندی د ناڤبه‌را مرۆڤی و خودێدا ب ڕه‌نگه‌كێ ڕاسته‌وخۆیه و پێدڤی ناكه‌ت كه‌سه‌ك بهێته د ناڤبه‌ینا واندا و ببیته (واسطه) د ناڤبه‌را ته و خودێدا، و ئیسلام وێ چه‌ندێ قه‌ده‌غه دكه‌ت ئه‌م مرۆڤی بكه‌ینه خودێ یان ژی ئه‌م مرۆڤی د ڕبوبییه‌تێ یان ئولوهییه‌تێدا د گه‌ل خودێ پشكدار بكه‌ین.
د ئیسلامێ چ پێدڤی ب هندێ نینه مرۆڤ ل هه‌مبه‌ری مرۆڤه‌كێ دی دانپێدانێ ب خه‌له‌تییێن خۆ بكه‌ت، چونكی د ئیسلامێدا په‌یوه‌ندی د ناڤبه‌را مرۆڤی و خودێدا ب ڕه‌نگه‌كێ ڕاسته‌وخۆیه و پێدڤی ناكه‌ت كه‌سه‌ك بهێته د ناڤبه‌ینا واندا و ببیته (واسطه) د ناڤبه‌را ته و خودێدا، و هه‌روه‌كی د خالا ژماره (36)ـێدا د گه‌ل مه بوری كو خودێ گازی هه‌می مرۆڤان دكه‌ت بۆ ته‌وبه‌كرن و زڤڕینا بۆ لایێ وی، ئاها هۆسا خودێ خه‌لك ژ وێ چه‌ندێ پاشڤه‌برینه كو ئه‌و د عیباده‌تیدا پێغه‌مبه‌ران یان مه‌لائیكه‌تان بكه‌نه ناڤبه‌ند (واسطه) د ناڤبه‌را خۆ و خودێدا، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و نه‌بوويه بۆ ئێك ژ وان فه‌رمانێ ل هه‌وه بكه‌ت كو هوين مه‌لائیكه‌ت و پێغه‌مبه‌ران بۆ خۆ بكه‌نه خودا و ژبلى خودێ په‌رستنێ بۆ بكه‌ن. ئه‌رێ - گه‌لى مرۆڤان - ما تشته‌كێ به‌رئه‌قله ئه‌و فه‌رمانێ ب كوفرێ ل هه‌وه بكه‌ت پشتى كو هوين بووينه موسلمان و هه‌وه خۆ ته‌سليمى خودێ كرى؟)). [آل عمران:80]. ڤێجا وه‌كی تو دبیتی ئیسلام وێ چه‌ندێ قه‌ده‌غه دكه‌ت ئه‌م مرۆڤی بكه‌ینه خودێ یان ژی ئه‌م مرۆڤی د ڕبوبییه‌تێ یان ئولوهییه‌تێدا د گه‌ل خودێ پشكدار بكه‌ین، خودایێ مه‌زن ده‌رباره‌ی فه‌له‌یان دبێژیت: ئانكو: ((جوهى و فه‌لان زانا و عيباده‌تكه‌ر بۆ خۆ كرنه خوداوه‌ند شريعه‌ت بۆ ددانان، وان پێگيرى پێ دكر و شريعه‌تێ خودێ دهێلا، وان عيسايێ مه‌سيح كوڕێ مه‌ريه‌مێ بۆ خۆ كره خودێ و په‌رستن بۆ كر، خودێ فه‌رمان ب ته‌وحيدێ ل وان هه‌مییان كربوو كو ئه‌و په‌رستنا خودايه‌كێ ب تنێ بكه‌ن و ژ وى پێڤه‌تر چ خودايێن ڕاست نينن. يێ پاك و پيرۆز بیت ژ وى تشتێ موشرك و سه‌رداچووى د ده‌رحه‌قا ویدا دبێژن)). [التوبة:31]. هه‌روه‌سا خودێ ژ كافران ژی قه‌بویل نه‌كر كو وان ناڤبه‌ند (واسطه) د ناڤبه‌را خۆ و خودێدا داناینه، ڤێجا خودێ گۆت: ئانكو: ((نێ گوهدانا ساخله‌م و پاراستى ژ شركێ بۆ خودێ ب تنێیه، ئه‌وێن شرك ب خودێ كرى و ژبلی وى هنده‌ك سه‌ركار بۆ خۆ داناين، ئه‌و دبێژن: هه‌ما ئه‌م په‌رستنا ڤان خوداوه‌ندان د گه‌ل خودێ دكه‌ين دا ئه‌و مه‌هده‌رێ بۆ مه ل نیك خودێ بكه‌ن و دا مه نێزيكى وى بكه‌ن، ڤێجا ب وێ چه‌ندێ ئه‌و كافر بوون؛ چونكى په‌رستن و مه‌هده‌ر بۆ خودێ ب تنێیه، هندى خودێیه ئه‌وه ل ڕۆژا قيامه‌تى حوكمى د ناڤبه‌را خودان باوه‌رێن دلساخ و بوتپه‌رێساندا د وى تشتبدا دكه‌ت يێ ئه‌و تێدا ژێك جودا دبن، ڤێجا ئه‌و جزايێ هه‌ر ئێكى يێ هێژاى وى بیت دده‌تێ. هندى خودێیه به‌رێ وى ناده‌ته ڕێكا ڕاست يێ دره‌وێ ل سه‌ر ناڤێ خودێ بكه‌ت، و گه‌له‌ك كوفرێ ب ئايه‌ت و هێجه‌تێن وى بكه‌ت)). [الزمر:3]. و خودێ دا دیاركرن كو صه‌نه‌مپه‌رێسان – خه‌لكێ سه‌رده‌مێ نه‌زانین و جاهلییه‌تێ - ناڤبه‌ند (واسطه) د ناڤبه‌را خۆ و خودێدا ددانان و وان دگۆت: ئه‌ڤ ناڤبه‌ندێن ئه‌م ددانینه د ناڤبه‌را خۆ و خودێدا دێ مه نێزیكی خودی كه‌ن.
و ئه‌گه‌ر خودێ ئه‌م مرۆڤ ژ هندێ پاشڤه‌بربین و ژ مه قه‌بویل نه‌كربیت ئه‌م د عیباده‌تیدا پێغه‌مبه‌ران یان مه‌لائیكه‌تان بكه‌ینه ناڤبه‌ند (واسطه) د ناڤبه‌را خۆ و خودێدا، هنگی كه‌سێن دی یێن د بن پێغه‌مبه‌ران و مه‌لائیكه‌تان ل پێشترن ئه‌م ڤێ چه‌ندێ د گه‌ل نه‌كه‌ین، ما چاوا هۆسا نه‌بیت و پێغه‌مبه‌ر (سلاڤ لێ بن) ئه‌ون یێن له‌زێ دكه‌ن د خۆ نێزیككرنا ل خودایێ خۆ، خودایێ مه‌زن بۆ مه به‌حسێ ڕه‌وشا پێغه‌مبه‌ران دكه‌ت و دبێژیت: ئانكو: ((هندى ئه‌و بوون ئه‌وان له‌ز د هه‌مى باشییان دا دكر و وان دوعا ژ مه دكرن و دلێ خۆ دبره وێ يا ل نیك مه هه‌ى، ژ عه‌زابا مه دترسان و ئه‌وان خۆ بۆ مه دشكاند)). [الأنبياء:90]. دیسان خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌وێن هه يێن بوتپه‌رێس دوعايان ژێ دكه‌ن د گه‌ل خودێ ژ پێغه‌مبه‌ر و چاك و مه‌لائیكه‌تان، ئه‌و ب خۆ ب كرنا وان چاكییێن ئه‌و دشێن بكه‌ن خۆ نێزيكى خودايێ خۆ دكه‌ن و هيڤییێ دخوازن كو خودێ دلۆڤانییێ ب وان بـبـه‌ت و ئه‌و ژ عه‌زابا وى دترسن، هندى عه‌زابا خودايێ ته‌يه ئه‌وه يا كو پێدڤییه به‌نى ژێ بترسن و خۆ ژێ بده‌نه پاش)). [الإسراء: 57]. ئانكو: ئه‌وێن ژ بلی خودێ هوین دوعا ژێ دكه‌ن – ژ پێغه‌مبه‌ران و مرۆڤێن باش – ئه‌و ب خۆ به‌رده‌وام ب كارێ باش خۆ نێزیكی خودێ دكه‌ن و هیڤییا دلۆڤانییا وی دخوازن و ژ عه‌زابا وی دترسن، ڤێجا ما چاوا ژبلى خودێ دێ دوعا ژ وان ب خو ئێنه كرن.
ل دویماهیكا ڤێ نامێ، یا فه‌ره ئه‌م بیرا خۆ بینین كو مرۆڤ به‌رده‌وام د سه‌ر جۆداهییا ده‌م و ناسنامه و وه‌لاتێن خۆ یێن جۆدا، به‌لكی جڤاكێ مرۆڤایه‌تی هه‌می د هزروبیر و ئارمانجێن خۆدا یێ ژێك جۆدایه د ژینگه‌ھ و كاروبارێن خۆدا، ژ به‌ر هندێ ژی ئه‌ڤ مرۆڤه گه‌له‌كێ پێدڤی ڕێنیشانده‌ره‌كییه كو وی ئاراسته بكه‌ت و پێدڤی سیسته‌مه‌كییه وی ڕێك بێخیت و پێدڤی سه‌رۆك و ڕێبه‌ره‌كییه وی ب پارێزیت، و پێغه‌مبه‌رێن ڕێزدار ژی – سلاڤێن خودێ ل سه‌ر هه‌مییان بن – ئه‌ڤ ئه‌ركه ب وه‌حییه‌كێ ژ ده‌ڤ خودایێ مه‌زن ب ملێ خۆڤه دگرت و ئه‌نجام ددا، خه‌لك بۆ ڕێكا ڕاست و باشییێ گازی دكر و ب هیدایه‌ت دئینان و ئه‌و ل سه‌ر شه‌ریعه‌تێ خودێ كۆم دكرن و ب دادی و حه‌قی حوكم ل وان دكر، كاروبارێن وی خه‌لكی ژی ل دویڤ د به‌رسڤ هاتنا وان بۆ ڤان پێغه‌مبه‌ران و نێزكییا وان بۆ سه‌رده‌مێ ڤان په‌یامێن خودایی ڕاسته‌ڕێ دبوون و به‌رێكڤه دهاتن، خودایێ مه‌زن ژی ئه‌ڤ په‌یامه ب په‌یاما موحه‌ممه‌د پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه وسلم ب دویماهیك ئینا و بۆ نڤیسی كو هه‌تا هه‌تایێ بمینیت و ئه‌و كره هیدایه‌ت و دلۆڤانی و ڕوناهی بۆ خه‌لكی و ڕێنیشاندان و ڕاسته‌ڕێبوون بۆ ڕێكا گه‌هشتنا ب خودایێ مه‌زن.
ل دویماهیكا ڤێ په‌ڕتووكێ، یا فه‌ره ئه‌م بیرا خۆ بینین كو مرۆڤ به‌رده‌وام د سه‌ر جۆداهییا ده‌م و ناسنامه و وه‌لاتێن خۆ یێن جۆدا، به‌لكی جڤاكێ مرۆڤایه‌تی هه‌می د هزروبیر و ئارمانجێن خۆدا یێ ژێك جۆدایه د ژینگه‌ھ و كاروبارێن خۆدا، ژ به‌ر هندێ ژی ئه‌ڤ مرۆڤه گه‌له‌كێ پێدڤی ڕێنیشانده‌ره‌كییه كو وی ئاراسته بكه‌ت و پێدڤی سیسته‌مه‌كییه وی ڕێك بێخیت و پێدڤی سه‌رۆك و ڕێبه‌ره‌كییه وی ب پارێزیت، و پێغه‌مبه‌رێن ڕێزدار ژی – سلاڤێن خودێ ل سه‌ر هه‌مییان بن – ئه‌ڤ ئه‌ركه ب وه‌حییه‌كێ ژ ده‌ڤ خودایێ مه‌زن ب ملێ خۆڤه دگرت و ئه‌نجام ددا، خه‌لك بۆ ڕێكا ڕاست و باشییێ گازی دكر و ب هیدایه‌ت دئینان و ئه‌و ل سه‌ر شه‌ریعه‌تێ خودێ كۆم دكرن و ب دادی و حه‌قی حوكم ل وان دكر، كاروبارێن وی خه‌لكی ژی ل دویڤ د به‌رسڤ هاتنا وان بۆ ڤان پێغه‌مبه‌ران و نێزكییا وان بۆ سه‌رده‌مێ ڤان په‌یامێن خودایی ڕاسته‌ڕێ دبوون و به‌رێكڤه دهاتن، و ده‌مێ سه‌رداچوون زێده بووی و نه‌زانین به‌لاڤه بووی و عیباده‌تێ بۆت و صه‌نه‌مان هاتییه كرن، خودێ پێغه‌مبه‌رێ خۆ موحه‌ممه‌د صلی الله علیه ب هیدایه‌ت و دینێ حه‌ق هنارت دا خه‌لكی ژ تاڕیاتییێن كوفر و نه‌زانین و صه‌نه‌م په‌رێسییێ ده‌ربێخیت بۆ باوه‌ری و هیدایه‌تێ.
45- ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ ژی ئه‌ی مرۆڤۆ ئه‌ز ته گازی دكه‌م كو تو بۆ خودێ ڕابی و خۆ ڕاست بكه‌ی، ڕابوونه‌كا ڕاستگۆیانه و دویر ژ چاڤلێكرن و عورف و عه‌ده‌تێ خه‌لكی، ئه‌ز ته گازی دكه‌م كو تو بزانی پشتی مرنا خۆ دێ جاره‌كا دی زڤڕییه ده‌ڤ خودایێ خۆ، ئه‌ز ته گازی دكه‌م كو تو بهرێخۆدانهكێ بۆ نه‌فسا خۆ و ئه‌وان ئاسوویێن ل دۆرێن ته هه‌ی بكه‌ی. ئه‌ی مرۆڤۆ؛ موسلمان ببه، دێ ل دونیا و ئاخره‌تێ سه‌رفه‌راز بی، و ئه‌گه‌ر ته ڤیا بهێیه د ناڤ ئیسلامێدا و موسلمان بی؛ وی ده‌می چ ل سه‌ر ته نینه ب تنێ ئه‌ڤه نه‌بیت تو ژ دل شاهده بده‌ی كو ژ ئه‌لڵاهی پێڤه‌تر چ خودێ نینن ژ هه‌ژی په‌رستنێ بن و موحه‌ممه‌د پێغه‌مبه‌رێ خودێیه، و تو به‌رائه‌تا خۆ بكه‌ی ژ هه‌ر تشته‌كێ ژ بلی خودێ په‌رستن بۆ دهێته كرن، هه‌روه‌سا ل سه‌ر ته پێدڤییه تو باوه‌رییێ بینی كو پشتی مرنێ خودێ دێ وان مرییێن د ناڤ قه‌براندا هه‌ین ڕاكه‌ته‌ڤه و دێ لێپرسینێ د گه‌ل كه‌ت و پاشی دێ جزایێ وان ل دویڤ كار و كریارێن وان ده‌تێ، ڤێجا ئه‌گه‌ر ته ئه‌ڤ شاهده‌ییه دا، هنگی تو دێ بییه موسلمان و دڤێت پشتی هنگی تو عیباده‌تێ خودێ بكه‌ی ل دویڤ وی شه‌ریعه‌تێ خودێ بۆ ته دانای ژ نڤێژ و زه‌كات و ڕۆژی و حه‌جێ ئه‌گه‌ر ته شیانێن چوونا وێ هه‌بن.
ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ ژی ئه‌ی مرۆڤۆ ئه‌ز ته گازی دكه‌م كو تو بۆ خودێ ڕابی و خۆڕاست بكه‌ی، ڕابوونه‌كا ڕاستگۆیانه و دویر ژ چاڤلێكرن و عورف و عه‌ده‌تێ خه‌لكی، هه‌روه‌كی خودێ د ڤێ گۆتنا خۆدا گازی ته كری و گۆتی: ئانكو: ((تو - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه ڤان دره‌وپێكه‌رێن ڕكدار: هه‌ما ب تشته‌كى ب تنێ ئه‌ز شيره‌تێ ل هه‌وه دكه‌م كو هوين د فه‌رمانا خودێدا دوو دووه و ئێك ئێكه ڕابن، پاشى هوين هزرێن خۆ د حالێ هه‌ڤالێ خۆ پێغه‌مبه‌رێ خودێدا - سلاڤ لێ بن - و د وى تشتیدا يێ بۆ وى هاتییه پالدان بكه‌ن، چ ديناتى ل نیك وى نينه، هه‌ما ب تنێ ئه‌و هه‌وه هشيار دكه‌ت، و ژ عه‌زابا جه‌هنه‌مێ دترسينیت به‌رى هوين تام بكه‌نه گه‌رما وێ)). [سبأ:46]. و تو بزانی پشتی مرنا خۆ دێ جاره‌كا دی زڤڕییه ده‌ڤ خودایێ خۆ، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((هه‌ر ئێك بارێ خۆ هه‌لدگریت و خێرا تشته‌كى ناگه‌هیته مرۆڤه‌كى ئه‌گه‌ر ئه‌و نه‌بیت يێ وى ب كه‌دا خۆ بۆ خۆ كرى (39) و كو كه‌دا وى كرى پاشى ل ئاخره‌تێ دێ هێته ديتن و باشى ژ خرابییێ دێ هێته ڤه‌وژارتن؛ دا يێ باش قه‌درێ وى بهێته‌گرتن و يێ خراب بهێته‌شكاندن (40) پاشى جزايێ مرۆڤى سه‌را كه‌دا وى ب دورستى دێ هێته‌دان (41) و كو دويماهییا خه‌لكى هه‌مییێ ل ڕۆژا قيامه‌تێ بۆ نیك خودايێ ته‌يه - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - (42) )). [النجم:39-42]. و تو بهرێخۆدانهكێ بۆ نه‌فسا خۆ و ئه‌وان ئاسوویێن ل دۆرێن ته هه‌ی بكه‌ی، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌رێ و ما وان خۆ نه‌دايه مولكێ خودێ يێ مه‌زن و ده‌ستهه‌لاتا وى يا بێ توخويب ل ئه‌سمانان و ئه‌ردى، هه‌ر تشته‌كێ خودايێ مه‌زن د ناڤ هه‌ر دوواندا ئافراندى، دا هزرا خۆ د وێ چه‌ندێدا بكه‌ن و مفايه‌كى بۆ خۆ ژێ وه‌ربگرن و دا به‌رێ خۆ بده‌نه ده‌مێ مرنا خۆ يا كو دبیت يا نێزيك بیت و گه‌له‌ك بۆ نه‌ما بیت ڤێجا ئه‌و ل سه‌ر كوفرێ بهێنه مراندن و به‌رێ وان بۆ عه‌زابا خودێ يا دژوار بهێته دان؟ ئه‌رێ پشتى ترساندن و هشياركرنا ب قورئانێ ئه‌و دێ باوه‌رییێ ب چ ئينن؟)). [الأعراف:185].
موسلمان ببه، دێ ل دونیا و ئاخره‌تێ سه‌رفه‌راز بی، و ئه‌گه‌ر ته ڤیا بهێیه د ناڤ ئیسلامێدا و موسلمان بی؛ وی ده‌می چ ل سه‌ر ته نینه ب تنێ ئه‌ڤه نه‌بیت تو ژ دل شاهده بده‌ی كو ژ ئه‌لڵاهی پێڤه‌تر چ خودێ نینن ژ هه‌ژی په‌رستنێ بن و موحه‌ممه‌د پێغه‌مبه‌رێ خودێیه، و ده‌مێ پێغه‌مبه‌ری صلی الله علیه وسلم موعاز وه‌ك بانگخواز و گازیكه‌ره‌ك بۆ ئیسلامێ فڕێكرییه یه‌مه‌نێ، گۆته وی: ((تو دێ چییه د ناڤ هنده‌ك مرۆڤاندا كو خۆدانێن په‌ڕتووكێنه، ڤێجا ده‌مێ تو چوویه د ناڤ واندا؛ به‌ری هه‌ر تشته‌كی تو وان بۆ هندێ گازی بكه ئه‌و شاهده بده‌ن كو ژ خودێ پێڤه‌تر چ خودێ نینن ژ هه‌ژی په‌رستنێ بن و ئه‌ز ژی پێغه‌مبه‌رێ خودێمه، ڤێجا ئه‌گه‌ر وان بۆ ڤێ چه‌ندێ گوهدارییا ته كر، وی ده‌می تو وان دیاركه كو خودایێ مه‌زن د هه‌ر ڕۆژه‌ك و شه‌ڤه‌كێدا پێنج نڤێژ یێن ل سه‌ر وان فه‌ڕزكرین، ڤێجا ئه‌گه‌ر وان بۆ ڤێ چه‌ندێ گوهدارییا ته كر، هنگی تو بۆ وان دیار بكه كو خودایێ مه‌زن صه‌ده‌قه‌یه‌ك (زه‌كات) د مال و سامانێ واندا ل سه‌ر وان فه‌ڕزكرییه، ئه‌ڤ صه‌ده‌قه‌یه دێ ژ زه‌نگینێن وان هێته وه‌رگرتن و دێ ل هه‌ژارێن وان هێته زڤڕاندن، ڤێجا ئه‌گه‌ر وان بۆ ڤێ چه‌ندێ گوهدارییا ته كر، هنگی هشیاربی نه‌چی ئه‌و مالێ ژ هه‌مییان خۆشتڤیتر ل ده‌ڤ وان ژ وان وه‌ربگری)). (صحيح مسلم 19). و تو به‌رائه‌تا خۆ بكه‌ی ژ هه‌ر تشته‌كێ ژ بلی خودێ په‌رستن بۆ دهێته كرن، ئه‌ڤه ژی حه‌نیفییه‌ته كو دینێ ئیبراهیم پێغه‌مبه‌رییه (سلاڤ لێ بن)، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ب ڕاستى چاڤلێكرنه‌كا باش بۆ هه‌وه - گه‌لی خودان باوه‌ران - د ئيبراهيمى و خودان باوه‌رێن د گه‌ل ویدا هه‌بوويه، ده‌مێ وان گۆتییه ملله‌تێ خۆ يێ كوفر ب خودێ كرى: هندى ئه‌مين ئه‌م ژ هه‌وه و ژ وى تشتێ هوين ژبلی خودێ دپه‌رێسن دبه‌رينه، مه كافرى ب هه‌وه كر و ئه‌م ب وێ كوفرێ دڕازى نينين يا هوين ل سه‌ر و دوژمناتى د ناڤبه‌را مه و هه‌وه‌دا ئاشكه‌را بوو و هه‌روهه‌ر دێ مينیت هندى هوين دكافر بن، هه‌تا هوين باوه‌رییێ ب خودێ ب تنێ بينن)). [الممتحنة:4]. هه‌روه‌سا پێدڤییه تو باوه‌رییێ بینی كو خودێ دێ پشتی مرنێ مریان ژ قه‌بران ڕاكه‌ته‌ڤه، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌ڤا به‌حس ژێ هاتییه كرن ژ نيشانێن شيانا خودێ يێن بۆرین، ده‌ليله‌كێ ڤه‌بڕه كو خودێیه ئه‌و خودايێ ب ڕاستى په‌رستن بۆ دهێته كرن، يێ كو نابیت ژ وى پێڤه‌تر په‌رستن بۆ ئێكێ دى بهێته كرن، ئه‌وه يێ مرییان زێندى دكه‌ته‌ڤه و ئه‌وه يێ خودان شيان ل سه‌ر كرنا هه‌ر تشته‌كێ هه (6) و كو هندى ده‌مێ ڕابوونا پشتى مرنێيه دێ هێت، چ گومان د ڤێ چه‌ندێدا نينن و كو خودێ مرییان ژ گۆڕێن وان بۆ حسێب و جزادانێ ڕادكه‌ته‌ڤه (7) )). [الحج:6-7]. و لێپرسین و جزادان ژی تشته‌كێ حه‌ق و ڕاسته و دێ هه‌ر هێت، خودێ دبێژیت: ئانكو: ((و خودێ ئه‌سمان و ئه‌رد ب حه‌قییێ و دادییێ ئافراندينه؛ دا جزايێ هه‌ر نه‌فسه‌كێ ل ئاخره‌تێ ل دويڤ كارێ وێ بهێته دان و چ زۆڕدارى ل وان ناهێته‌كرن)). [الجاثية:22].
ئه‌گه‌ر ته ئه‌ڤ شاهده‌ییه دا؛ ئه‌ڤه هنگی تو بوویه موسلمان و ئێدی پێدڤییه ل سه‌ر ته تو عیباده‌تێ خودێ بكه‌ی ب وی تشتێ وی ل سه‌ر ته فه‌ڕزكری و كرییه شه‌ریعه‌ت بۆ ته ژ نڤێژ و زه‌كات و ڕۆژی و چوونا حه‌جێ ئه‌گه‌ر ته شیانێن چوونا حه‌جێ هه‌بن و ژ بلی ڤان عیباده‌تان.
ئه‌ڤ دانه‌یه ل ڤێ دیرۆكێ ب دویماهیك هاتییه 19 - 11 - 1441
ئه‌ڤ په‌ڕتووكه هاتییه نڤیسین ژ لایێ دكتور محمد بن عبدالله السحیم
مامۆستایێ بابه‌تێ بیروباوه‌ران (عه‌قیدێ) ل پشكا خواندنێن ئیسلامی (به‌ری نووكه)
كولیژا په‌روه‌ردێ ل زانینگه‌ها مه‌لك سعوود
باژێرێ ڕیاض - شاهنشینا عه‌ره‌بستانا سعوودی
Related books
All books- په‌ڕتووكا ئێكتاپه‌رستییێ (كتاب التوحید)14 languages
په‌ڕتووكا ئێكتاپه‌رستییێ (كتاب التوحید)
ئه‌وا كو مافێ خودێیه ل سه‌ر عه‌بدان ژ نڤیسینا شێخێ ئیسلامێ موحه‌ممه‌دێ كوڕێ عه‌بدولوه‌هابێ ته‌میمی 1206 مش گرنگیدان:
- ئیسلام ئایینێ پێغەمبەرێن خودێیە85 languages
ئیسلام ئایینێ پێغەمبەرێن خودێیە
ئیسلام خۆڕادەستکرنە بۆ خودایێ چێکەرێ گەردوونی و ڕێڤەبەرێ وی،و سەرچەمییانە بۆ وی ب ڤیان و حەزژێکرن و مەزنڕاگرتنێ، بنیاتێ ئیسلامێ باوەری ئینانە ب خودێ و ب وێ چەندێ کو ب تنێ خودێ چێکەر و ئافراندەرە و هەر تشتەکێ دی ژ بلی وی یێ چێکری و ئافراندییە، دیسان باوەری ئینانە کو خودێ ب تنێ یێ ژ هەژی پەرستنێیە، ئەو خودایەکێ ب تنێیە و وی چ شریک و هەڤال نینن و ژ بلی وی چ تشت ژ هەژی پەرستنێ نینن، ناڤێن جوان و سالۆخەتێن بلند یێن وینە، ئەو خۆدانێ بلنداهییا ڕەهایە بیێ چ کێماسی د گەل بن، نە ئەو ژ کەسێ بوویە و نە کەس ژ وی بوویە و وی چ هەڤکویڤ ژی نینن و نە د حەلییێتە د ناڤ چ چێکرییێن خۆدا و نە دچیتە د ناڤ لەشێ چ…
- ڕێكێن مفادار بۆ ژیانا به‌خته‌وه‌ر62 languages
ڕێكێن مفادار بۆ ژیانا به‌خته‌وه‌ر
په‌ڕتووكا "الوسائل المفيدة للحياة السعيدة" یا شێخ عه‌بدولڕه‌حمانێ كوڕێ ناسڕێ سه‌عدی، به‌حس ل ڕێك و ئه‌گه‌رێن به‌خته‌وه‌رییا ڕاسته‌قینه دكه‌ت ژ دیدگه‌هه‌كا باوه‌رییه‌كا كویر، و خوانده‌ڤانی به‌ره‌ڤ ئارامییا دلی ئاراسته و ڕێنمایی دكه‌ت ب ڕێكا: باوه‌ریێ، كریارا چاك، زكرێ خودێ، قه‌ناعه‌تێ، هزركرنا د نێعمه‌تاندا، چاكییێ، پشتبه‌ستن و خۆهێلانا ب هیڤییا خودێڤه، بێهنفره‌هییێ، هه‌لسه‌نگاندنا كاروباران، ئه‌ڤه ژی ب شێوازه‌كێ جوان كو نه‌خشه‌یه‌كێ بۆ ژیانه‌كا ئارام، هه‌ڤسه‌نگ و به‌خته‌وه‌ر دئێخیته به‌ر ده‌ستێن ته، د گه‌ل وان هه‌می گوهۆڕینێن د ژیانێدا په‌یدا بووین.
- الإسلام دين رب العالمين