كتاب التوحيد

په‌ڕتووكا ئێكتاپه‌رستییێ (كتاب التوحید)

ئه‌وا كو مافێ خودێیه‌ ل سه‌ر عه‌بدان

ژ نڤیسینا شێخێ ئیسلامێ

موحه‌ممه‌دێ كوڕێ عه‌بدولوه‌هابێ ته‌میمی

1206 مش

گرنگیدان:

عه‌بدولعه‌زیزێ كوڕێ داخلێ موطه‌یری

بِسْمِ اللهِ الْرَّحْمَنِ الْرَّحِيْمِ

سوپاسی هه‌می بۆ خودێ بن، صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر موحه‌ممه‌دی بن و ل سه‌ر مالبات و صه‌حابییێن وی ژی بن.

په‌ڕتووكا ئێكتاپه‌رستییێ (كتاب التوحید)

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و من ئه‌جنه‌ و مرۆڤ ب تنێ بۆ هندێ یێن چێكرین دا من ب تنێ بپه‌رێسن)). [الذَّارِيَات: 56].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((و ب ڕاستى د ناڤ هه‌ر ملله‌ته‌كێ بۆریدا مه‌ پێغه‌مبه‌ره‌ك هنارتبوو دا فه‌رمانێ ب په‌رستنا خودێ و گوهدارییا وى ل وان بكه‌ت و وان ژ په‌رستنا شه‌يتانى و صه‌نه‌م و مرییان بده‌ته‌ پاش)). [النَّحْل: 36].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((و خودايێ ته‌ - ئه‌ى مرۆڤ - فه‌رمان دایيه‌ كو په‌رستنا وى ب تنێ بهێته‌كرن، و فه‌رمان ب قه‌نجییا د گه‌ل باب و دايكێ كرییه‌، و ب تايبه‌تى ده‌مێ ئه‌و پير دبن، ڤێجا ئه‌گه‌ر ته‌ تشته‌ك ژ ئێك ژ وان يان ژ هه‌ردووان گوهـ لێ بوو تۆ بێهنا خۆ ته‌نگ نه‌كه‌ و وان حسێب نه‌كه‌ باره‌كێ گران، و گۆتنا نه‌خۆش نه‌بێژه‌ وان، خۆ تۆ نه‌بێژێ: ئۆف، كو كێمترين په‌يڤا نه‌خۆش ئه‌وه‌، و كاره‌كێ كرێت د ده‌رحه‌قا واندا بلا ژ ته‌ ده‌رنه‌كه‌ڤیت، به‌لێ د گه‌ل وان يێ نه‌رم به‌، و هه‌رده‌م ب گۆتنه‌كا نه‌رم و جوان دگەل وان ب ئاخێڤه‌، تۆ چه‌نگێ خۆ بۆ دايك و بابێن خۆ بشكێنه‌ و دلۆڤانییێ ب وان ببه‌ و ل ساخى و مرنا وان تۆ داخوازێ ژ خودايێ خۆ بكه‌ كو ب دلۆڤانییه‌كا به‌رفره‌هـ دلۆڤانییێ ب وان ببه‌ت، كانێ چاوا وان صه‌بر ل سه‌ر په‌روه‌رده‌كرنا ته‌ كێشايه‌ ده‌مێ تۆ زارۆكه‌كێ بێ هێز و شیيان)). [الإِسْرَاء:23-24].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((و هوين په‌رستنا خودێ ب تنێ بكه‌ن و خۆ ب ده‌ست ویڤه‌ به‌رده‌ن و چ هه‌ڤپشكان بۆ وى د خوداينی و په‌رستنێدا چێنه‌كه‌ن)). [النِّسَاء:36].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((تۆ بێژە وان: وه‌رن دا ئه‌ز وێ بۆ هه‌وه‌ بخوينم يا خودێ ل سه‌ر هه‌وه‌ حه‌رامكرى: كو هوين د په‌رستنێدا تشته‌كى ژ چێكرییێن وى بۆ وى نه‌كه‌نه‌ هه‌ڤپشك، و هوين هه‌مى ڕه‌نگێن په‌رستنێ بۆ وى ب تنێ بكه‌ن، وه‌كى ترسێ و هيڤییێ و دوعايان، و كو هوين قه‌نجییێ د گه‌ل دايبابان بكه‌ن، و ژ ترسێن هه‌ژارییێدا هوين زارۆكێن خۆ نه‌كوژن؛ چونكى خودێیه‌ رزقێ هه‌وه‌ ويێ وان دده‌ت، و هوين خۆ نێزيكى كرێتییان نه‌كه‌ن، چ دئاشكه‌را بن چ دڤه‌شارتى و هوين وێ نه‌فسێ نه‌كوژن يا خودێ كوشتنا وێ حه‌رامكرى ئه‌گه‌ر خۆ هێژای كوشتنێ نه‌كه‌ت وه‌كى تولڤه‌كرنێ ژ وى يێ كوشتنێ بكه‌ت، يان يێ پشتى ژن ئينانێ كرێتییێ بكه‌ت يان يێ ئيسلامێ بهێليت و كافر ببیت، ئه‌وا هه‌يه‌ يا به‌حس ژێ هاتییه‌ كرن ژ وێ يا خودێ هوين ژێ داينه‌ پاش، و سۆز ژ هه‌وه‌ وه‌رگرتى كو هوين خۆ ژێ بده‌نه‌ پاش، و ژ وێ يا وى فه‌رمان پێ ل هه‌وه‌ كرى، خودێ شيره‌ت پێ ل هه‌وه‌ كر؛ دا به‌لكى هوين د فه‌رمانێن وى بگه‌هن (151) و هوين - ئه‌ى سه‌ركاران - خۆ نێزيكى مالێ ئێتيمى نه‌كه‌ن وه‌سا تێ نه‌بیت كو مالێ وى بۆ دروست بكه‌ن و مفاى بگه‌هيننێ، هه‌تا ئه‌و بگه‌هیته‌ ده‌مێ بالغبوونێ و بشێت خۆ ب ڕێڤه‌ ببه‌ت، ڤێجا ئه‌گه‌ر ئه‌و گه‌هشته‌ وى ده‌مى هوين مالێ وى بده‌نه‌ڤێ، و هوين ب دادیێ كێشان و پيڤانێ پێك بينن. ئه‌گه‌ر هه‌وه‌ خۆ پێڤه‌ وه‌ستاند كو كێشان و پيڤانا هه‌وه‌ يا دروست بیت و پاشى هنده‌ك كێماسى بكه‌ڤیتێ چ گونه‌هـ ل سه‌ر هه‌وه‌ نينه‌، ئه‌م هه‌ر نه‌فسه‌كێ ل دويڤ شيانا وێ بارى لێ دكه‌ين. ئه‌گه‌ر هوين ئاخڤتن هوين د گۆتنا خۆدا دادیێ بكه‌ن و د شاهده‌دان و مه‌هده‌ر و حوكمكرنێدا مه‌يلداریێ ژ حه‌قییێ نه‌كه‌ن، ئه‌گه‌ر خۆ ئه‌وێ هوين د ده‌رحه‌قێدا دئاخڤن مرۆڤه‌كێ هه‌وه‌ يێ نێزيك ژى بیت، ڤێجا هوين بێ حه‌ق مه‌يلداریێ بۆ نه‌كه‌ن، و وێ په‌يمانا خودێ د گه‌ل هه‌وه‌ گرێداى كو هوين كارى ب شريعه‌تێ وى بكه‌ن هوين بجهـ بينن. ئه‌وا هه‌ يا بۆ هه‌وه‌ هاتییه‌ خواندن ژ ئه‌حكامان، خودايێ هه‌وه‌ شيره‌ت پێ ل هه‌وه‌ كر؛ دا به‌لكى هوين بيرا خۆ ل دويماهییا كارێ خۆ بينن (152) و ژ تشتێ خودێ شيره‌ت پێ ل هه‌وه‌ كرى ئه‌ڤه‌يه‌ كو هندى ئيسلامه‌ ڕێكا خودێ يا ڕاسته‌ ڤێجا لێ هه‌ڕن، و دويڤچوونا ڕێكێن به‌رزه‌بوونێ نه‌كه‌ن، ئه‌و دێ هه‌وه‌ بژاله‌ كه‌ن، و هه‌وه‌ ژ ڕێكا خودێ يا ڕاست دوير كه‌ن. ئه‌ڤ به‌رێخۆدانا به‌ر ب ڕێكا ڕاستڤه‌ ئه‌وه‌ يا خودێ شيره‌ت پێ ل هه‌وه‌ كرى؛ دا به‌لكى هوين ب ڕێكا بجهئينانا ئه‌مرێ وى خۆ ژ عه‌زابا وى بپارێزن)). [الأَنْعَام:151-153].

- ئبن مه‌سعوودی گۆت: هه‌ر كه‌سێ بڤێت به‌رێ خۆ بده‌ته‌ وێ وه‌سیه‌تا موحه‌ممه‌دی صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن یا كو مۆرا وی ل سه‌ر؛ بلا ڤێ گۆتنا خودێ بخوینیت: ئانكو: ((تۆ بێژە وان: وه‌رن دا ئه‌ز وێ بۆ هه‌وه‌ بخوينم يا خودێ ل سه‌ر هه‌وه‌ حه‌رامكرى: كو هوين د په‌رستنێدا تشته‌كى ژ چێكرییێن وى بۆ وى نه‌كه‌نه‌ هه‌ڤپشك، هوين هه‌مى ڕه‌نگێن په‌رستنێ بۆ وى ب تنێ بكه‌ن، وه‌كى ترسێ وهيڤییێ و دوعايان)). هه‌تا گۆتنا وی: ئانكو: ((و ژ تشتێ خودێ شيره‌ت پێ ل هه‌وه‌ كرى ئه‌ڤه‌يه‌ كو هندى ئيسلامه‌ ڕێكا خودێ يا ڕاسته‌...)). هەتا دویماهیکا ئایەتێ

- ژ موعازی کوڕێ جەبەلی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێتە ڤەگۆهاستن کو گۆتییە: ئەز ل سەر پشتا گوهدرێژەکی ل پشت پێغەمبەری صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن بووم، ئینا گۆتە من: ((موعاز؛ ئەرێ تۆ دزانی مافێ خودێ ل سەر عەبدان چییە و مافێ عەبدان ل سەر خودێ چییە؟)) من گۆت: خودێ و پێغەمبەرێ وی زاناترن، گۆت: ((مافێ خودێ ل سەر عەبدان ئەڤەیە ئەو وی ب تنێ ب پەرێسن و چ شریك و هەڤالان بۆ وی دروست نەکەن، مافێ عەبدان ژی ل سەر خودێ ئەڤەیە ئەو کەسەکێ چ شریك و هەڤال بۆ دروست نەکربن عەزاب نەدەت))، من گۆت: ئەی پێغەمبەرێ خودێ؛ ئەرێ ما ئەز ڤێ مزگینییێ نەدەمە خەلکی؟ گۆت: ((مزگینییێ نەدە وان، ئەگەر نە دێ خۆ هێلنە ب هیڤییا هندێڤە)). بۆخاری و موسلم ڤەدگوهێزن.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: حیکمەت ژ دروستکرنا ئەجنە و مرۆڤان.

دوو: عیبادەت تەوحید و ئێکتاپەرستییە؛ چونکی هەڤڕکی هەمی ل سەر وێ پەیدابوویە.

سێ: هەر کەسێ تەوحید و ئێکتاپەرستییێ ل دەڤ خۆ پەیدا نەکەت؛ ئەوی عیبادەتێ خودێ نەکرییە و ڕامانا ڤێ گۆتنا خودێ: {وَلاَ أَنتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ} هەر ل دۆر ڤێ چەندێیە.

چار: حیکمەت ژ هنارتنا پێغەمبەران.

پێنج: پێغەمبەر بۆ هەمی مللەتان هاتینە هنارتن.

شەش: ئایینێ هەمی پێغەمبەران ئێکە.

حەفت: بابەتێ مەزن: عیبادەتێ خودێ بجهـناهێت هەتا کوفر ب طاغوتی نەهێتە کرن، ڕامانا گۆتنا خودێ ژی هەر ل دۆر ڤێ چەندێیە: ئانكو: ((ڤێجا هه‌چییێ كافرییێ ب وان هه‌مى تشتان بكه‌ت يێن ژ بلى خودێ پـــه‌رســـتــن بـــۆ دهێـتـه‌كـــرن و باوه‌رییێ ب خودێ بينیت)). هەتا دویماهیکا ئایەتێ.

هەشت: طاغوت په‌یڤه‌كا گشتییه‌ و هەر تشتەکێ ژ بلی خودێ عیبادەت بۆ دهێتە کرن ب خۆڤە دگریت.

نه‌ھ: مەزناهییا هەرسێ ئایەتێن موحکەم د سووڕەتا ئەنعامدا ل دەڤ سەلەفێن ئوممەتێ کو دەهـ بابەت تێدا هەنە: یا ئێکێ پاشڤەبرنە ژ شرکێ.

دەهـ: ئایەتێن موحکەم د سووڕەتا ئیسرائدا کو هەژدە بابەت تێدا هەنە؛ خودێ ب ڤێ گۆتنا خۆ دەستپێکر: ئانكو: ((تۆ - ئه‌ى مرۆڤ - چ شريكان بۆ خودێ د په‌رستنێدا نه‌دانه‌، ئه‌گه‌ر تۆ دێ شه‌رمزار و ڕویڕه‌ش بى)). ب ڤێ گۆتنا خۆ دویماهیك پێ ئینا: ئانكو: ((و تۆ - ئه‌ى مرۆڤ - چ شريكان بۆ خودێ د په‌رستنێدا نه‌دانه‌، ئه‌گه‌ر دێ هێيه‌ هاڤێتن د ئاگرێ جه‌هنه‌مێدا، تۆ ب خۆ و خه‌لك ژى دێ لۆمه‌ى ته‌كه‌ن، و ژ هه‌ر خێره‌كێ تۆ دێ يێ ده‌ركرى بى)). خودایێ مەزن ب گۆتنا خۆ ئەم ژ مەزناهییا ڤان بابەتان هشیار کرینە: ئانكو: ((ئه‌ڤ ئه‌حكامێن مه‌ ئاشكه‌را كرين، و فه‌رمان پێكرنا ب كارێن باش، و پاشڤه‌لێدانا ژ ئه‌خلاقێن خراب، ژ وێ وه‌حییێيه‌ يا مه‌ بۆ ته‌ هنارتى - ئه‌ى موحه‌ممه‌د -)).

یازدە: ئایەتا سووڕەتا نیساء، ئەوا ب ئایەتا هەر دەهـ مافان دهێتە ناڤکرن، خودایێ مەزن ب گۆتنا خۆ دەستپێکر: ئانكو: ((و هوين په‌رستنا خودێ ب تنێ بكه‌ن و خۆ ب ده‌ست ویڤه‌ به‌رده‌ن، چ هه‌ڤپشكان بۆ وى د خوداينی و په‌رستنێدا چێنه‌كه‌ن)).

دۆازده‌: ئاگه‌هداربوون ل سه‌ر شیره‌تا پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ل ده‌مێ مرنا وی.

سێزده‌: زانینا مافێ خودایێ مه‌زن ل سه‌ر مه‌.

چارده‌: زانینا مافێ مرۆڤان ل سه‌ر خودێ ئه‌گه‌ر وان ژی مافێ خودێ ل سه‌ر خۆ ڕاكر.

پازده‌: پترییا صه‌حابییان ئه‌ڤ بابه‌ته‌ نه‌دزانی.

شازده‌: دروسته‌ زانین بهێته‌ ڤه‌شارتن ئه‌گه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌ك تێدا هه‌بیت.

هه‌ڤده‌: سوننه‌ته‌ مزگینییا وی تشتی ب موسلمانی بهێته‌ دان یێ وی كه‌یفخۆش دكه‌ت.

هه‌ژده‌: هه‌بوونا ترسێ ژ خۆ هێلانا ب هیڤییا دلۆڤانییا خودێ یا به‌رفره‌هڤه‌.

نۆزده‌: گۆتنا وی كه‌سێ پرسیار ژێ دهێته‌ كرن و ئه‌و نزانیت: خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وی زاناترن.

بیست: دروسته‌ هنده‌ك كه‌س ب زانینێ بهێنه‌ تایبه‌تكرن.

بیست و ئێك: خۆ مەزن نەکرنا وی صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ژ به‌ر كو سویاری گوهدرێژی بوو و كه‌سه‌ك ژی ل پشت خۆ سویار كر.

بیست و دوو: دروسته‌ مرۆڤ كه‌سه‌كی ل پشت خۆ سویاری ده‌واری بكه‌ت.

بیست و سێ: قه‌در و بهایێ موعازێ كوڕێ جه‌به‌لی.

بیست و چار: مه‌زناهییا ڤی بابه‌تی.

بابه‌ته‌ك ل دۆر دیاركرنا قه‌در و بهایێ ته‌وحیدێ و ئه‌و گونه‌هێن ژ به‌ر وێ ژێ دچن.

- و گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((ئه‌وێن باوه‌رى ب خودێ ئيناى و دويكه‌ڤتنا پێغه‌مبه‌رێ وى كرى و چ شرك تێكه‌لى باوه‌رى يا خۆ نه‌كرى، ته‌ناهى و سلامه‌تى بۆ وانه‌، ئه‌و ئه‌ون يێن به‌رێ وان بۆ حه‌قییێ هاتییه‌ دان)). [الأَنْعَام:82].

- ژ عوباده‌یێ كوڕێ صامتی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ شاهده‌ بده‌ت كو ژ ئه‌لڵاهی پێڤه‌تر چ خودایێن ژ هه‌ژی په‌رستنێ نینن، ئه‌و ئێكێ ب تنێیه‌ و چ شریك و هه‌ڤال نینن و كو موحه‌ممه‌د عه‌بدێ خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وییه‌ و عیسا عه‌بدێ خودێ و پێغه‌مبه‌رێ ویيه‌ و ئه‌و په‌یڤه‌ یا هاڤێتییه‌ د ناڤ مه‌ریه‌مێدا و ڕوحه‌كه‌ ژ ده‌ڤ وی و به‌حه‌شت حه‌قه‌ و ئاگر حه‌قه‌، (هه‌ر كه‌سێ ڤێ شاهده‌ییێ بده‌ت) خودێ دێ وی به‌ته‌ به‌حه‌شتێ خۆ ئه‌گه‌ر هنده‌ك خه‌مساری و گونه‌ھ ژی ل ده‌ڤ هه‌بن)). بۆخاری و موسلمی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی. - و هه‌ر ل ده‌ڤ وان هاتییه‌ ژ فه‌رمووده‌یا عيتبانی: ئانكو: ((مسۆگه‌ر خودێ ئه‌و كه‌س یێ ل سه‌ر ئاگری حه‌رام كری یێ دبێژیت: (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ) و مه‌ره‌ما وی ب ڤێ گۆتنێ ڕازیبوونا خودێ بیت)).

- ژ ئه‌بو سه‌عیدێ خودری (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((مووسای گۆت: خودایێ من، تشته‌كی نیشا من بده پێ زكرێ ته‌ بكه‌م و دوعا ژ ته‌ بكه‌م. گۆت: مووسا؛ تۆ بێژه‌: (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ). گۆت: ئاخر هه‌می عه‌بدێن ته‌ ڤێ دبێژن؟ گۆت: مووسا؛ (باش بزانه‌) ئه‌گه‌ر هه‌ر حه‌فت ئه‌سمانان و هندی تشته‌كێ د ناڤدا و ئه‌و ئاڤه‌دان كری و هه‌ر حه‌فت ئه‌ردان بكه‌نه‌ د لایه‌كێ ته‌ڕازییێدا و په‌یڤا (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ) بكه‌نه‌ د لایه‌كێ دی یێ ته‌ڕازییێدا؛ دا په‌یڤا (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ) یێن دی هه‌مییان خواركه‌ت و دا ژ وان گرانتر بیت. ئبن حیببان و حاكمی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی و هه‌ر وی ب فه‌رمووده‌یه‌كا دروست دانایه‌.

- ل ده‌ڤ تیرمزی - كو فه‌رمووده‌ ب فه‌رمووده‌یه‌كا باش (حه‌سه‌ن) دانایه‌ - هاتییه‌ ژ فه‌رمووده‌یا ئه‌نه‌سی كو: وی گوھ ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بوو كو دبێژیت: ئانكو: ((خودایێ مه‌زن گۆت: كوڕێ ئاده‌می؛ مسۆگه‌ر ئه‌گه‌ر تۆ ب پڕی ئه‌ردی ب گونه‌هڤه‌ بهێیه‌ ده‌ڤ من و پاشی بگه‌هییه‌ من و ته‌ چ شریك و هه‌ڤال بۆ من دروست نه‌كربن؛ ئه‌ز دێ ب پڕی ئه‌ردی لێبۆرین و ژێبرن بۆ وان گونه‌هانڤه‌ هێمه‌ ده‌ڤ ته‌)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: به‌رفره‌هییا قه‌نجی و باشییا خودێ.

دوو: گه‌له‌كییا خێرا ته‌وحیدێ ل ده‌ڤ خودێ.

سێ: د گه‌ل ڤێ چه‌ندێ ئه‌و گونه‌هان ژی ژێ دبه‌ت.

چار: ڕاڤه‌كرنا وێ ئایه‌تا د سووڕه‌ت ئه‌نعامدا هاتی.

پێنج: هزركرن د وان هه‌ر پێنج تشتێن د فه‌رمووده‌یا عوباده‌یدا هاتین.

شەش: یا دی ئه‌ڤه‌یه‌ ئه‌گه‌ر ته‌ كۆمكرن د ناڤبه‌را وێ و د ناڤبه‌را فه‌رمووده‌یا عيتبانی و ئه‌وا پشتی وێدا كر، دێ بۆ ته‌ ڕامانا گۆتنا (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ) دیار بیت و دێ بۆ ته‌ خه‌له‌تییا كه‌سێن سه‌رپێداچووی ژی دیار بیت.

حەفت: هشیاربوون بۆ وی مه‌رجێ د فه‌رمووده‌یا عيتبانیدا هاتی.

هەشت: زانینا وێ چه‌ندێ كو پێغه‌مبه‌ر ژی پێدڤی هشیاركرن و ئاگه‌هداركرنێنه‌ ب قه‌در و بهایێ (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ)ـیێ.

نه‌ھ: ئاگه‌هداربوون ب وێ چه‌ندێ كو ئه‌و ژ هه‌می چێكرییێن خودێ گرانتره‌، هه‌ر چه‌نده‌ گه‌له‌ك ژ وان كه‌سێن ڤێ په‌یڤێ دبێژن ژی ته‌ڕازییا وی سڤك دبیت (ل ڕۆژا قیامه‌تێ).

دەهـ: ئاماژه‌دانه‌كا ئاشكه‌را كو ئه‌رد ژی حه‌فتن وه‌كی ئه‌سمانان.

یازدە: هنده‌ك چێكری یێن تێدا هه‌ین و ئه‌و یێن ئاڤا كرین.

دۆازده‌: بنه‌جهكرنا سالۆخه‌تان بۆ خودێ، به‌رۆڤاژی ئه‌شعه‌رییان.

سێزده‌: ئه‌گه‌ر ته‌ فه‌رمووده‌یا ئه‌نه‌سی زانی و تۆ تێگه‌هشتی؛ دێ زانی گۆتنا وی د فه‌رمووده‌یا عيتبانیدا: ((مسۆگه‌ر خودێ ئه‌و كه‌س یێ ل سه‌ر ئاگری حه‌رام كری یێ دبێژیت: (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ) و مه‌ره‌ما وی ب ڤێ گۆتنێ ڕازیبوونا خودێ بیت))، ئه‌ڤه‌یه‌ مرۆڤ شركێ ب خۆ بهێلیت، نه‌ كو ب تنێ ب ده‌ڤی بێژیت.

چارده‌: هزرا خۆ د كۆمكرنێ د ناڤبه‌را عیسای و موحه‌ممه‌دیدا بكه‌ كو هه‌ردوو عه‌بدێن خودێ و پێغه‌مبه‌رێن وینه‌.

پازده‌: زانینا تایبه‌تمه‌ندییا عیسای ب وێ چه‌ندێ كو ئه‌و په‌یڤا خودێیه‌.

شازده‌: زانینا وێ چه‌ندێ كو ئه‌و ڕوحه‌كه‌ ژ ده‌ڤ خودێ.

هه‌ڤده‌: زانینا قه‌در و بهایێ باوه‌ری ئینانا ب به‌حه‌شت و ئاگری.

هه‌ژده‌: زانینا گۆتنا وی: ((هه‌ر چه‌نده‌ هنده‌ك خه‌مساری و گونه‌ھ ژی ل ده‌ڤ هه‌بن)).

نۆزده‌: زانینا وێ چه‌ندێ كو ته‌ڕازییێ دوو لا یێن هه‌ین.

بیست: زانین ب وێ چه‌ندێ كو به‌حسێ (وه‌جهی) هاتییه‌ كرن.

بابه‌تێ هه‌ر كه‌سێ ته‌وحید و ئێكتاپه‌رستییێ ل ده‌ڤ خۆ په‌یدابكه‌ت؛ دێ بێی لێپرسین چیته‌ به‌حه‌شتێ

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((هندى ئيبراهيمه‌ د خێرێدا پێشه‌وا بوو، و بۆ خودێ گوهداره‌كێ ب ترس بوو، وى ڕوییێ خۆ ژ دينێ ئيسلامێ وه‌رنه‌دگێڕا و ته‌وحيدا خودێ دكر و بوتپه‌رێسى نه‌دكر)). [النَّحْل: 120].

دیسان خودێ گۆت: ئانكو: ((و ئـه‌وێـن چ هه‌ڤپشكان بۆ خودێ نادانن)). [الْمُؤْمِنُون:59].

ژ حوصه‌ینێ كوڕێ عه‌بدولڕه‌حمانی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ئه‌ز ل ده‌ڤ سه‌عیدێ كوڕێ جوبه‌یری بووم، ئینا گۆت: كێ ژ هه‌وه‌ ئه‌و ستێرا دوهی ڕژیای دیت؟ من گۆت: من دیت، پاشی من گۆت: ئه‌ز د نڤێژێدا نه‌بووم، به‌لێ تشته‌كی ب من ڤه‌دا، گۆت: پا ته‌ چ كر؟ گۆت: من ب خۆڤه‌ خواند، گۆت: ئه‌رێ چ تۆ پالدای بۆ ڤی كاری؟ گۆت: فه‌رمووده‌یه‌ك كو شه‌عبی بۆ مه‌ گۆت، گۆت: چ بۆ هه‌وه‌ گۆت؟ گۆت: بۆ مه‌ ژ بوره‌یده‌یێ كوڕێ حوصه‌یبی ڤه‌گوهاست كو وی گۆت: ئانكو: ((پێڤه‌خواندن ب تنێ بۆ چاڤی یان پێڤه‌دانێیه‌)). گۆت: ب ڕاستی ئه‌وی كاره‌كێ باش كر یێ ل ده‌ڤ وی تشتێ گوهلێ بووی ڕاوه‌ستیایی؛ به‌لێ ئبن عه‌باسی بۆ مه‌ ژ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڤه‌گوهاست كو وی گۆت: ئانكو: ((ملله‌ت بۆ من هاتنه‌ نیشاندان، من پێغه‌مبه‌ره‌ك دیت چه‌ند كه‌سه‌كێن كێم د گه‌ل بوون كو ژ ده‌هان نه‌دبورین، و من پێغه‌مبه‌ره‌ك دیت زه‌لامه‌ك یان دوو زه‌لام د گه‌ل بوون، من پێغه‌مبه‌ره‌ك دیت خۆ زه‌لامه‌كێ ب تنێ ژی د گه‌ل نه‌بوو، پاشی ژ نیشكه‌كێڤه‌ كۆمه‌كا بووش و مه‌زن بۆ من هاته‌ دیاركرن، من ژی هزركر ئه‌و ئوممه‌تا منه‌، ئینا گۆتنه‌ من: ئه‌ڤه‌ مووسا و ملله‌تێ خۆنه‌، پاشی من به‌رێ خۆ دایێ و من كۆمه‌كا گه‌له‌ك مه‌زن دیت، ئینا گۆتنه‌ من: ئه‌ڤه‌ ئوممه‌تا ته‌یه‌، حه‌فتێ هزار كه‌س یێن د گه‌ل وان كو دێ بێی لێپرسین و بێ عه‌زاب چنه‌ به‌حه‌شتێ)). پاشی ڕابووڤه‌ و چوو د مالا خۆڤه‌، خه‌لكی ژی به‌حسێ وان (حه‌فتێ هزار كه‌سان) كر، ڤێجا هنده‌كان گۆت: به‌لكی ئه‌ڤه‌ ئه‌و بن یێن هه‌ڤالینییا پێغه‌مبه‌ری كری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن و بووینه‌ صه‌حابییێن وی، هنده‌كێن دی گۆت: به‌لكی ئه‌و بن یێن د ناڤ ئیسلامێدا و ب موسلمانی ژ دایك بووین و چ شریك بۆ خودێ دروست نه‌كری، و هنده‌ك تشت گۆتن، ئینا پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ده‌ركه‌ڤته‌ ده‌ڤ وان، وان ژی بابەت بۆ گۆت‌، ڤێجا گۆت: ((ئه‌ڤه‌ ئه‌ون یێن داخوازا پێڤه‌خواندنێ ناكه‌ن و كه‌واندنێ ناكه‌ن، باوه‌ری ب هندێ ژی نینه‌ كو بێئیفله‌حی یان به‌خت یێ د بالنده‌یه‌كیدا و خۆ دهێلنه‌ ب هیڤییا خودایێ خۆڤه‌)). ئینا عوكاشه‌یێ كوڕێ میحصه‌نی ڕابووڤه‌ و گۆت: ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ، بۆ من دوعا ژ خودێ بكه‌ من ژ وان هژمار بكه‌ت، گۆت: ((تۆ ژ وانی))، پاشی زه‌لامه‌كێ دی ڕابوو و گۆت: بۆ من ژی دوعا ژ خودێ بكه‌ من ژ وان هژمار بكه‌ت، ئینا گۆت: ((عوكاشه‌ی د به‌را ته‌ ڕاكر)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: زانینا ئاستێن خه‌لكی د ته‌وحید و ئێكتاپه‌رستییێدا.

دوو: ڕامانا بنه‌جهكرن و بجهئینانا وێ چییه‌؟

سێ: خودێ په‌سنێن ئیبراهیمی كرن كو ئه‌و ژ مرۆڤێن موشرك نه‌بوو.

چار: دیسان په‌سنێن مه‌زن و سه‌روه‌رێن وه‌لییێن خودێ كر كو ئه‌و ژ شركێ د پاراستی و سلامه‌تن.

پێنج: هێلانا پێڤه‌خواندن و كه‌ویكرنێ ژ بنه‌جهكرنا ته‌وحیدێیه‌.

شەش: ئه‌و تشتێن ڤان سالۆخه‌تان هه‌مییان كۆمڤه‌ دكه‌ت؛ خۆ هێلانا ب هیڤییا خودێ ڤه‌یه‌.

حەفت: كویراتییا زانینا صه‌حابییان ژ به‌ر كو وان دزانی كو ئه‌و بێی كاركرن ڤێ چه‌ندێ ب ده‌ست خۆڤه‌ نائینن.

هەشت: ڕژدبوونا وان ل سه‌ر باشییێ.

نه‌ھ: قه‌در و بهایێ ڤێ ئوممه‌تێ ب هژمار و چاوانییا خۆ ژی.

دەهـ: قه‌در و بهایێ هه‌ڤال و صه‌حابییێن مووسای.

یازدە: نیشاندانا ملله‌تان بۆ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن.

دۆازده‌: هه‌ر ملله‌ته‌ك دێ ب تنێ د گه‌ل پێغه‌مبه‌رێ خۆ هێته‌ حه‌شركرن.

سێزده‌: كێمییا وان كه‌سێن به‌رسڤا گازییا پێغه‌مبه‌ران دایی.

چارده‌: هه‌ر پێغه‌مبه‌ره‌كێ چ كه‌سان به‌رسڤا گازییا وی نه‌دابیت و باوه‌ری پێ نه‌ئینابیت؛ دێ ب تنێ هێته‌ دیدارا خودێ.

پازده‌: فێقی و به‌رهه‌مێ ڤێ زانینێ كو ئه‌و ژی سه‌ردانه‌چوونه‌ ب گه‌له‌كییێ و بێمننه‌ت نه‌بوون و به‌سنه‌كرنه‌ ب كێمییێ.

شازده‌: ده‌ستویری ب پێڤه‌خواندنێ هاتییه‌ دان بۆ چاڤلێدان و پێڤه‌دانێ.

هه‌ڤده‌: كویراتییا زانینا سه‌له‌فێن ئوممه‌تێ بۆ گۆتنا وی: ((ب ڕاستی ئه‌وی كاره‌كێ باش كر یێ ل ده‌ڤ وی تشتێ گوهلێ بووی ڕاوه‌ستیایی، به‌لێ پا هۆسا و هۆسا))، ب ڤێ چه‌ندێ ژی هاته‌ زانین كو فه‌رمووده‌یا ئێكێ دژی فه‌رمووده‌یا دووێ نینه‌.

هه‌ژده‌: دویراتییا سه‌له‌فێن ئوممه‌تێ ژ په‌سنكرنا مرۆڤی ب تشته‌كی كو د ویدا نه‌بیت.

نۆزده‌: گۆتنا وی: ((تۆ ژ وانی))، نیشانه‌كه‌ ژ نیشانێن پێغه‌مبه‌رینییێ.

بیست: قه‌در و بهایێ عوكاشه‌ی.

بیست و ئێك: بكارئینانا وان ئاخڤتنێن ب سه‌رڤه‌ تشته‌ك ژێ دهێته‌ زانین و به‌لێ وێ ب خۆ دوو ڕامان یێن بۆ هه‌ی و ڕامانا خودانی ئه‌و نینه‌ یا گۆتی.

بیست و دوو: ڕه‌وشتێ وی یێ جوان صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن.

بابه‌تێ ترسا ژ شركێ

گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((هندى خودێیه‌ ل وى نابوریت و گونه‌هێ بۆ ژێ نابه‌ت يێ كه‌سه‌كى ژ چێكرییێن وى بۆ وى بكه‌ته‌ هه‌ڤپشك، يان ب هه‌ر ڕه‌نگه‌كێ كوفرێ كافر ببیت، هه‌ر گونه‌هه‌كا دى يا ژ شركێ كێمتر بیت ئه‌و بۆ وى ژێ دبه‌ت يێ وى بڤێت)). [النِّسَاء:48].

ئیبراهیمێ خه‌لیلێ خودێ سلاڤ لێ بن گۆت: ئانكو: ((و تۆ من و عه‌يالێ من ژ په‌رستنا صه‌نه‌مان دوير بكه‌)). [إِبْرَاهِيم:35].

د فه‌رمووده‌یێدا هاتییه‌: ((أَخْوَفُ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمُ الشِّرْكُ الأَصْغَرُ))، فَسُئِلَ عَنْهُ؟ فَقَالَ: ((الرِّيَاءُ)). ئانكو: ((تشتێ ژ هه‌مییان زێده‌تر ترسێ ل ده‌ڤ من دروست دكه‌ت كو ل ده‌ڤ هه‌وه‌ په‌یدا ببیت، شركا بچویكتره‌))، ئینا پرسیار ژێ هاته‌ كرن (كا شركا بچویكتر چییه‌)؟ گۆت: ((ڕویمه‌تییه‌)).

دیسان ژ ئبن مه‌سعوودی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((مَنْ مَاتَ وَهُوَ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللهِ نِدًّا دَخَلَ النَّارَ))، ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ بمریت و وی دوعا ژ تشته‌كێ دی ژ بلی خودێ كربن و كربیته‌ شریكێ خودێ؛ دێ چیته‌ ئاگری)). بۆخاری ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت. د صه‌حیحا موسلمی ژیدا فه‌رمووده‌یه‌ك ژ جابری (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((مَنْ لَقِيَ اللهَ لاَ يُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا دَخَلَ الْجَنَّةَ، وَمَنْ لَقِيَهُ يُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا دَخَلَ النَّارَ))، ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ بگه‌هیته‌ خودێ و وی چ تشت نه‌كربنه‌ شریك و هه‌ڤال بۆ خودێ؛ دێ چیته‌ به‌حه‌شتێ و هه‌ر كه‌سێ بگه‌هیته‌ خودێ و تشته‌ك بۆ خودێ كربیته‌ شریك و هه‌ڤال؛ دێ چیته‌ ئاگری)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ترس ژ شركێ.

دوو: ڕویمه‌تی ژ شركێیه‌.

سێ: ئه‌و (ڕویمه‌تی) ژ شركا بچویكتره‌.

چار: ڕویمه‌تی ئه‌و تشته‌ یێ ژ هه‌می تشتێن دی پتر مه‌ترسی ل سه‌ر مرۆڤێن چاك هه‌ی.

پێنج: نێزیكییا به‌حه‌شت و جه‌هنه‌مێ.

شەش: كۆمكرن د ناڤبه‌را نێزیكییا واندا د ئێك فه‌رمووده‌دا.

حەفت: هه‌ر كه‌سێ بگه‌هیته‌ خودێ و وی چ تشت بۆ خودێ نه‌كربنه‌ شریك و هه‌ڤال؛ دێ چیته‌ به‌حه‌شتێ و هه‌ر كه‌سێ بگه‌هیته‌ خودێ و وی تشته‌ك بۆ خودێ كربیته‌ شریك و هه‌ڤال؛ دێ چیته‌ ئاگری، خۆ ئه‌گەر ژ هه‌می مرۆڤان پتر عیباده‌تێ خودێ بكه‌ت.

هەشت: بابه‌تێ مه‌زن داخواز و دوعایا خه‌لیلێ خودێیه‌ بۆ خۆ و كوڕێ خۆ كو خودێ وان ژ عیباده‌تێ صه‌نه‌مان ب پارێزیت.

نه‌ھ: به‌رچاڤ وه‌رگرتنا وی بۆ ڕه‌وشا پتڕییێ، ئه‌ڤه‌ ژی ل دەمێ گوتی: ئانكو: ((خودايێ من هندى صه‌نه‌من گه‌له‌ك مرۆڤ يێن ژ ڕێكا حه‌ق داينه‌ پاش)).

دەهـ: ڕامانا (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ) ژی یا تێدا هه‌ی، هه‌روه‌كی بۆخاری به‌حس ژێ كری.

یازدە: قه‌در و بهایێ وی كه‌سێ هاتبیته‌ پاراستن ژ شركێ.

بابه‌تێ گازیكرنێ بۆ شاهده‌دانا (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ)

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((تۆ - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه‌ وان: ئه‌ڤه‌ ڕێكا منه‌، ئه‌ز ب پشت ڕاستى و ب بەڵگە بۆ په‌رستنا خودێ ب تنێ گازى دكه‌م، ئه‌ز و هه‌چییێ دويكه‌ڤتنا من كرى و ئه‌ز خودێ ژ شريكان پاك دكه‌م و ئه‌ز نه‌ ژ بوتپه‌رێسانم)). [يُوسُف:108].

ژ ئبن عه‌باسی (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو: ده‌مێ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن موعاز فڕێكرییه‌ یه‌مه‌نێ، گۆته‌ وی: «تۆ دێ چییه‌ ناڤ هنده‌ك مرۆڤان كو خودانێن په‌ڕتووكێنه‌، ڤێجا بلا ئێكه‌مین تشتێ تۆ وان بۆ گازی دكه‌ی؛ شاهده‌دان بیت كو ژ ئه‌لڵاهی پێڤه‌تر چ خودایێن ژ هه‌ژی په‌رستنێ نینن - د ڤه‌گوهاستنه‌كا دیدا هاتییه‌: تۆ گازی وان بكه‌ كو ئه‌و خودێ ب خودایه‌كێ ب تنێ بدانن و چ شریكان بۆ دروست نه‌كه‌ن -، ئه‌گه‌ر وان گوهدارییا ته‌ كر بۆ ڤێ چه‌ندێ، هنگی تۆ وان فێربكه‌ كو خودێ د شه‌ڤه‌ك و ڕۆژه‌كێدا پێنج نڤێژ ل سه‌ر وان فه‌ڕزكرینه‌، ئه‌گه‌ر وان گوهدارییا ته‌ كر بۆ ڤێ چه‌ندێ، تۆ وان فێربكه‌ كو خودێ خێر و صه‌ده‌قه‌یه‌ك (زه‌كاته‌ك) د مالێ واندا ل سه‌ر وان فه‌ڕزكرییه‌، ئه‌ڤ زه‌كاته‌ دێ ژ زه‌نگینێن وان هێته‌ وه‌رگرتن و دێ ل سه‌ر هه‌ژارێن وان هێته‌ دابه‌شكرن، ئه‌گه‌ر وان گوهدارییا ته‌ كر بۆ ڤێ چه‌ندێ، هنگی هشیاربی نه‌چی مالێ وان یێ ژ هه‌مییان باشتر ژ وان وه‌ربگری بۆ زه‌كاتێ، و خۆ ژ دوعایێن مرۆڤێ زۆڕیلێكری ب پارێزه‌؛ چونكی ب ڕاستی چ په‌رده‌ د ناڤبه‌را وێ دوعایێ و د ناڤبه‌را خودێدا نینن (دوعایێن وان ناهێنه‌ زڤڕاندن)». بۆخاری و موسلمی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی.

فه‌رمووده‌یه‌كا دی كو ل ده‌ڤ وان هاتییه‌ و ژ سه‌هلێ كوڕێ سه‌عدی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ل ڕۆژا خه‌یبه‌رێ گۆت: ئانكو: ((سوباهی دێ ئالای ڕاده‌ستی زه‌لامه‌كی كه‌م، حه‌ز ژ خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وی دكه‌ت، خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وی ژی حه‌ز ژ وی دكه‌ن، ڤێجا خودێ دێ ل سه‌ر ده‌ستێ وی (خه‌یبه‌رێ) ڤه‌كه‌ت))، ئینا خه‌لكی ب شه‌ڤێ د ناڤ خۆدا به‌حسێ هندێ كر كا ئه‌رێ دێ ئالای ڕاده‌ستی كێ كه‌ت، پشتی ل وان بوویه‌ سپێده‌، هه‌ر زوی هاتنه‌ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن، هه‌ر ئێكی هیڤی دكر ئالای ڕاده‌ستی وی بكه‌ت، ئینا گۆت: ((عه‌لییێ كوڕێ ئه‌بو طالبی ل كیڤه‌یه‌؟)).

هاته‌ گۆتن: چاڤێن وی يێ دئێشن، پاشی هنارتنه‌ ب دویڤ ویڕا و پاشی هات، (پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) تفا خۆ یا پیرۆز ل چاڤێن وی دا و دوعا بۆ كرن، ئێكسه‌ر چێبووڤه‌، دا بێژی به‌ری هنگی چ ئێش لێ نه‌بوون، پاشی ئالا ڕاده‌ستی وی كر و گۆته‌ وی: ((ل سه‌ر خۆ هه‌ڕه‌ هه‌تا دگه‌هییه‌ ده‌ڤ وان، پاشی وان بۆ ئیسلامێ گازی بكه‌ و بۆ وان بێژه‌ كا چ ل سه‌ر وان پێدڤییه‌ ئه‌نجام بده‌ن ژ مافێ خودایێ مه‌زن ل سه‌ر وان؛ چونكی ئه‌ز ب خودێ كه‌مه‌ ئه‌گه‌ر خودێ زه‌لامه‌كێ ب تنێ ل سه‌ر ده‌ستێ ته‌ ڕاسته‌ڕێ بكه‌ت؛ ئه‌و بۆ ته‌ ژ حێشرێن سۆر باشتره‌)).

(يَدُوكُونَ) ئانكو: به‌حسێ هندێ كر.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: گازییا بۆ ڕێكا خودێ؛ ڕێكا وی كه‌سییه‌ یێ دویڤچوونا پێغه‌مبه‌ری كری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن.

دوو: ئاگه‌هداربوون ژ دلسۆزی و ئیخلاصێ؛ چونكی گه‌له‌ك ژ خه‌لكی ده‌مێ گازی خه‌لكی بۆ حه‌قییێ دكه‌ن، ئه‌و یا دروستی بیت گازی وان دكه‌ن بۆ نه‌فسا خۆ.

سێ: تێگه‌هشتن و چاڤڕوهنی ژ تشتێن فه‌ڕزه‌ ل ده‌ڤ مرۆڤی هه‌بیت.

چار: ژ نیشان و به‌ڵگه‌یێن باشی و جوانییا ته‌وحیدێ؛ ئه‌و پاقژڕاگرتنه‌ بۆ خودایێ مه‌زن ژ هه‌ر تشته‌كێ كێمكرنه‌ك بۆ خودێ تێدا هه‌بیت.

پێنج: ژ كرێتییێن شركێ ئه‌ڤه‌یه كو كێمكرن بۆ خودێ یا تێدا.

شەش: كو ئه‌و گرنگترین خاله‌ د ڤی بابه‌تیدا، ئه‌و ژی: دویركرنا موسلمانایه‌ ژ موشركان، دا نه‌بنه‌ ژ وان، خۆ ئه‌گه‌ر شركێ ژی نه‌كه‌ن.

حەفت: ته‌وحید واجبێ ئێكێیه‌ ل سه‌ر مرۆڤی بزانیت.

هەشت: به‌ری هه‌ر تشته‌كى دڤێت مرۆڤ ژ ته‌وحیدێ ده‌ستپێبكه‌ت، خۆ به‌ری نڤێژێ ژی.

نه‌ھ: ڕامانا: ((أَنْ يُوَحِّدُوا اللهَ)) ڕامانا شاهده‌دانا (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ)ـیه‌.

دەهـ: دبیت مرۆڤ ژ خودانێن په‌ڕتووكێ بیت و ئه‌و نه‌زانیت، یان بزانیت به‌لێ كار پێ نه‌كه‌ت.

یازدە: ئاگه‌هداربوون ب گرنگییا فێربوونێ ب ڕه‌نگه‌گێ هێدی هێدی.

دۆازده‌: ده‌ستپێكرن ب تشتێ ژ هه‌مییان گرنگتر پاشی یێ د بن ویدا.

سێزده‌: ئه‌وێن زه‌كاتێ دده‌نێ.

چارده‌: زانا دێ گومانێ ل سه‌ر فێرخوازی ڕاكه‌ت.

پازده‌: پاشڤه‌برن ژ هندێ مرۆڤ مال و سامانێ ژ هه‌مییان خۆشتڤیتر ل ده‌ڤ خودانی ژێ وه‌ربگریت بۆ زه‌كاتێ.

شازده‌: خۆپاراستن ژ گازی و دوعایا كه‌سێ زۆڕیلێكری.

هه‌ڤده‌: ده‌نگوباسدان ب وێ چه‌ندێ كو چ ناڤبڕ و په‌رده‌ ل به‌ر وێ دوعایێ نینن و دێ قه‌بویل بیت.

هه‌ژده‌: ژ نیشان و به‌ڵگه‌یێن ته‌وحیدێ؛ ئه‌وه‌ یا ب سه‌رێ سه‌روه‌رێ پێغه‌مبه‌ران و مه‌زنێ وه‌لییان هاتی ژ زه‌حمه‌ت و وه‌ستییان و برس و ئێشێن ب كۆم.

نۆزده‌: گۆتنا وی: ((لأَُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ)) هتد، نیشانه‌كه‌ ژ نیشانێن پێغه‌مبه‌رینییێ.

بیست: دانانا تفێ ل سه‌ر چاڤێن وی، دیسان نیشانه‌كه‌ ژ نیشانێن پێغه‌مبه‌رینییێ.

بیست و ئێك: قه‌در و بهایێ عه‌لی (خودێ ژێ ڕازی بیت).

بیست و دوو: قه‌در و بهایێ صه‌حابییان كو وێ شه‌ڤێ هه‌مییان به‌حسێ هندێ دكر كا دێ ئالایی ڕاده‌ستێ كێ كه‌ت و ئه‌ڤ قه‌در و بهایه‌ دێ ب ده‌ست كێڤه‌ هێت و كه‌سێ های ژ مزگینیدانا ب ڤه‌كرنێ نه‌مابوو.

بیست و سێ: باوه‌ری ئینان ب قه‌ده‌رێ كو ئه‌و كه‌سێ تشته‌ك بۆ هاتبیته‌ نڤیسین، دێ هه‌ر ب ده‌ست ویڤه‌ هێت، خۆ ئه‌گه‌ر چ نه‌كه‌ت ژی، دیسان ئه‌و كه‌سێ تشته‌ك بۆ نه‌هاتبیته‌ نڤیسین؛ ئه‌گه‌ر چه‌ند بزاڤان ژی بكه‌ت؛ ب ده‌ست ویڤه‌ ناهێت.

بیست و چار: ڕه‌وشت و تۆره‌یێ جوان د گۆتنا ویدا: ((عَلَى رِسْلِكَ)). ئانكو ل سه‌ر خۆ هه‌ره‌.

بیست و پێنج: گازیكرن بۆ ئیسلامێ به‌ری شه‌ڕكرنێ.

بیست و شه‌ش: شه‌ڕكرن دروسته‌ د گه‌ل وان كه‌سێن به‌ری هنگی بۆ ئیسلامێ هاتینه‌ گازیكرن، به‌لێ وان شه‌ڕكرن هه‌لبژارتی.

بیست و حه‌فت: گازیكرن دڤێت ب حیكمه‌ت و دانای بیت، ژ به‌ر گۆتنا وی: ((أَخْبِرْهُمْ بِمَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ))، ئانكو تۆ بۆ وان بێژه‌ كا چ ل سه‌ر پێدڤییه‌ ئه‌نجام بده‌ن.

بیست و هه‌شت: زانینا ماف و حه‌قێ خودایێ مه‌زن د ئیسلامێدا.

بیست و نه‌ھ: خێرا وی كه‌سێ زه‌لامه‌كێ ب تنێ ل سه‌ر ده‌ستێ وی ڕاسته‌ڕێ دبیت.

سیھ: سویندخوارن ل سه‌ر فه‌توادانێ.

بابه‌تێ ڕاڤه‌كرنا ته‌وحیدێ و شاهده‌دانا (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ)

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((ئه‌وێن هه‌ يێن بوتپه‌رێس دوعايان ژێ دكه‌ن د گه‌ل خودێ ژ پێغه‌مبه‌ر و چاك و ملياكه‌تان، ئه‌و ب خۆ ب كرنا وان چاكییێن ئه‌و دشێن بكه‌ن خۆ نێزيكى خودايێ خۆ دكه‌ن، و هيڤییێ دخوازن كو خودێ دلۆڤانییێ ب وان بـبـه‌ت و ئه‌و ژ عه‌زابا وى دترسن، هندى عه‌زابا خودايێ ته‌يه‌ ئه‌وه‌ يا كو پێدڤییه‌ به‌نى ژێ بترسن، و خۆ ژێ بده‌نه‌ پاش)). [الإِسْرَاء:57].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((و تۆ - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - به‌حسێ ئيبراهيمى بكه‌ ده‌مێ وى گۆتییه‌ بابێ خۆ و ملله‌تێ خۆ يێن په‌رستنا وان صه‌نه‌مان دكر يێن ملله‌تێ ته‌ دپه‌رێسن: هندى ئه‌زم ئه‌زێ به‌ريمه‌ ژ وى تشتێ هوين ژ بلی خودێ دپه‌رێسن (26) ئه‌و تێ نه‌بیت يێ ئه‌ز ئافرانديم، هندى ئه‌وه‌ ئه‌و دێ به‌رێ من ده‌ته‌ ڕێكا ڕاست (27) وئيبراهيمى - سلاڤ لێ بن - په‌يڤا ته‌وحيدێ (لا إله‌ إلا الله) هێلا د ناڤ يێن پشتى خۆدا؛ دا به‌لكى ئه‌و ل گوهدارى و ته‌وحيدا خودايێ خۆ بزڤڕن، و ژ كوفر وگونه‌ها خۆ تەوبه‌ بكه‌ن)). [الزُّخْرُف:26-28].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((جوهى و فه‌لان زانا و عيباده‌تكه‌ر بۆ خۆ كرنه‌ خوداوه‌ند شريعه‌ت بۆ ددانان، وان پێگيرى پێ دكر و شريعه‌تێ خودێ دهێلا، وان عيسايێ مه‌سيح كوڕێ مه‌ريه‌مێ بۆ خۆ كره‌ خودێ و په‌رستن بۆ كر، خودێ فه‌رمان ب ته‌وحيدێ ل وان هه‌مییان كربوو كو ئه‌و په‌رستنا خودايه‌كێ ب تنێ بكه‌ن و ژ وى پێڤه‌تر چ خودايێن ڕاست نينن. يێ پاك و پيرۆز بیت ژ وى تشتێ موشرك و سه‌رداچووى د ده‌رحه‌قا ویدا دبێژن)). [التَّوْبَة:31].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((و د گه‌ل ڤان هێجه‌تێن ئاشكه‌را هنده‌ك مرۆڤ ژ بلى خودێ هه‌نه‌ صه‌نه‌مان بۆ خودێ دكه‌نه‌ هه‌ڤتا، وێ ڤیان و مه‌زنى و گوهدارییێ يا هێژاى خودێ ب تنێ بیت دده‌نه‌ وان. ڤیانا خودان باوه‌ران بۆ خودێ پتره‌ ژ يا ڤان كافران بۆ خوداوه‌ندێن وان؛ چونكى ڤیانا خودان باوه‌ران خوڕى بۆ خودێیه‌، به‌لێ كافران هه‌ڤپشكى د ڤيانا خۆدا كرییه‌)). [الْبَقَرَة:165].

د فه‌رمووده‌یه‌كا دروستدا هاتییه‌ كو ژ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ بێژیت: ئه‌ز شاهده‌ییێ دده‌م كو ژ ئه‌لڵاهی پێڤه‌تر چ خودایێن ژ هه‌ژی په‌رستنێ نینن و كوفرێ ب هه‌ر تشته‌كێ ژ بلی خودێ عیباده‌ت بۆ بهێته‌ كرن بکەت؛ هنگی مالێ وی و خوینا وی دێ حه‌رام بیت و حسێب و لێپرسینا وی ل سه‌ر خودێیه‌)).

شرۆڤه‌كرنا ڤی ناڤونیشانی و ئه‌و بابه‌تێن پشتی وی هاتین، دێ ب دروستی ڕامانا ته‌وحیدێ و شاهده‌دانێ تێدا دیاربیت.

مه‌زنترین بابه‌ت و گرنگترین بابه‌ت تێدا هه‌نه‌، ئه‌و ژی:

ته‌فسیر و ڕامانا ته‌وحیدێ و شاهده‌دانێ كو ب چه‌ند خاله‌كێن دیار ئه‌و ڕوهنكر:

ژ وان: ئایه‌تا سووڕه‌تا ئیسرائێ، تێدا به‌رسڤا ل سه‌ر موشركان دیاركر كو دوعا ژ مرۆڤێن چاك دكرن، د وێ ئایه‌تێدا ڕوهنكرنه‌ك هه‌یه‌ كو ئه‌ڤ كاره‌ ژ شركا مه‌زنتره‌.

دیسان ژ وان: ئایه‌تا سووڕه‌تا ته‌وبه‌ (به‌رائه‌) یه‌، تێدا هاتییه‌ كو خودانێن په‌ڕتووكێ زانایێن خۆ كرنه‌ خودێ ژ بلی ئه‌لڵاهی و دیاركر كو فه‌رمان ل وان هاتییه‌ كرن عیباده‌تێ خودایه‌كێ ب تنێ بكه‌ن، د گه‌ل هندێ كو ئه‌و ته‌فسیر و ڕاڤه‌یا چ ئاریشه‌ تێدا نینن ئه‌ڤه‌یه‌ مرۆڤ گوهدارییا زانایان بكه‌ت د وی تشتێ چ گونه‌ھ تێدا نه‌بیت، نه‌ كو دوعا ژ وان بكه‌ت.

هه‌ر ژ وان: گۆتنا خه‌لیلێ خودێیه‌ سلاڤ لێ بن بۆ كافران: ئانكو: ((هندى ئه‌زم ئه‌زێ به‌ريمه‌ ژ وى تشتێ هوين ژ بلی خودێ دپه‌رێسن (26) ئه‌و تێ نه‌بیت يێ ئه‌ز ئافرانديم)). ڤێجا وی خودایێ خۆ ژ ناڤ وان هه‌می تشتان جوداكر یێ عیباده‌ت بۆ دهێته‌ كرن.

خودایێ مه‌زن به‌حسێ هندێ ژی كر كو ئه‌ڤ به‌رائه‌ته‌ و ئه‌ڤ پشته‌ڤانیكرنه‌؛ ته‌فسیر و ڕاڤه‌یا شاهده‌دانا (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ)ـیه‌، ڤێجا گۆت: ئانکو: ((و ئيبراهيمى - سلاڤ لێ بن - په‌يڤا ته‌وحيدێ (لا إله‌ إلا الله) هێلا د ناڤ يێن پشتى خۆدا؛ دا به‌لكى ئه‌و ل گوهدارى و ته‌وحيدا خودايێ خۆ بزڤڕن، و ژ كوفر وگونه‌ها خۆ تەوبه‌ بكه‌ن)).

ژ وان: ئایه‌تا سووڕه‌ت به‌قه‌ره‌ ل دۆر وان كافرێن خودێ ده‌رباره‌ی وان گۆتی: ئانكو: ((و ئه‌و قه‌ت ژ ئاگرى ده‌رناكه‌ڤن)). به‌حس كر كو ئه‌و وه‌كی حه‌زژێكرنا خۆ بۆ خودێ؛ حه‌ز ژ وان ژی دكه‌ن یێن بۆ خودێ كرینه‌ شریك، ڤێجا ئه‌ڤه‌ ئاماژه‌یه‌ ل سه‌ر هندێ كو ئه‌و گه‌له‌ك حه‌ز ژ خودێ دكه‌ن، به‌لێ ڤێ حه‌زژێكرنا وان یا مه‌زن بۆ خودێ ئه‌و نه‌ئینانه‌ د ناڤ بازنه‌یا ئیسلامێدا، پا تۆ بۆ وی كه‌سی چ دبێژی یێ پتر ژ خودێ حه‌ز ژ وی تشتی بكه‌ت یێ بۆ خودێ كریه‌ شریك؟

پا تۆ بۆ وی چ دبێژی یێ هه‌ر د بنیاتدا حه‌ز ژ خودێ نه‌كه‌ت و حه‌زژێكرنا وی ب تنێ بۆ وی تشتییه‌ یێ بۆ خودێ كرییه‌ شریك؟!

ژ وان ژی: گۆتنا پێغه‌مبه‌رییه‌ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ بێژیت: ئه‌ز شاهده‌ییێ دده‌م كو ژ ئه‌لڵاهی پێڤه‌تر چ خودایێن ژ هه‌ژی په‌رستنێ نینن و كوفرێ ب هه‌ر تشته‌كێ ژ بلی خودێ عیباده‌ت بۆ بهێته‌ كرن بکەت؛ هنگی مالێ وی و خوینا وی دێ حه‌رام بیت و حسێب و لێپرسینا وی ل سه‌ر خودێیه‌)).

ئه‌ڤ فه‌رمووده‌یه‌ ژ مه‌زنترین وان تشتانه‌ یێن ڕامانا (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ) دیار دكه‌ن؛ چونكی فه‌رموودێ گۆتنا ب ده‌ڤی بۆ ڤێ په‌یڤێ نه‌كره‌ پارێزه‌ر بۆ خوین و مالی، به‌لكی خۆ زانینا ڕامانا وێ د گه‌ل گۆتنا وێ ژی نه‌كره‌ پارێزه‌ر بۆ وی، بگره‌ خۆ دانپێدان ب وێ ژی ئه‌ڤ پاراستنه‌ بۆ وی به‌رده‌ست نه‌كر، بەلکی خۆ ئەڤە ژی نە کو ئەڤ کەسە ژ خودێ پێڤەتر یێ چ شریك و هەڤال نینن دوعا ژ کەسێ ناکەت, به‌لكی مالێ وی و خوینا وی ناهێته‌ پاراستن هه‌تا كوفریكرنا ب هه‌ر تشته‌كێ ژبلی خودێ عیباده‌ت بۆ دهێته‌ كرن ل سه‌ر ئه‌ڤا بوری نه‌هێته‌ زێده‌كرن و د گه‌لدا نه‌بیت، ئه‌گه‌ر تێدا ب گومان كه‌ڤت یان ڕاوه‌ستیا و كوفری پێ نه‌کر، هنگی مالێ وی و خوینا وی حه‌رام نابیت و ناهێته‌ پاراستن، ڤێجا ئه‌ڤه‌ چه‌ند بابه‌ته‌كێ مه‌زن و مه‌ترسیداره‌؟!

ما ئه‌ڤه‌ چه‌ند ڕوهنكرنه‌كا دیار و ئاشكه‌رایه‌ شه‌ریعه‌تی كری و چه‌ند به‌ڵگه‌یه‌كێ مه‌زنه‌ كو چ هێجه‌ت بۆ كه‌سێ هه‌ڤڕك نه‌هێلان؟!

ژ بابه‌تێ شركێیه‌ مرۆڤ هه‌ر تشته‌كێ بازنه‌ی (ژ گوستیرك و ڕستك و بازنکان) و دەزی بكه‌تە بەر خۆ ب مه‌ره‌ما ڕاكرن و نه‌هێلانا به‌لا و موسیبه‌تان.

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((تۆ بێژه‌ وان: ئه‌رێ ئه‌ڤ خوداوه‌ندێن هوين بۆ خودێ دكه‌نه‌ شريك دێ شێن وێ نه‌خۆشییێ ژ من دويركه‌ن يا خودێ بۆ من حه‌زكرى، يان وێ ته‌نگاڤییێ ژ سه‌ر من ڕاكه‌ن يا ب سه‌ر مندا هاتى؟ يان ئه‌رێ ئه‌و دێ شێن مفايه‌كێ خودێ بۆ من حه‌زكرى و گه‌هاندییه‌ من ژ من دويركه‌ن، يان دلۆڤانییا خودێ ژ من گرن؟ ئه‌و دێ بێژن: نه‌. تۆ بێژه‌ وان: خودێ تێرا من هه‌يه‌ و ئه‌و به‌سى منه‌، بۆ ب ده‌ستڤه‌ئينانا مفاى و دويركرنا زيانێ، هيڤيكار خۆ دهێلنه‌ ب هيڤییا ویڤه‌، ڤێجا ئه‌وێ ئه‌ڤ چه‌نده‌ د ده‌ستێ وى ب تنێدا ئه‌و تێرا من هه‌يه‌، و ئه‌و دێ هه‌مى خه‌مان ژ من دويركه‌ت)). [الزُّمَر:38].

ژ عيمڕانێ كوڕێ حوصه‌ینی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن زه‌لامه‌ك دیت شپه‌یه‌ك (سفره‌كێ زه‌ڕ) د ده‌ستیدا بوو، ئینا گۆت: ((ئه‌ڤه‌ چییه‌ د ده‌ستێ ته‌)). گۆت: ئه‌ڤه‌ من ژ به‌ر ئێشا واهینه‌یێ (ئێشه‌كه‌ تووشی ده‌ستی دبیت) من یا كرییێ (وان باوه‌ری هه‌بوو كو ئه‌و تشت دێ چاره‌سه‌رییێ بۆ فڕێكه‌ت)، ئینا گۆت: ((ژ ده‌ستێ خۆ بكه‌ و بهاڤێژه‌؛ چونكی ب ڕاستی ئه‌و دێ پتر ئێشێ ل ته‌ زێده‌ كه‌ت و دێ ته‌ لاوازتر لێ كه‌ت و ئه‌گه‌ر تۆ مری و ئه‌و ل ده‌ستێ ته‌ بوو؛ تۆ چ جاران سه‌رفه‌راز نابی)). ئه‌حمه‌دی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌یه‌ ب سه‌نه‌ده‌كێ یا ڤه‌گوهاستی كو یا باشه‌.

هه‌ر ل ده‌ڤ ئه‌حمه‌دی فه‌رمووده‌یه‌كا دی ژ عوقبه‌یێ كوڕێ عامری دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو ئه‌و بلند دكه‌ت بۆ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن كو گۆتییه‌: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ نڤشتییه‌كێ ب خۆڤه‌ ب هه‌لاویسیت؛ خودێ وی تشتێ ئه‌و نڤشتی ژ به‌ر وێ ب خۆڤه‌ كری بۆ ته‌مام نه‌كه‌ت و نه‌ئینیته‌ جھ، و هه‌ر كه‌سه‌كێ سه‌ده‌فه‌كێ ب خۆڤه‌ بكه‌ت؛ خودێ ڕحه‌تی و ئارامییێ نه‌ده‌تێ و ترسا ئه‌وی تشتێ ژێ دترسیت ل سه‌ر سڤك نه‌كه‌ت)). د ڤه‌گوهاستنه‌كا دیدا هاتییه‌: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ نڤشتییه‌كێ ب خۆڤه‌ ب هه‌لاویسیت؛ ئه‌ڤە‌ مسۆگه‌ر وی شرك بۆ خودێ دروست كر)).

هه‌ر دیسان ئيبن ئه‌بی حاتیم ژ حوزه‌یفه‌ی ڤه‌دگوهێزیت كو وی زه‌لامه‌ك دیت دەزیەك ژ به‌ر تایێ كربوو ده‌ستێ خۆ، ئه‌وی ژی ئه‌و دەزی ژ ده‌ستێ وی كێشا و بڕی و ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ خواند: ئانكو: ((و ئه‌وێن هه‌ يێن پشت دده‌نه‌ ئايه‌تێن خودێ باوه‌رییێ نائينن كو خودێ ئافرانده‌ر و ڕزقدەر و ئافرانده‌رێ هه‌مى چێكرییانه‌ وئه‌و ب تنێیه‌ يێ هێژاى په‌رستنێ، ئه‌و ب دروستى ڤێ باوه‌رییێ نائينن ئه‌گه‌ر ئه‌و شركا ب صه‌نه‌مان د گه‌لدا نه‌كه‌ن. خودێ يێ پاك و بلند بیت ژ وێ چه‌ندێ)). [يوسف:106].

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: گه‌فكرن و ب مه‌زن دانانا گونه‌ها لبه‌ركرنا بازنك و دەزی و یێن وه‌كی وان بۆ ڤێ مه‌ره‌مێ (ئانكو بۆ هندێ دا نه‌خۆشی و ئێشان ل سه‌ر مرۆڤی ڕاكه‌ن).

دوو: خۆ ئه‌گه‌ر صه‌حابی وه‌سا مربا و ئه‌و بازنك د ده‌ستێ ویدا با؛ وی سه‌رفه‌رازی نه‌ددیت، ئاماژه‌ و شاهده‌دانه‌ك بۆ گۆتنا صه‌حابییان تێدا هه‌یه‌ كو گۆنه‌ها شركا بچویكتر ژ گونه‌هێن مه‌زن مه‌زنتره‌.

سێ: هێجه‌ت و (عوزر) بۆ وی ب نه‌زانینێ نه‌هاته‌ ئینان.

چار: ئه‌و بازنك یان هه‌ر تشته‌كێ دی یێ دهێته‌ هه‌لاویستن چ مفایێ دونیایێ ناگه‌هينیته‌ خودانی، به‌لكی دێ زیانێ گه‌هینیته‌ وی، ژ به‌ر گۆتنا وی: ((لاَ تَزِيدُكَ إِلاَّ وَهْنًا)).

پێنج: ڕه‌دكرنه‌كا دژوار بۆ وی كه‌سێ كاره‌كێ هۆسا دكه‌ت.

شەش: گۆتنه‌كا ئاشكه‌را و ڕوهن كو هه‌ر كه‌سێ تشته‌كی ب خۆڤه‌ ب هه‌لاویسیت؛ دێ ب هیڤییا وی تشتیڤه‌ هێته‌ هێلان.

حەفت: گۆتنه‌كا ئاشكه‌را و ڕوهن كو هه‌ر كه‌سه‌كێ نڤشتییه‌كێ ب خۆڤه‌ ب هه‌لاویسیت؛ ئه‌ڤه‌ وی شرك بۆ خودێ دروست كر.

هەشت: هه‌لاویستن و لبه‌ركرنا دەزی ژ به‌ر تایێ ژی هه‌ر ژ ڤێ (شركێ) یه‌.

نه‌ھ: خواندنا حوزه‌یفه‌ی بۆ ئایه‌تێ؛ به‌ڵگه‌یه‌ ل سه‌ر هندێ كو صه‌حابییان ئه‌و ئایه‌تێن ل دۆر شركا مه‌زنتر هاتین بۆ شركا بچویكتر ژی دكرنه‌ به‌ڵگه‌، هه‌روه‌كی ئبن عه‌باسی ئه‌ڤ چه‌نده‌ د ئایه‌تا سووڕه‌ت به‌قه‌ره‌دا به‌حسكری.

دەهـ: هه‌لاویستنا سه‌ده‌فان ژ به‌ر چاڤدانانێ ژی هه‌ر ژ ڤێ (شركێ) یه‌.

یازدە: دوعاكرن ل وی كه‌سێ نڤشتییه‌كێ ب خۆڤه‌ ب هه‌لاویسیت كو خودێ كارێ وی بۆ وی ته‌مام نه‌كه‌ت، و هه‌ر كه‌سێ سه‌دەفه‌كێ ب خۆڤه‌ ب هه‌لاویسیت؛ خودێ وی تشتی بۆ وی نه‌هێلیت.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر پێڤه‌خواندن و نڤشتییان

د فه‌رمووده‌یه‌كا دروستدا هاتییه‌ كو ژ ئه‌بو به‌شیرێ ئه‌نصاڕی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ئه‌و د گه‌شته‌كێدا د گه‌ل پێغه‌مبه‌ری بوو صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن، ئینا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن كه‌سه‌ك فڕێكر كو: ئانكو: ((هه‌ر تشته‌كێ كربیته‌ ستویێ حێشتران (دا بهێته‌ پاراستن ژ چاڤان) ژ ستویێ وان بكه‌ت و ب پڕچینیت)).

دیسان ژ ئبن مه‌سعوودی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: من گوھ ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ بوو (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) دگۆت: ئانكو: ((ب ڕاستی (الرُّقَى وَالتَّمَائِمَ وَالتِّوَلَةَ) شركن)). ئه‌حمه‌د و ئه‌بو داوود ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزن.

نڤشتی (التَّمَائِمُ): تشته‌كه‌ ب ستویێ زارۆكانڤه‌ دهێته‌ هه‌لاویستن دا ژ چاڤان بهێنه‌ پاراستن، به‌لێ ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ تشتێ پێڤه‌ هاتییه‌ هه‌لاویستن قورئان بیت؛ هنگی هنده‌ك ژ سه‌له‌فێن ئوممه‌تێ ڕێك ب ڤێ چه‌ندێ دایه‌، به‌لێ هنده‌كێن دی ڕێك پێ نه‌دایه‌ و ب كاره‌كێ پاشڤه‌بری دانایه‌، ئێك ژ وان كه‌سان ژی ئبن مه‌سعووده‌ (خودێ ژێ ڕازی بیت).

(الرُّقَى): ئه‌و تشته‌ یێ دبێژنێ (الْعَزَائِمَ)، به‌ڵگه‌یه‌ك تایبه‌ت ل دۆر وی جۆری هاتییه‌ یێ چ شرك تێدا نه‌بیت كو تێدا پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ده‌ستویری پێ دایه‌ بۆ چاڤ و تایێ.

(التِّوَلَةُ): تشته‌كه‌ دروست دكه‌ن و دبێژن ئه‌و ژنێ ل به‌ر زه‌لامێ وێ شرین دكه‌ت و زه‌لامی ل به‌ر ژنا وی شرین دكه‌ت.

ژ عه‌بدولڵاهێ كوڕێ عوكه‌یمی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو ئه‌و بۆ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بلند دكه‌ت كو گۆتییه‌: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ تشته‌كی ب خۆڤه‌ ب هه‌لاویسیت؛ دێ هێته‌ هێلان ب هیڤییا وی تشتیڤه‌)). ئیمام ئه‌حمه‌د و تیرمذی ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزن.

ئیمام ئه‌حمه‌د ژ ڕوه‌یفیعی ڤه‌دگوهێزیت كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆته‌ من: ئانكو: ((ڕوه‌یفیع؛ به‌لكی ژیان ل سه‌ر ته‌ درێژ بیت و تۆ گه‌له‌ك بمینییه‌ ساخ، له‌وا تۆ بێژه‌ خه‌لكی كو مسۆگه‌ر هه‌ر كه‌سێ ڕیهێن خۆ (ب مه‌ره‌ما خۆمه‌زنكرنێ) گرێده‌ت و بكه‌ته‌ كه‌زی، یان ڕستكه‌كێ بكه‌ته‌ ستویێ خۆ یان ستویێ ده‌وارێ خۆ (دا ژ چاڤان بهێته‌ پاراستن)، یان ب پیساتییا گیانه‌وه‌ره‌كی یان هه‌ستیكێ وی خۆ ژ ده‌ستنڤێژا ستویر پاقژ بكه‌ت، (هه‌ر كه‌سێ ئه‌ڤ تشته‌ كرن، بلا بزانیت كو) موحه‌ممه‌د یێ ژ وی به‌ریئه‌)).

هه‌ر دیسان ژ سه‌عیدێ كوڕێ جوبه‌یری دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ((هه‌ر كه‌سێ نڤشتییه‌كێ ژ ستویێ كه‌سه‌كی ڤه‌كه‌ت و ب پڕچینیت؛ خێرا وی وه‌كی خێرا وی كه‌سییه‌ یێ عه‌بده‌ك ئازاكری)). وه‌كیع ڤێ گۆتنێ ڤه‌دگوهێزیت.

هه‌ر ئه‌و ژ ئیبراهیمی ژی ڤه‌دگوهێزیت كو گۆتییه‌: ((وان كه‌رب ژ هه‌می جۆرێن نڤشتییان ڤه‌دبوون، چ ئه‌ڤ نڤشتییه‌ ژ قورئانێ هاتبنه‌ دروستكرن یان ژ قورئانێ نه‌هاتبنه‌ دروستكرن)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: (الرُّقَى وَالتَّمَائِمِ) هاتنه‌ شرۆڤه‌كرن كا چ تشتن.

دوو: (التِّوَلَةِ) هاته‌ شرۆڤه‌كرن كا چ تشته‌.

سێ: ئه‌ڤ هه‌رسێكه‌ بێی جوداهی ژ شركێنه‌.

چار: به‌لێ پێڤه‌خواندن ب گۆتنێن دروست بۆ پاراستنا ژ چاڤان و تایێ نه‌ ژ شركێیه‌.

پێنج: نڤشتی ئه‌گه‌ر ژ قورئانێ هاتبیته‌ دروستكرن، بۆچوونێن زانایان ل دۆر وێ د جودانه‌، كا ئه‌رێ ئه‌و ژی ژ ڤێ چه‌ندێیه‌ یان نه‌؟

شەش: هه‌لاویستنا ڕستكان ب ستویێ گیانه‌وه‌رانڤه‌ بۆ پاراستنا ژ چاڤان هه‌ر ژ ڤێیه‌.

حەفت: گه‌فێن دژوار ل وی كه‌سێ ڕستكه‌كێ بكه‌ته‌ ستویێ خۆ ب مه‌ره‌ما پاراستنا ژ چاڤان.

هەشت: خێرا وی كه‌سێ نڤشتییه‌كێ ژ ستویێ كه‌سه‌كی ڤه‌دكه‌ت.

نه‌ھ: گۆتنا ئیبراهیمی دژی وێ جوداهییا به‌ری نوكه‌ نینه‌؛ چونكی مه‌ره‌ما وی هه‌ڤالێن عه‌بدولڵاهێ كوڕێ مه‌سعوودی بوون.

بابه‌تێ ئه‌و كه‌سێ داره‌كێ یان به‌ره‌كی یان تشته‌كێ وه‌كی وان بۆ خۆ بكه‌ته‌ توبه‌ڕك و پیرۆز بكه‌ت

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((ئه‌رێ ڤێجا هه‌وه ‌-گه‌لی بوتپه‌رێسان - ئه‌ڤ خوداوه‌نده‌ ديتينه‌ يێن هوين په‌رستنێ بۆ دكه‌ن: لات و عوززا (19) و مه‌ناتێ سییێ، ئه‌رێ وان مفايه‌ك يان زيانه‌ك گه‌هاندییه‌ هه‌وه‌ دا هه‌ژى هندێ ببن كو ببنه‌ شريك بۆ خودێ؟ (20) ئه‌رێ هوين وى كوڕێ هه‌وه‌ دڤێت بۆ خۆ ددانن، و ئه‌و كچێن هه‌وه‌ بۆ خۆ نه‌ڤێن هوين بۆ خودێ ددانن (21) ب ڕاستى ئه‌و لێكڤه‌كرنه‌كه‌ دادى تێدا نينه (22) هه‌ما ئه‌ڤ صه‌نه‌مه‌ هنده‌ك ناڤن چ سالۆخه‌تێن كه‌مالێ بۆ نينن، هه‌وه‌ و بابێن هه‌وه‌ ل دويڤ دلێ خۆ ئه‌و يێن پێ ناڤكرين، خودێ چ بەڵگە پێ نه‌ئيناينه‌ خوارێ ڕاستییا گۆتنا هه‌وه‌ به‌رچاڤ بكه‌ت. هه‌ما ئه‌ڤ بوتپه‌رێسه‌ ب تنێ دويڤچوونا هزر و ته‌خـمينان دكه‌ن و ب دويڤ دلچوونێن خۆ يێن خه‌له‌ت دكه‌ڤن و ب ڕاستى ئه‌و بۆ وان ژ نیك خودايێ وان هاتییه‌ يێ هيدايه‌تا وان تێدا، به‌لێ وان چ مفا بۆ خۆ ژێ نه‌ديت)). [النَّجْم:19-23].

ژ ئه‌بو واقدێ له‌یسی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ئه‌م د گه‌ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ده‌ركه‌ڤتین بۆ حونه‌ینێ و وی ده‌می ئه‌م ژنوى موسلمان بووبووین، موشركان ژی داره‌كا سیدرێ هه‌بوو ل بن ڕادوه‌ستیان (ب چاڤه‌كێ پیرۆز به‌رێخۆدان بۆ دكر) و چه‌كێن خۆ پێڤه‌ د هه‌لاویستن (باوه‌ری هه‌بوو ئه‌ڤ داره‌ دێ هێزێ ده‌ته‌ وان) كو دگۆتنه‌ وێ دارێ (ذَاتُ أَنْوَاطٍ)، ڤێجا پاشی ئه‌م ب ڕه‌خ داره‌كا دی یا سیدرێڕا بورین، مه‌ ژی گۆت: ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ، بۆ مه‌ ژی داره‌كا وه‌كی (ذَاتُ أَنْوَاطٍ)ـێ بدانه‌، هه‌روه‌كی كا چاوا وان ژی (ذَاتُ أَنْوَاطٍ) هه‌ی، ئینا پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((خودێ مه‌زنترینه‌ (الله أكبر)، ب ڕاستی ئه‌ڤه‌ ئه‌و ڕێكه‌ یا یێن به‌ری هه‌وه‌ ل سه‌ر چووین، ئه‌ز ب وی كه‌مه‌ یێ نه‌فسا من دده‌ستیدا، هه‌وه‌ ژی ئه‌و ئاخڤتن كر یا به‌نو ئیسرائیلییان گۆتییه‌ مووسای: {اجْعَل لَّنَا إِلَـهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ}[الأَعْرَاف:138] ئانكو: ((بۆ مه‌ ژى صه‌نه‌مه‌كى چێكه‌ دا بۆ خۆ بكه‌ينه‌ خوداوه‌ند، وه‌كى كا چاوا ڤى ملله‌تى هنده‌ك صه‌نه‌م هه‌نه‌ عيباده‌تى بۆ دكه‌ن، مووساى گۆته‌ وان: ئه‌ى ملله‌تۆ هندى هوينن هوين مه‌زنییا خودێ نزانن، وهوين نزانن كو په‌رستن ب تنێ بۆ خودێیه‌))، ب ڕاستی هوین دێ ب دویڤ ڕێكا یێن به‌ری خۆ چن)). ترمذی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی و ب فه‌رمووده‌یه‌كا دروست یا دانای.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت (النَّجْمِ)

دوو: زانینا وێنه‌یێ وی تشتێ وان داخوازكری.

سێ: وان ئه‌ڤ كاره‌ نه‌كر.

چار: مه‌ره‌ما وان ب ڤی كاری خۆنێزیككرن بۆ ل خودێ؛ چونكی وان هزر دكر خودێ حه‌ز ژ ڤێ چه‌ندێ دكه‌ت.

پێنج: ئه‌گه‌ر ئه‌و ب ڤێ چه‌ندێ د نه‌زان بن؛ یێن دی ئێكجار ژ هه‌ژیترن پێ د نه‌زان بن.

شەش: وان هند خێر و سۆزێن ژێبرنا گونه‌هان یێن هه‌ین كو كه‌سێن دی نینن.

حەفت: پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن هێجه‌ت بۆ وان نه‌ئینان، به‌لكی ب ڤێ گۆتنا خۆ به‌رسڤا وان دا: ((خودێ مه‌زنترینه‌ (الله أكبر)، ب ڕاستی هوین دێ ب دویڤ ڕێكا یێن به‌ری خۆ چن)). ڤێجا بابه‌ت ب ڤان هه‌رسێ تشتان مه‌زن و دژوار بوو.

هەشت: تشتێ مه‌زن - كو ئارمانج و مه‌ره‌م ژی هه‌ر ئه‌وه‌ -: بۆ وان دیاركر و گۆتێ كو ئه‌ڤ داخوازییا وان، وه‌كی وێ داخوازییێیه یا به‌نو ئیسرائیلییان ژ مووسای كری، ده‌مێ گۆتییه‌ مووسای: بۆ مه‌ خودایه‌كی بدانه‌ (دا عیباده‌تی بۆ بكه‌ین).

نه‌ھ: ڕه‌دكرنا ڤێ (ئانكو ڕه‌دكرنا هه‌لاویستنا تشتان ب داره‌كێڤه‌ بۆ مه‌ره‌ما توبه‌ڕكێ) هه‌ر ژ ڕامانا (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ)ـێیه‌، هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌ڤه‌ بابه‌ته‌كێ گه‌له‌ك هویر و به‌رزه‌ بوو ل به‌ر ڤانه‌.

دەهـ: ئه‌وی ل سه‌ر فه‌توادانێ سویندخوار و ئه‌گه‌ر نه‌ ژ به‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌كێ بیت؛ ئه‌و سویند ناخۆت.

یازدە: شرك دوو جۆره‌: شركا مه‌زنتر و شركا بچویكتر، ژ به‌ر كو ئه‌و ب ڤی كاری مورته‌د نه‌بوون و ژ ئیسلامێ ده‌رنه‌كه‌ڤتن.

دۆازده‌: گۆتنا وان: (و وی ده‌می ئه‌م تازه‌ موسلمان بووبووین) ئه‌و ژێ دهێته‌ وه‌رگرتن كو كه‌سێن دی (یێن پشتی وان موسلمان بووین) هێجه‌ت بۆ ناهێته‌ ئینان ب نه‌زانینا ڤێ چه‌ندێ.

سێزده‌: ته‌كبیر لێدان ل ده‌مێ مه‌نده‌هۆشبوونێ، به‌رۆڤاژی وی كه‌سێ ئه‌ڤه‌ ب تشته‌كێ نه‌باش دیتی.

چارده‌: گرتنا وان ده‌رگه‌هێن به‌ره‌ڤ خرابییێ دچن.

پازده‌: پاشڤه‌برن ژ دویڤچوونا كه‌سێن سه‌رده‌مێ نه‌زانینێ و خۆ وه‌كی وان لێكرن.

شازده‌: توڕه‌بوون ل ده‌مێ فێركرنێ.

هه‌ڤده‌: بناخه‌یێ گشتی، ژ به‌ر گۆتنا وی: ((ب ڕاستی ئه‌ڤه‌ ئه‌و ڕێكه‌ یا یێن به‌ری هه‌وه‌ ل سه‌ر چووین)).

هه‌ژده‌: ئه‌ڤه‌ نیشانه‌كه‌ ژ نیشانێن پێغه‌مبه‌رینییێ؛ چونكی وه‌سا چێبوو وه‌كی وی ده‌نگوباس پێ دای.

نۆزده‌: هه‌ر تشته‌كێ خودێ د قورئانێدا ژ به‌ر وی تشتی ب خرابی به‌حسێ جوهی و فه‌له‌یان كربیت؛ ئه‌و بۆ مه‌ ژییه‌.

بیست: ل ده‌ڤ وان تشته‌كێ بنه‌جهه‌ كو عیباده‌ت ل سه‌ر فه‌رمانێ هاتینه‌ ئاڤاكرن، ڤێجا ئاگه‌هه‌داركرن تێدا هات ل سه‌ر وان پرسیارێن د قه‌بریدا ژ مرۆڤی دهێنه‌ كرن، ڤێجا هندیكه‌ (خودایێ ته‌ كییه‌؟) ئه‌ڤه‌ یا ڕوهن و ئاشكه‌رایه‌ تێدا، و هندیكه‌ (پێغه‌مبه‌رێ ته‌ كییه‌؟) ئه‌ڤه‌ ژی ژ به‌ر ده‌نگوباسدانا وی ب بابه‌تێن غه‌یبییه‌، و هندیكه‌ (ئایینێ ته‌ چییه‌؟) ئه‌ڤه‌ ژ گۆتنا وان دهێته‌ وه‌رگرتن: (بۆ مه‌ ژی خودایه‌كی بدانه‌، هه‌روه‌كی چاوا وان ژی خودایه‌ك هه‌ی) هه‌تا دویماهیكێ.

بیست و ئێك: ڕێك و ڕێبازا خودانێن په‌ڕتووكێ ژی وه‌كی ڕێك و ڕێبازا موشركان یا خرابه‌ و ب باشی به‌حس لێ نه‌هاتییه‌ كرن.

بیست و دوو: ئه‌و كه‌سێ وێ خه‌له‌تییێ دهێلیت یا دلێ وی ل سه‌ر ڕاهاتی؛ مرۆڤ یێ ژێ پشتڕاست نابیت كو هنده‌ك ژ پاشماییێن ڤان عاده‌ت و نه‌ریتان مابن، ژ به‌ر گۆتنا وان: و وی ده‌می ئه‌م تازه‌ موسلمان بووبووین.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر سه‌رژێكرنا نه‌ بۆ خودێ

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((تۆ بێژه‌: هندى نڤێژا من و قوربانێ منه‌ ب تنێ بۆ خودێنه‌، نه‌ بۆ صه‌نه‌م و مرى و ئه‌جنانه‌، نه‌ بۆ كه‌س ژ وانه‌ يێن هوين ژ بلى خودێ قوربانان بۆ دده‌ن و ژينا من و مرنا من بۆ خودێیه ‌خودايێ هه‌مى چێكرییان (162) چ هه‌ڤپشك بۆ وى نينن نه‌ د خوداينییا ویدا و نه‌ د په‌رستن و ناڤ و سالۆخه‌تێن ویدا، و ب ته‌وحيدا صافى خودايێ من فه‌رمان ل من كرییه‌، ئه‌ز ئێكه‌مين كه‌سم ژ ڤێ ئوممه‌تێ من خۆ ب ده‌ست خودێڤه‌ به‌رداى و باوه‌رى پێ ئيناى)). [الأَنْعَام:162،163].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((ڤێجا تۆ نڤێژا خۆ هه‌مییێ بۆ خودايێ خۆ ب تنێ بكه‌، تۆ قوربانێ خۆ بۆ وى ب تنێ ڤه‌كوژه‌)). [الْكَوْثَر:2].

ژ عه‌لییێ كوڕێ ئه‌بو طالبی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن چار په‌یڤ بۆ من گۆتن: ئانكو: ((نه‌فره‌تێن خودێ ل وی كه‌سی بن یێ تشته‌كی نه‌بو خودێ سه‌رژێ دكه‌ت، نه‌فره‌تێن خودێ ل وی كه‌سی بن یێ نه‌فره‌تان ل دایك و بابێن خۆ دكه‌ت، نه‌فره‌تێن خودێ ل وی كه‌سی بن یێ تاوانباره‌كى يان بيدعه‌چيه‌كى د حه‌وینیت و د پارێزیت، نه‌فره‌تێن خودێ ل وی كه‌سی بن یێ منار و نیشانێن ديارێن ئه‌ردی د گوهۆڕیت)). موسلم ڤێ فەرموودەیێ ڤەدگوهێزیت.

دیسان ژ طارقێ كوڕێ شیهابی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ئانكو: ((زه‌لامه‌ك ژ به‌ر مێشه‌كێ چوو به‌حه‌شتێ و زه‌لامه‌ك ژ به‌ر مێشه‌كێ چوو جه‌هنه‌مێ)).

گۆتن: و ئه‌ڤه‌ چاوا بوو ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ؟

گۆت: ((دوو زه‌لام ب ڕه‌خ ملله‌ته‌كیڕا ده‌رباز بوون كو وی ملله‌تی په‌یكه‌ر و صه‌نه‌مه‌ك هه‌بوو و ڕێك ب چ كه‌سان نه‌ددا ژ وان ده‌رباز بیت هه‌تا ئه‌و تشته‌كی بۆ ڤی صه‌نه‌می سه‌ر ژێ نه‌كه‌ت دا ب ڤی كاری خۆ نێزیكی وی بكه‌ت.

ڤێجا وان گۆته‌ ئێك ژ وان زه‌لامان: تشته‌كی بۆ ڤی صه‌نه‌می سه‌رژێكه‌.

وی زه‌لامی گۆت: من چ نینه‌ بۆ سه‌رژێكه‌م و خۆ پێ نێزیكی وی بكه‌م.

گۆتنه‌ وی: تشته‌كی بۆ سه‌رژێكه‌، خۆ ئه‌گه‌ر مێشه‌ك ژی بیت، ئه‌وی ژی مێشه‌ك بۆ سه‌رژێكر و پاشی ڕێكا وی به‌ردا، ب ڤێ چه‌ندێ ژی ئه‌و زه‌لام چوو جه‌هنه‌مێ.

و گۆتنه‌ زه‌لامێ دی: تشتەكی بۆ ڤی صه‌نه‌می سه‌رژێكه‌.

گۆت: ژ بلی خودایێ مه‌زن؛ ئه‌ز چ تشتان بۆ كه‌سێ سه‌ر ژێ ناكه‌م، ئه‌وان ژی شیره‌ك ل سه‌رێ وی دا و ب ڤێ چه‌ندێ ئه‌و زه‌لام چوو به‌حه‌شتێ)). ئیمام ئه‌حمه‌د ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ((إِنَّ صَلاَتِي وَنُسُكِي)).

دوو: ته‌فسیرا ((فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ)).

سێ: ده‌ستپێكرن ب نه‌فره‌تكرنا ل وی كه‌سێ تشته‌كی نه‌ بۆ خودێ سه‌رژێ بكه‌ت.

چار: نه‌فره‌تكرن ل وی كه‌سێ نه‌فره‌تان ل دایك و بابێن خۆ دكه‌ت، كو هه‌ر ژ ڤێ چه‌ندێیه: تۆ نه‌فره‌تان ل دایك و بابێن زه‌لامه‌كێ دی بكه‌ی، ئه‌و ژی ل به‌رامبه‌ری ڤێ نه‌فره‌تان ل دایك و بابێن ته‌ بكه‌ت.

پێنج: نه‌فره‌تكرن ل وی كه‌سێ تاوانباره‌كى د ڤه‌شێریت و دحه‌وینیت: كو مه‌ره‌م پێ ئه‌و كه‌سه‌ یێ تشته‌كی دكه‌ت كو دڤێت سزایێ شه‌رعی ل سه‌ر بهێته‌ جێبه‌جێكرن و مافێ خودێ ژێ بهێته‌ وه‌رگرتن، به‌لێ ئه‌و دێ هه‌وارێن خۆ به‌ته‌ ده‌ڤ وی كه‌سێ كو دێ ڤه‌شێریت و ژ ڤی سزایی پارێزیت.

شەش: نه‌فره‌تكرن ل وی كه‌سێ مناره‌ و نیشانێن ئه‌ردی دگوهۆڕیت: كو ئه‌و نیشان و ئالانه‌ یێن جوداهییێ دكه‌ن د ناڤبه‌را مافێ ته‌ و مافێ جیرانێ ته‌ د ئه‌ردیدا، ڤێجا ئه‌ڤ كه‌سێ هه‌نێ دێ گوهاڕتنێ د ڤێدا كه‌ت، چ ب پێشخستنێ بیت یان ژی ب پاشخستنێ بیت.

حەفت: جوداهی د ناڤبه‌را نه‌فره‌تكرنێ ل كه‌سه‌كێ ده‌ستنیشانكری و نه‌فره‌تكرنێ ل كه‌سێن گونه‌هكار ب گشتی.

هەشت: ئه‌ڤ چیڕۆكا مه‌زن؛ چیڕۆكا مێشێیه‌.

نه‌ھ: ئه‌و ژ به‌ر ڤێ مێشێ چوو جه‌هنه‌مێ كو ئارمانجا وی ئه‌و ب خۆ نه‌بوو، به‌لكی وی ئه‌ڤ كاره‌ كر دا خۆ ژ خرابی و ده‌سـتێن وان ڕزگار بكه‌ت.

دەهـ: زانینا مه‌زناهییا شركێ د دلێ باوه‌رداراندا، چاوا ڤی زه‌لامی سه‌بڕ و هه‌دار ل سه‌ر كوشتنێ كێشا و ب داخوازییا وان ڕازی نه‌بوو، ئه‌ڤه‌ هه‌ر چه‌نده‌ وان ب تنێ داخوازا كاره‌كێ ب سه‌رڤە و دیار ژ وی كر.

یازدە: ئه‌و كه‌سێ چوو جه‌هنه‌مێ ژی موسلمان بوو، چونكی ئه‌گه‌ر كافر بایه‌؛ نه‌دگۆت: ((ژ به‌ر مێشه‌كێ چوو جه‌هنه‌مێ)).

دۆازده‌: شاهده‌ك تێدا هه‌یه‌ بۆ فه‌رمووده‌یا دروست كو تێدا هاتییه‌: ((به‌حه‌شت بۆ ئێك ژ هه‌وه‌ ژ قه‌یتانا پێلاڤا وی نێزیكتره‌، جه‌هنه‌م ژی وه‌كی ڤێ)).

سێزده‌: زانینا وێ چه‌ندێ كو ئه‌و كارێ گرێدایی ب دلیڤه‌؛ ئارمانجا هه‌ره‌ مه‌زن بوو، خۆ ل ده‌ڤ وان كه‌سێن عیباده‌تێ صه‌نه‌مان ژی دكر.

بابه‌تێ كو چێنابیت تشته‌ك بۆ خودێ بهێته‌ سه‌رژێكرن ل وی جهێ نه‌ بۆ خودێ ژێ دهێنه‌ سه‌رژێكرن.

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((تۆ - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بۆ نڤێژێ قه‌ت د ڤێ مزگه‌فتێڤه‌ ڕانه‌به‌ چونكى ئه‌و مزگه‌فتا ژ ڕۆژا ئێكێ ل سه‌ر ته‌قوايێ هاتییه‌ دانان - كو مزگه‌فتا قوبائێيه‌ - فه‌رتره‌ كو تۆ نڤێژێ لێ بكه‌ى و د ڤێ مزگه‌فتێدا هنده‌ك زه‌لام هه‌نه‌ حه‌ز دكه‌ن كو خۆ ب ئاڤێ ژ هه‌مى پيساتییان پاقژ بكه‌ن، كا چاوا ئه‌و ب ته‌قوايێ خۆ ژ گونه‌هان پاقژ دكه‌ن. خودێ حه‌ز ژ خۆپاقژكه‌ران دكه‌ت. ئه‌گه‌ر مزگه‌فتا (قوبائێ) هه‌ر ژ ڕۆژا ئێكێ ل سه‌ر ته‌قوايێ هاتبیته‌ دانان، پا مزگه‌فتا پێغه‌مبه‌رى - سلاڤ لێ بن - فه‌رتر و هێژاتره‌ كو يا وه‌سا بیت)). [التَّوْبَة:108].

ژ سابتێ كوڕێ ضه‌ححاكی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: (زه‌لامه‌كی كره‌ نه‌زر ل سه‌ر خۆ كو حێشتره‌كێ ل بوانه‌یێ (جهه‌كه‌) بكه‌ته‌ قوربانی، ڤێجا وی زه‌لامی پرسیارا ڤێ چه‌ندێ ژ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن كر، ئینا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((ئه‌رێ چ صه‌نه‌مێن سه‌رده‌مێ نه‌زانینێ كو عیباده‌ت بۆ بهێته‌ كرن ل وی جهی هه‌نه‌؟)).

گۆتن: نه‌خێر.

گۆت: ((پا ئه‌رێ چ جه‌ژنێن وان ل وی جهی دهێنه‌ كرن؟)).

گۆتن: نه‌خێر، ئینا پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((نه‌زرا خۆ بجھ بینه‌ ؛ چونكی ب ڕاستی وه‌فاداری ب وێ نه‌زرێ ناهێته‌ كرن یا سه‌رپێچییا خودێ تێدا هه‌بیت، هه‌روه‌سا ئه‌وێ نه‌زرێ ژی یا د شیانێن مرۆڤیدا نه‌بیت ب جھ بینیت)). ئه‌بو داوود ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت و سه‌نه‌دا وێ ژی یا ل دویڤ مه‌رجێن وان هه‌ردووكان.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا گۆتنا خودێ: ((لاَ تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا})).

دوو: دبیت گونه‌ھ كارتێكرنێ ل ئه‌ردی بكه‌ت، گوهدان و عیباده‌ت ژی ب ڤی شێوه‌ی.

سێ: زڤڕاندنا بابه‌تێ ئالۆز بۆ بابه‌تێ ڕوهن و ئاشكه‌را، دا ئه‌و تشتێ ئالۆز بووی نه‌مینیت.

چار: پرسیاركرنا موفتی بۆ زانینا به‌رفره‌هییێن بابه‌تی ئه‌گه‌ر پێدڤی ب ڤێ چه‌ندێ كر.

پێنج: تایبه‌تكرنا جهه‌كی ژ ئه‌ردی بۆ بجھ ئینانا نه‌زرێ ل وی جهی چ تێدا نینه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌و جھ یێ ڤالابیت ژ وان تشتێن دبنه‌ ڕێگر ژ ڤێ چه‌ندێ.

شەش: ڕێگریكرن ژ بجھئینانا نه‌زرێ ل وی جهی، ئه‌گه‌ر هات و صه‌نه‌مه‌كێ سه‌رده‌مێ نه‌زانینێ ل وی جهی بیت، خۆ ئه‌گه‌ر پشتی ڕاكرن و نه‌هێلانا وی ژی بیت ل وی جهی.

حەفت: دیسان ڕێگریكرن ژ بجھئینانا نه‌زرێ ل وی جهی، ئه‌گه‌ر هات و جه‌ژنه‌كا موشركان ل وی جهی بهێته‌ كرن، خۆ ئه‌گه‌ر ئه‌و جه‌ژن ل وی ده‌می نه‌مابیته‌ ل وی جهی و هاتبیته‌ ڕاكرن.

هەشت: چێنابیت ل ڤی جهێ ئه‌ردی پێگیری و وه‌فاداری ب وی تشتێ كرییه‌ نه‌زر بهێته‌ كرن؛ چونكی سه‌رپێچیكرنا خودێ یا د بجهئینانا وێ نه‌زرێدا هه‌ی.

نه‌ھ: هشیارى ژ دویڤچوون و خۆ وه‌كلێكرنا موشركان د جه‌ژنێن واندا، خۆ ئه‌گه‌ر مه‌ره‌ما مرۆڤی ئه‌ڤه‌ ژی نه‌بیت.

دەهـ: نه‌زركرن د گوننه‌هێدا نینه‌.

یازدە: نه‌زركرن د وی تشتیدا نینه‌ یێ د شیانێن مرۆڤیدا نه‌بیت.

بابه‌تێ كو ژ شركێیه‌ نه‌زر بۆ تشته‌كێ دی ژ بلی خودێ بهێته‌ كرن.

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((ئه‌و وى تشتێ باش ب جهـدئينن يێ وان بۆ خودێ ل سه‌ر خۆ نه‌زركرى، ئه‌و ژ عه‌زابا خودێ يا ل ڕۆژا قيامه‌تێ دترسن ئه‌وا زيانا وێ مه‌زن و خرابییا وێ ل سه‌ر خه‌لكى به‌لاڤ)). [الإِنْسَان:7].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((و هه‌ر ماله‌كێ هه‌وه‌ پێخه‌مه‌ت ڕازيبوونا خودێ خه‌رج كربیت - يێ كێم بیت يان يێ بۆش بیت - و هه‌ر خێره‌كا هه‌وه‌ ل سه‌ر خۆ نه‌زر كربیت، خودێ پێ دزانیت، ئه‌و ب ئنيه‌تا هه‌وه‌ يێ ئاگه‌هداره‌، دێ جزايێ هه‌وه‌ سه‌را ده‌ته‌ هه‌وه‌)). [الْبَقَرَة:270].

د فه‌رمووده‌یه‌كا دروستدا هاتییه‌ كو ژ عائیشایێ (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ كره‌ نه‌زر ل سه‌ر خۆ كو گوهدارییا خودێ بكه‌ت؛ هنگی (بلا نه‌زرا خۆ بجھ بینیت و) بلا گوهدارییا خودێ بكه‌ت، و هه‌ر كه‌سێ كره‌ نه‌زر ل سه‌ر خۆ كو سه‌رپێچییا خودێ بكه‌ت؛ هنگی (بلا نه‌زرا خۆ بجھ نه‌ئینیت و) بلا سه‌رپێچییا خودێ نه‌كه‌ت)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: پێدڤییه‌ نه‌زر بهێته‌ جێبه‌جێكرن و مرۆڤ یێ وه‌فاداربیت د گه‌ل وێ.

دوو: ئه‌گه‌ر بنه‌جھ بوو ئه‌ڤ تشته‌ عیباده‌تێ خودێیه‌، هنگی كرنا وی بۆ تشته‌كێ دی ژ بلی خودێ شركه‌.

سێ: چێنابیت وه‌فاداری ب وێ نه‌زرێ بهێته‌كرن و بهێته‌ جێبه‌جێكرن یا بۆ سه‌رپێچیكرنا خودێ هاتییه‌ كرن.

بابه‌تێ كو ژ شركێیه‌ مرۆڤ خۆ ب تشته‌كێ دی ژ بلی خودێ ب پارێزیت

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و هنده‌ك زه‌لام ژ مرۆڤان هه‌بوون خۆ ب هنده‌ك زه‌لامێن ئه‌جنان دپاراستن، ڤێجا وان زه‌لامێن مرۆڤ ب ڤى كارێ خۆ پتر ئه‌و زه‌لامێن ئه‌جنه‌ سه‌ردا برن. ئه‌ڤ خۆ پاراستنا ب ئێكێ دى ژ بلی خودێ، يا كو خودێ ژ نه‌زانان قه‌بويل نه‌كرى، ژ شركا مه‌زنه‌، يا كو خودێ نه‌غه‌فرينیت ئه‌گه‌ر خودان ب دروستى ژێ تەوبه‌ نه‌كه‌ت. ئه‌ڤ ئايه‌ته‌ مه‌ گه‌له‌ك ژ هندێ پاشڤه‌ لێ دده‌ت كو ئه‌م بچينه‌ نیك سێره‌به‌ند و خێڤزانكان و هه‌ر ئێکێ وه‌كى وان بیت)). [الْجِن:6].

ژ خه‌وله‌یا كچا حه‌كیمی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: من گوھ ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بوو دگۆت: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ بهێته‌ جهه‌كی و پاشی بێژیت: ئه‌ز خۆ ب په‌یڤێن خودێ یێن ته‌مام دپارێزم، ژ خرابییا وی تشتێ خودێ ئافراندی، (هه‌ر كه‌سێ ڤێ بێژیت) خۆ تشته‌ك زیانێ ناگه‌هینیته‌ وی، هه‌تا ژ ڤی جهێ خۆ دچیت و باردكه‌ت)). موسلم ڤێ فەرموودەیێ ڤەدگوهێزیت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت (الْجِنِّ).

دوو: كو ئه‌و ژ شركێیه‌.

سێ: به‌ڵگه‌ئینان ل سه‌ر ڤێ چه‌ندێ ب فه‌رمووده‌یێ؛ چونكی زانا ڤێ فه‌رمووده‌یێ بۆ خۆ دكه‌نه‌ به‌ڵگه‌ ل سه‌ر هندێ كو په‌یڤێن خودێ نه‌ د ئافراندی و چێكرینه‌، ڤێجا وان گۆتییه‌: ئه‌ڤه‌ ژی چونكی خۆپاراستن ب تشته‌كێ ئافراندی؛ شركه‌.

چار: قه‌در و بها و خێرا ڤێ دوعایێ، هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌و یا كورته‌ ژی.

پێنج: ده‌مێ تشته‌كی مفایه‌كێ دونیایێ پێ ب ده‌ستڤه‌ بهێت، ڤێجا چ زیانه‌كێ ل سه‌ر مرۆڤی ڕاكه‌ت یان مفایه‌كی بگه‌هینیتێ؛ ئه‌ڤه‌ وێ ڕامانێ ناده‌ت كو ئه‌ڤ تشته‌ نه‌ ژ شركێیه‌.

بابه‌تێ كو ژ شركێیه‌ مرۆڤ هه‌وار بكه‌ته‌ تشته‌كێ دی ژ بلی خودێ یان دوعا ژ تشته‌كێ دی بكه‌ت ژ بلی خودێ

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و تۆ - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - ژ بلی خودێ گازى و دوعايان ژ ئێكێ دى نه‌كه‌ نه‌ ژ صه‌نه‌مان و نه‌ ژ چ خوداوه‌ندان؛ چونكى نه‌ ئه‌و چ مفاى دگه‌هينن ونه‌ چ زيانێ، ڤێجا ئه‌گه‌ر ته‌ وه‌ كر و ژ بلی خودێ ته‌ دوعا ژ وان كر ئه‌و هنگى تۆ دێ ژ موشركان بى، يێن ب شركێ و نه‌گوهدارییێ زۆڕدارى ل خۆ كرى (106) و ئه‌گه‌ر خودێ نه‌خۆشییه‌كێ بگه‌هينیته‌ ته‌ ژ وى پێڤه‌تر كه‌س نينه‌ وێ چه‌ندێ ڕاكه‌ت، و ئه‌گه‌ر وى به‌رفره‌هییه‌ك بۆ ته‌ ڤيا كه‌س نه‌شێت وێ ژ ته‌ ڤه‌گێڕیت، خودێ خۆشى و نه‌خۆشییێ دده‌ته‌ وى يێ وى بڤێت ژ به‌نییێن خۆ، و ئه‌و باش گونه‌هـ ژێبرێ گونه‌هێن تەوبه‌كه‌رانه‌، يێ دلۆڤانكاره‌ ب وى يێ باوه‌رییێ ب وى دئينیت)). [يُونُس:106،107].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((ڤێجا هوين ڕزقى ژ خودێ بخوازن نه‌ ژ صه‌نه‌مێن خۆ، هوين په‌رستنا وى ب تنێ بكه‌ن و شوكرا وى بكه‌ن سه‌را وى ڕزقێ وى دایيه‌ هه‌وه‌، پشتى مرنێ هوين دێ بۆ نیك وى هێنه‌ زڤڕاندن، ڤێجا ئه‌و دێ جزايێ هه‌وه‌ ده‌ته‌ هه‌وه‌)). [الْعَنْكَبُوت:17].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((كه‌س ژ وى ڕێ به‌رزه‌تر نينه‌ يێ ژ بلی خودێ گازى هنده‌ك خوداوه‌ندێن د به‌رسڤا وى نه‌هێن بكه‌ت؛ چونكى ئه‌و دمرينه‌ يان دار و به‌رن، ژ به‌ر هندێ ئه‌و ژ گازییا وان دبێ ئاگه‌هن، و ژ بێزارییا خۆ ئه‌و نه‌شێن نه‌ مفاى بگه‌هيننه‌ وان نه‌ زيانێ (5) و ئه‌گه‌ر ل ڕۆژا قيامه‌تێ مرۆڤ بۆ حسێب و جزادانێ هاتنه‌ كۆمكرن ئه‌و خوداوه‌ندێن وان د دونيايێدا دوعا ژێ دكرن بۆ وان دێ بنه‌ دوژمن، و دێ له‌عنه‌تێ ل وان بارينن و خۆ ژێ به‌رى كه‌ن و دێ حاشاتییێ كه‌ن كو ئه‌و ب په‌رستنا وان دزانا بووينه‌)). [الأَحْقَاف:5،6].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((ئه‌رێ په‌رستنا وان يێن هوين بۆ خودێ دكه‌نه‌ شريك چێتره‌ يان په‌رستنا وى يێ د به‌رسڤا وى كه‌سێ ته‌نگاڤ دهێت ده‌مێ هاوار دكه‌ت، و وێ نه‌خۆشییا ب سه‌ر ویدا هاتى ڕادكه‌ت، هه‌وه‌ ل ئه‌ردى دكه‌ته‌ جێگرێن وان يێن به‌رى هه‌وه‌ چووين؟ ئه‌رێ خودايه‌كێ دى د گه‌ل خودێ ڤان قه‌نجییان د گه‌ل هه‌وه‌ دكه‌ت؟)). [النَّمْل:62].

طه‌به‌رانی ب سه‌نه‌دا خۆ ڤه‌دگوهێزیت كو: ل سه‌رده‌مێ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن كه‌سه‌كێ دووڕوی و مونافق هه‌بوو نه‌خۆشی بۆ باوه‌رداران دروست دكر، ڤێجا هنده‌ك ژ وان گۆت: ڕابن دا بچین هه‌وارێن خۆ بگه‌هینینه‌ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن و داخوازا هاریكارییێ ژ وی بكه‌ین دا به‌لا ڤی مونافقی ژ مه‌ ڤه‌كه‌ت، ئینا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((باش بزانن كو چێنابیت هه‌وار بكه‌نه‌ من، به‌لكی ب تنێ دێ هه‌وارێن خۆ گه‌هیننه‌ خودێ)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: پالدانا دوعاكرن بۆ سه‌ر هه‌واركرنێ ژ جۆرێ پالدانا تشتێ گشتییه‌ بۆ سه‌ر تشتێ تایبه‌ت.

دوو: ته‌فسیرا گۆتنا خودێ: ((وَلاَ تَدْعُ مِن دُونِ اللهِ مَا لاَ يَنفَعُكَ وَلاَ يَضُرُّكَ)).

سێ: كو ئه‌ڤه‌ ژ شركا مه‌زنتره‌.

چار: ئه‌گه‌ر باشترین مرۆڤ ڤی كاری ئه‌نجام بده‌ت دا كه‌سه‌كێ دی ژ خۆ ڕازی بكه‌ت؛ دێ بیته‌ ژ كه‌سێن زۆڕدار.

پێنج: ته‌فسیرا ئایه‌تا ب دویڤ وێدا دهێت.

شەش: ئه‌ڤه‌ چ مفای د دونیایێدا ناگه‌هینیته‌ مرۆڤی، د گه‌ل هندێ كو كوفره‌ ژی.

حەفت: ته‌فسیرا ئایه‌تا سێیێ.

هەشت: داخوازكرنا ڕزقی دڤێت ب تنێ ژ خودێ بهێته‌ كرن، كا چاوا داخوازا به‌حه‌شتێ ژی دڤێت ژ وی ب تنێ بهێته‌ كرن.

نه‌ھ: ته‌فسیرا ئایه‌تا چارێ.

دەهـ: كه‌س ژ وی سه‌رداچوویتر نینه‌ یێ گازی تشته‌كێ دی دكه‌ت ژ بلی خودێ و دوعا ژێ دكه‌ت.

یازدە: ئه‌و كه‌سێ دوعا ژێ دهێته‌ كرن؛ یێ بێئاگه‌هه‌ ژ دوعایا دوعاكه‌ری و های ژێ نینه‌.

دۆازده‌: ئه‌ڤ دوعاكرنه‌ ئه‌گه‌ره‌ كو كه‌رب ژ وی كه‌سێ دوعا ژێ كری ڤه‌ببن و ببیته‌ دوژمنێ وی.

سێزده‌: ناڤكرنا ڤێ گازیكرن و دوعاكرنێ ب عیباده‌تكرن بۆ وی تشتێ دوعا ژێ هاتییه‌ كرن.

چارده‌: كافربوونا وی كه‌سێ دوعا دكه‌ت ب ڤێ عیباده‌تكرنێ.

پازده‌: ئه‌ڤ كاره‌ ئه‌گه‌رن خه‌لك زێده‌تر ب سه‌ردا بچیت.

شازده‌: ته‌فسیرا ئایه‌تا پێنجێ.

هه‌ڤده‌: تشتێ سه‌یر و مه‌نده‌هۆشكه‌ر ئه‌ڤه‌یه‌ كو ئه‌وێن عیباده‌تێ صه‌نه‌مان دكر؛ وان ب خۆ دانپێدان ب وێ چه‌ندێ دكر كو ژ خودێ پێڤه‌تر كه‌سه‌ك به‌رسڤا كه‌سێ ته‌نگاڤ ناده‌ت، ژ به‌ر ڤێ ژی د ته‌نگاڤییاندا ئه‌و ب تنێ دوعا ژ خودێ دكه‌ن و چ شریكان بۆ چێناكه‌ن.

هه‌ژده‌: پاراستنا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بۆ سنورێن ته‌وحید و ئێكتاپه‌رستییێ و هه‌بوونا تۆره‌ و ئادابان د گه‌ل خودێ.

بابه‌تێ گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((ئه‌رێ ئه‌و چێكرییێن خودێ بۆ وى د په‌رستنێدا دكه‌نه‌ هه‌ڤپشك، و ئه‌و چێكرى نه‌شێن تشته‌كى ب ئافرينن و ئه‌و دئافراندينه‌؟ (191) و ئه‌و نه‌شێن پشته‌ڤانییا وان بكه‌ن يێن په‌رستنێ بۆ دكه‌ن يان خرابییێ ژ خۆ ب خۆ بده‌نه‌ پاش، ڤێجا ئه‌گه‌ر ئه‌و نه‌شێن تشته‌كى ب ئافرينن و نه‌شێن خرابییێ ژ خـۆ و وان بـده‌نـه‌ پاش، ئه‌رێ چاوا د گه‌ل خودێ ئه‌و ببنه‌ خوداوه‌ند؟)) [الأَعْرَاف:191،192]

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((و ئه‌وێن هوين ژ بلی خودێ په‌رستنێ بۆ دكه‌ن هندى وى په‌ڕكى يێ ب سه‌ر به‌ركێ خورمێڤه‌ د ده‌ستدا نينه‌ (13) ئه‌گه‌ر هوين - ئه‌ى گه‌لی مرۆڤان - گازى ڤان تشتان بكه‌ن يێن هوين ژ بلی خودێ د په‌رێسن وان گوهـ ل گازییا هه‌وه‌ نابيت، و ئه‌گه‌ر خۆ وان گوهلێ ببيت ژى ئه‌و به‌رسڤا هه‌وه‌ ناده‌ن و ڕۆژا قيامه‌تێ ئه‌و خۆ ژ هه‌وه‌ به‌رى دكه‌ن، كه‌س ژ خودايێ پڕزانا و شاره‌زا ڕاستتر بۆ ته ‌- ئه‌ى موحه‌ممه‌د - نابێژيت)). [فَاطِر:13،14].

د فه‌رمووده‌یا دروستدا ژ ئه‌نه‌سی هاتییه‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: (ل شه‌ڕێ ئوحودێ سه‌رێ پێغه‌مبه‌ر صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بریندار بوو، و هه‌ر چار ددانێن وی یێن سنگی شكه‌ستن، ڤێجا گۆت: ((ملله‌ته‌ك چاوا دێ سه‌رفه‌رازییێ بینیت كو سه‌ر و ڕوييێ پێغه‌مبه‌رێ خۆ بریندار كربیت؟)). پاشی ئەڤ ئایەتە هاتە خوار: ئانکو: ((ئه‌ى موحه‌ممه‌د د كارێ به‌نییاندا چ تشته‌ك د ده‌ستێ ته‌دا نينه‌)). [آل عِمْرَان:128]).

هه‌ردیسان د فه‌رمووده‌یا دروستدا ژ ئبن عومه‌ری (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو: ((وی گوھ ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بوو ئه‌گه‌ر سه‌رێ خۆ ژ ڕكوعا ڕكاعه‌تا دویماهیكێ یا نڤێژا سپێدێ بلند كربا؛ دگۆت: ئانكو: ((خودایێ من؛ تۆ نه‌فره‌تان ل فلانی و فلانی بكه‌))، ئه‌ڤ گۆتنا وى پشتی ڤێ بوو : ((سَمِعَ اللهُ لِمَنْ حَمِدَهُ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ))، ئینا خودێ ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ ئینا خوار: ئانكو: ((ئه‌ى موحه‌ممه‌د د كارێ به‌نییاندا چ تشته‌ك د ده‌ستێ ته‌دا نينه‌)). [آل عِمْرَان:128])).

د ڤه‌گوهاستنه‌كا دیدا هاتییه‌: ((وی دوعا ل صه‌فوانێ كوڕێ ئومه‌ییه‌ی و سوهه‌یلێ كوڕێ عه‌مری و حارسێ كوڕێ هیشامی دكرن، ئینا ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ هاته‌ خوار: ئانكو: ((ئه‌ى موحه‌ممه‌د د كارێ به‌نییاندا چ تشته‌ك د ده‌ستێ ته‌دا نينه‌)). [آل عِمْرَان:128])).

هه‌روه‌سا د فه‌رمووده‌یا دروستدا هاتییه‌ كو ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ((ده‌مێ ئه‌ڤ ئایه‌ته‌: ((وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ)) [الشُّعَرَاء:214] هاتییه‌ خوار؛ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڕابووڤه‌ و گۆت: ئانكو: ((گه‌لی قوڕەیشییان - یان پەیڤەکا وەکی وێ - خۆ (ژ ئاگرێ جەهنەمێ) بکڕن (ئانكو: ب کريارێن باش خۆ ژ جه‌هنه‌مێ ڕزگار بکەن)؛ ئەز ل نیك خودێ چ مفای ناگەهینمە هەوە. ئەی عەباسێ کوڕێ عەبدولموطەلیبی، ئەز ل نیك خودێ چ مفای ناگەهینمە تە. ئەی صەفیا - مەتا پێغەمبەرێ خودێ (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) - ئەز ل نیك خودێ چ مفای ناگەهینمە تە، و ئەی فاتیمایا کچا موحەممەدی، ژ مال و سامانێ من تە چ دڤێت داخواز بکە، (به‌لێ) ئەز ل نیك خودێ چ مفای ناگەهینمە تە)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا هه‌ردوو ئایه‌تان.

دوو: چیڕۆكا ئوحودێ.

سێ: قونوتا سه‌روه‌رێ پێغه‌مبه‌ران كو مه‌زنێن وه‌لییان ل پشت وی د نڤێژێدا دگۆت ئامین.

چار: ئه‌وێن وی دوعا لێ دكرن؛ كافر بوون.

پێنج: ئه‌وان هنده‌ك كار كربوون كو پترییا كافران ئه‌و كار نه‌كربوون، ژ وان ژی: وان سه‌ر و ڕوييێ پێغه‌مبه‌رێ خۆ بریندار كر و گه‌له‌ك بزاڤ و ڕژدی ل سه‌ر كوشتنا وی كرن، و ژ وان: شێواندنا له‌شێن كوشتییێن موسلمانان؛ هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌و پسمامێن وان ب خۆ بوون.

شەش: خودێ ئه‌ڤ ئایه‌ته‌: ((لَيْسَ لَكَ مِنَ الأَمْرِ شَيْءٌ)) بۆ وی ل دۆر ڤێ چه‌ندێ ئینا خوار.

حەفت: گۆتنا خودێ: ((أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ))، ڤێجا ئه‌وان ته‌وبه‌ كر و باوه‌ری ئینا.

هەشت: كرنا قونوتێ ل ده‌مێ هه‌بوونا موسیبه‌ت و نه‌خۆشییان.

نه‌ھ: ناڤئینانا وان كه‌سێن د نڤێژێدا دوعا لێ دكرن ب ناڤێن وان و بابێن وان.

دەهـ: نه‌فره‌تكرن ل كه‌سێ ده‌ستنیشانكری د قونوتێدا.

یازدە: چیڕۆكا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن، ده‌مێ ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ بۆ هاتییه‌ خوار: ئانكو: ((و تۆ وان يێن نێزيكتر بۆ ته‌ ژ ملله‌تێ ته‌ ژ عه‌زابا مه‌ بترسينه‌، كو ب سه‌ر واندا بهێت)).

دۆازده‌: ڕژدبوونا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن د ڤی كاریدا، ئه‌و كارێ كو ژ به‌ر وی دیناتی بۆ هاتییه‌ پالدان كو ئه‌ڤه‌ تشته‌كه‌ هه‌ر موسلمانه‌كێ نوكه‌ ژی ڤێ چه‌ندێ بكه‌ت دێ هه‌مان تشت بۆ هێته‌ پالدان.

سێزده‌: گۆتنا وی بۆ كه‌سوكارێن خۆ یێن ژ هه‌مییان دویرتر و يێن ژ هه‌ميان نێزیكتر: ((ئەز ل نیك خودێ چ مفای ناگەهینمە تە)). هه‌تا گۆت: ((ئه‌ی فاتیمایا كچا موحه‌ممه‌دی... ئەز ل نیك خودێ چ مفای ناگەهینمە ته‌)).

"ڤێجا ئەگەر پێغەمبەری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن" کو سەروەرێ هەمی پێغەمبەرانە ب ئاشکەرایی ڕاگەهاندبیت کو ئەو چ مفای ناگەهینیتە مه‌زن و سه‌روه‌را ئافرەتێن جیهانێ (فاتیمایێ) و مرۆڤ ژی باوەریێ ب وێ چەندێ بینیت کو ئەو ژ بلی ڕاستییێ چ دی نابێژیت، پاشی مرۆڤ به‌رێ خۆ بده‌ته‌ وی تشتی یێ کو ئەڤرۆ د دلێن گەلەك ژ کەسێن تایبەتدا چێبووی، دێ بۆ وی دیار بیت کا چەوا تەوحید هاتییە هێلان و كا دین و ئایین چەند غەریب بوویە.

بابه‌تێ گۆتنا خودایێ مه‌زن: ((حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ قَالُواْ مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ)) [سَبَأٌ:23].

د فه‌رمووده‌یا دروست ژیدا هاتییه‌ كو ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن و ئه‌و ژ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڤه‌دگوهێزیت كو گۆتییه‌: ((ئه‌گه‌ر خودێ فەرمانەك ل ئاسمانی ده‌ركر؛ مه‌لائیكه‌ت دێ چه‌نكێن خۆ ددانن وه‌ك خۆشكاندن و سه‌رچه‌مییانه‌ك و بۆ گۆتنا خودێ، ده‌نگێ ڤێ فه‌رمانێ دێ بێژی وه‌كی ده‌نگێ زنجیرەکێیه‌ ده‌مێ ل سه‌ر به‌ره‌كێ حولی و ساف دهێته‌ دانان. ترس و هه‌یبه‌ت دێ تژی دلێن وان بیت ژ به‌ر گۆتن و فه‌رمانا خودێ، هه‌تا ده‌مێ ئه‌ڤ ترسه‌ ژ سه‌ر دلێن وان دچیت و ئارام دبن، دێ بێژن: ئه‌رێ خودایێ هەوە چ گۆت؟ دێ بێژن: حەقى گۆت و ئەو یێ بلند و مەزنە. ل ڤێرێ ئه‌و ئه‌جنه‌یێ هاتی دا گوهدارییا ئاخڤتنا مه‌لائیكه‌تان بكه‌ت ده‌مێ به‌حسێ گۆتن و فه‌رمانا خودێ دكه‌ن و پاشی ڤێ گۆتنێ ببه‌ت و بدزیت دێ گوھ ل ڤێ گۆتنێ بیت، ئه‌ڤ ئه‌جنه‌یه‌ ژی ئێك یێ چوویه‌ سه‌ر ئێكی هه‌تا گه‌هشتینه‌ به‌ر په‌ڕێن ئه‌سمانی، سوفیانی ب كه‌فا ده‌ستێ خۆ ئه‌و سالۆخه‌ت كرن و كه‌فا ده‌ستێ خۆ خواركر و تبلێن خۆ ژێكڤه‌كرن، ڤێجا ئه‌ڤ ئه‌جنه‌یه‌ دێ گوھ ل په‌یڤه‌كێ بیت و دێ بۆ یێ د بن خۆدا ڤه‌گوهێزیت، پاشی یێ د بن ویدا دێ بۆ یێ د بن خۆدا ڤه‌گوهێزیت، هه‌تا ڤێ په‌یڤێ دئینن و دگه‌هیننه‌ سه‌ر ئه‌زمانێ ساحری یان فالچی، ڤێجا دبیت به‌ری ئه‌ڤ ئه‌جنه‌یه‌ ڤێ گۆتنێ بگه‌هیننه‌ ساحری؛ گوڕییا ئاگری بگه‌هیته‌ وان و ڤێ بكه‌ڤیت، و دبیت ژی به‌ری ئه‌و گوڕی بگه‌هیتێ ڤێ گۆتنێ بۆ ببه‌ن، ئه‌ڤ ساحره‌ ژی دێ سه‌د دره‌وان د گه‌ل ڤێ په‌یڤا دروست كه‌ت و ل سه‌ر زێده‌كه‌ت، پاش دێ هێته‌ گۆتن: ئەرێ ما وی ل فلان و فلان ڕۆژێ نەگۆتە مە: فلان و فلان تشت هۆسا؟ و ب وێ پەیڤا کو ژ ئاسمانان گوھ لێ بووی دێ باوه‌ر ژ ڤی ساحری هێته‌ كرن و دێ هێته‌ ڕاست ده‌رئێخستن)).

هه‌روه‌سا ژ نه‌وواسێ كوڕێ سه‌معانی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((ئه‌گه‌ر خودایێ مه‌زن ڤیا فەرمانەکێ ب ڕێكا وەحییێ فرێکەت، دێ ب وەحییێ ئاخڤیت و دێ له‌رزینه‌ك كه‌ڤیته‌ ئەسمانان ژ به‌ر ئاخڤتنا خودێ، یان گۆت: دێ لەرزینەکا گه‌له‌ك ب ترس ژێ په‌یدا بیت، وه‌ك ترسه‌ك ژ خودایێ مەزن، ڤێجا ئه‌گه‌ر خه‌لكێ ئه‌سمانی گوھ ل ڤێ ئاخڤتنێ بوو؛ هه‌ر هه‌می دێ كه‌ڤن و بۆ خودێ چنه‌ سوجدێ، پاشی ئێكه‌م مه‌لائیكه‌تێ سه‌رێ خۆ بلند دكه‌ت؛ جبریله‌، خودێ ژی ب وه‌حییێ دێ د گه‌ل ئاخڤیت ب وی تشتێ وی دڤێت، پاشی جبریل دێ ب ڕه‌خ مه‌لائیكه‌تانڕا ده‌رباز بیت، هه‌ر گاڤا د ئه‌سمانه‌كیڕا ده‌رباز بیت؛ مه‌لائیكه‌ت دێ پرسیارێ ژێكه‌ن و بێژنێ: جبریل؛ ئه‌رێ خودایێ مه‌ چ گۆت؟

ئه‌و ژی دێ بێژیت: حه‌قى گۆت و ئەوه‌ ژ هه‌مى تشتا بلندتر و مەزنتر. پاشی هه‌می مه‌لائیكه‌ت دێ وه‌كی گۆتنا جبریلی بێژن، پشتی هنگی جبریل دێ ڤێ وه‌حییێ گه‌هینیته‌ وی جهێ خودێ فه‌رمان پێ ل وی كری ببه‌تێ)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تێ.

دوو: ئه‌و به‌ڵگه‌یێن د وێدا هه‌ین ل سه‌ر به‌تالبوونا شركێ، ب تایبه‌تی ژی ل دۆر شركا وان كه‌سێن ب مرۆڤێن چاكڤه‌ دهێنه‌ گرێدان، و ئه‌ڤه‌ ئه‌و ئایه‌ته‌ یا هاتییه‌ گۆتن: ئه‌و ڕه‌هێن دارا شركێ د ناڤ دلیدا دبڕیت و ناهێلیت.

سێ: ته‌فسیرا گۆتنا وی: ئانكو: ((مه‌لائیكه‌ت دێ بێژن: وى ڕاستى گۆت، و ئه‌وه‌ يێ ب خۆ و ده‌ستهه‌لات و بهايێ خۆ يێ بلند و د سه‌ر هه‌ر تشته‌كیڕا يێ مه‌زن)).

چار: ئه‌گه‌رێ پرسیاركرنا وان ل دۆر ڤێ چه‌ندێ.

پێنج: جبریل پشتی ڤێ به‌رسڤا وان دده‌ت، ئه‌ڤه‌ ژی ب گۆتنا خۆ: ((گۆت: هۆسا و هۆسا)).

شەش: به‌حسكرنا وێ ئێكێ كو ئێكه‌م كه‌سێ سه‌رێ خۆ بلند دكه‌ت؛ جبریله‌.

حەفت: ئه‌و دبێژیته‌ خه‌لكێ ئه‌سمانی هه‌مییێ؛ چونكی ئه‌و پرسیارا وی دكه‌ن.

هەشت: ژ هۆش چوون خه‌لكێ ئه‌سمانی هه‌مییێ ڤه‌دگریت.

نه‌ھ: هژیان و له‌رزینا ئه‌سمانا ژ به‌ر ئاخڤتنا خودێ.

دەهـ: ئه‌و جبریل ب خۆیه‌ وه‌حییێ دبه‌ته‌ وی جهێ خودێ فه‌رمان پێ ل وی كری.

یازدە: به‌حسكرنا دزیكرنا شه‌یتانان.

دۆازده‌: سالۆخه‌تێ سویاربوونا هنده‌ك ژ وان ل سه‌ر هنده‌كێن دی.

سێزده‌: هنارتنا گوڕییێن ئاگری.

چارده‌: هنده‌ك جاران گوڕییا ئاگری دگه‌هیته‌ وی به‌ری ئه‌و ڤی ده‌نگوباسی ببه‌ت و بگه‌هینيته‌ گوهێن یێن دی.

هنده‌ك جاران ژی ئه‌و ڤی ده‌نگوباسی دگه‌هینیته‌ گوهێ وه‌لییێ خۆ یێ مرۆڤ به‌ری گوڕییا ئاگری بگه‌هیته‌ وی.

پازده‌: كاهن و فالچی ژی هنده‌ك جاران ڕاستییێ دبێژیت.

شازده‌: به‌لێ سه‌د دره‌وان دده‌ته‌ د گه‌ل وێ ڕاستییا وی گۆتی.

هه‌ڤده‌: كه‌سێ دره‌وا وی باوه‌ر نه‌كر ب تنێ ژ به‌ر وێ په‌یڤێ نه‌بیت یا وی ژ ئه‌سمانی گوهلێ بووی و د گه‌ل خۆ ئینای.

هه‌ژده‌: وه‌رگرتنا نه‌فسان بۆ خرابى و خه‌له‌تييێ: تۆ به‌رێ خۆ بدێ چاوا ب ڕاستییه‌كێڤه‌ دهێنه‌ گرێدان و پێ ب سه‌ردا دچن، به‌لێ سه‌د دره‌وان بۆ خۆ ناكه‌نه‌ په‌ند و وانه‌.

نۆزده‌: هنده‌ك ژ وان ڤێ په‌یڤێ بۆ هنده‌كێن دی ڤه‌دگوهێزن.

و بۆ خۆ ژبه‌ر دكه‌ن و بۆ خۆ دكه‌نه‌ به‌ڵگه‌ ژی.

بیست: بنه‌جهكرنا سالۆخه‌تان، به‌رۆڤاژی ئه‌شعه‌رییان كو سالۆخه‌تان ژ كار دئێخن.

بیست و ئێك: گۆتنا ب ئاشكه‌رایی كو ئه‌ڤ له‌رزین و ژ هشچوونه‌

ژ ترسێن خودایێ مه‌زن دایه‌.

بیست و دوو: ئه‌و بۆ خودێ دچنه‌ سوجدێ.

بابه‌تێ مه‌هده‌رێ (شه‌فاعه‌تێ)

گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و تۆ وان ب قورئانێ بترسينه‌ يێن دزانن كو دێ بۆ نیك خودايێ خۆ هێنه‌ كۆمكرن و ئه‌و باوه‌رییێ ب سۆز و گه‌فا خودێ دئينن، وان ژ بلى خودێ چ سه‌ركار نينن پشته‌ڤانییا وان بكه‌ن و چ مه‌هده‌رچى نينن بۆ وان ل نیك خودێ مه‌هده‌رێ بكه‌ن و وان ژ عه‌زابا وى ڕزگار بكه‌ن؛ دا به‌لكى ئه‌و ب گوهدانا فه‌رمانا خودێ ته‌قوا وى بكه‌ن)). [الأَنْعَام:51].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((تۆ بێژه: مه‌هده‌ر هه‌مى بۆ خودێیه)). [الزُّمَر:44].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((و بێ ده‌ستويرییا وى كه‌س بسته‌ ناكه‌ت ل نیك وى مه‌هده‌رێ بكه‌ت)). [البقرة:255].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((و مه‌هده‌را گه‌له‌ك مه‌لائيكه‌تان ل ئه‌سمانان د گه‌ل پێكێن وان يێن بلند ژى ب تشته‌كى مفاى ناده‌ت هه‌تا خودێ ده‌ستويرییێ ب مه‌هده‌رێ بۆ وان نه‌ده‌ت و ژ وى ڕازى نه‌بیت يێ مه‌هده‌ر بۆ دهێته‌ كرن)). [النَّجْم:26].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((تۆ - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه‌ بوتپه‌رێسان: هوين گازى وان بكه‌ن يێن هوين هزر دكه‌ن ئه‌و شريكێن خودێنه‌ وهوين هه‌وجه‌يیێن خۆ بێژنێ، نێ ئه‌و د به‌رسڤا هه‌وه‌ ناهێن و هندى سه‌نگێ مێرییه‌كا هوير ل ئه‌ردى و ئه‌سمانى د ده‌ست واندا نينه‌ و وان چ شريكاتى ژى د ئه‌رد و ئه‌سمانیدا نينه‌ و چ پشته‌ڤان بۆ خودێ د ناڤ واندا نينن، به‌لكى خودێ ب تنێیه‌ ئه‌و داين و ئه‌و ب تنێیه‌ دهێته‌ په‌رستـن و ژ وى پێڤه‌تر كه‌س يێ هێژاى په‌رستنێ نينه‌ (٢٢) و ل نیك خودێ مه‌هده‌را چ مه‌هده‌رچییان مفاى ناده‌ت بۆ وى نه‌بیت يێ خودێ ده‌ستويرى بۆ داى)). [سَبَأ:22،23].

ئه‌بول عه‌باس دبێژیت: خودێ هه‌ر تشته‌كێ مرۆڤێن موشرك خۆ پێڤه‌ دگرن بۆ هه‌ر تشته‌كێ دی ژ بلی خۆ ڕه‌دكر، ڤێجا ڕه‌دكر كو تشته‌كێ دی ژ بلی وی مولك و ده‌ستهه‌لاته‌ك یان پشكه‌ك ژ وێ ژی هه‌بیت، یان ژی هاریكارێ خودێ بیت، تشتێ ئێكانه‌ یێ بۆ هه‌ر تشته‌كێ دی مایه‌ڤه‌؛ مه‌هده‌ره‌، له‌وا دیاربوو كو مه‌هده‌ر ب خۆژی چ مفای ناگه‌هینیت ئه‌گه‌ر خودێ ده‌ستویرییێ پێ نه‌ده‌ت و بریارێ نه‌ده‌ت كا دێ بۆ كێ بیت، هه‌روه‌كی خودێ گۆتی: ئانكو: ((و ئه‌و مه‌هده‌رێ بۆ ئێكى ناكه‌ن ئه‌و تێ نه‌بیت يێ خودێ ڕازى كو ئه‌و مه‌هده‌رێ بۆ بكه‌ن)). [الأَنْبِيَاء:28]).

ڤێجا ئه‌ڤ مه‌هده‌را هه‌نێ یا كو مرۆڤێن موشرك باوه‌ری پێ هه‌ی (كو ل ڕۆژا قیامه‌تێ ئه‌و تشتێن وان عیباده‌ت بۆ دكر دێ مه‌هده‌رێ بۆ وان ل ده‌ڤ خودێ كه‌ن)؛ ل ڕۆژا قیامه‌تێ نینه‌، هه‌روه‌كی قورئانێ ب خۆ ڕه‌دكری و دیاركری كو ئه‌و نابیت، پێغه‌مبه‌ری ژی صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت:

ئانكو: ((ل ڕۆژا قیامه‌تێ ئه‌و دێ هێت و دێ بۆ خودایێ خۆ چیته‌ سوجدێ و دێ سوپاسییا وی كه‌ت - ده‌ستپێكێ مه‌هده‌رێ ناكه‌ت - پاشی دێ ب وی هێته‌ گۆتن: سه‌رێ خۆ بلند بكه‌، تشتێ ته‌ دڤێت بێژه‌؛ دێ هێته‌ بهیستن، تشتێ ته‌ دڤێت بخوازه‌؛ دێ ب ته‌ هێته‌ دان، مه‌هده‌رێ ژی بكه‌؛ دێ هێته‌ وه‌رگرتن)).

ئه‌بو هوره‌یره‌ی ژی گۆتێ: (كی ژ هه‌مییان به‌خته‌وه‌رتره‌ ب مه‌هده‌را ته‌؟ گۆت: ئانكو: ((ئه‌و كه‌سێ ژ نیڤا دلێ خۆ و ب دلسۆزی بێژیت: ژ ئه‌لڵاهی پێڤه‌تر چ خودایێن ژ هه‌ژی په‌رستنێ نینن)).

ڤێجا ب ئانه‌هییا خودێ ئه‌ڤ مه‌هده‌رە دێ بۆ كه‌سێن دلسۆز بیت و بۆ وان كه‌سان نابیت یێن شریك و هه‌ڤال بۆ خودێ دروست كرین.

ڕاستییا بابه‌تی ژی ئه‌ڤه‌یه‌ كو خودایێ مه‌زن ڤێ قه‌نجی و باشییێ د گه‌ل كه‌سێن دلسۆز دكه‌ت، له‌وا ب ڕێكا دوعایا وی كه‌سێ وی ده‌ستویری پێ دای مه‌هده‌رێ بكه‌ت دا كو قه‌درێ وی بگریت و بگه‌هیته‌ مه‌قامێ مه‌حموود؛ دێ گونه‌هێن وان ژێبه‌ت.

ڤێجا ئه‌و مه‌هده‌را قورئانێ ڕه‌دكری؛ ئه‌و مه‌هده‌ره‌ یا شرك تێدا هه‌بیت، ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ ژی هه‌بوونا مه‌هده‌رێ ب ده‌ستویرییا خودێ د چه‌ند جهه‌كاندا بنه‌جھ بوویه‌، پێغه‌مبه‌ری ژی صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن دیاركرییه‌ كو ئه‌و ب تنێ دێ بۆ كه‌سێن دلسۆز و خودانێن ته‌وحیدێ بیت). گۆتنا وی ب دویماهیك هات.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: تەفسیرا ئایەتان.

دوو: سالۆخه‌تێ مه‌هده‌را ڕه‌دكری.

سێ: سالۆخه‌تێ مه‌هده‌را بنه‌جهكری.

چار: به‌حسكرنا مه‌هده‌را ژ هه‌مییان مه‌زنتر.

كو ئه‌و ژی مه‌قامێ مه‌حمووده‌.

پێنج: سالۆخه‌ت و شێوازێ وی كارێ پێغه‌مبه‌ر صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن دكه‌ت، كو ئه‌و ژی ئه‌ڤه‌یه‌ ئه‌و ب مه‌هده‌رێ ده‌ستپێناكه‌ت، به‌لكی ده‌ستپێكێ دێ چیته‌ سوجدێ،

پاشی ده‌مێ خودێ ده‌ستویری ب وی دا؛ دێ مه‌هده‌رێ كه‌ت.

شەش: به‌خته‌وه‌رترین كه‌س ب وێ مه‌هده‌رێ کینە؟

حەفت: ئه‌و مه‌هده‌ر بۆ وان كه‌سان نابیت یێن شرك بۆ خودێ دروستكری.

هەشت: دیاركرنا ڕاستییا وێ.

بابه‌تێ گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((هندى تۆيى تۆ ته‌وفيقا وى بۆ هيدايه‌تێ ناده‌ى يێ ته‌ هيدايه‌تا وى بڤێت، به‌لكى ئه‌و چه‌نده‌ ب ده‌ستێ خودێیه‌ هه‌چییێ وى بڤێت ئه‌و به‌رێ وى بده‌ته‌ ئيمانێ ئه‌و وى ب هيدايه‌ت دئينیت و ته‌وفيقا وى دده‌ت و ئه‌و ب وى زاناتره‌ يێ هێژاى هـيـدايـه‌تـێ بیـت له‌و وى ب هيدايه‌ت دئينیت)). [الْقَصَص:56]

د فه‌رمووده‌یا دروستدا هاتییه‌ كو ژ ئبن موسه‌ییبی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو ئه‌و ژ بابێ خۆ ڤه‌دگوهێزیت گۆتییه‌: ده‌مێ مرنا ئه‌بو طالبی نێزیك بووی؛ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن هاته‌ ده‌ڤ وی و وی ده‌می عه‌بدولڵاهێ كوڕێ ئه‌بو ئومه‌ییه‌ی و ئه‌بو جه‌هل ژی ل ده‌ڤ ئه‌بو طالبی بوون، ئینا پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆته‌ وی: ((مامۆ؛ بێژه‌: (لا إله إلا الله)، ئه‌ڤه‌ په‌یڤه‌كه‌ ئه‌گه‌ر تۆ بێژی دێ به‌ڕه‌ڤانییێ پێ ژ ته‌ كه‌م ل ده‌ڤ خودێ)).

ئینا هه‌ردووكێن دی گۆته‌ وی: ئه‌رێ ما دێ دینێ عه‌بدولموطه‌لیبی هێلی؟

جاره‌كا دی پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتنا خۆ بۆ وی دووباره‌ كر، به‌لێ ئه‌وان ژی جاره‌كا دی وه‌گۆته‌ وی، هه‌تا ئه‌و بوو دویماهیك تشتێ ئه‌بو طالبی گۆتی ئه‌ڤه‌بوو وی گۆت: یێ ل سه‌ر دینێ عه‌بدولموطه‌لیبی، و ڕازی نه‌بوو بێژیت: (لا إله إلا الله).

ئینا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((ئه‌ز دێ هه‌ر داخوازا ژێبرنا گونەهان بۆ ته‌ ژ خودێ كه‌م، هندی ئه‌ز ژ ڤی كاری نه‌هێمه‌ پاشڤه‌برن)).

پاشی خودایێ مه‌زن ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ ئینا خوار: ئانكو: ((نه‌بوويه‌ بۆ موحه‌ممه‌د پێغه‌مبه‌رى و بۆ ئه‌وێن باوه‌رى ئيناى كو داخوازا ژێبرنا گونه‌هان بۆ بوتپه‌رێسان بكه‌ن، ئه‌گه‌ر خۆ ئه‌و مرۆڤێن وان يێن نێزيك ژى بن پشتى كو ئه‌و ل سه‌ر شركێ مرين و بۆ وان ئاشكه‌را بووى كو ئه‌و جه‌هنه‌مينه و خودێ گونه‌هێ بۆ بوتپه‌رێسان ژێنابه‌ت)). [التَّوْبَة:113].

ل دۆر ئه‌بو طالبی ژی ئه‌ڤه‌ ئینا خوار: ئانكو: ((هندى تۆيى تۆ ته‌وفيقا وى بۆ هيدايه‌تێ ناده‌ى يێ ته‌ هيدايه‌تا وى بڤێت، به‌لكى ئه‌و چه‌نده‌ ب ده‌ستێ خودێیه‌ هه‌چییێ وى بڤێت ئه‌و به‌رێ وى بده‌ته‌ ئيمانێ ئه‌و وى ب هيدايه‌ت دئينیت و ته‌وفيقا وى دده‌ت، ئه‌و ب وى زاناتره‌ يێ هێژاى هـيـدايـه‌تـێ بیـت له‌و وى ب هيدايه‌ت دئينیت)). [الْقَصَص:56]

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا گۆتنا خودێ: {إِنَّكَ لاَ تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللهَ يَهْدِي مَن يَشَاءُ}.

دوو: ته‌فسیرا گۆتنا خودێ: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالذينَ آمَنُوا أَن يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ}.

سێ: - ئه‌و بابه‌تێ مه‌زنه‌ - ته‌فسیرا گۆتنا وی: (بێژه‌: لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ) به‌رۆڤاژی وێ چه‌ندا ئه‌و كه‌سێ بانگه‌شه‌یا زانینێ دكه‌ت ل سه‌ر دچیت.

چار: ئه‌بو جه‌هلی و ئه‌وێ دگه‌ل دزانی مه‌ره‌ما پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن چییه‌ ده‌مێ گۆتییه‌ ئه‌بو طالبی: (بێژه‌: لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ)، ڤێجا خودێ ڕویێ وی كه‌سی ڕه‌ش بكه‌ت یێ ئه‌بو جه‌هل ب بنیاتێ ئیسلامێ ژ وی زاناتر بیت.

پێنج: ڕژدی و خه‌مخۆرییا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن و زێده‌گاڤییا وی بۆ موسلمانبوونا مامێ وی.

شەش: به‌رسڤه‌ك بۆ وان كه‌سێن دبێژن عه‌بدولموطه‌لیب و یێن به‌ری وی موسلمان بووبوون.

حەفت: پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن داخوازا ژێبرنا گونه‌هان بۆ ئه‌بو طالبی ژ خودێ كر؛ به‌لێ خودێ گونه‌هێن وی ژێنه‌برن، به‌لكی پێغه‌مبه‌ر صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ژ ڤی كاری پاشڤه‌بر.

هەشت: زیانا هه‌ڤالێن خراب ل سه‌ر مرۆڤی.

نه‌ھ: زیانا مه‌زنكرنا باب و باپیر و كه‌سێن مه‌زن.

دەهـ: گومانا كه‌سێن سه‌رداچووی د ڤێ چەندێدا ئەوە کو ئەبو جەهلی بەڵگە ب وێ چەندێ ئینایە.

یازدە: هه‌بوونا به‌ڵگه‌یه‌كی ل سه‌ر هندێ كو كار ب دویماهیكانه‌، چونكی ئه‌گەر ئه‌بو طالبی ئه‌و په‌یڤ گۆتبا؛ دا مفای گه‌هینیته‌ وی.

دۆازده‌: هزركرن د مه‌زناهییا ڤێ گومانێدا د دلێن كه‌سێن سه‌رداچوویدا، چونكی د سه‌رهاتييێدا هاتییه‌ كو ئه‌وان دانوستاندن د گه‌ل وی نه‌كر ب تنێ ب ڤێ په‌یڤێ و ڤێ گومانێ نه‌بیت، هه‌رچه‌نده‌ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گه‌له‌ك زێده‌گاڤی و ڕژدی ل سه‌ر هندێ كر مامێ خۆ موسلمان بكه‌ت و ئاخڤتنا خۆ هه‌ر دووباره‌ ژی دكر، ڤێجا چونكی ئه‌و گومان ل ده‌ڤ وان گه‌له‌كا مه‌زن و ڕوهن بوو؛ له‌وا وان ب وێ گومانێ ب تنێ به‌سكر.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی كو ئه‌گه‌رێ كوفرا كوڕێن ئاده‌می (مرۆڤان) و هێلانا وان بۆ ئایینێ وان؛ زێده‌گاڤیكرنه‌ د مرۆڤێن باشدا.

گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((ئه‌ى خودانێن ئنجيلێ زێده‌گاڤییێ ل سه‌ر دينێ حه‌ق نه‌كه‌ن و ژ حه‌قییێ پێڤه‌تر هوين چ گۆتنان د ده‌رحه‌قا خودێدا نه‌بێژن و هوين چ ژن و كوڕان بۆ وى نه‌دانن، هندى عيسايێ مه‌سيحه‌ كوڕێ مه‌ريه‌مێ پێغه‌مبه‌رێ خودێیه‌ خودێ ئه‌و ب حه‌قییێ هنارتییه‌ و وى ئه‌و ب وێ په‌يڤێ ئافراندییه‌ يا وى جبريل بۆ مه‌ريه‌مێ پێ هنارتى، و ئه‌و په‌يڤ ئه‌ڤه‌يه‌: (كن - ببه‌) ئينا ئه‌و بوو، و ئه‌و پفكرنه‌كا ژ خودێ بوو جبريلى ب فه‌رمانا خودێ پفكرى)). [النِّسَاء:171].

د فه‌رمووده‌یا دروستدا هاتییه‌ ژ عه‌بدولڵاهێ كوڕێ عه‌باسی (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو وی ده‌رباره‌ی گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و گۆتنه‌ وان: هوين په‌رستنا خوداوه‌ندێن خۆ نه‌هێلن وهوين وه‌ددى و سواعى و يه‌غووثى و يه‌عووقى و نه‌سرى نه‌هێلن، ئه‌ڤه‌ ناڤێن صه‌نه‌مێن وان بوون و ئه‌و ب خۆ ناڤێن هنده‌ك زه‌لامێن چاك بوون، ده‌مێ ئه‌و مرين شه‌يتانى ئێخسته‌ سه‌ر دلێن ملله‌تێ وان كو ئه‌و هنده‌ك په‌يكه‌ران بۆ چێكه‌ن؛ دا ده‌مێ ئه‌و وان دبينن بۆ كرنا عيباده‌تى زيره‌ك ببن - وه‌كى وان هزركرى -، ڤێجا ده‌مێ ئه‌و ده‌ستێ مرۆڤان چووى و سال درێژ بووين، هنده‌ك مرۆڤێن دى ب دويڤ واندا هاتيـن، شه‌يتانى ئێخسته‌ قالبێ وان كو پێشییێن وان په‌رستنا په‌يكه‌ران دكر و داخوازا ده‌سكاتییێ ژ وان دكر، و ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ په‌يكه‌رسازى و ئاڤاكرنا گونبه‌تان ل سه‌ر قه‌بران هاته‌ حه‌رامكرن؛ چونكى ب درێژییا سالان نه‌زان په‌رستنێ بۆ دكه‌ن)). [نُوح:23].

گۆت: (ئه‌ڤه‌ ناڤێن هنده‌ك زه‌لامێن باش یێن ملله‌تێ نووحی بوون، ڤێجا ده‌مێ ئه‌ڤ زه‌لامه‌ مرین؛ شه‌یتانی وه‌سا بۆ ملله‌تێ وان دیاركر كو ئه‌و په‌یكه‌رێن وان ل وان جهێن لێ د ڕوینن چێكه‌ن و ناڤێن وان بداننه‌ سه‌ر، وان ژی ئه‌ڤ چه‌نده‌ كر و ده‌ستپێكێ عیباده‌تێ وان نه‌هاته‌ كرن، پاشی ده‌مێ ئه‌ڤ نفشه‌ مری و چووی و خه‌لكی زانین ژبیركری و ژ ده‌ستدایی؛ ئێدی عیباده‌ت بۆ وان هاته‌كرن).

ئبن قه‌ییمی گۆت: (پتر ژ سه‌له‌فه‌كی گۆتییه‌: ده‌مێ ئه‌و كه‌س مرین؛ ملله‌تێ وان چوونه‌ سه‌ر قه‌برێن وان و بۆ ده‌مێن درێژ ل سه‌ر مان، پاشی په‌یكه‌رێن وان دروستكرن، پاشی پشتی ده‌م ل سه‌ر درێژ بووی عیباده‌تێ وان كر).

هه‌روه‌سا ژ عومه‌ری (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ((هوین زێده‌گاڤییێ د مندا نه‌كه‌ن و من ژ ئاستێ من مه‌زنتر لێ نه‌كه‌ن وه‌كی فه‌له‌یان عیسایێ كوڕێ مه‌ریه‌مێ مه‌زنكری، چونكی ئه‌ز عه‌بدێ خودێ مه‌، ڤێجا ببێژن: عه‌بدێ خودێیه‌ و پێغه‌مبه‌رێ وییه‌)). بۆخاری و موسلمی فه‌رمووده‌ یا ته‌خریج كری.

و گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((هشیاری زێده‌گاڤیكرنێ بن (كه‌سێ ژ ئاستێ وی مه‌زنتر لێ نه‌كه‌ن)، چونكی ب ڕاستی ئه‌وێن به‌ری هه‌وه‌ ژ به‌ر زێده‌گاڤیكرنێ ب سه‌ردا چوون)).

دیسان موسلمی ژ ئبن مه‌سعوودی ڤه‌گوهاستییه‌ كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ((كه‌سێن زێده‌گاڤ و توندڕه‌و تێچوون)). سێ جاران ئه‌ڤ چه‌نده‌ گۆت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: هه‌ر كه‌سێ د ڤی بابه‌تی و هه‌ردوو بابه‌تێن پشتی وی بگه‌هیت؛ دێ غه‌ریبییا ئیسلامێ بۆ وی دیار بیت،

و دێ تشتێ سه‌یر ل دۆر هێزا خودێ و گوهاڕتن و قولوپاندنا وی بۆ دلان بۆ وی دیار بیت.

دوو: زانینا ئێكه‌مین شركا د ئه‌ردیدا په‌یدابووی كو ئه‌و ژی ب گومانا مرۆڤێن باش بوو.

سێ: زانینا ئێكه‌م تشتێ ئایینێ پێغه‌مبه‌ران گوهاڕتی و كا ئه‌گه‌رێ ڤێ چه‌ندێ چ بوو، د گه‌ل زانینا وێ ئێكێ كو خودێ ئه‌و هنارتن.

چار: وه‌رگرتن و قه‌بویلكرنا بیدعه‌ و تشتێن نوی داهێنای، هه‌رچه‌نده‌ شه‌ریعه‌ت و خۆرستییێن ساخله‌م وان ڕه‌د دكه‌ن.

پێنج: ئه‌گه‌رێ ڤێ هه‌مییێ تێكه‌لكرنا ڕاستییێ ب نه‌ڕاستییێ بوو.

- ئێك: حه‌زژێكرنا مرۆڤێن باش.

- دوو: كارێ هنده‌ك كه‌سان ژ خودانێن زانینێ و دیندارییێ كو مه‌ره‌ما وان ب وی كاری خێر و باشی بوویه‌، به‌لكی كه‌سێن پشتی وان هزركر كو ئه‌وان بۆ مه‌ره‌مه‌كا دی ئه‌ڤ كاره‌ كرییه‌.

شەش: ته‌فسیرا وێ ئایه‌تا د سووڕه‌تا (نوح)ـدا.

حەفت: سروشتێ مرۆڤی د وێ چه‌ندێدا كو حه‌قی و ڕاستی د دلێ ویدا كێم دبیت و خرابی و باتل تێدا زێده‌ دبیت.

هەشت: شاهده‌ك تێدا هه‌یه‌ ل دۆر وێ چه‌ندا ژ سه‌له‌فان هاتییه‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌ بیدعه‌ ئه‌گه‌رێ كوفرێنه‌.

نه‌ھ: زانینا شه‌یتانی ب ده‌رئه‌نجامێن بیدعێ و كا ئه‌و دێ سه‌ركێشیت بۆ چ تشتی، خۆ ئه‌گه‌ر مه‌ره‌ما بكه‌رێ وێ بیدعێ یا باش ژی بیت.

دەهـ: زانینا بناخه‌یێ گشتی، كو ئه‌و ژی پاشڤه‌برنه‌ ژ زێده‌گاڤیكرنێ و زانینا ده‌رئه‌نجامێن وێیه‌.

یازدە: زیانا مانه‌ڤه‌یا زێده‌ ل سه‌ر قه‌بران ژ به‌ر كاره‌كێ باش.

دۆازده‌: زانینا پاشڤه‌برنێ ژ په‌یكه‌ران و زانینا حیكمه‌ت و ئه‌گه‌رێ ژناڤبرنا وان.

سێزده‌: زانینا مه‌زناهییا ڤێ چیرۆكێ و دژوارییا پێدڤیبوونا خه‌لكی پێ، هه‌رچه‌نده‌ خه‌لك یێ ژ وێ بێئاگه‌هه‌.

چارده‌: و ئه‌و - یا سه‌یرتر و سه‌یرتره‌ - وێ چیرۆكێ د په‌ڕتووكێن ته‌فسیرێ و فه‌رمووده‌یێدا دخوینن و ڕامانا وێ ژی دزانن، و كو خودێ ته‌وفیقا وان نه‌دا بۆ تێگه‌هشتنا د وێ چیرۆكێدا و ناڤبره‌ك ئێخسته‌ د ناڤبه‌را وێ و دلێن واندا، هه‌تا وان هزركری و باوه‌ری ل ده‌ڤ په‌یدا بووی كو كارێ ملله‌تێ نووحی باشترین عیباده‌ته‌، و باوه‌ری ل ده‌ڤ په‌یدا بووی كو ئه‌و تشتێ خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وی پاشڤه‌برن ژێ كری؛ ئه‌و كوفره‌ یا ب وێ خوین و مال حه‌لال لێ دهێن.

پازده‌: گۆتنا وان ب ئاشكه‌رایی كو ئه‌وان ب تنێ مه‌هده‌ر دڤیا.

شازده‌: وان هزركر كو ئه‌و زانایێن ئه‌ڤ وێنه‌یه‌ وێنه‌كرین و كێشاین؛ ئه‌ڤ كاره‌ ڤیایه‌.

هه‌ڤده‌: دیاركرنه‌كا مه‌زن د گۆتنا ویدا: ((هوین زێده‌گاڤییێ د مندا نه‌كه‌ن و من ژ ئاستێ من مه‌زنتر لێ نه‌كه‌ن وه‌كی فه‌له‌یان كوڕێ مه‌ریه‌مێ مه‌زنكری))، ڤێجا صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر وی بن كو په‌یاما ڕوهن و ئاشكه‌را گه‌هاند.

هه‌ژده‌: شیره‌تا وی بۆ مه‌ كو كه‌سێن زێده‌گاڤ و توندڕه‌و تێچوون.

نۆزده‌: گۆتنا ب ئاشكه‌رایی كو عیباده‌تێ وان كه‌سان نه‌هاته‌ كرن هه‌تا زانین هاتییه‌ ژبیركرن و نه‌مای، ڤێجا د ئه‌ڤێ چه‌ندێدا بهایێ هه‌بوونا زانینێ و زیانا ژ ده‌ستدانا وێ دیار دبیت.

بیست: ئه‌گه‌رێ ژ ده‌ستدانا زانینێ ژی مرنا زانایانه‌.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر دژواركرن و ب خرابدانانا كارێ وی كه‌سێ ل ده‌ڤ قه‌برێ كه‌سه‌كێ باش عیباده‌تێ خودێ بكه‌ت، پا تۆ چ دبێژی ئه‌گه‌ر عیباده‌تێ خودانێ قه‌بری ب خۆ بكه‌ت؟

د فه‌رمووده‌یا دروستدا ژ عائیشایێ (خودێ ژێ ڕازی بیت) هاتییه‌ ڤه‌گوهاستن كو ئوم سه‌له‌مه‌یێ بۆ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن به‌حسێ كه‌نیسه‌كێ كر كو وێ ل ئه‌ردێ حه‌به‌شه‌یێ دیتبوو و بۆ وی به‌حسێ وان وێنه‌یان ژی كر یێن د وێ كه‌نیسه‌یێڤه‌ هه‌ین، ئینا گۆت: ئانكو: ((ئه‌ڤێن هه‌نێ ئه‌گه‌ر زه‌لامێ باش یان عه‌بدێ باش د ناڤ واندا مر؛ دێ مزگه‌فته‌كێ ل سه‌ر قه‌برێ وی ئاڤاكه‌ن و دێ ڤان وێنه‌یان د ناڤ وێ مزگه‌فتێڤه‌ وێنه‌كه‌ن، ئه‌ڤێن هه‌نێ خرابترین چێكرییێن خودێنه‌)).

ڤێجا ئه‌ڤانه‌ دوو فتنه‌ ل ده‌ڤ خۆ كۆمكرن: فتنه‌یا قه‌بران و فتنه‌یا وێنه‌ و په‌یكه‌ران.

هه‌ر ل ده‌ڤ بۆخاری و موسلمی هاتییه‌ كو ژ عائیشایێ ڤه‌دگوهێزن كو گۆتییه‌: (ده‌مێ ئه‌و نه‌ساخی ب سه‌ر پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بندا هاتی یا تێدا مری، ده‌ستپێكر پارچه‌ قۆماشه‌كێ ڕه‌شێ خه‌تددار ددانا سه‌ر ڕویێ وى و ئه‌گه‌ر بێهنا وی ته‌نگ ببا دا ڕاكه‌ت؛ ڤێجا - ئه‌و د ڤێ ڕه‌وشێدا بوو - گۆت: ئانكو: ((نه‌فره‌تێن خودێ ل سه‌ر جوهی و فه‌له‌یان بن، ئه‌وان قه‌برێن پێغه‌مبه‌رێن خۆ كرنه‌ مزگه‌فت)). ئه‌و یێ ئوممه‌تا خۆ ژ وی كارێ جوهی و فه‌له‌یان كری هشیار دكه‌ت، و ئه‌گه‌ر نه‌ ژ ترسێن ڤێ چه‌ندێدا بایه‌؛ دا قه‌برێ وی ژی هێته‌ دیاركرن، به‌لێ ترس هه‌بوو قه‌برێ وی ژی بكه‌نه‌ مزگه‌فت). بۆخاری و موسلمی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی.

و ل ده‌ڤ موسلمی ژ جوندوبێ كوڕێ عه‌بدولڵاهی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: من گوھ ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بوو ب پێنج ڕۆژان به‌ری مرنا خۆ دگۆت: ((ئه‌ز ل ده‌ڤ خودێ به‌رائه‌تا خۆ ژ هندێ دكه‌م كو ئێك ژ هه‌وه‌ خه‌لیلێ من بیت، چونكی خودێ ئه‌ز یێ كریمه‌ خه‌لیلێ خۆ، هه‌روه‌كی كا چاوا ئیبراهیم كرییه‌ خه‌لیلێ خۆ، و ئه‌گه‌ر من كه‌سه‌ك ژ ئوممه‌تا خۆ كربا خه‌لیلێ خۆ؛ ئه‌ز دا ئه‌بو به‌كری كه‌مه‌ خه‌لیلێ خۆ، بزانن كو يێن به‌ری هه‌وه‌ قه‌برێن پێغه‌مبه‌رێن خۆ دكرنه مزگه‌فت، هشیاربن هوین قه‌بران نه‌كه‌نه‌ مزگه‌فت، چونكی ب ڕاستی ئه‌ز هه‌وه‌ ژ ڤی كاری پاشڤه‌ دبه‌م)).

وی ل دویماهیكا ژیانا خۆ پاشڤه‌برن ژ ڤێ چه‌ندێ كر، پاشی وی نه‌فره‌ت ل وی كه‌سی ژی كرن یێ ڤی كاری دكه‌ت - كو هه‌ر د وی سیاقیدا هاتییه‌ - و نڤێژكرنێ ل ده‌ڤ قه‌بری ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ، خۆ ئه‌گه‌ر چ مزگه‌فت ژی ل سه‌ر نه‌هاتبنه‌ ئاڤاكرن. و ئه‌ڤه‌ ڕامانا گۆتنا وییه‌: (ترس هه‌بوو قه‌برێ وی ژی بكه‌نه‌ مزگه‌فت). صه‌حابییان ژی چ مزگه‌فت ل دۆرێن قه‌برێ وی ئاڤانه‌كرن، و هه‌ر جهه‌كێ مرۆڤ بۆ مه‌ره‌ما كرنا نڤێژێ به‌رێ خۆ بده‌تێ؛ ئه‌ڤه‌ مرۆڤی ئه‌و جھ كره‌ مزگه‌فت، به‌لكی هه‌ر جهه‌كێ مرۆڤ نڤێژێ لێ بكه‌ت؛ دبێژنێ مزگه‌فت، هه‌روه‌كی پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتی: ئانكو: ((خودێ ئه‌رد بۆ من یێ كرییه‌ مزگه‌فت و یێ پاقژه‌)).

فه‌رمووده‌یه‌ك ل ده‌ڤ ئه‌حمه‌دی ب سه‌نه‌ده‌كا باش ژ ئبن مه‌سعوودی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو بلند دكه‌ته‌ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن (فه‌رمووده‌یه‌كا مه‌رفوعه‌): ((ب ڕاستی ژ خرابترین مرۆڤان ئه‌ون یێن قیامه‌ت دگه‌هیتێ و ئه‌و هێشتا د ساخن، هه‌روه‌سا ئه‌ون یێن قه‌بران بۆ خۆ دكه‌نه‌ مزگه‌فت)). هه‌روه‌سا ئه‌بو حاتیم و ئبن حیببانی ژی د (صه‌حیحا خۆدا) ڤه‌گوهاستییه‌.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ئه‌وا پێغه‌مبه‌ری به‌حسكری ل دۆر وان كه‌سێن ب مه‌ره‌ما عیباده‌تێ خودێ مزگه‌فته‌ك ل ده‌ڤ قه‌برێ مرۆڤه‌كێ باش ئاڤاكری، خۆ ئه‌گه‌ر مه‌ره‌م و ئنیه‌تا بكه‌ری یا دروست ژی بیت.

دوو: پاشڤه‌برن ژ په‌یكه‌ران و دژواركرن ل دۆر ڤێ چه‌ندێ.

سێ: په‌ند وه‌رگرتن د زێده‌گاڤیكرن و مه‌زنكرنا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن د ڤێ چه‌ندێدا كا چاوا ل ده‌ستپێكی ئه‌ڤه‌ بۆ وان ڕوهنكر، پاشی به‌ری مرنا خۆ ب سێ ڕۆژان ئه‌و گۆت یا گۆتی، پاشی ده‌مێ د سیاق و جهه‌كێ وه‌سا دابا كو به‌حسێ ڤی بابه‌تی كربا؛ ب ئه‌وا به‌ری هنگی گۆتی به‌س نه‌دكر و جاره‌كا دی دووباره‌ دكر.

چار: پاشڤه‌برنا وی ژ كرنا ڤی كاری ل ده‌ڤ قه‌برێ وی به‌ری قه‌بر هه‌بیت.

پێنج: و كو ئه‌و ژ كار و ڕێبازا جوهی و فه‌له‌یانه‌ و ئه‌وان ئه‌ڤ كاره‌ دگه‌ل قه‌برێن پێغه‌مبه‌رێن خۆدا ئه‌نجامدا .

شەش: نه‌فره‌تكرنا وی ل وان ژ به‌ر ڤی كاری.

حەفت: مه‌به‌ستا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن هشیاركرنا مه‌بوو ژ قه‌برێ وی.

هەشت: دیاركرنا ئه‌گه‌رێ ئاشكه‌رانه‌كرنا قه‌برێ وی.

نه‌ھ: ل دۆر ڕامانا بۆ خۆ كرنه‌ مزگه‌فت.

دەهـ: پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن هه‌ڤه‌به‌ركرن كر ناڤبه‌را وی ئه‌وێ قه‌بری بۆ خۆ دكه‌ته‌ مزگه‌فت

و ئه‌وێ قیامه‌ت ل سه‌ر سه‌رێ وی ڕادبیت گه‌هاندنه‌ ئێك و وه‌كی ئێك لێكرن، ڤێجا به‌حسێ وی ئه‌گه‌ری كر یێ سه‌ردكێشیت بۆ شركێ به‌ری په‌یدا بیت، د گه‌ل دویماهیكا وێ ژی.

یازدە: به‌حسكرنا وی د گۆتارا خۆدا به‌ری مرنا وی ب پێنج ڕۆژان به‌رسڤه‌ك تێدا هه‌یه‌ ل سه‌ر وان هه‌ردوو ده‌سته‌كێن كو خرابترین كۆم و ده‌سته‌كێن بیدعه‌چینه‌،

به‌لكی هنده‌ك ژ سه‌له‌فان ئه‌و دوو كۆم و ده‌سته‌ك ژ حه‌فتێ و دوو كۆم و ده‌سته‌كان ژی ده‌رئێخستینه‌، ئه‌و ژی ڕافزی و جه‌همینه‌، ژ به‌ر ڕافزییان شرك و عیباده‌تێ قه‌بران په‌یدا بوو و ئه‌و ئێكه‌م كه‌س بوون یێن مزگه‌فت ل سه‌ر قه‌بران ئاڤاكرین.

دۆازده‌: ئه‌و نه‌خۆشی و ئێشا دژوار یا پێغه‌مبه‌ر صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ژ به‌ر نالی.

سێزده‌: ئه‌و خه‌لیلییا ب وێ ڕێز لێ هاتییه‌ گرتن.

چارده‌: گۆتنا وی ب ئاشكه‌رایی كو خه‌لیلی پله‌یه‌كه‌ ژ حه‌زژێكرنێ بلندتره‌.

پازده‌: گۆتنا وی ب ئاشكه‌رایی كو ئه‌بو به‌كرێ ڕاستگۆ ژ صه‌حابییێن دی باشتره‌.

شازده‌: ئاماژه‌دان ب خیلافه‌تا وی.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی كو زێده‌گاڤیكرن د قه‌برێن مرۆڤێن باشدا دێ قه‌برێن وان كه‌ته‌ هنده‌ك صه‌نه‌م كو دێ عیباده‌تێ وان ژی د گه‌ل یێ خودێ هێته‌كرن.

مالكی د (موطأ)ـێدا ڤه‌گوهاستییه‌ كو: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((خودایێ من؛ تۆ قه‌برێ من نه‌كه‌ صه‌نه‌مه‌ك عیباده‌ت بۆ بهێته‌ كرن، توڕه‌بوونا خودێ ل سه‌ر ملله‌ته‌كی دژوار بوو كو قه‌برێن پێغه‌مبه‌رێن خۆ كرنه‌ مزگه‌فت)).

ئبن جه‌ریر ژی ب سه‌نه‌دا خۆ ژ سوفیانی و ئه‌و ژ مه‌نسووری و ئه‌و ژ موجاهدی ڤه‌دگوهێزیت كو: ئانكو: ((ئه‌رێ ڤێجا هه‌وه ‌- گه‌لی بوتپه‌رێسان - ئه‌ڤ خوداوه‌نده‌ ديتينه‌ يێن هوين په‌رستنێ بۆ دكه‌ن: لات و عوززا)). [النَّجْمُ:19] گۆتییه‌: (خوارنا سوه‌یقێ بۆ وان‌ دروست دكر، پاشی مر؛ له‌وا خه‌لك چوونه‌ سه‌ر قه‌برێ وی و ل سه‌ر مانه‌ڤه‌).

ئه‌بول جه‌وزائی ژی ژ ئبن عه‌باسی هه‌ر ب ڤی شێوه‌ی ڤه‌گوهاستییه‌: (ڤی زه‌لامی خوارنا سوه‌یقێ بۆ حه‌جییان دروست دكر).

دیسان ژ ئبن عه‌باسی (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ((پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن نه‌فره‌ت ل سه‌ر وان ژنان كرن یێن گه‌له‌ك سه‌ره‌دانا قه‌بران دكه‌ن، و نه‌فره‌ت ل وان كه‌سان ژی كرن یێن مزگه‌فت و ڕوناهییان (ب مه‌ره‌ما پیرۆزكرن و عیباده‌تی) ل سه‌ر قه‌بران دروست دكه‌ن)). خودانێن سونه‌نان ئه‌ڤ فه‌رمووده‌یه‌ یا ڤه‌گوهاستی.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا صه‌نه‌مان.

دوو: ته‌فسیرا عیباده‌تی.

سێ: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن خۆ ب خودێ پاراست ژ وی تشتێ ترس هه‌بوو په‌یدا ببیت.

چار: گرێدانا وی یا ڤێ چه‌ندێ د گه‌ل ئاڤاكرنا مزگه‌فتان ل سه‌ر قه‌برێن پێغه‌مبه‌ران.

پێنج: به‌حسكرنا توڕه‌بوونا دژوار ژ لایێ خودێڤه‌.

شەش: كو ئه‌و گرنگترینه‌: زانینا چاوانییا عیباده‌تێ لاتی، ئه‌و لاتێ كو ژ مه‌زنترین صه‌نه‌مان بوو.

حەفت: زانینا وێ چه‌ندێ كو ئه‌و قه‌برێ زه‌لامه‌كێ باش بوو.

هەشت: ئه‌و ناڤێ خودانێ قه‌برییه‌ و به‌حسكرنا ڕامانا ناڤلێكرنێ ژی.

نه‌ھ: نه‌فره‌تكرن ل وان ژنێن گه‌له‌ك سه‌ره‌دانا قه‌بران دكه‌ن.

دەهـ: نه‌فره‌تكرن ل وی كه‌سێ چرا و ڕوناهییان ل سه‌ر دروست دكه‌ت.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر پارێزگاریكرنا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ل ته‌وحید و ئێكتاپه‌رستییێ و گرتنا وی بۆ هه‌ر ده‌رگه‌هه‌كێ سه‌ربكێشیت بۆ شركێ.

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((گه‌لی خودان باوه‌ران ب ڕاستى پێغه‌مبه‌ره‌ك ژ ملله‌تێ هه‌وه‌ ب خۆ بۆ هه‌وه‌ هات، ئه‌و نه‌خۆشى و ته‌نگاڤییا دگه‌هیته‌ هه‌وه‌ وى پێ نه‌خۆشه‌، ئه‌و يێ ڕژده‌ ل سه‌ر هندێ كو هوين باوه‌رییێ بينن و حالێ هه‌وه‌ چاك ببیت، ئه‌و ب خودان باوه‌ران گه‌له‌كێ میهره‌بان و دلۆڤانكاره‌)). [التَّوْبَةُ:128].

ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((مالێن خۆ نه‌كه‌نه‌ گۆڕستان، قه‌برێ من ژی نه‌كه‌نه‌ جه‌ژن (كو به‌رده‌وام بهێنه‌ سه‌ر) و صه‌له‌واتان بده‌نه‌ سه‌ر من، چونكی ب ڕاستی هه‌ر جهێ هوین لێ بن؛ صه‌له‌واتێن هه‌وه‌ دگه‌هنه‌ من)). ئه‌بو داوودی ب سه‌نه‌ده‌كا باش ڤه‌گوهاستییه‌ و ڤه‌گوهێزه‌رێن وێ ژی جهێ باوه‌رییێنه‌.

ژ عه‌لییێ كوڕێ حوسێنی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو: (وی زه‌لامه‌ك دیت دهاته‌ د ناڤ جهه‌كێ ڤه‌كری ل ناڤ دیواریدا كو ل ده‌ڤ قه‌برێ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بوو، ڤێجا دا هێته‌ ده‌ڤ و دا دوعا كه‌ت، ئینا عه‌لی ئه‌و زه‌لام ژ ڤی كاری پاشڤه‌بر و گۆت: ئه‌رێ ما ئه‌ز بۆ هه‌وه‌ فه‌رمووده‌یه‌كێ ڤه‌نه‌گوهێزم كو من ژ بابێ خۆ گوهلێ بوو، وی ژ باپیرێ من گوهلێ بوو كو باپیرێ من ژ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڤه‌گوهاستییه‌ كو گۆتییه‌: ئانكو: ((قه‌برێ من نه‌كه‌نه‌ جه‌ژن (كو به‌رده‌وام بهێنه‌ سه‌ر) و مالێن خۆ نه‌كه‌نه‌ گۆڕستان، صه‌له‌واتان بده‌نه‌ سه‌ر من، چونكی ب ڕاستی هه‌ر جهێ هوین لێ بن؛ صه‌له‌واتێن هه‌وه‌ دگه‌هنه‌ من)). د په‌ڕتووكا (الْمُخْتَارَةِ)ـدا ڤه‌گوهاستییه‌.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا ((بَرَاءةٌ)).

دوو: دویرئێخستنا وی بۆ ئوممه‌تا خۆ ژ ڤی پاوانی ب توندترین شێوه‌.

سێ: به‌حسكرنا ڕژدی و دلپێڤه‌بوون و دلۆڤانییا وی د گه‌ل مه‌.

چار: پاشڤه‌برنا وی بۆ سه‌ره‌دانا قه‌برێ وی كو مرۆڤ تایبه‌ت بۆ وێ مه‌ره‌مێ بهێته‌ وی جهی، ئه‌ڤه‌ هه‌ر چه‌نده‌ سه‌ره‌دانا وی جهی ژ باشترین كارانه‌.

پێنج: پاشڤه‌برنا وی ژ گه‌له‌ك سه‌ره‌دانكرنێ.

شەش: هاندانا وی بۆ كرنا نڤێژێن سوننه‌ت ل مال.

حەفت: ل ده‌ڤ وان تشته‌كێ ڕوهن و بنه‌جهبوو كو نڤێژ ل گۆڕستانێ ناهێته‌ كرن.

هەشت: ئه‌گه‌رێ ڤێ چه‌ندێ ژی كره‌ ئه‌ڤه‌ كو ده‌مێ كه‌سه‌ك صه‌له‌واته‌كێ دده‌ته‌ سه‌ر وی و سلاڤ دكه‌تێ؛ ئه‌ڤ سلاڤه‌ دگه‌هیته‌ وی خۆ چه‌ندێ دویر ژی بیت، له‌وا چ پێدڤی هندێ ناكه‌ت كه‌سه‌ك وه‌سا هزر بكه‌ت كو هه‌تا كه‌سه‌ك سلاڤ بكه‌ته‌ وی؛ دڤێت خۆ نێزیكی وی بكه‌ت.

نه‌ھ: دیسان تشته‌كێ دی ژی تێدا دیار دبیت، ئه‌و ژی ئه‌ڤه‌یه‌ كو كارێن ئوممه‌تا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ل دەمێ صەلەواتدانا ل سەر وی دگه‌هنه‌ وی و ئه‌و یێ د جیهانا به‌رزه‌خێدا.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی كو هنده‌ك كه‌س ژ ڤێ ئوممه‌تێ دێ عیباده‌تێ په‌یكه‌ر و صه‌نه‌مان كه‌ن.

و گۆتنا خودێ: ئانكو: ((ئه‌ى موحه‌ممه‌د ما ته‌ كارێ وان جوهییان نه‌ديتییه‌ ئه‌وێن باره‌ك ژ زانينێ بۆ وان هاتییه‌ دان، ئه‌و باوه‌رییێ ب هه‌ر تشته‌كێ ژ بلى خودێ په‌رستن بۆ دهێته‌ كرن ژ صه‌نه‌م و شه‌يتانێن مرۆڤ و ئه‌جنان دئينن)). [النِّسَاءُ:51]

و گۆتنا خودێ: ئانكو: ((تۆ بێژه‌ خودان باوه‌ران: ئه‌رێ ئه‌ز بۆ هه‌وه‌ بێژم كانێ جزايێ كێ ل ڕۆژا قيامه‌تێ دژوارتره‌ ژ جزايێ وان سه‌رداچوويان؟ ئه‌وێن خودێ ئه‌و ژ ڕه‌حما خۆ ده‌رئێخستين و لێ ب غه‌زه‌ب هاتى ژ باپيرێن وان و ڕه‌نگ و ڕویێن وان گوهارتين و ئه‌و كرينه‌ مه‌يموينك و به‌راز، ژ به‌ر نه‌گوهدارى و بێبه‌ختى و خۆمه‌زنكرنا وان، هه‌ر وه‌سا عه‌بدێن طاغووتى ژى د ناڤ واندا هه‌بوون)). [الْمَائِدَةُ:60].

و گۆتنا خودێ: ئانكو: ((و ئه‌وێن خودان گۆتن و ده‌سهه‌لات د ناڤ واندا گۆت: ئه‌م مزگه‌فته‌كێ بۆ عيباده‌تى دێ ل جهێ وان ئاڤاكه‌ين. پێغه‌مبه‌رى - سلاڤ لێ بن - يا حه‌رامكرى كو ئه‌م گۆڕێن پێغه‌مبه‌ر و چاكان بكه‌ينه‌ مزگه‌فت، هه‌ر وه‌سا وى ئه‌م يێن پاشڤه‌ لێداين ژ ئاڤاكرنا ل سه‌ر قه‌بران و گێچكرن و نڤيسينا ل سه‌ر)). [الْكَهْفُ:21].

ژ ئه‌بو سه‌عیدی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ئانكو: ((هوین دێ دویڤچوونا ڕێك و ڕێبازا یێن بەری خۆ کەن، پێنگاڤ پێنگاڤ، هەتا ئەگەر بچنە د كونا بزنمشكیڤه‌؛ هوین ژی دێ چنه‌ تێڤه‌)).

گۆتن: ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ؛ ئه‌رێ مه‌ره‌ما ته‌ جوهی و فه‌له‌نه‌؟

گۆت: ((پا ئه‌گه‌ر ئه‌و نه‌بن؛ دێ كی بیت؟)) بۆخاری و موسلمی ڤه‌گوهاستییه‌.

دیسان موسلم ژ سه‌وبانی (خودێ ژێ ڕازی بیت) ڤه‌دگوهێزیت كو ئه‌و ژ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڤه‌دگوهێزیت كو گۆتییه‌: ئانكو: ((ب ڕاستی خودێ ئه‌رد بۆ من ئینا ئێك و لێك كۆمكر، ڤێجا من ڕۆژهه‌لات و ڕۆژئاڤایێ وێ دیت، و مسوگه‌ر مولك و ده‌ستهه‌لاتا ئوممه‌تا من دێ گه‌هیته‌ وی جهێ بۆ من ژ ئه‌ردی هاتییه‌ كۆمكرن.

و هه‌ردوو خزینه‌ ژی یێن ب من هاتینه‌ دان: یا سۆر و یا سپی.

من دوعا بۆ ئوممه‌تا خۆ ژ خودایێ خۆ كر كو ئه‌و ئوممه‌تا من هه‌مییێ پێكڤه‌ ب ساله‌كا هشكه‌سالی بیت ژ ناڤ نه‌به‌ت، و كو ئه‌و دوژمنه‌كێ نه‌ ژ وان بیت ل سه‌ر وان زال نه‌كه‌ت، پاشی ئه‌و دوژمن كونترولێ ل سه‌ر وان بكه‌ت و هه‌یبه‌تا وان ژ ناڤ ببه‌ت.

خودایێ من ژی گۆت: موحه‌ممه‌د؛ ئه‌گه‌ر من تشته‌ك د قه‌ده‌رێدا نڤیسی؛ ئه‌و تشت دێ چێبیت و ناهێته‌ گوهاڕتن، و من ئه‌و دا ته‌ كو ئوممه‌تا ته‌ هه‌مییێ ب ساله‌كا هشكه‌سالییێ ژ ناڤ نه‌به‌م و كو ئه‌ز دوژمنه‌كێ نه‌ ژ وان بیت ل سه‌ر وان زال نه‌كه‌م، پاشی ئه‌و دوژمن كونترولێ ل سه‌ر وان بكه‌ت و هه‌یبه‌تا وان ژ ناڤ ببه‌ت، خۆ ئه‌گه‌ر دوژمنێن هه‌می ڕه‌خ و دۆرێن جیهانێ ل وان كۆم ببن، هه‌تا هنده‌ك ژ وان هنده‌كێن دی ژ ناڤ دبه‌ن و هنده‌ك ژنێن هنده‌كێن دی دكه‌نه‌ جاری و كه‌نیزه‌ك بۆ خۆ)).

به‌رقانی د (صه‌حیح)ـا خۆدا ڤه‌گوهاستییه‌ و هێشتا ل سه‌ر زێده‌كرییه‌: ئانكو: ((و تشتێ ئه‌ز ل سه‌ر ئوممه‌تا خۆ دترسم؛ ئیمامێن سه‌ردابه‌رن، و ئه‌گه‌ر وان شیر ل دژی ئێك ڕاكر؛ ئێدی جاره‌كا دی هه‌تا قیامه‌ت ڕادبیت ناهێته‌ دانان، قیامه‌ت ژی ڕانابیت هه‌تا هنده‌ك ژ ئوممه‌تا من نه‌گه‌هنه‌ موشركان و هه‌تا كۆمه‌كا مه‌زن ژ ئوممه‌تا من عیباده‌تێ په‌یكه‌ر و صه‌نه‌مان نه‌كه‌ن، و مسۆگه‌ر سیھ دره‌وین دێ ژ ئوممه‌تا من ڕابن كو هه‌ر ئێك ژ وان بانگه‌شه‌یا وێ چه‌ندێ دكه‌ت ئه‌و پێغه‌مبه‌ره‌، به‌لێ ئه‌ز دویماهیك پێغه‌مبه‌رم و پشتی من چ پێغه‌مبه‌رێن دی نینن، به‌رده‌وام دێ كۆمه‌ك ژ ئوممه‌تا من ل سه‌ر حه‌قییێ بیت و دێ یا سه‌ركه‌ڤتی بیت، ئه‌وێن پشتا وان به‌ردده‌ن چ زیانێ ناگه‌هیننه‌ وان، هه‌تا فه‌رمانا خودایێ مه‌زن دهێت)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا (النِّسَاءِ).

دوو: ته‌فسیرا ئایه‌تا (الْمَائِدَةِ).

سێ: ته‌فسیرا ئایه‌تا (الْكَهْفِ).

چار: ژ گرنگترینێ وان ژی - ئه‌رێ ڕامانا باوه‌ریئینانێ ب جیبت و طاغووتی چییه‌ ل ڤی

جهی؟

ئه‌رێ ئه‌و باوه‌رییا دلییه‌؟

یان ژی ئه‌ڤه‌یه‌ خودانێن ڤێ ڕێكێ هه‌می د گه‌ل ئێك د هه‌ڤڕانه‌ و زانینا به‌تالی و خه‌له‌تییا وێ؟

پێنج: گۆتنا وان: ئه‌و كافرێن كو ئه‌و كوفرا وان دزانن ژی؛ ژ باوه‌رداران ڕاسته‌ڕێترن.

شەش: و مه‌ره‌ما ناڤونیشانێ بابه‌تی ژی ئه‌ڤه‌یه‌ - كو دڤێت ئه‌ڤ چه‌نده‌ د ڤێ ئوممه‌تێدا په‌یدا ببیت، هه‌روه‌كی د فه‌رمووده‌یا ئه‌بو سه‌عیدیدا هاتی و بنه‌جھ بووی.

حەفت: گۆتنا ب ئاشكه‌رایی كو ئه‌ڤ تشته‌ دێ د ناڤ گه‌له‌ك كۆمێن ڤێ ئوممه‌تێدا په‌یدا بیت - ئانكو عیباده‌تێ صه‌نه‌مان -.

هەشت: تشتێ سه‌یر و عه‌جێب ئه‌ڤه‌یه‌ كه‌سه‌ك ده‌ركه‌ڤیت و بێژیت ئه‌ز پێغه‌مبه‌رم، وه‌كی موختاری كو وی ب خۆ هه‌ردوو شاهده‌ دابوون و ب ئاشكه‌رایی دانپێدان كربوو كو ئه‌و ژ ڤێ ئوممه‌تێیه‌ و موسلمانه‌ و كو پێغه‌مبه‌ر یێ حه‌ق و دروسته‌ و قورئان یا حه‌ق و دروسته‌ و هه‌ر د قورئانێدا هاتییه‌ كو موحه‌ممه‌د دویماهیك پێغه‌مبه‌ره‌، د گه‌ل ڤێ هه‌مییێ ژی هنده‌ك كه‌س وی ڕاست ده‌ردئێخن، هه‌رچه‌نده‌ هه‌ڤدژییه‌كا ڕوهن و ئاشكه‌را ل ده‌ڤ هه‌یه‌، و ئه‌ڤ موختاره‌ ل دویماهیكا سه‌رده‌مێ صه‌حابییان ده‌ركه‌ڤت و گه‌له‌ك كه‌س ب دویڤ كه‌ڤتن و باوه‌ری پێ ئینا.

نه‌ھ: مزگینیدان ب وێ چه‌ندێ كو حه‌قی چ جاران ب ته‌مامی ژ ناڤ ناچیت، هه‌روه‌كی ئه‌ڤ چه‌نده‌ د ناڤ یێن به‌رێدا نه‌مای و ژ ناڤچووی، به‌لكی به‌رده‌وام كۆمه‌ك دێ ل سه‌ر حه‌قییێ مینیت.

دەهـ: نیشانا ژ هه‌مییان مه‌زنتر ئه‌ڤه‌یه‌ كو هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌و د كێمن ژی؛ به‌لێ ئه‌و كه‌سێ پشتا وان به‌ردده‌ت و هاری وان ناكه‌ت و ئه‌وێ دژی وان ژی ڕادوه‌ستیت چ زیانێ ناگه‌هینیته‌ وان.

یازدە: ئه‌ڤ كۆمه دێ هه‌ر مینیت و یا به‌رده‌وام بیت هه‌تا قیامه‌ت ڕادبیت.

دۆازده‌: ئەو نیشانێن مەزن یێن تێدا هه‌ین، ژ وان ژی: ده‌نگوباسدانا وی ب وێ ئێكێ کو خودێ ڕۆژهەلات و ڕۆژئاڤایێن جیهانێ بۆ وی (ئانكو بۆ پێغەمبەری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) کۆم کرینە (یان نێزیك کرینە)، و ڕامانا ڤێ ژی دیاركر و هه‌ر وه‌سا چێبوو وه‌كی وی گۆتی، نه‌وه‌كی باشوور و باکووری كو به‌حس نه‌كربوو. ده‌نگوباسدانا وی ب وێ چه‌ندێ كو دوو خزینه‌ ب وی هاتینه‌ دان، ده‌نگوباسدانا وی ب وێ چه‌ندێ كو وی سێ دوعا بۆ ئوممه‌تا خۆ كرن؛ دوو ژ وان هاتنه‌ قه‌بویلكرن و ئێك نه‌هاته‌ قه‌بویلكرن، ده‌نگوباسدانا وی ب وێ چه‌ندێ كو كوشتن دێ كه‌ڤیته‌ د ناڤ ئوممه‌تا ویدا و ده‌مێ ئه‌ڤ كوشتنه‌ په‌یدابوو؛ ئێدی ب دویماهیك ناهێت و ڕانابیت، ده‌نگوباسدانا وی ب وێ چه‌ندێ كو هندەك ژ وان دێ هندەکێن دی ژناڤبەن و هندەك ژ وان دێ هندەکێن دی کەنه‌ عه‌بد و ترسا وی ل سەر ئوممەتا وی ژ پێشەوایێن سه‌ردابه‌ر. ده‌نگوباسدانا وی ب وێ چه‌ندێ کو هنده‌ك پێغەمبەرێن دره‌وین دێ د ڤێ ئوممەتێدا پەیدا بن. ده‌نگوباسدانا وی ب وێ چه‌ندێ كو كۆم و ده‌سته‌كا سەرکەڤتی دێ هه‌ر مینیت. ئه‌ڤ تشته‌ هه‌می ژی وه‌سا چێبوون وه‌كی وی ده‌نگوباس پێ دای و گۆتی، هه‌ر چه‌نده‌ هه‌ر ئێك ژ ڤان تشتان د هزرا مروڤاندا گەلەك د دویرن کو ڕویبده‌ن.

سێزده‌: كورتكرنا وی بۆ ترسێ ل سه‌ر ئوممه‌تا خۆ كو ئه‌ڤ ترسه‌ دێ ژ ئیمامێن سه‌ردابه‌ر بیت.

چارده‌: ئاماژه‌دان و هشیاركرن ژ ڕامانا عیباده‌ت و په‌رستنا صه‌نه‌مان.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر سحر و سێره‌به‌ندییێ.

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و ب ڕاستى جوهییان زانى هه‌چییێ سێره‌به‌ندییێ هه‌لبژێریت و حه‌قییێ بهێلیت ئه‌وى ل ئاخره‌تێ چ بار د خێرێدا نابیت)). [الْبَقَرَةُ:102].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((ئه‌و باوه‌رییێ ب هه‌ر تشته‌كێ ژ بلى خودێ په‌رستن بۆ دهێته‌ كرن ژ صه‌نه‌م و شه‌يتانێن مرۆڤ و ئه‌جنان دئينن)). [النِّسَاءُ:51]

عومه‌ری گۆت: (جبت: سحره‌ و طاغووت ژی شه‌یتانه).

جابری ژی گۆت: (طاغووت كاهن و فالچینه‌، شه‌یتان دا هێته‌ ده‌ڤ وان، د ناڤ هه‌ر كۆلان و باژێر و هۆزه‌كێدا ئێك هه‌بوو).

ئه‌بو هوره‌یره‌ (خودێ ژێ ڕازی بیت) ژ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڤه‌دگوهێزیت كو گۆتییه‌: ((خۆ ژ هه‌ر حه‌فت گونه‌هێن مرۆڤی ژ ناڤ دبه‌ن بپارێزن)).

گۆتن: ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ؛ ئه‌رێ ئه‌و چنه‌؟

گۆت: ((شریك دروستكرن بۆ خودێ، سحر و سێره‌به‌ندی، كوشتنا وێ نه‌فسا خودێ حه‌رامكری بهێته‌ كوشتن، ب تنێ ئه‌و نه‌بیت یا ب حه‌قی دهێته‌ كوشتن، خوارنا ڕیبایێ، خوارنا مالێ ئێتیمی، ڕه‌ڤینا ل به‌رۆكێن جیهادێ ل ڕۆژا شه‌ڕی و تاوانباركرنا ژنێن بێئاگه‌ھ و باوه‌ردار ب كرنا زینایێ)).

فه‌رمووده‌یه‌ك ژ جوندووبی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو ئه‌و بۆ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بلند دكه‌ت كو گۆتییه‌: ئانكو: ((حه‌د و سزایێ ساحری؛ لێدانه‌كه ب شیری)). ترمزی ڤه‌دگوهێزیت و گۆتییه‌: (یا دروست فه‌رمووده‌ نه‌یا مه‌رفوعه‌، به‌لكی یا مه‌وقوفه‌).

د (صه‌حیحا بۆخاری)ـدا ژ به‌جاله‌یێ كوڕێ عه‌به‌ده‌ی هاتییه‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: (عومه‌رێ كوڕێ خه‌طابی نڤیساره‌ك بۆ فه‌رمانبه‌رێن خۆ نڤیسی و تێدا فه‌رمان دا كو هه‌ر ساحره‌كێ زه‌لام یان ژن هه‌بیت بكوژن، گۆت: ڤێجا مه‌ سێ ساحر كوشتن).

(ب ڕه‌نگه‌كێ دروست ژ حه‌فصایێ ژی (خودێ ژێ ڕازی بیت) بنه‌جھ بوویه‌ كو وێ فه‌رمان كر ب كوشتنا جاریه‌كا خۆ كو سحر ل وێ كربوو، ڤێجا هاته‌ كوشتن).

هه‌ر ب ڤی ڕه‌نگی ژ جوندووبی ژی بنه‌جھ بوویه‌.

ئه‌حمه‌دی گۆت: (ژ سێ صه‌حابییێن پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بنه‌جھ بوویه‌).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا (الْبَقَرَةِ).

دوو: ته‌فسیرا ئایه‌تا (النِّسَاءِ).

سێ: ته‌فسیرا (الْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ) و جوداهییا د ناڤبه‌را واندا.

چار: دبیت طاغووت ژ ئه‌جنه‌یان بیت و دبیت ژ مرۆڤان بیت.

پێنج: زانینا وان هه‌ر حه‌فت گونه‌هێن مرۆڤی ژ ناڤ دبه‌ن كو پاشڤه‌برنه‌كا تایبه‌ت ب وان هاتییه‌ كرن.

شەش: ساحر ب سحرا خۆ كافر دبیت.

حەفت: دهێته‌ كوشتن و داخوازا ته‌وبه‌كرنێ ژێ ناهێته‌ كرن.

هەشت: ئه‌ڤ چه‌نده‌ د ناڤ موسلماناندا هه‌بوو خۆ ل سه‌رده‌مێ عومه‌ری، ڤێجا پا چاوا بۆ پشتی وی نه‌بیت؟

بابه‌تێ دیاركرنا تشته‌كی ژ جۆرێن سحر و سێره‌به‌ندییێ

ئه‌حمه‌دی گۆت: موحه‌ممه‌دێ كوڕێ جه‌عفه‌ری گۆته‌ مه‌، عه‌وفی گۆته‌ مه‌، حه‌ییانێ كوڕێ عه‌لائی گۆته‌ مه‌، قه‌طه‌نێ كوڕێ قه‌بیصه‌ی گۆته‌ مه‌ كو ژ بابێ خۆ ڤه‌گوهاستییه‌ كو وی ژ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گوهلێ بوویه‌ گۆت: ئانكو: ((مسۆگه‌ر عیافه‌ و طه‌رق و طیه‌ره‌ ژ جۆرێن سحر و سێره‌به‌ندییێنه‌)).

عه‌وفی گۆت: (عیافه‌: هه‌بوونا گه‌شبینییێیه‌ ب ناڤ و ده‌نگێن بالنده‌ی، طه‌رق ژی: ئه‌ڤه‌یه‌ ده‌مێ فالچی و كاهن هێلان ل سه‌ر خیزی و ئه‌ردی دروست دكه‌ن و ب ڕێكا وێ بانگه‌شه‌یا زانینا غه‌یبێ دكه‌ن).

جیبت:

حه‌سه‌نی گۆت: (ده‌نگ و ئاوازێن شه‌یتانینه).

سه‌نه‌دا وێ یا باشه‌ و ئه‌بو داوود و نه‌سائی و ئبن حیببانی د (صه‌حیحا) خۆدا ئه‌ڤه‌ ب شێوازێ مه‌رفووع ئینایه‌ و ته‌فسیرا عه‌وفی به‌حس نه‌كرییه‌.

دیسان ژ ئبن عه‌باسی (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت) دهێته ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ پشكه‌كا وی زانستێ ستێرزانییێ فێربیت كو ب ڕێكا وی بانگه‌شه‌یا زانینا غه‌یبێ دهێته‌ كرن؛ ئه‌ڤه‌ ئه‌و فێری پشكه‌كا سحر و سێره‌به‌ندییێ بوو، ڤێجا چه‌ند ل سه‌ر زێده‌ بكه‌ت؛ دێ ل سه‌ر فێربوونا سحرێ ژی زێده‌ كه‌ت)). ئه‌بو داوودی ڤه‌گوهاستییه‌ و سه‌نه‌دا وێ یا دروسته‌.

دیسان نه‌سائی ژ فه‌رمووده‌یا ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) ڤه‌گوهاستییه‌ كو گۆتییه‌: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ گرێیه‌كێ گرێده‌ت، پاشی پفكه‌ته‌ تێدا؛ ئه‌ڤه‌ وی سحر و سێره‌به‌ندی كر، و هه‌ر كه‌سێ سحرێ بكه‌ت؛ ئه‌ڤه‌ وی شرك كر و هه‌ر كه‌سێ تشته‌كی ب خۆڤه‌ ب هه‌لاویسیت؛ دێ هێته‌ ڕاسپاردن ب وی تشتی)).

هه‌روه‌سا ژ ئبن مه‌سعوودی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((ئه‌رێ ما ئه‌ز بۆ هه‌وه‌ نه‌بێژم كا (الْعَضْهُ) چییه‌؟ ئه‌و فه‌سادییه‌: ڤه‌گوهاستنا ئاخڤتنایه‌ د ناڤبه‌را خه‌لكیدا)). موسلم ڤێ فەرموودەیێ ڤەدگوهێزیت.

دیسان بۆخاری و موسلم ژ ئبن عومه‌ری (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت) ڤه‌دگوهێزن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((ب ڕاستی ڕه‌وانبێژی و ئاخڤتنا جوان هنده‌ك سحر و سێره‌به‌ندی تێدایه‌)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: د ڤی بابه‌تیدا دیاربوو كو عیافه‌ و طه‌رق و طیه‌ره‌ ژ سحر و سێره‌به‌ندی و جبتێنه‌.

دوو: ته‌فسیر و ڕاڤه‌یا عیافه‌ و طه‌رق و طیه‌ره‌یێ هاته‌ كرن.

سێ: زانستێ ستێرزانییێ یێ كو ب ڕێكا وی بانگه‌شه‌یا زانینا غه‌یبێ دهێته‌ كرن؛ جۆره‌كێ سحرێیه‌.

چار: گرێدانا گرێكان و پفكرنا تێدا ژی ژ سحرێیه‌.

پێنج: كا چاوا فه‌سادی ژی هه‌ر ژ سحرێیه‌.

شەش: كا چاوا هنده‌ك جۆرێن ڕه‌وانبێژی و جوان ئاخڤتنێ ژی سحر و سێره‌به‌ندی تێدایه‌.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر كاهنان و یێن وه‌كی وان.

موسلمی د (صه‌حیحا) خۆدا ژ هه‌ڤژینه‌كا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڤه‌گوهاستییه‌ كو ئه‌و ژ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڤه‌دگوهێزیت كو گۆتییه‌: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ بهێته‌ ده‌ڤ فالچییه‌كی و پرسیارا تشته‌كی ژێ بكه‌ت؛ پاشی وی ڕاست ده‌ربێخیت د وی تشتێ گۆتیدا؛ چل ڕۆژان نڤێژ ژێ ناهێنه‌ قه‌بویلكرن)).

ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ((مَنْ أَتَى كَاهِنًا فَصَدَّقَهُ بِمَا يَقُولُ فَقَدْ كَفَرَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم))، ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ بهێته‌ ده‌ڤ فالگره‌كی و باوه‌رییێ ب گۆتنێن وی بینیت؛ ئه‌ڤه‌ وی كوفری ب وێ كر یا بۆ موحه‌ممه‌دی صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن هاتییه‌ خوارێ)). ئه‌بو داوود ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت.

دیسان حاكم و خودانێن هه‌رچار سونه‌نا ڤه‌دگوهێزن.

- و گۆت: فه‌رمووده‌ ل دویڤ مه‌رجێن بۆخاری و موسلمی یا دروسته‌- ژ: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ بهێته‌ ده‌ڤ فالچییه‌كی یان كاهنه‌كی و باوه‌رییێ ب گۆتنێن وی بینیت، ئه‌ڤه‌ وی كوفری ب وێ كر یا بۆ موحه‌ممه‌دی صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن هاتییه‌ خوارێ)).

و ئه‌بو یه‌علا ژی

وه‌كی وی ب شێوه‌یێ مه‌وقوف ب سه‌نه‌ده‌كا باش ژ ئبن مه‌سعوودی ڤه‌دگوهێزیت.

ژ عمڕانێ كوڕێ حوصه‌ینی (خودێ ژێ ڕازی بیت) ب شێوه‌یێ مه‌رفووع ڤه‌دگوهێزیت كو: ئانكو: ((نه‌ ژ مه‌یه‌ یێ باوه‌ری ب فالێن خراب هه‌بیت یان بۆ بهێته‌ گرتن، یان فالگریێ بکه‌ت یان بۆ بهێته‌ کرن، یان سحر و سێره‌به‌ندیێ بکه‌ت یان بۆ بهێته‌ کرن، و هه‌ر كه‌سێ بچیته‌ ده‌ڤ فالگره‌كی و باوه‌ریێ ب گۆتنێن وی بینیت، ئه‌ڤه‌ وی كوفری ب وێ كر یا بۆ موحه‌ممه‌دی صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن هاتییه‌ خوارێ)). به‌زاری ب سه‌نه‌ده‌كا باش ڤه‌گوهاستییه‌.

طه‌به‌رانی د په‌ڕتووكا خۆ (الأَوْسَطِ)ـێدا ب سه‌نه‌دا باش ڤه‌گوهاستییه‌ ژ فه‌رمووده‌یا ئبن عه‌باسی، ژ بلی گۆتنا: ((وَمَنْ أَتَى كَاهِنًا ...)) هه‌تا دویماهیكێ.

به‌غه‌وی گۆت: (عه‌رڕاف: ئه‌و كه‌سه‌ یێ بانگه‌شه‌یا زانینا تشتان دكه‌ت ب ڕێكا هنده‌ك پێشه‌كییان كو دكه‌ته‌ به‌ڵگه‌ ل سه‌ر تشتێ دزی و جهێ تشتێ به‌رزه‌بووی و یێن وه‌كی وان).

و هاتییه‌ گۆتن: عه‌رڕاف هه‌ر كاهنه‌، كاهن ژی: ئه‌وه‌ یێ ده‌نگوباسی ب هنده‌ك تشتێن غه‌یبی دده‌ت كو دێ ل پاشه‌ڕۆژێ ڕویده‌ن.

و هاتییه‌ گۆتن: ئه‌وه‌ یێ ده‌نگوباسی ب تشتێ ڤه‌شارتی د ناخاندا دده‌ت.

ئه‌بول عه‌باس، ئبن ته‌یمییه‌ی ژی گۆت: (عه‌رڕاف: ناڤێ كاهن و ستێرزان و ڕه‌مالی و یێن وه‌كی وانه‌ یێن كو به‌حسێ زانینا بابه‌تێن غه‌یبی دكه‌ن ب ڤان ڕێكان).

ئبن عه‌باسی ژی ده‌رباره‌ی هنده‌ك مرۆڤان گۆتییه‌ كو ئه‌باجادان (پیتێن أبجد هوز ...) دنڤیسن و به‌رێ خۆ دده‌نه‌ ستێران و ب وێ ڕێكێ بانگه‌شه‌یا زانینا غه‌یبێ دكه‌ن: (ئه‌ز نابینم ئه‌و كه‌سێ ڤی كاری بكه‌ت چ بار ل ده‌ڤ خودێ هه‌بن).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ڕاستده‌رئێخستنا كاهنی د گه‌ل باوه‌ریئینانا ب قورئانێ كۆم نابیت.

دوو: گۆتنا ب ئاشكه‌رایی كو ئه‌و كوفره‌.

سێ: به‌حسكرنا وی كه‌سێ كاهنی بۆ دهێته‌ كرن.

چار: به‌حسكرنا وی كه‌سێ ته‌طه‌یور بۆ دهێته‌ كرن.

پێنج: به‌حسكرنا وی كه‌سێ سحر بۆ دهێته‌ كرن.

شەش: به‌حسكرنا وی كه‌سێ خۆ فێری ئه‌باجادێ دكه‌ت.

حەفت: به‌حسكرنا جوداهییێ د ناڤبه‌را كاهنی و عه‌رڕافییێدا.

بابه‌تێ ئه‌وا ل دۆر نوشره‌یێ هاتی

ژ جابری دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو ده‌رباره‌ی نوشره‌یێ پرسیار ژ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن هاته‌كرن، ئینا گۆت: »هِيَ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ«، ئانكو: ((ئه‌و ژ كارێ شه‌یتانییه‌)). ئیمام ئه‌حمه‌د و ئه‌بو داوودی ب سه‌نه‌ده‌كا باش ڤه‌گوهاستییه‌ و گۆتییه‌: پرسیارا ڤێ چه‌ندێ ژ ئه‌حمه‌دی هاته‌كرن، ئینا گۆت: ئبن مه‌سعوودی كه‌رب ژ ڤێ هه‌مییێ ڤه‌دبوون.

د بۆخارییێدا ژ قه‌تاده‌ی هاتییه‌ ڤه‌گوهاستن كو ئه‌و دبێژیت: من گۆته‌ ئبن موسه‌ییبی: (كه‌سه‌كی سحر یا لێ هاتییه‌ كرن یان نه‌شێت بچیته‌ نڤینا هه‌ڤژینا خۆ، ئەرێ دروسته‌ ب ڕێيا نوشره‌یێ بهێته‌ چاره‌سه‌ركرن؟

گۆت: (چ تێدا نینه‌، چونكی ئه‌وان چاره‌سه‌ری ب ڤێ چه‌ندێ دڤێت، و هه‌ر تشتێ مفای بگه‌هينيت پاشڤه‌برن ژێ نه‌هاتییه‌ كرن) گۆتنا وی ب دویماهیك هات.

ژ حه‌سه‌نی ژی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: (كه‌سه‌كی شیانێن ڤه‌كرنا سحرێ نینن ژ ساحری پێڤه‌تر).

ئبن قه‌ییمی گۆتییه‌: (النُّشْرَةُ: ڤه‌كرنا سحرێیه‌ ل سه‌ر وی كه‌سێ سحر لێ هاتییه‌ كرن، نوشره‌ ژی دوو جۆره‌:

جۆرێ ئێكێ: ڤه‌كرنا ڤێ سحرێیه‌ ب سحره‌كا دی یا وه‌كی وێ، و ئه‌ڤه‌ ئه‌و جۆره‌ یێ كو ژ كارێ شه‌یتانییه‌، گۆتنا حه‌سه‌نی ژی هه‌ر بۆ ڤی جۆرییه‌، ڤێجا ل ڤێرێ ئه‌و كه‌سێ دێ ڤێ نوشره‌یێ ڤه‌كه‌ت و ئه‌وێ نوشره‌ بۆ هاتییه‌ گرێدان هه‌ردووك دێ خۆ نێزیكی شه‌یتانی كه‌ن ب تشته‌كێ ئه‌و حه‌ز ژێ دكه‌ت، شه‌یتان ژی دێ كارێ خۆ ل سه‌ر وی كه‌سێ سحر لێ هاتییه‌ كرن به‌تال كه‌ت و ئێدی كارتێكرنا سحرێ ل سه‌ر نامینیت.

جۆرێ دووێ: نوشره‌كرن ب ڕوقیه‌ و پێڤه‌خواندنا شه‌رعی و خواندنا موعه‌ویزاتان و ده‌رمانێن شه‌رعی و دوعایێن دروست، ئه‌ڤ جۆره‌ یێ دروسته‌).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: پاشڤه‌برن ژ نوشره‌یێ.

دوو: دیاركرنا جوداهییێ د ناڤبه‌را وێ نوشره‌یا پاشڤه‌برن ژێ هاتییه‌ كرن و ئه‌وا ده‌ستویری پێ هاتییه‌ دان، ئه‌ڤ دیاركرنه‌ ژی ئالۆزێ و ئاریشه‌یێ ناهێلیت.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر ته‌طه‌یورێ

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((نێ ئه‌وا ب سه‌رێ وان دهێت ژ كولپ و خه‌لايێ ب قه‌ده‌را خودێیه‌ و ژ به‌ر كوفر و گونه‌هێن وانه‌، به‌لێ پترییا ملله‌تێ فيرعه‌ونى ڤێ چه‌ندێ نزانن)). [النَّمْلُ:47].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((پێغه‌مبه‌ران گۆت: بێ ئيفله‌حى و كارێ هه‌وه‌ يێ خراب يێ د گه‌ل هه‌وه‌ و بۆ هه‌وه‌ دزڤڕیت، ئه‌رێ ئه‌گه‌ر ب خێرێ شيره‌ته‌ك ل هه‌وه‌ هاته‌ كرن هوين بێ ئيفلەحییێ دبينن و گه‌فێن كوشتنێ و عه‌زابدانێ ل مه‌ دكه‌ن؟ به‌لكى هوين ملله‌ته‌كن زێده‌گاڤى و دره‌وكرن عه‌ده‌تێ هه‌وه‌يه‌)). [يَس:19].

ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم گۆت: ((عه‌دوا (ڤه‌گوهاستنا نه‌خۆشییێ ژ ئێكی بۆ ئێكی ب خۆرستی ئانكو ئه‌و ب خۆ كارتێكرنێ بكه‌ت) نينه‌ (به‌لكی ئه‌و ب حه‌زا خودێیه‌)، طيه‌ره‌ (فالگرتن ب بالنده‌یان و تشتێن دی) نينه‌، هامه (باوه‌رییا ب گیانێ مرییان يان مرۆڤێن خراب) نينه‌، و صه‌فه‌ر (كو هه‌یڤا صه‌فه‌رێیه‌ یا ناڤدار، ئه‌وان باوه‌ری هه‌بوو ئه‌ڤ هه‌یڤه‌ باشی و خرابییان د گه‌ل خۆ دئینیت) نينه‌)). بۆخاری و موسلمی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی.

موسلمی ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژی ل سه‌ر زێده‌كرییه‌: ((نه‌وء (به‌رێ خه‌لكی باوه‌ری هه‌بوو كو باران ژ به‌ر ستێره‌كێ دباریت و ئه‌و ستێر ده‌مێ ده‌ردكه‌ڤیت دبیته‌ ئه‌گه‌رێ بارینا وێ) نینه‌، غول ژی (كو جۆره‌كێ شه‌یتانی یان ئه‌جنه‌یه‌ و خه‌لكێ هنگی باوه‌ری هه‌بوو ئه‌ڤ ئه‌جنه‌یه‌ خه‌لكی ل بیابانێ د سه‌ردا دبه‌ت) نینه‌)).

هه‌ر بۆخاری و موسلم ژ ئه‌نه‌سی ڤه‌دگوهێزن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((عه‌دوا و طیه‌ره‌ نینه‌ و كه‌یفا من ب فه‌ئلێ دهێت)) گۆتن: فه‌ئل چییه‌؟

گۆت: ((په‌یڤا خۆش و جوانه‌)).

ئه‌بو داوودی ژی ب سه‌نه‌ده‌كا دروست ژ عوقبه‌یێ كوڕێ عامری ڤه‌دگوهێزیت كو گۆتییه‌: به‌حسێ طیه‌ره‌یێ ل ده‌ڤ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن هاته‌ كرن، ئینا گۆت: ئانكو: ((یا ژ هه‌مییان باشتر گه‌شبینییه‌ و ئه‌و چ موسلمانان نازڤڕینیت، ڤێجا ئه‌گه‌ر ئێك ژ هه‌وه‌ تشته‌ك دیت كو بۆ وی نه‌خۆش بوو، بلا بێژیت: خودایێ من؛ ژ ته‌ پێڤه‌تر كه‌سه‌ك باشییان نائینیت و ژ ته‌ پێڤه‌تر كه‌سه‌ك خرابییان نازڤڕینیت و چ هێز و چ شیان نینن ئه‌و نه‌بن یێن ب ته‌ هه‌ین)).

ئبن مه‌سعوود ژی فه‌رمووده‌یه‌كێ بۆ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بلند دكه‌ت كو گۆتییه‌: ئانكو: ((طیه‌ره‌ شركه‌، طیه‌ره‌ شركه‌، و نینه‌ ئێك د ناڤ مەدا هه‌بیت ئه‌گه‌ر تشته‌ك ده‌رباره‌ی ڤێ نه‌كه‌ڤتبیته‌ دلی، به‌لێ خودێ ب خۆهێلانا ب هیڤییا ویڤه‌ (ته‌وه‌كولێ) دێ به‌ت)). ئه‌بو داوود و تیرمذی ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزن و تیرمذی فه‌رمووده‌یێ دروست دكه‌ت و دویماهیكا وێ دكه‌ته‌ گۆتنا ئبن مه‌سعوودی.

ئه‌حمه‌د ژی ژ فه‌رمووده‌یا ئبن عه‌مری ڤه‌دگوهێزیت كو پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن تێدا گۆتییه‌: ((هه‌ر كه‌سێ طیه‌ره‌ (فالگرتن) وی ژ ئه‌نجامدانا كارێ وی پاشڤه‌ بزڤڕینیت؛ ئه‌ڤه‌ وی شرك كر و ئه‌و تووشی شركێ بوو))، گۆتن: ئه‌رێ پا كه‌فاره‌تا ڤێ چه‌ندێ چییه‌؟ گۆت: ((ئه‌ڤه‌یە ئه‌و بێژیت: خودایێ من؛ ژ وێ خێر و باشییا تۆ دده‌ی، چ خێر و باشییێن دی نینن، و چ فالگرتن نينه‌ ب تنێ فالگرتنا ته‌ نه‌بیت و ژ ته‌ پێڤه‌تر چ خودێ ژی نینن ژ هه‌ژی عیباده‌تی بن)).

هه‌ر ئه‌حمه‌د فه‌رمووده‌یه‌كێ ژ فه‌ضلێ كوڕێ عه‌باسی (خودێ ژێ ڕازێ بیت) ڤه‌دگوهێزیت كو تێدا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ((طیه‌ره‌ ئه‌و تشته‌ یێ بوویه‌ ئه‌گه‌ر تۆ كاری بكه‌ی یان تۆ ژ كرنا كاری زڤڕاندی)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: هشیاركرن ل سه‌ر گۆتنا خودێ: ((أَلا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِندَ اللهِ)) د گه‌ل گۆتنا خودێ: ((طَائِرُكُم مَّعَكُمْ)).

دوو: ڕه‌دكرنا ڤه‌گوهاستنا ئێشان ب خۆیه‌تییا خۆ.

سێ: ڕه‌دكرنا تیه‌ره‌یێ.

چار: ڕه‌دكرنا هامه‌یێ.

پێنج: ڕه‌دكرنا صه‌فه‌رێ.

شەش: دیاركرنا وێ چه‌ندێ كو فه‌ئل نه‌ ژ ڤێ چه‌ندێیه‌، به‌لكی ئه‌و تشته‌كێ باش و سوننه‌ته‌.

حەفت: دیاركرنا ڕامانا فه‌ئلێ.

هەشت: كه‌ڤتنا تشته‌كی ژ ئه‌ڤان تشتێن مه‌ ل سه‌ر گۆتی بۆ ناڤ دلی چ زیانێ ناگه‌هینیت ئه‌گه‌ر ب دلێ مرۆڤی نه‌بیت و كه‌رب ژێڤه‌ ببن، به‌لكی خودێ ڤێ چه‌ندێ ب خۆهێلانا ب هیڤییا ویڤه‌ دبه‌ت و ناهێلیت.

نه‌ھ: ئه‌و زكرێ دهێته‌ گۆتن ئه‌گه‌ر كه‌سه‌كی تشته‌كێ هۆسا ل ده‌ڤ خۆ دیت.

دەهـ: گۆتنا ب ئاشكه‌رایی كو تیه‌ره‌ شركه‌.

یازدە: ڕاڤه‌كرنا ڕامانا طیه‌ره‌یێ یا نه‌باش.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر ستێرناسییێ (جۆره‌كێ زانینا ستێران یێ نه‌دروسته‌)

بۆخاری د صه‌حیحا خۆدا دبێژیت: قه‌تاده‌ی گۆت: (خودێ ئه‌ڤ ستێره‌ ژ به‌ر سێ ئه‌گه‌ران یێن ئافراندین: وه‌ك جوانی و خه‌مله‌ك بۆ ئه‌سمانی و دا شه‌یتانان پێ ب ڕه‌جمینیت و دا ببنه‌ ڕێنیشانده‌ر و خه‌لك ڕێكان پێ بزانیت، ڤێجا هه‌ر كه‌سێ ڕامانه‌كا دی و ئه‌گه‌ره‌كێ دی بۆ بدانیت ژ بلی ڤان هه‌رسێ ئه‌گه‌ران؛ ئه‌ڤه‌ وی خه‌له‌تی كر (چونكی تشته‌ك گۆت كو خودێ نه‌گۆتییه‌) و ژییێ خۆ به‌رزه‌ كر (چونكی د تشته‌كیدا مه‌زاخت كو چ مفایێ وی تێدا نینه‌) و خۆزه‌حمه‌ت دا و خۆ ماندی كر د تشته‌كیدا كو وی چ زانین پێ نینه‌). گۆتنا وی ب دویماهیك هات.

قه‌تاده‌ی زانینا ئاست و پله‌یێن هه‌یڤێ ب تشته‌كێ باش نه‌دیتییه‌ و ئبن عویه‌ینه‌ی ژی ده‌ستویری ب ڤێ چه‌ندێ نه‌دایه‌ و حه‌ربێ كرمانی ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژ وان ڤه‌گوهاستییه‌ و به‌حسكرییه‌.

به‌لێ ئه‌حمه‌د و ئیسحاقی ده‌ستویری ب زانینا ئاست و پله‌یان دایه‌.

هه‌روه‌سا ژ

ئه‌بو مووسای دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو وی گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((سێ كه‌س ناچنه‌ به‌حه‌شتێ: ئه‌و كه‌سێ ئیدمان بۆ وی ژ ڤه‌خوارنا عه‌ره‌قێ چێبووی، ئه‌و كه‌سێ په‌یوه‌ندییێن خۆ د گه‌ل مرۆڤێن خۆ دبڕیت و ئه‌و كه‌سێ باوه‌ر ژ سحرێ دكه‌ت و ڕاست ده‌ردئێخیت)). ئه‌حمه‌دی و ئبن حیببانی د (صه‌حیحا خۆدا) ڤه‌گوهاستییه‌.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: حیكمه‌ت و ئه‌گه‌رێ دروستكرنا ستێران.

دوو: به‌رسڤا وی كه‌سێ تشته‌كێ دی ژبلی ڤێ دبێژیت.

سێ: به‌حسكرنا بۆچوونێن جودا ل دۆر فێربوونا ئاست و پله‌یان.

چار: گه‌فكرن ل وی كه‌سێ باوه‌ر ژ تشته‌كی ژ سحرێ دكه‌ت، خۆ ئه‌گه‌ر بزانیت یا خه‌له‌ت و باتله‌ ژی.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر داخوازا هاتنا بارانێ ب ڕێكا ئاست و پله‌یێن هه‌یڤێ

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و هوين شوكرا خۆ بۆ خودێ سه‌را وان قه‌نجییێن وى د گه‌ل هه‌وه‌ كرين دكه‌نه‌ ئه‌و كو هوين دره‌وێ پێ دكه‌ن و باوه‌رییێ پێ نائينن؟)) [الْوَاقِعَةُ:82].

ژ ئه‌بو مالكێ ئه‌شعه‌ری (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((چار نه‌ریت یێن د ناڤ ئوممه‌تا مندا هه‌ین، ژ كارێن سه‌رده‌مێ نه‌زانینێنه‌ و ئه‌و ده‌ستان ژێ به‌رناده‌ن: شانازیكرن ب مالبات و بنه‌مالان، ته‌عنه‌دان ل نه‌سه‌بان، داخوازا هاتنا بارانێ ب ڕێكا ستێران و پێگۆتنا ل سه‌ر مری)).

و گۆت: ((ئه‌و ئافره‌تا ب مری دبێژیت، ئه‌گه‌ر به‌ری مرنا خۆ ته‌وبه‌ نه‌كه‌ت و ڤێ گونه‌هێ نه‌هێلیت؛ دێ ل ڕۆژا قیامەتێ ڕابیت و کراسەك ژ قەتڕانی و زرییه‌ك ژ گوڕییاتییێ یێ ل به‌ر وێ - ئانكو : له‌شێ وێ هه‌می دێ یێ گوری بیت - )). موسلم ڤێ فەرموودەیێ ڤەدگوهێزیت.

هه‌ر بۆخاری و موسلم ژ زه‌یدێ كوڕێ خالدی (خودێ ژێ ڕازی بیت) ڤه‌دگوهێزن كو گۆتییه‌: ((پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن نڤێژا سپێدێ ل حوده‌یبییه‌یێ ل به‌را مه‌ كر پشتی بارانەك ب شەڤ باری، و پشتی ژ نڤێژێ ب دویماهیك هاتی؛ ڕویێ خۆ ل خەلکی وەرگێڕا و گۆت: ((ئەرێ هوین دزانن خودایێ هەوە چ گۆت؟)) گۆتن: (خودێ و پێغەمبەرێ وی باشتر دزانن) گۆت: ((هندەك ژ عه‌بدێن من بوونه‌ باوەردار ب من و هندەك ژی بوونه‌ بێباوەر ب من (بوونه‌ كافر ب من). هندیكه‌ ئه‌وه‌ یێ گۆتی: ب قه‌نجی و باشییا خودێ باران بۆ مە باری، ئەڤێ هه‌نێ باوه‌رداره‌ ب من و كافر و بێباوه‌ره‌ ب ستێران، به‌لێ هندیكه‌ ئه‌وه‌ یێ گۆتی: ژ به‌ر فلان ستێرێ و فلان ستێرێ باران بۆ مه‌ باری، ئه‌ڤێ هه‌نێ كافر و بێباوه‌ره‌ ب من (مه‌به‌ست پێ كوفرا بچویكه‌ یا مرۆڤ پێ ژ دینی ده‌رناكه‌ڤیت) و باوه‌رداره‌ ب ستێرێ)).

هه‌ر د هه‌ردوو صه‌حیحێن بۆخاری و موسلمیدا هاتییه‌ ژ فه‌رمووده‌یا

ئبن عه‌باسی كو ڕامانا وێ ئه‌ڤه‌یه‌ و تێدا هاتییه‌: ئانكو: ((هنده‌ك ژ وان گۆت: ب ڕاستی عه‌ور و بارانا فلان ستێرێ و فلان ستێرێ ڕاست گۆت، ئینا خودێ ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ ئینا خوار: ئانكو: ((خودێ سويندێ ب وان جهان دخۆت يێن ستێر دكه‌ڤنێ ده‌مێ دڕژيێن * وئه‌و سوينده‌كه‌ - ئه‌گه‌ر هوين بزانن - يا مه‌زنه‌ * هندى ئه‌ڤ قورئانه‌يه‌ قورئانه‌كا مفا مه‌زن و ب خێره‌ ، علمێ وێ يێ بۆشه‌ * د كيتابه‌كا پاراستى ژ چاڤێن خه‌لكى دايه‌، كو له‌وحێ پاراستییه * ژ مه‌لائیكه‌تێن ب قه‌در يێن خودێ ئه‌و ژ گونه‌هـ و كێماسییان پاقژ كرين پێڤه‌تر كه‌س ده‌ست ناكه‌ته‌ قورئانێ، هه‌روه‌سا ژ وان يێن ژ شركێ و بێ نڤێژى و بێ دەستنڤێژییێ دپاقژ پێڤه‌تر كه‌س ده‌ست ناكه‌تێ * ئه‌و ژ نیك خودايێ هه‌مى چێكرییان يا هاتییه‌ خوارێ و ئه‌و حه‌قییه‌كا بێ گومانه‌ * ئه‌رێ ڤێجا هوين - گه‌لی بوتپه‌رێسان - دره‌وێ ب ڤێ قورئانێ دكه‌ن؟ * وهوين شوكرا خۆ بۆ خودێ سه‌را وان قه‌نجییێن وى د گه‌ل هه‌وه‌ كرين دكه‌نه‌ ئه‌و كو هوين دره‌وێ پێ دكه‌ن و باوه‌رییێ پێ نائينن؟)) [الْوَاقِعَةُ:75-82])).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت (الواقعة).

دوو: به‌حسكرنا وان هه‌رچار نه‌ریتێن ژ نه‌ریتێن خه‌لكێ سه‌رده‌مێ نه‌زانینێنه‌.

سێ: دیاركرنا وێ كوفرا د هنده‌ك ژ وان نه‌ریتاندا هه‌ی.

چار: ڕوهنكرنا وێ چه‌ندێ كو هنده‌ك كوفر هه‌نه‌ مرۆڤ پێ ژ ئیسلامێ ده‌رناكه‌ڤیت.

پێنج: گۆتنا وی: ((هندەك ژ عه‌بدێن من بوونه‌ باوەردار ب من و هندەك ژی بوونه‌ بێباوەر ب من (بوونه‌ كافر ب من))) ئه‌ڤه‌ ژی ژ به‌ر نه‌مانا نیعمه‌تێ ل سه‌ر وان.

شەش: تێگەهشتن و هشیاری بۆ باوەرییێ د ڤی جهیدا.

حەفت: تێگەهشتن و هشیاری بۆ كوفر و بێباوه‌رییێ د ڤی جهیدا.

هەشت: تێگەهشتن و هشیاری بۆ گۆتنا وی: ((ب ڕاستی عه‌ور و بارانا فلان ستێرێ و فلان ستێرێ ڕاست گۆت)).

نه‌ھ: دیاركرن و ڕاكرنا زانایان بۆ گومانێن قوتابییان ب ڕێكا پرسیارکرنێ، ژ بەر گۆتنا وی (ئانكو: گۆتنا پێغەمبەری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن): ((ئەرێ هوین دزانن خودایێ هەوە چ گۆت؟)).

دەهـ: گه‌فكرن ل وێ ئافره‌تا ب مری دبێژیت.

بابه‌تێ گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و د گه‌ل ڤان هێجه‌تێن ئاشكه‌را هنده‌ك مرۆڤ ژبلى خودێ هه‌نه‌ صه‌نه‌مان بۆ خودێ دكه‌نه‌ هه‌ڤتا و وێ ڤيان و مه‌زنى و گوهدارییێ يا هێژاى خودێ ب تنێ بیت دده‌نه‌ وان)). [الْبَقَرَة:165].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((تۆ - ئه‌ى پێغه‌مبه‌ر - بێژه‌ خودان باوه‌ران: ئه‌گه‌ر هوين باب و زارۆك و برا و ژن و مرۆڤێن خۆ يێن نێزيك و وى مالێ هه‌وه‌ كۆمكرى و وێ بازرگانییا هوين ژ بێ ڕەواجى و ساربوونا وێ دترسن و وان خانییێن به‌رفره‌هـ يێن هوين تێدا، ئه‌گه‌ر هوين ڤان ب سه‌ر ڤيانا خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وى و جيهادا د ڕێكا ویدا بئێخن، پا دێ د چاڤه‌رییى عه‌زابا خودێ بن. خودێ به‌رێ وان ناده‌ته‌ ڕێكا ڕاست يێن ژ گوهدارییا وى ده‌ركه‌ڤتين)). [التَّوْبَةُ:24].

ژ ئه‌نه‌سی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ئانكو: ((ئێك ژ هه‌وه‌ باوه‌رییێ نائینیت (باوه‌رییا وی یا ته‌مام و بنه‌جھ نینه‌)؛ هه‌تا ئه‌ز ل ده‌ڤ وی خۆشتڤیتر نه‌بم ژ بابێ وی و زارۆكێن وی و خه‌لكی هه‌مییێ)). بۆخاری و موسلمی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی.

هه‌ر بۆخاری و موسلم ژ ئه‌نه‌سی ڤه‌دگوهێزن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((سێ تشت هه‌نه‌، هه‌ر كه‌سێ ئه‌و سێ تشت ل ده‌ڤ هه‌بن، دێ تام كه‌ته‌ شریناهییا باوه‌رییێ: كو خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وی ل ده‌ڤ وی ژ هه‌ر تشته‌كێ دی ژ بلی وان خۆشتڤیتربن، و ئه‌و بۆ خودێ حه‌ز ژ كه‌سه‌كێ دی بكه‌ت و ئه‌ڤ حه‌زژێكرنه‌ ب تنێ بۆ خودێ بیت نه‌ بۆ چ تشتێن دی، و حه‌ز نه‌كه‌ت بزڤڕیته‌ڤه‌ بۆ كوفرێ، وه‌كی كا چاوا حه‌ز ناكه‌ت بهێته‌ هاڤێتن بۆ ناڤ ئاگری)).

د ڤه‌گوهاستنه‌كا دیدا هاتییه‌: ((ئێك تامناكه‌ته‌ شریناهییا باوه‌رییێ هه‌تا ...)) هه‌تا دویماهیكێ.

دیسان ژ ئبن عه‌باسی (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ((هەر کەسێ ژ به‌ر خودێ حەزژێکرنێ بکەت و ژ به‌ر خودێ كه‌ربێن وی ژ مرۆڤان ڤه‌بن و ژ به‌ر خودێ هەڤالینییێ بکەت و ژ به‌ر خودێ دوژمناتییێ بکەت؛ ب ڤێ چەندێ دێ پشته‌ڤانییا خودێ بدەستڤەئینیت. چ عه‌بد تام و خۆشییا باوەریێ نابینن، هەر چەند نڤێژ و ڕۆژییێن وی گەلەك ژی بن، هەتا ب ڤی رەنگى نەبیت و نوکە گەلەك ژ هەڤالینییا خەلکی ل سەر بابەتێن دونیایێنە و ئەڤێ ژی چ مفا بۆ خودانێ خۆ نینە)). ئبن جه‌ریر ڤێ گۆتنێ ڤه‌دگوهێزیت.

دیسان ئبن عه‌باس ده‌رباره‌ی گۆتنا خودێ: ((وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأَسْبَابُ)) گۆتییه‌: ئانكو: (ڤیان و حه‌زژێكرن).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا (الْبَقَرَةِ).

دوو: ته‌فسیرا ئایه‌تا ((بَرَاءةٌ)).

سێ: پێدڤیبوونا ڤیان و حه‌زژێكرنا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن زێده‌تر ژ خۆ و كه‌سوكارێن خۆ و مال و سامانێ خۆ.

چار: ڕه‌دكرنا باوه‌رییێ ل سه‌ر كه‌سه‌كی ب وێ ڕامانێ ناهێت كو ئه‌و كه‌س یێ ژ ئیسلامێ ده‌ركه‌ڤتی.

پێنج: باوه‌رییێ تام و خۆشییه‌ك یا هه‌ی، چێدبیت مرۆڤ تامكه‌ته‌ ڤێ خۆشییێ و دبیت تامنه‌كه‌تێ.

شەش: دیاركرنا هه‌رچار كارێن دلی یێن كو هه‌ڤالینییا خودێ بێی وان بده‌ستڤه‌ ناهێت و كه‌سه‌ك تامناكه‌ته‌ باوه‌رییێ بێی وان.

حەفت: تێگه‌هشتنا صه‌حابی بۆ ژیواری (واقعی): نوکە گەلەك ژ هەڤالینییا خەلکی ل سەر بابەتێن دونیایێنە.

هەشت: ته‌فسیرا: ((وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأَسْبَابُ)).

نه‌ھ: هنده‌ك ژ موشركان هه‌نه‌ كو گه‌له‌ك حه‌ز ژ خودێ دكه‌ن.

دەهـ: گه‌فكرن ل وی كه‌سێ ئه‌و هه‌شت جۆرێن مرۆڤان خۆشتڤیتربن ل ده‌ڤ وی ژ دینێ وی.

یازدە: دیاركرنا وێ چه‌ندێ كو هه‌ر كه‌سێ حه‌ز ژ تشته‌كێ دی بكه‌ت و حه‌زژێكرنا وی تشتی ل ده‌ڤ وی هندی حه‌زژێكرنا خودێ بیت؛ ئه‌ڤه‌ هنگی شركا مه‌زنه‌.

بابه‌تێ گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((هه‌ما شه‌يتانه‌ هه‌وه‌ د ڤێ چه‌ندێدا سست دكه‌ت، و ئه‌و يێ هاتی دا هه‌وه‌ ب پشته‌ڤانێن خۆ بترسينیت، ڤێجا هوين ژ بوتپه‌رێسان نه‌ترسن؛ چونكى ئه‌و د لاوازن و وان چ پشته‌ڤان نينن، هوين ب گوهدارییا من ژ من بترسن ئه‌گه‌ر هوین د خودان‌ باوه‌رن)). [آل عِمْرَانَ:175].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((هه‌ما هه‌ر ئه‌و خه‌مێ ژ مالێن خودێ دخۆن و وان ئاڤا دكه‌ن يێن باوه‌رى ب خودێ و ڕۆژا دويماهییێ هه‌ى و نڤێژان دكه‌ن و زه‌كاتێ دده‌ن و د ده‌رحه‌قا خودێدا ژ لۆمه‌كرنا چ لۆمه‌كه‌ران ناترسن، ئه‌ڤ ئاڤاكه‌ره‌نه‌ يێن به‌رێ وان بۆ حه‌قییێ هاتییه‌ دان)). [التَّوْبَةُ:18].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((و ژ مرۆڤان هه‌يه‌ يێ دبێژیت: مه‌ باوه‌رى ب خودێ ئينايه‌، ڤێجا ئه‌گه‌ر بوتپه‌رێسان نه‌خۆشییه‌ك گه‌هاندێ ئه‌و ژ به‌ر عه‌زابا وان دێ بێ هه‌دار بیت، وه‌كى وى يێ صه‌برێ ل سه‌ر عه‌زابا خودێ نه‌كێشیت و ته‌حه‌ملا نه‌خۆشییێ نه‌كه‌ت، ڤێجا ژ باوه‌رییا خۆ لێڤه‌ ببیت)). [الْعَنْكَبُوتُ:10].

ژ ئه‌بو سه‌عیدی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو ئه‌و فه‌رمووده‌یێ بۆ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بلند دكه‌ت كو گۆتییه‌: ((ب ڕاستی ژ لاوازییا یه‌قین و باوه‌رییێیه‌ تۆ خه‌لكی ب توڕه‌بوونا خودێ ڕازی بكه‌ی و تۆ ل سه‌ر ڕزقێ خودێ سوپاسییا وان بكه‌ی و تۆ لۆمه‌ و گازنده‌یان ژ وان بكه‌ی ژ به‌ر وی تشتێ خودێ نه‌دایه‌ ته‌، مسۆگه‌ر ڕژدبوونا كه‌سێ ڕژد ڕزقێ خودێ بده‌ستڤه‌ نائینیت و نه‌ڤیانا كه‌سێ نه‌ڤێت ژی نه‌شێت ڤی ڕزقی پاشڤه‌ بزڤڕینیت)).

و ژ عائیشایێ (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ ل ڕازیبوونا خودێ بگه‌ڕییێت، بلا خه‌لك ژێ توڕه‌ ببیت؛ خودێ ژی دێ ژێ ڕازی بیت و دێ خه‌لكی ژی ژێ ڕازی كه‌ت و هه‌ر كه‌سێ ل ڕازیبوونا خه‌لكی بگه‌ڕییێت، بلا خودێ ژێ توڕه‌ ژی ببیت؛ هنگی خودێ دێ ژێ توڕه‌ بیت و دێ وه‌ل خه‌لكی كه‌ت ئه‌و ژی ژێ توڕه‌ ببن)). ئبن حیببان د (صه‌حیحا خۆدا) ڤه‌دگوهێزیت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا ((آل عمران)).

دوو: ته‌فسیرا ئایه‌تا ((بَرَاءةٌ)).

سێ: ته‌فسیرا ئایه‌تا ((العنكبوت)).

چار: یه‌قین و باوه‌ری لاواز و بهێز دبیت.

پێنج: ژ نیشانێن لاوازبوونا وێ؛ ئه‌ڤ سێ نیشانەنە‌.

شەش: فه‌ڕزه‌ مرۆڤ ژ خودێ ب تنێ بترسیت.

حەفت: به‌حسكرنا خێرا وی كه‌سێ ڤێ چه‌ندێ بكه‌ت.

هەشت: به‌حسكرنا سزا و گونه‌ها وی كه‌سێ ڤێ چه‌ندێ نه‌كه‌ت و بهێلیت.

بابه‌تێ گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و خۆ بهێلنه‌ ب هيڤییا خودێ ب تنێڤه‌، ئه‌گه‌ر هه‌وه‌ باوه‌رى ب پێغه‌مبه‌رێ وى هه‌يه‌، و هوين كارى ب شەريعه‌تێ وى دكه‌ن)). [الْمَائِدَةُ:23]

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((هه‌ما خودان باوه‌رێن ڕاست و دروست ب خودێ ئه‌ون يێن ئه‌گه‌ر به‌حسێ خودێ هاته‌كرن دلێن وان ڤه‌دله‌رزن، و ئه‌گه‌ر ئايه‌تێن قورئانێ بۆ وان هاتنه‌ خواندن باوه‌رییا وان پتر لێ دهێت، و ئه‌و خۆ دهێلنه‌ ب هيڤییا خودێڤه‌، نه ‌هيڤییێ ژ كه‌سێ دى دكه‌ن، نه‌ ژ كه‌سێ دى دترسن)). [الأَنْفَالُ:2].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((ئه‌ى پيغه‌مبه‌ر خودێ به‌سى ته‌يه‌، و به‌سى وانه‌ يێن د گه‌ل ته‌ ژ خودان باوه‌ران كو خرابییا دوژمنێن هه‌وه‌ ژ هه‌وه‌ دوير بكه‌ت)). [الأَنْفَالُ:64].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((و هه‌چییێ خۆ بهێلیته‌ ب هيڤییا خودێڤه،‌ ئه‌و تێرا وى هه‌يه‌)). [الطَّلاَقُ:3].

ژ ئبن عەباسی (خودێ ژ هەردووكان ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ئانكو: ((خودێ تێرا مه‌ هه‌يه‌ و ئه‌و چێترين وه‌كيله‌)). ئیبراهیمی (سلاڤ لێ بن) ئه‌ڤ چه‌نده‌ گۆت ده‌مێ هاتییه‌ هاڤێتن بۆ ناڤ ئاگری و پێغه‌مبه‌ر موحه‌ممه‌دی ژی صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ئه‌ڤ چه‌نده‌ گۆت ده‌مێ خه‌لكی گۆتییه‌ وی: ئانكو: ((ئه‌بوو سوفيان‌ و ئه‌وێن د گه‌لدا يێن كۆم بووينه‌ڤه‌ و ڤێ جارێ دێ هێن هه‌وه‌ برينن، ڤێجا هوين ژ وان بترسن، به‌لێ ڤێ ترساندنێ باوه‌رییا وان ب سۆزا خودێ پتر لێ كر، ڤێ چه‌ندێ ئه‌و سست نه‌كرن و ئه‌و چوونه‌ وى جهێ خودێ حه‌زكرى و گۆتن: خودێ تێرا مه‌ هه‌يه‌ و ئه‌و چێترين وه‌كيله‌)). [آل عِمْرَانَ:173] بۆخاری و نه‌سائی ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزن.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: خۆهێلانا ب هیڤییا خودێڤه‌ ژ كارێن فه‌ڕزه‌.

دوو: ئه‌و ژ مه‌رجێن باوه‌رییێیه‌.

سێ: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((الأنفال)).

چار: ته‌فسیرا دویماهیكا ئایه‌تێ.

پێنج: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((الطلاق)).

شەش: مه‌زناهییا بابه‌تێ ڤێ په‌یڤێ و كو ئه‌و گۆتنا ئیبراهیمی (سلاڤ لێ بن) و موحه‌ممه‌دی صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بوویه‌ د ته‌نگاڤییاندا.

بابه‌تێ گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((ئه‌رێ ڤێجا خه‌لكێ گوندێن دره‌وپێكه‌ر پشتڕاست بووينه‌ ژ ڤێ ڤه‌هێلان و ل دويڤ به‌ردانا خودێ بۆ وان كو قه‌نجى د گه‌ل وان كرى؛ دا پتر پێ د سه‌ردا بچن وه‌ك عقووبه‌ بۆ وان ژ به‌ر فێلبازییا وان؟ ئێدى ژ ملله‌تێ تێچووى پێڤه‌تر كه‌س ژ دويڤ به‌ردانا خودێ پشتڕاست نابیت)). [الأَعْرَافُ:99].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((وى گۆت: ژ بلی مرۆڤێن خه‌له‌ت يێن ژ ڕێكا حه‌ق دويركه‌ڤتين كه‌س ژ دلۆڤانییا خودايێ خۆ بێ هيڤى نابیت)). [الْحِجْرُ:56].

و ژ ئبن عه‌باسی (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت) دهێته ڤه‌گوهاستن كو ده‌رباره‌ی گونه‌هێن مه‌زن پرسیار ژ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن هاته‌ كرن، ئینا گۆت: ئانكو: ((شركا ب خودێ، بێهیڤیبوونا ژ دلۆڤانییا خودێ و پشتڕاستبوونا ژ سزایێ خودێ)).

و ژ ئبن مەسعوودی (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت) دهێته ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ((مەزنترین گونەهێن مەزن ئەڤه‌نه‌: شریك دانان بۆ خودێ، پشتڕاستبوون ژ سزایێ خودێ، بێهیڤیبوون ژ دلۆڤانییا خودێ و ژ هندێ کو خودێ دەرگەهێن خێرێ ل بەر ڤەناکەت)). عه‌بدولڕه‌زاق ڤه‌دگوهێزیت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((الأعراف)).

دوو: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((الحجر)).

سێ: گه‌فێن دژوار ل وی كه‌سێ ژ سزایێ خودێ پشتڕاست دبیت.

چار: گه‌فێن دژوار ل وی كه‌سێ ژ دلۆڤانییا خودێ بێهیڤی دبیت.

بابه‌تێ كو ژ باوه‌رییا ب خودێ ئه‌ڤه‌یه‌ مرۆڤ صه‌بر و هه‌دارێ ل سه‌ر قه‌ده‌رێن خودێ بكێشیت.

و گۆتنا خودێ: ئانكو: ((و هه‌چییێ باوه‌رییێ ب خودێ بينیت ئه‌و دێ دلێ وى ب هيدايه‌ت ئينیت ڤێجا ئه‌و دێ ب قه‌ده‌را وى ڕازى بیت و خۆ ته‌سليمى ئه‌مرێ وى كه‌ت. خودێ ب هه‌ر تشته‌كى يێ پڕزانايه‌، تشته‌ك ژێ ل وى به‌رزه‌ نابیت)). [التَّغَابُنُ:11].

عه‌لقه‌مه‌ی گۆت: (ئه‌ڤه‌ به‌حسێ زه‌لامه‌كییه‌ كو دێ موسيبه‌ت و نه‌خۆشییه‌ك ب سه‌ری هێت و دێ زانیت كو ئه‌و یا ژ ده‌ڤ خودێ هاتی، له‌وا دێ پێ ڕازی بیت و دێ خۆ ڕاده‌ستی قه‌ده‌را خودێ كه‌ت).

و د صه‌حیحا موسلمیدا هاتییه‌: ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((دوو تشت یێن د ناڤ خه‌لكیدا هه‌ین، كوفر یا تێدا هه‌ی: ته‌عنه‌دان ل نه‌سه‌بێ و پێگۆتنا ل سه‌ر مری)).

هه‌ر بۆخاری و موسلم فه‌رمووده‌یه‌كێ ژ ئبن مه‌سعوودی ڤه‌دگوهێزن كو ئه‌و بۆ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بلند دكه‌ن: ئانکو: ((نە ژ مەیە ئەو کەسێ ڕویێ خۆ دڤەچڕیت و جلکێ خۆ ددڕینیت و ب گازییا نەزانینێ گازی دکەت)).

دیسان ژ ئه‌نه‌سی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((ئه‌گه‌ر خودێ خێر بۆ عه‌بدێ خۆ ڤیا؛ دێ سزایێ وی پێشئێخیت بۆ دونیایێ، و ئه‌گه‌ر خودێ خرابی بۆ عه‌بدێ خۆ ڤیا؛ دێ گونه‌ها وی بۆ وی هێلیت (د دونیایێدا سزا ناده‌ت و نه‌خۆشییان بۆ دروست ناكه‌ت) هه‌تا ل ڕۆژا قیامه‌تێ جزایێ وێ دده‌ت)).

هه‌روه‌سا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ((مسۆگه‌ر به‌لايا مه‌زن دێ خه‌لاتێ وێ ژى يێ مه‌زن بيت ، و ئه‌گه‌ر خودێ حه‌ز ژ هنده‌كان كر؛ دێ به‌لایان ئینیته‌ د ڕێكا واندا، ڤێجا هه‌ر كه‌سێ ڕازی ببیت؛ خودێ ژی دێ ژێ ڕازی بیت، هه‌ر كه‌سێ نه‌ڕازی ببیت؛ خودێ ژێ ڕازی نابیت)). تیرمذی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌یه‌ ب فه‌رمووده‌یه‌كا باش دانایه‌.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((التغابن)).

دوو: ئه‌ڤه‌ ژ باوه‌رییا ب خودێیه‌.

سێ: ته‌عنه‌دان ل نه‌سه‌بێ.

چار: گه‌فێن دژوار ل وی كه‌سێ ڕویێ خۆ دڤەچڕیت و جلکێ خۆ ددڕینیت و ب گازییا نەزانینێ گازی دکەت.

پێنج: نیشان ل سه‌ر هندێ كو خودێ خێر و باشی بۆ عه‌بدێ خۆ دڤێت.

شەش: نیشان ل سه‌ر هندێ كو خودێ خرابی بۆ عه‌بدێ خۆ دڤێت.

حەفت: نیشانا ڤیان و حه‌زژێكرنا خودێ بۆ عه‌بدی.

هەشت: حه‌رامكرنا ڕازینه‌بوون و توڕه‌بوونێ ل سه‌ر قه‌ده‌رێن خودێ.

نه‌ھ: خێرا ڕازیبوونا ب به‌لا و نه‌خۆشییان.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر ڕویمه‌تییێ.

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((تۆ - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه‌ ڤان بوتپه‌رێسان: هه‌ما ئه‌ز ژى وه‌كى هه‌وه‌ مرۆڤه‌كم وه‌حى بۆ من ژ نیك خودايێ من دهێت به‌لێ خودايێ هه‌وه‌ خودايه‌كێ ب تنێیه‌، ڤێجا هه‌چییێ ژ عه‌زابا خودايێ خۆ بترسيت و دلێ خۆ ببه‌ته‌ خێرا وى ل ڕۆژا ديدارا وى، بلا كاره‌كێ چاك بۆ خودايێ خۆ بكه‌ت كو ل دويڤ شەريعه‌تێ وى بیت و چ شريكان د په‌رستنێدا بۆ وى نه‌ دانیت)). [الكهف:110].

ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو ئه‌و بۆ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بلند دكه‌ت كو گۆتییه‌: ئانكو: ((خودایێ مه‌زن گۆت: ئه‌ز ژ هه‌می هه‌ڤپشکان بێ منه‌تترم ژ هه‌ڤپشکییێ، هه‌ر که‌سێ کریاره‌کێ بکه‌ت و تێدا تشته‌كێ دی بکه‌ته‌ هه‌ڤپشکێ من، ئه‌ز دێ وی و هه‌ڤپشکییا وی هێلم)). موسلم ڤێ فەرموودەیێ ڤەدگوهێزیت.

دیسان ژ ئه‌بو سه‌عیدی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو ئه‌و بۆ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بلند دكه‌ت كو گۆتییه‌: ئانكو: ((ئه‌رێ ما ئه‌ز بۆ هه‌وه‌ وی تشتی نه‌بێژم یێ ئه‌ز ژ وی پتر ل سه‌ر هه‌وه‌ دترسم ژ مه‌سیحێ ده‌جالی؟)).

گۆتن: به‌لێ ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ، گۆت: ((شركا ڤه‌شارتییه‌، زه‌لامه‌ك دێ ڕابیت نڤێژێ كه‌ت و دێ نڤێژا خۆ جوان و تازه‌ كه‌ت ژ به‌ر كو كه‌سه‌ك یێ به‌رێ خۆ دده‌ته‌ وی)). ئیمام ئه‌حمه‌د ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا (الْكَهْفِ).

دوو: بابەتێ مەزن د ڕەدکرنا کارێ چاکدا ئەگەر تشتەك بچیتە د ناڤدا کو بۆ ئێكێ دی بیت ژ بلی خودێ.

سێ: به‌حسكرنا وی ئه‌گه‌رێ ڤێ چه‌ندێ دخوازیت، كو ئه‌و ژی زه‌نگینییا خودێ یا ڕه‌هایه‌.

چار: دیسان ژ ئه‌گه‌ران: ئه‌و باشترین شریكه‌.

پێنج: ترسا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ل سه‌ر صه‌حابییێن وی ژ ڕویمه‌تییێ.

شەش: ئه‌وی ئه‌ڤ چه‌نده‌ ب وێ ئێكێ شرۆڤه‌كر كو زه‌لامه‌ك دێ ڕابیت نڤێژێ كه‌ت و دێ نڤێژا خۆ جوان و تازه‌ كه‌ت ژ به‌ر كو كه‌سه‌ك یێ به‌رێ خۆ دده‌ته‌ وی.

بابه‌تی كو ژ شركێیه‌ مرۆڤ ژ به‌ر تشته‌كێ دونیایێ كارێ باش بكه‌ت

و گۆتنا خودێ: ئانكو: ((هه‌چییێ ب كارێ خۆ ژينا دونيايێ و خه‌ملا وێ بخوازیت ئه‌م دێ به‌رهه‌مێ كريارێن وان ب تەمامى ده‌ينێ، و تشته‌ك ژ جزايێ وان يێ دونيايێ ژ وان ناهێته‌ كێمكرن (15) ئه‌ون ل ئاخره‌تێ ژ ئاگرى پێڤه‌تر چ تشته‌ك بۆ وان نينه‌ ئه‌و دێ تامكه‌نه‌ گه‌رما وى و مفايێ وى تشتێ وان كرى نه‌گه‌هشته‌ وان، و كارێ وان يێ پويچ بوو؛ چونكى بۆ كنارێ خودێ نه‌بوو)). [هُودٌ:15، 16].

فه‌رمووده‌یه‌كا دروست ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((خۆلی ب سه‌رێ عه‌بدێ دینار و عه‌بدێ ده‌رهه‌مان وه‌ربوو و كه‌ڤته‌ سه‌ر ڕویێ خۆ.

خۆلی ب سه‌رێ عه‌بدێ جلكێ (خه‌میصه‌ی) وه‌ربوو و كه‌ڤته‌ سه‌ر ڕویێ خۆ.

خۆلی ب سه‌رێ عه‌بدێ جلكێ (خه‌میله‌) وه‌ربوو و كه‌ڤته‌ سه‌ر ڕویێ خۆ.

ئه‌گه‌ر تشته‌ك ب وی هاته‌ دان؛ دێ ڕازی بیت، و ئه‌گه‌ر چ تشت ب وی نه‌هاته‌ دان؛ دێ توڕه‌ بیت، خۆلی ب سه‌رێ وی وه‌ربوو و كه‌ڤته‌ سه‌ر ڕویێ خۆ و ئه‌گه‌ر سترییه‌ك چوو د پێیێ ویڕا؛ نه‌شێت بینیته‌ ده‌ر.

به‌حه‌شت بۆ عه‌بده‌كی بیت كو هه‌ڤسارێ ده‌وارا خۆ گرتبیت و بۆ جیهادا د ڕێكا خودێدا ده‌ركه‌ڤتبیت، عه‌بده‌كێ سه‌ر قژوڤژه‌ و پێیێن وی د تۆزه‌كینه‌.

ئه‌گه‌ر بۆ زێره‌ڤانییێ ل پێشییا له‌شكه‌ری هاته‌ دانان؛ دێ ڕازی بیت و گازنده‌یان ناكه‌ت.

و ئه‌گه‌ر ل دویماهییا له‌شكه‌ری هاته‌ دانان؛ دێ ل دویماهییێ مینیت و گازنده‌یان ناكه‌ت.

به‌لێ ئه‌ڤ عه‌بدێ هه‌نێ ئه‌گه‌ر ده‌ستویری خواست؛ ده‌ستویری ب وی ناهێته‌ دان و ئه‌گه‌ر مه‌هده‌ر بۆ كه‌سه‌كی كر؛ مه‌هده‌را وی ناهێته‌ قه‌بویلكرن)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ڤیانا مرۆڤی بۆ دونیایێ ب كرنا كارێ ئاخره‌تێ.

دوو: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((هود)).

سێ: ناڤكرنا مرۆڤێ موسلمان ب عه‌بدێ دینار و ده‌رهه‌م و جلكێ خه‌میصه‌ی.

چار: شرۆڤه‌كرنا ڤێ ب وێ ئیكێ كو ئه‌گه‌ر تشته‌ك ب وی هاته‌ دان؛ دێ ڕازی بیت و ئه‌گه‌ر پێ نه‌هاته‌ دان؛ دێ توڕه‌ بیت.

پێنج: گۆتنا وی: ((خۆلی ب سه‌رێ عه‌بدێ دینار و عه‌بدێ ده‌رهه‌مان وه‌ربوو و كه‌ڤته‌ سه‌ر ڕویێ خۆ‌‌)).

شەش: گۆتنا وی: ((و ئه‌گه‌ر سترییه‌ك چوو د پێیێ ویڕا؛ نه‌شێت بینیته‌ ده‌ر)).

حەفت: په‌سنكرنا وی موجاهدێ ب ڤان سالۆخه‌تان هاتییه‌ سالۆخه‌تكرن.

بابه‌تێ هه‌ر كه‌سێ گوهدارییا زانا و كاربده‌ستان بكه‌ت د حه‌رامكرنا وی تشتێ خودێ حه‌لالكریدا یان د حه‌لالكرنا وی تشتێ خودێ حه‌رامكریدا؛ ئه‌ڤه‌ وی ئه‌ڤ زانا و كاربده‌سته‌ كرنه‌ شریكێن خودێ د دانانا شه‌ریعه‌تیدا.

ئبن عه‌باسی گۆتییه‌: ((نێزیكه‌ به‌ر ژ ئه‌سمانی ب سه‌ر هه‌وه‌دا بهێنه‌ خوار، ئه‌ز یێ دبێژم: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت، و هوین یێ دبێژن: ئه‌بو به‌كر و عومه‌ری گۆت)).

ئه‌حمه‌دێ كوڕێ حه‌نبه‌لی ژی گۆتییه‌: ((ئه‌ز مه‌نده‌هۆش بووم ژ به‌ر هنده‌ك مرۆڤان، ئه‌وان سه‌نه‌د نیاسی و زانی كه‌نگی یا دروسته‌، به‌لێ یێن به‌ره‌ڤ گۆتنا سوفیانی دچن، و خودایێ مه‌زن یێ دبێژیت: ئانكو: ((ڤێجا ئه‌وێن بێ ئه‌مرییا پێغه‌مبه‌رێ خودێ دكه‌ن بلا ژ هندێ بترسن كو فتنه‌ك و نه‌خۆشى ب سه‌ر واندا بهێت، يان عه‌زابه‌كا ب ئێش و نه‌خۆش ل ئاخره‌تێ بگه‌هیته‌ وان)). [النُّورُ:63]، ئه‌رێ ته‌ دزانی فتنه‌ چییه‌؟ فتنه‌: شركه‌، به‌لكی ئه‌گه‌ر مرۆڤی تشته‌ك ژ گۆتنا وی ڕه‌دكر؛ سه‌رداچوون و لادان ژ حه‌قییێ بكه‌ڤیته‌ د دلێ ویدا و پاشی تێبچیت)).

ژ عه‌دییێ كوڕێ حاتیمی: (وی گوھ ل پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بوو ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ دخواند: ئانكو: ((جوهى و فه‌لان زانا و عيباده‌تكه‌ر بۆ خۆ كرنه‌ خوداوه‌ند شەريعه‌ت بۆ ددانان، وان پێگيرى پێ دكر و شەريعه‌تێ خودێ دهێلا، وان عيسايێ مه‌سيح كوڕێ مه‌ريه‌مێ بۆ خۆ كره‌ خودێ و په‌رستن بۆ كر، خودێ فه‌رمان ب ته‌وحيدێ ل وان هه‌مییان كربوو كو ئه‌و په‌رستنا خودايه‌كێ ب تنێ بكه‌ن و ژ وى پێڤه‌تر چ خودايێن ڕاست نينن. يێ پاك و پيرۆز بیت ژ وى تشتێ موشرك و سه‌رداچووى د ده‌رحه‌قا ویدا دبێژن)). [ التَّوْبَةُ: 31] من گۆت: ئینا من گۆته‌ وی: مه‌ عیباده‌تێ وان نه‌دكر.

گۆت: ((ئه‌رێ ما وان ئه‌و تشتێ خودێ حه‌لالكری حه‌رام نه‌دكر؛ پاشی هه‌وه‌ ژی تشتێ وان حه‌رامكری حه‌رام دكر، و ئه‌رێ ما وان ئه‌و تشتێ خودێ حه‌رامكری حه‌لال نه‌دكر؛ پاشی هه‌وه‌ ژی تشتێ وان حه‌لالكری حه‌لال دكر؟)).

من گۆتێ: به‌لێ.

گۆت: ((ئاها ئه‌ڤه‌ عیباده‌ت و په‌رستنا وانه‌)). ئیمام ئه‌حمه‌د و تیرمذی ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزن و تیرمذی ب فه‌رمووده‌یه‌كا باش دانایه‌.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((النور)).

دوو: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((بَرَاءةٌ)).

سێ: هشیاركرن ل سه‌ر ڕامانا عیباده‌تی، ئه‌وا عه‌دی ڕه‌دكری.

چار: نموونه ئینانا‌ ئبن عه‌باسی ب ئه‌بو به‌كر و عومه‌ری و نموونه‌ ئینانا ئه‌حمه‌دی ب سوفیانی.

پێنج: گوهاڕتنا بارودۆخان بۆ ڤێ مه‌ره‌مێ، هەتا وه‌لێ هاتی ل دەڤ پترییا خەلکی؛ پەرستنا ڕوهبانان بوویه‌ باشترین کار كو ب ویلایه‌تێ دهێتە ناڤکرن و پەرستنا زانایێن جوهی (احباران) ژی بوویه‌ زانین و فیقهـ. پاشی بارودۆخ هاتنه‌ گوهۆڕین هەتا وه‌لێ هاتی تشتێن دی ژ بلی خودێ هاتنە پەرستن، كو نە ژ چاکان بوون و ب ڕامانا دووێ ژی عیباده‌ت و په‌رستن بۆ یێن نه‌زان هاته‌ كرن.

بابه‌تێ گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((ئه‌ى موحه‌ممه‌د ما ته‌ كارێ وان مونافقان نه‌زانییه‌ ئه‌وێن ژ دره‌و دبێژن وان باوه‌رى ب وێ ئينايه‌ يا بۆ ته‌ هاتییه‌ خوارێ - كو قورئانه‌ - و ب وێ ژى يا به‌رى ته‌ بۆ پێغه‌مبه‌ران هاتییه‌ خوارێ، و وان د حه‌لكرنا هه‌ڤڕكییاندا دڤێت حوكمێ خۆ ببه‌نه‌ نیك وى شەريعه‌تێ به‌تال يێ خودێ نه‌داناى، ئه‌و ب خۆ فه‌رمان يا ل وان هاتییه‌كرن كو ئه‌و باوه‌رییێ ب وى نه‌ئينن؟ شه‌يتانى دڤێت وان ژ ڕێكا حه‌ق دوير بكه‌ت، دويراتییه‌كا دوير. ژ ڤێ ئايه‌تێ ئاشكه‌را دبیت كو باوه‌رییا ڕاست هندێ دخوازت خودان ل دويڤ شەريعه‌تێ خودێ بچیت و د هه‌مى كاراندا حوكمى پێ بكه‌ت، ڤێجا هه‌چییێ بێژت ئه‌ز خودان باوه‌رم پاشى حوكمێ تاغووتى ب سه‌ر حوكمێ خودێ بئێخت، ئه‌و د ڤێ گۆتنا خۆدا يێ دره‌وينه‌ (60) و ئه‌گه‌ر شيره‌ت ل ئه‌ڤان هاته‌كرن و بۆ وان هاته‌ گۆتن: وه‌رنه‌ وێ يا خودێ ئينايه‌ خوارێ، و وێ يا موحه‌ممه‌د پێغه‌مبه‌رى - سلاڤ لێ بن - گۆتى، تۆ دێ وان يێن ب سه‌رڤه‌ باوه‌ر ئيناى و د دل دكافر بينى پشتا خۆ دێ ده‌نه‌ ته‌ و ڕویێ خۆ وه‌ردگێڕن (61) ڤێجا حالێ وان مونافقان دێ يێ چاوا بیت، ئه‌گه‌ر ژ به‌ر وى كارێ وان ب ده‌ستێن خۆ كرى ئاتافه‌ك ب سه‌رێ وان هات، پاشى ئه‌و هاتنه‌ نیك ته‌ - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - داخوازا لێبورينێ كر، و ب سويندانڕا چوون كو وان ب وان كريارێن خۆ ب تنێ قه‌نجى و پێكئينانا د ناڤبه‌را هه‌ڤڕكاندا ڤيايه‌؟)) [النِّسَاءُ:60-62].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((و ئه‌گه‌ر شيره‌ت ل وان بهێته ‌كرن كو ئه‌و ب كافرییێ و كرنا گونه‌هان خرابكارییێ د ئه‌ردیدا نه‌كه‌ن و نهێنییێن خودان باوه‌ران به‌لاڤ نه‌كه‌ن و پشته‌ڤانییا كافران نه‌كه‌ن، بۆ هه‌ڤڕكى و ڕكداری ژ دره‌و ئه‌و دێ بێژن: هه‌ما ئه‌مين خودانێن چاكییێ‌)). [الْبَقَرَةُ:11].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((و هوين ب چ ڕه‌نگێن خرابییێ خرابكارییێ د ئه‌ردیدا نه‌كه‌ن، پشتى خودێ ب هنارتنا پێغه‌مبه‌ران ئه‌و چاككرى و ب عيباده‌تى ئاڤاكرى و هوين ژ ترسێن عه‌زابا ویدا و پێخه‌مه‌ت وه‌رگرتنا قه‌نجییا وى ب دله‌كێ صافى دوعايان ژ وى بكه‌ن. هندى دلۆڤانییا خودێیه ‌يا نێزيكى قه‌نجيكارانه‌)). [الأعراف:56].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((ئه‌رێ ما ئه‌وان جوهییان دڤێت تۆ ب وى تشتى حوكمى د ناڤبه‌را واندا بكه‌ى يێ صه‌نه‌م په‌رێس ل سه‌ر دچن ژ نه‌زانين و سه‌رداچوونان؟! و كى د حوكمێ خۆدا ژ خودێ دادكه‌رتره‌ بۆ وى يێ د شەريعه‌تێ خودێ گه‌هشتى و باوه‌رى پێ ئيناى؟)) [الْمَائِدَةُ:50].

ژ عه‌بدولڵاهێ كوڕێ عه‌مری دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((ئێك ژ هه‌وه‌ باوه‌رییێ نائینیت (باوه‌رییا وی یا ته‌مام و بنه‌جھ نینه‌)؛ هه‌تا حه‌ز و دلچوونێن وی ل دویڤ وێ بن یا ئه‌ز پێ هاتیم)).

نه‌وه‌وی گۆت: (ئه‌ڤه‌ فه‌رمووده‌یه‌كا دروسته‌، مه‌ د په‌ڕتووكا (الْحُجَّةِ)ـدا ب سه‌نه‌ده‌كا دروست ڤه‌گوهاستییه‌).

شه‌عبی ژی گۆتییه‌: (هه‌ڤڕكییه‌ك د ناڤبه‌را زه‌لامه‌كێ مونافق و زه‌لامه‌كێ جوهیدا هه‌بوو.

ئینا زه‌لامێ جوهی گۆت: دێ ئاریشه‌یا خۆ به‌ینه‌ ده‌ڤ موحه‌ممه‌دی.

ئه‌وی زانی كو ئه‌و به‌رتیلێ وه‌رناگریت.

به‌لێ زه‌لامێ مونافق گۆت: دێ ئاریشه‌یا خۆ به‌ینه‌ ده‌ڤ جوهییان، چونكی ئه‌وی دزانی ئه‌و به‌رتیلێ وه‌ردگرن.

پاشی هه‌ردوو ل سه‌ر وێ چه‌ندێ ڕێككه‌ڤتن كو بچنه‌ ده‌ڤ كاهنه‌كێ هۆزا جوهه‌ینه‌ و ئاریشه‌یا خۆ ببه‌نه ده‌ڤ وی دا بۆ چاره‌سه‌ر بكه‌ت، ئینا ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ هاته‌ خوار: ((أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ)). [النِّسَاءُ:60-62] هه‌تا دویماهیكا ئایه‌تێ).

هاتییه‌ گۆتن ژی: (ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ ل دۆر دوو زه‌لامان هاتییه‌ خوار كو هه‌ڤڕكییه‌ك د ناڤبه‌را واندا هه‌بوو، ڤێجا ئێك ژ وان گۆت: (دێ ئاریشه‌یا خۆ به‌ینه‌ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن)، یێ دی ژی گۆت: (دێ ئاریشه‌یا خۆ به‌ینه‌ ده‌ڤ كه‌عبێ كوڕێ ئه‌شره‌فی)، پاشی ئاریشه‌یا خۆ بره‌ ده‌ڤ عومه‌ری، ڤێجا ئێك ژ وان چیرۆك بۆ عومه‌ری به‌حسكر.

ئینا عومه‌ری گۆته‌ وی كه‌سێ ب پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڕازی نه‌بووی كو حوكمی د ناڤبه‌را واندا بكه‌ت: (ئه‌رێ ئه‌ڤه‌ ڕاسته‌ (ئانكو: ڕاسته‌ ته‌ ئه‌ڤ چه‌نده‌ گۆتییه‌)؟).

گۆت: (به‌لێ)، ئینا عومه‌ری شیره‌ك ل وی دا و كوشت).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((النساء)) و ئه‌وا تێدا هاتی ژ هاریكاریكرنا ل سه‌ر تێگه‌هشتنا د ڕامانا په‌یڤا (طاغوت)ـدا.

دوو: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((البقرة)): ((وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لاَ تُفْسِدُواْ فِي الأَرْضِ)).

سێ: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((الأعراف)): ((وَلاَ تُفْسِدُواْ فِي الأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاَحِهَا)).

چار: ته‌فسیرا ڤێ ئایه‌تێ: ((أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ)).

پێنج: ئه‌وا شه‌عبی ل دۆر ئه‌گه‌رێ هاتنه‌خوارا ئایه‌تا ئێكێ گۆتی.

شەش: ته‌فسیرا باوه‌رییا ژ ڕاست و دروست و باوه‌رییا ژ دره‌و.

حەفت: چیرۆكا عومه‌ری د گه‌ل وی مونافقی.

هەشت: باوه‌ری ب ده‌ست كه‌سێڤه‌ ناهێت هه‌تا حه‌ز و دلچوونێن وی ب دویڤ وی تشتی نه‌چن یێ پێغه‌مبه‌ر صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن پێ هاتی.

بابه‌تێ ئه‌و كه‌سێ تشته‌ك ژ باشناڤ و سالۆخه‌تێن خودێ ڕه‌د بكه‌ت

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و حالێ ملله‌تى ئه‌وه‌ ئه‌و كافرییێ ب ئێكينییا خودايێ ڕه‌حمان دكه‌ن، تۆ - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه‌ وان: خودايێ ڕه‌حـمان ئه‌وێ هوين باوه‌رییێ ب ئێكينییا وى نائينن خودايێ منه‌، ژ وى پێڤه‌تر چ خودايێن ب حه‌ق نينن په‌رستن بۆ بهێته ‌كرن، من خۆ هێلايه‌ ب هيڤییا ویڤه‌ و زڤڕينا من بۆ نیك ویيه‌)). [الرَّعْدُ:30].

و د (صه‌حیحا بۆخاری)ـدا هاتییه‌ كو عه‌لی دبێژیت: (وی تشتی بۆ خه‌لكی بێژن یێ وان زانین پێ هه‌بیت و مفای ژێ وه‌ربگرن، ئه‌رێ ما هه‌وه‌ دڤێت ئه‌و خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وی دره‌وین ده‌ربێخن).

و عه‌بدولڕه‌زاق ژ مه‌عمه‌ری و ئه‌و ژ ئبن طاووسی و ئه‌و ژ بابێ خۆ و ئه‌و ژ ئبن عه‌باسی ڤه‌دگوهێزیت كو: وی زەلامەك دیت لەرزین ب لەشێ ویدا هات وه‌ك ڕه‌دكرن و ڕازینه‌بوون ده‌مێ فه‌رمووده‌یه‌ك ل دۆر سالۆخه‌تێن خودێ ژ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گوهلێ بووی، ئینا (ئبن عه‌باسی) گۆت: (ئه‌ڤه‌ بۆچی دترسن؟ ده‌مێ (ئایه‌ته‌ك یان فه‌رمووده‌یه‌ك) موحكه‌م بهێته‌ به‌را وان؛ ئه‌و وێ وه‌ردگرن و پێ ڕازی دبن، به‌لێ ده‌مێ (ئایه‌ته‌ك یان فه‌رمووده‌یه‌ك) بهێته‌ به‌را وان كو بۆ وان یا ڕوهن نه‌بیت؛ ئه‌و تێدچن و ژ ڕێكێ ده‌ردكه‌ڤن) گۆتنا وی ب دویماهیك هات.

و ده‌مێ قوڕه‌یشییان گوھ ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بووی یێ به‌حسێ ڕه‌حمانی (ئێك ژ ناڤێن خودێیه‌) دكه‌ت، ئه‌وان ئه‌ڤ ناڤه‌ ڕه‌دكر و باوه‌ری پێ نه‌ئینا، ئینا خودێ ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ ل دۆر وان ئینا خوار: ئانكو: ((و حالێ ملله‌تى ئه‌وه‌ ئه‌و كافرییێ ب ئێكينییا خودايێ ڕه‌حمان دكه‌ن)). [الرَّعْدُ:30].

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: نه‌بوونا باوه‌رییێ ب ڕه‌دكرنا تشته‌كی ژ باشناڤ و سالۆخه‌تێن خودێ.

دوو: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((الرعد)).

سێ: هێلانا وێ ئاخڤتنێ یا خه‌لك تێنه‌گه‌هیت.

چار: دیاركرنا ئه‌گه‌رێ ڤێ هێلانێ، كو ئه‌و ژی ئه‌ڤه‌یه‌ ده‌مێ خه‌لك د ئاخڤتنێ نه‌گه‌هیت؛ ئه‌ڤه دێ سه‌ركێشیت بۆ دره‌و ده‌رئێخستنا خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وی، خۆ ئه‌گه‌ر ئه‌و كه‌س ڤێ چه‌ندێ ب مه‌ره‌م ژی نه‌كه‌ت.

پێنج: ئاخڤتنا ئبن عه‌باسی ده‌رباره‌ی وی كه‌سێ تشته‌ك ژ ڤان باشناڤ و سالۆخه‌تان ڕه‌د دكه‌ت و كو ئه‌ڤ ڕه‌دكرنه‌ دێ وی تێبه‌ت.

بابه‌تێ گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((ئه‌ڤ بوتپه‌رێسه‌ قه‌نجییا خودێ ب هنارتنا موحه‌ممه‌دى - سلاڤ لێ بن - ل سه‌ر خۆ دنیاسن، پاشى ئه‌و كافرییێ ب پێغه‌مبه‌رينییا وى دكه‌ن، و پترییا ملله‌تێ وى ب پێغه‌مبه‌رينییا وى د كافرن، باوه‌رییێ پێ نائينن)). [ النَّحْلُ: 83].

موجاهد ئاخڤتنه‌كێ دبێژیت كو ئه‌ڤه‌ ڕامانا وێیه‌: (ئه‌و گۆتنا زه‌لامییه‌ ده‌مێ دبێژیت: ئه‌ڤه‌ مال و سامانێ منه‌ و من یێ ژ باب و باپیرێن خۆ ب میرات وه‌رگرتی).

عه‌ونێ كوڕێ عه‌بدولڵاهی ژی دبێژیت: (دبێژن: ئه‌گه‌ر فلان كه‌س نه‌با؛ هۆسا نه‌دبوو).

ئبن قوته‌یبه‌ ژی دبێژیت: (دبێژن: ئه‌ڤه‌ ژ به‌ر مه‌هده‌را خوداوه‌ندێن مه‌یه‌).

ئه‌بول عه‌باسی ژی پشتی فه‌رمووده‌یا زه‌یدێ كوڕێ خالدی كو تێدا هاتییه‌: خودایێ مەزن گۆت: ((هندەك ژ عه‌بدێن من بوونه‌ باوەردار ب من و هندەك ژی بوونه‌ بێباوەرن ب من (بوونه‌ كافر ب من)...)) هه‌تا دویماهیكا فه‌رمووده‌یێ كو به‌ری نوكه‌ د گه‌ل مه‌ بوری گۆتییە:

ئه‌ڤه‌ د قورئان و سوننه‌تێدا یا مشه‌یه‌ ده‌مێ خودێ گازنده‌یان ژ وان كه‌سان دكه‌ت یێن قه‌نجی و نیعمه‌تێن خودێ دده‌نه‌ پال هنده‌ك كه‌سێن دی و شریكان بۆ خودێ دروست دكه‌ن.

هنده‌ك ژ سه‌له‌فان گۆتییه‌: (ئه‌ڤه‌ وه‌كی گۆتنا وانه‌ ده‌مێ دبێژن: هه‌وا یێ خۆش و ئارامه‌ و كاپتنێ كه‌شتییێ ژی یێ شاره‌زایه‌ (ئانكو ده‌مێ كه‌شتی د ناڤ ده‌ریایێدا ب ڕه‌نگه‌گێ ئارام و ته‌نا دچیت؛ دێ ڤێ چه‌ندێ ده‌نه‌ پال بای و كاپتنێ كه‌شتییێ، نه‌كو خودێ)، و گۆتنێن وه‌كی وان كو ل سه‌ر گه‌له‌ك ئه‌زمانان دهێنه‌ كرن).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا نیاسینا قه‌نجی و نیعمه‌تێن خودێ، پاشی ڕه‌دكرنا وان.

دوو: زانینا وێ ئێكێ كو ئه‌ڤ ئاخڤتنه‌ ل سه‌ر گه‌له‌ك ئه‌زمانان دهێته‌ گۆتن.

سێ: ناڤكرنا ڤێ ئاخڤتنێ ب ڕه‌دكرنێ بۆ قه‌نجی و نیعمه‌تێ.

چار: كۆمبوونا دوو هه‌ڤدژان د دلیدا.

بابه‌تێ گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((ڤێجا هوين چ هه‌ڤال و هۆگران بۆ خودێ د په‌رستنێدا چـێنه‌كه‌ن، و هوين دزانن كو ئه‌و د ئافراندن و ڕزقدانێدا يێ بێ شریكه‌ و ئه‌وه‌ يێ هێژاى په‌رستنێ)). [البْقَرَةُ:22]

ژ ئبن عه‌باسی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو وی ده‌رباره‌ی ئایه‌تێ گۆتییه‌: (ئه‌نداد: به‌حسێ شركێیه‌ كو ڤه‌شارتیتره‌ ژ ڕێڤه‌چوونا مێرییێ (كو یا ڕه‌شه‌) ل سه‌ر به‌ڕه‌كێ ساف و حولی د ناڤ تاڕیاتییا شه‌ڤێدا (ئانكو هه‌می تشت د ڕه‌شن، له‌وا دیتنا ڕێڤه‌چوونا مێرییێ دێ یا ب زه‌حمه‌ت بیت، شرك ژی هنده‌ك جاران گه‌له‌ك یا ڤه‌شارتییه‌).

ئه‌ڤه‌یه‌ تۆ بێژی: سویند ب خودێ و ب ژیانا ته‌ ئه‌ی فلان كه‌س و سویند ب ژیانا من.

و تۆ بێژی: ئه‌گه‌ر ژ به‌ر صه‌یێ (زێڕه‌ڤانیكرنا ل په‌زی یێ) فلان كه‌سی نه‌بایه‌؛ دا دز هێنه‌ مه‌ (و دا په‌زێ مه‌ دزن).

و ئه‌گه‌ر وه‌رده‌ك د ناڤ مالێدا نه‌بان؛ دا دز هێنه‌ د مالڤه‌ (به‌لێ ده‌مێ دز دهێن؛ ئه‌و بالنده‌یه‌ ده‌نگی دكه‌ن، له‌وا دز نه‌شێن بهێن).

و گۆتنا زه‌لامی ده‌مێ دبێژیته‌ هه‌ڤالێ خۆ: هەر تشتێ خودێ و تە بڤێت.

و گۆتنا زه‌لامی: ئه‌گه‌ر خودێ و فلان كه‌س نه‌بان، ڤێجا تۆ فلان كه‌سی نه‌كه‌‌ د گه‌ل خودێ، چونكی ئه‌ڤێ هه‌مییێ شرك یا تێدا). ئبن ئه‌بو حاتیم ڤه‌گوهاستییه‌.

ژ عومه‌رێ كوڕێ خه‌طابی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) گۆتییه‌: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ ژبلی خودێ ب تشته‌كێ دی سویند بخۆت، ئه‌ڤه‌ وی كوفر كر یان شرك كر)). تیرمیذی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی و ب فه‌رمووده‌یه‌كا باش یا دانای و حاكمی ب فه‌رمووده‌یه‌كا دروست یا دانای.

ئبن مه‌سعوودی گۆت: (ئه‌گه‌ر ئه‌ز ژ دره‌و سویند ب خودێ بخۆم، بۆ من خۆشتره‌ ژ هندێ ئه‌ز ژ ڕاست سویند ب تشته‌كێ دی ژ بلی خودێ بخۆم).

و ژ حوزه‌یفه‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((هوین نه‌بێژن: ئه‌گه‌ر خودێ حه‌زكر و فلان كه‌سی ژی حه‌زكر، به‌لكی بێژن: ئه‌گه‌ر خودێ حه‌زكر پاشی فلان کەسی حه‌زكر)). ئه‌بو داوودی ب سه‌نه‌ده‌كا دروست ڤه‌گوهاستییه‌.

ژ ئیبراهیمێ نه‌خه‌عی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو وی دروست نه‌ددیت ئه‌ڤ گۆتنه‌ بهێته‌ كرن: ئه‌ز خۆ ب خودێ و ب ته‌ دپارێزم، به‌لێ دروستە مرۆڤ بێژیت: ئه‌ز خۆ ب خودێ پاشی ب ته‌ دپارێزم، گۆت: و دێ بێژیت: ئه‌گه‌ر خودێ پاشی فلان كه‌س نه‌بان و نابێژیت: ئه‌گه‌ر خودێ و فلان كه‌س نه‌بان.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((البقرة)) ده‌رباره‌ی ئه‌ندادان.

دوو: صه‌حابییان ئه‌و ئایه‌تا ده‌رباره‌ی شركا مه‌زنتر هاتییه‌ خوار وه‌سا ته‌فسیر دكر كو ئه‌و شركا بچویكتر ژی ب خۆڤه‌ دگریت.

سێ: سویندخوارن ب تشته‌كێ دی ژ بلی خودێ؛ شركه‌.

چار: ئه‌گه‌ر مرۆڤی ژ ڕاست و ب دروستی سویند ب تشته‌كێ دی ژ بلی خودێ خوار؛ گونه‌ها وێ مه‌زنتره‌ ژ هندێ مرۆڤ ژ دره‌و سویند ب خودێ بخۆت.

پێنج: هه‌بوونا جوداهییێ د ناڤبه‌را هه‌ردوو پیتێن (الْوَاوِ) و (ثُمَّ) د ئاخڤتنێدا.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر وی كه‌سێ ب سویندخوارنا ب خودێ ڕازی نه‌بیت.

ژ عه‌بدولڵاھێ کوڕێ عومه‌ری (خودێ ژ هه‌ردووکان ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((((ب باب و باپیرێن خۆ سويند نەخۆن، هەر کەسێ ب خودێ سويند خوار، بلا یێ ڕاستگۆ بیت د ڤێ سویندخوارنێدا و هەر کەسێ سويند ب خودێ بۆ هاته‌ خوارن، بلا ڕازی بیت، هەر کەسێ ڕازی نەبیت، ئه‌و ژ خودێ نینە (ئه‌ڤه‌ گه‌فه‌ ل وی كه‌سی دهێته‌ كرن، ئانكو خودێ یێ ژ وی كه‌سی به‌ریئه‌))). ئبن ماجه‌ ڤێ فه‌رمووده‌یێ ب سه‌نه‌ده‌كا باش ڤه‌دگوهێزیت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: پاشڤه‌برن ژ سویندخوارنێ ب باب و باپیران.

دوو: فه‌رمانكرنا ل وی كه‌سێ سویند ب خودێ بۆ دهێته‌ خوارن كو ڕازی بیت.

سێ: گه‌فكرن ل وی كه‌سێ ڕازی نه‌بیت.

بابه‌تێ گۆتنا ئه‌گه‌ر خودێ و ته‌ بڤێت.

ژ قوته‌یله‌ی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو: جوهییه‌ك هاته‌ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن و گۆت: هوین شركێ بۆ خودێ دروست دكه‌ن.

چونكی هوین دبێژن: ئه‌گه‌ر خودێ و ته‌ بڤێت.

هوین دبێژن: سویند ب كه‌عبێ.

ئینا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن فه‌رمان ل موسلمانان كر ئه‌گه‌ر ڤیا سویند بخۆن ئه‌و بێژن: ((سویند ب خودایێ كه‌عبێ

و بێژن: ئه‌گه‌ر خودێ و پاشی ته‌ بڤێت)) نه‌سائی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی و ب فه‌رمووده‌یه‌كا دروست یا دانای.

هه‌ر نه‌سائی فه‌رمووده‌یه‌كا دی ژ ئبن عه‌باسی ڤه‌دگوهێزیت كو: زه‌لامه‌كی گۆته‌ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن: ئه‌گه‌ر خودێ و ته‌ بڤێت. ئینا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((ئه‌رێ ته‌ ئه‌ز كرمه شریك و هه‌ڤپشكێ خودێ؟ (بێژه‌:) ئه‌گه‌ر خودێ ب تنێ بڤێت)).

ئبن ماجه ژی ژ طوفه‌یلێ برایێ عائیشایێ ژ دایكێڤه‌ ڤه‌دگوهێزیت كو گۆتییه‌: (من د خه‌ونا خۆدا دیت هه‌روه‌كی ئه‌ز یێ دهێمه‌ ده‌ڤ چەند زەلامه‌كێن جوهی.

ڤێجا من گۆتێ: ب ڕاستی هوین گەلەك د باشن، ئەگەر هوين نەبێژن: عوزەیر کورێ خودێیە.

ئه‌وان گۆت: ب ڕاستی هوین گەلەك د باشن، ئەگەر هوين نەبێژن: ئه‌گه‌ر خودێ و موحه‌ممه‌دی بڤێت.

پاشی ئه‌ز ب ڕه‌خ چه‌ند زه‌لامه‌كێن فه‌له‌ڕا ده‌رباز بووم، من ژی گۆت: ب ڕاستی هوین گەلەك د باشن، ئەگەر هوين نەبێژن: مه‌سیح (عیسا) کورێ خودێیە

ئه‌وان گۆت: ب ڕاستی هوین گەلەك د باشن، ئەگەر هوين نەبێژن: ئه‌گه‌ر خودێ و موحه‌ممه‌دی بڤێت.

ده‌مێ ل من بوویه‌ سپێده‌، من ئه‌ڤ بابه‌ته‌ بۆ هنده‌كان گۆت.

پاشی ئه‌ز هاتمه‌ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سەر بن و من بابه‌ت بۆ وی گۆت.

وی گۆت: ((ئه‌رێ ته‌ بابه‌ت بۆ كه‌سێ گۆتییه‌؟)).

من گۆتێ: به‌لێ، گۆت:

((ئینا سوپاسییا خودێ كر و په‌سنێن وی كرن، پاشی گۆت: پشتی ڤێ دێ بێژم:

ب ڕاستی طوفه‌یلی خه‌ونه‌ك یا دیتی و یا بۆ هنده‌ك ژ هه‌وه‌ گۆتی.

و هه‌وه‌ تشته‌ك گۆت به‌لێ فلان و فلان تشت ڕێگر بوون ئه‌ز هه‌وه‌ ژ وێ گۆتنێ بده‌مه‌ پاش.

به‌لێ ئێدی هوین نه‌بێژن: ئه‌گه‌ر خودێ و موحه‌ممه‌دی بڤێت، به‌لكی هوین بێژن: ئه‌گه‌ر خودێ ب تنێ بڤێت)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: جوهییان شركا بچویكتر دنیاسی و زانین پێ هه‌بوو.

دوو: تێگەهشتنا مرۆڤی ئه‌گه‌ر حه‌ز و دلچوونه‌ك هه‌بیت.

سێ: گۆتنا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن: ((ئه‌رێ ته‌ ئه‌ز كرمه شریك و هه‌ڤپشكێ خودێ؟))، پا تۆ بۆ وی كه‌سی چ دبێژی یێ دبێژیت:

مَا لِي مَنْ أَلُوذُ بِهِ سِوَاكَ (ئانكو: ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ؛ ما من ژ بلی ته‌ كی هه‌یه‌ ئه‌ز په‌نایێ بۆ ببه‌م و داخوازا هاریكاری و پاراستنێ ژێ بكه‌م ... و هه‌ردوو مالكێن ب دویڤ وێدا.

چار: ئه‌ڤه‌ نە ژ شركا مه‌زنترە‌، ژ به‌ر گۆتنا وی: ((فلان و فلان تشت بوونه‌ ئه‌گه‌ر ل به‌را من)).

پێنج: خه‌ونا چاك پشكه‌كه‌ ژ وه‌حییێ.

شەش: دبیت خه‌ونه‌ك ببیته‌ ئه‌گه‌رێ دانانا هنده‌ك ئه‌حكامێن شه‌رعی.

بابه‌تێ هه‌ر كه‌سێ خه‌به‌ران بێژیته‌ ده‌می (زه‌مانی)؛ ئه‌ڤه‌ وی ئه‌زیه‌تا خودێ كر.

- و گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و ڤان بوتپه‌رێسان ژ دره‌وپێكرن ب ڕابوونا پشتى مرنێ گۆت: هه‌ما ژين ئه‌وه‌ يا ئه‌م د دونيايێدا دبه‌ينه‌ سه‌رى، ژ وێ پێڤه‌تر چ ژينێن دى نينن و هه‌ما سال و زه‌مان هه‌ر دێ د سه‌ر مه‌ڕا بورن، يه‌عنى خودايه‌ك نينه‌ وان بمرينیت و ڤان بوتپه‌رێسان چ زانين ب وێ چه‌ندێ نينه‌، هه‌ما ئه‌و گومان و ته‌خـمينن ئه‌و بۆ خۆ دكه‌ن)). [الْجَاثِيَةُ:24].

د فه‌رمووده‌یا دروست ژیدا هاتییه‌ كو ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن و ئه‌و ژ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڤه‌دگوهێزیت كو گۆتییه‌: ((خودایێ مه‌زن گۆت: كوڕێ ئاده‌می ئه‌زیه‌تا من دكه‌ت، ژ به‌ر كو خه‌به‌ران دبێژیته‌ ده‌می و ئه‌ز ده‌مم، شه‌ڤان و ڕۆژان د قولوپینم و پێك دگوهۆڕم)).

د ڤه‌گوهاستنه‌كا دیدا هاتییه‌: ((خه‌به‌ران نه‌بێژنه‌ ده‌می، چونكی ب ڕاستی خودێ ده‌مه‌)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: پاشڤه‌برن ژ خه‌به‌رگۆتنا ب ده‌می.

دوو: ناڤكرنا ڤێ خه‌به‌رگۆتنێ ب ئه‌زیه‌تدانێ بۆ خودێ.

سێ: هزركرن د گۆتنا ویدا: ((چونكی ب ڕاستی خودێ ده‌مه‌)).

چار: دبیت هنده‌ك جاران مرۆڤ خه‌به‌ران بێژت و د دلێ خۆدا ئه‌ڤ مه‌ره‌مه‌ نه‌بیت.

بابه‌تێ ناڤكرنێ ب دادوه‌رێ دادوه‌ران و ناڤێن وه‌كی وی.

د فه‌رمووده‌یا دروست ژیدا هاتییه‌ كو ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن و ئه‌و ژ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڤه‌دگوهێزیت كو گۆتییه‌: ((ب ڕاستی كێمترین و خرابترین ناڤ ل ده‌ڤ خودێ ئه‌ڤه‌یه‌ ده‌مێ زه‌لامه‌ك ناڤێ خۆ دكه‌ته‌ شاهێ شاهان، بزانن كو ژ خودێ پێڤه‌تر چ شاھ نینن)).

سوفیانی گۆت: وه‌كی ناڤێ: (شاهێ شاهان).

د ڤه‌گوهاستنه‌كا دیدا هاتییه‌: ((ئه‌ڤ كه‌سێ ڤی ناڤی ددانیته‌ سه‌ر خۆ؛ ل ڕۆژا قیامه‌تێ پیسترین مرۆڤه‌ ل ده‌ڤ خودێ و ژ هه‌مییان پتر كه‌رب ژێ ڤه‌دبن)).

گۆتنا وی: (أَخْنَعُ) ئانكو: كێمترین.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: پاشڤه‌برن ژ ناڤكرنێ ب شاهێ شاهان.

دوو: كا چاوا هه‌ر ناڤه‌كێ دی یێ ب وێ ڕامانێ بهێت هه‌ر وه‌كی وییه‌، وه‌كی سوفیانی گۆتی.

سێ: هشیاربوون و تێگه‌هشتن ل پاشڤه‌برن و گه‌فێن دژوار ده‌رباره‌ی گۆتنێن ب ڤی ڕه‌نگی، هه‌ر چه‌ند‌ دلی ئه‌و ڕامانا ژێ دچیت مه‌ره‌م نه‌بیت.

چار: هشیاربوون و تێگه‌هشتن ل وێ ئێكێ كو ئه‌ڤ چه‌نده‌ بۆ هندێیه‌ خودێ هه‌ر مه‌زن بهێته‌ ڕاگرتن.

بابه‌تێ ڕێزگرتنێ ل باشناڤێن خودایێ مه‌زن و گوهۆڕینا ناڤی ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ.

ئه‌بو شوڕه‌یح دبێژیت: كونیه‌یا وی ئه‌بول حه‌كه‌م بوو، ئینا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆته‌ وی: ((مسۆگه‌ر خودێ حه‌كه‌م و دادوه‌ره‌ و حوكم و دادوه‌ری دێ هه‌ر بۆ وی زڤڕیت)).

ئینا گۆت: ملله‌تێ من ئه‌گه‌ر د تشته‌كیدا ب هه‌ڤڕكی چوون؛ دێ هێنه‌ ده‌ڤ من و ئه‌ز دێ حوكمی د ناڤبه‌را واندا كه‌م و هه‌ردوو كۆم دێ ب حوكمێ من ڕازی بن.

پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتێ: ((ئه‌ڤه‌ چه‌ند تشته‌كێ باشه‌، ئه‌رێ ته‌ چ کوڕ هه‌نه‌؟)).

من گۆت: (به‌لێ)، شوڕه‌یح و موسلم و عه‌بدولڵاھ.

گۆت: ((كی ژ هه‌مییان مه‌زنتره‌؟)).

من گۆت: شوڕه‌یح.

گۆت: ((پا تۆ بابێ شوڕه‌یحیی)) ئه‌بو داوود و ژ بلی وی ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزن.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ڕێزگرتنا ل باشناڤێن خودێ و سالۆخه‌تێن وی، خۆ ئه‌گه‌ر مرۆڤی مه‌ره‌م ب وێ ڕامانێ نه‌بیت ژی یا ژێ دچیت.

دوو: گوهۆڕینا ناڤی ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ.

سێ: هه‌لبژارتنا كوڕێ ژ هه‌مییان مه‌زنتر بۆ كونیه‌دانانێ.

بابه‌تێ هه‌ر كه‌سێ تڕانا ب تشته‌كی بكه‌ت كو زكرێ خودێ یان قورئان یان پێغه‌مبه‌ر د ناڤدا بیت.

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و ئه‌گه‌ر تۆ - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - پرسيارا وى تشتى ژ وان بكه‌ى يێ وان د ده‌رحه‌قا ته‌ و هه‌ڤالێن ته‌دا دگۆت ئه‌و دێ بێژن: مه‌ چ مه‌خسه‌د ب وێ گۆتنێ نه‌بوو يا مه‌ گۆتى، تۆ - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه‌ وان: ئه‌رێ هه‌وه‌ ب خودێ و ئايه‌تێن وى و پێغه‌مبه‌رێ وى يارى دكرن؟)) [التوبة:65].

ژ ئبن عومه‌ری و موحه‌ممه‌دێ كوڕێ كه‌عبی و زه‌یدێ كورێ ئه‌سله‌می و قه‌تاده‌ی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن - فه‌رمووده‌یا هنده‌ك ژ وان یا تێكه‌لی یا هنده‌كێن دی بووی - كو: ل شه‌ڕێ ته‌بووكێ زه‌لامه‌كی گۆت: مه‌ نه‌دیتییه‌ كه‌سه‌ك وه‌كی ڤان خوانده‌ڤانێن مه‌ یێن قورئانێ د زك برسیتر و دره‌وینتر و تڕسنۆكتر بن ل ده‌مێ ڕویبڕوی دوژمنی دبن - مه‌ره‌ما وی پێغه‌مبه‌ر صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن و صه‌حابییێن وی بوون كو خوانده‌ڤانێن قورئانێ بوون - ئینا عه‌وفێ كوڕێ مالكی گۆت: تۆ دره‌وان دكه‌ی، به‌لێ تۆ مرۆڤه‌كێ مونافق و دووڕویی، ئه‌ز دێ ڤێ گۆتنا ته‌ بۆ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بێژم.

ڤێجا عه‌وف چوو ده‌ڤ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن دا بابه‌تی بۆ بێژیت، به‌لێ دیت قورئانێ یا به‌ری وی ڕاكری و به‌ری ئه‌و ده‌نگوباسی بۆ بینیت؛ وه‌حی یا هاتییه‌ خوار.

پاشی ئه‌و زه‌لامێ ئه‌و گۆتن كری هاته‌ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن و پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بارێ خۆ یێ باركری و یێ سویاری حێشترا خۆ بووی.

ئینا گۆت: ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ؛ مه‌ یاری و تڕانه‌ دكرن و مه‌ هۆسا بۆ خۆ دئاخڤت دا نه‌خۆشی و وه‌ستیانا ڕێكێ پێ ژبیركه‌ین. ئبن عومه‌ر دبێژیت: (دێ بێژی وه‌كی نوكه‌ ئه‌ز یێ به‌رێ خۆ دده‌مه‌ وی زه‌لامی، ئه‌و وه‌ریسێ ب ستویێ حێشترا پێغه‌مبه‌رێ خودێڤه‌ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن یێ گرتی و به‌ر ب پێیێن وی دكه‌ڤتن و پێیێن وی دئێشاندن و بریندار دكرن و هه‌ر دگۆت: مه‌ یاری و تڕانه‌ دكرن، پێغه‌مبه‌رێ خودێ ژی صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن هه‌ر یێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌رێ هه‌وه‌ ب خودێ و ئايه‌تێن وى و پێغه‌مبه‌رێ وى يارى دكرن؟ هوين - ئه‌ى گه‌لى دووڕوییان - داخوازا لێبۆرينێ نه‌كه‌ن چ مفا د داخوازا هه‌وه‌ دا نينه‌؛ چونكى هوين ب ڤێ گۆتنا خۆ يێن كافربووين)). به‌لێ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ل وی نه‌دزڤڕی و ژ خواندنا ئایەتێ زێدەتر تشته‌كێ دی نه‌دگۆت).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: - كو یا مه‌زنه‌ - ئه‌و ژی ئه‌ڤه‌یه‌ هه‌ر كه‌سێ یاری و تڕانه‌یان ب ڤێ چه‌ندێ بكه‌ت؛ كافره‌.

دوو: ئه‌ڤه‌ ته‌فسیرا ئایه‌تێیه‌ د ده‌رحه‌قێ هه‌ر كه‌سێ ڤی كاری بكه‌ت؛ خۆ ئه‌و كه‌س كی بیت.

سێ: جوداهی د ناڤبه‌را فه‌سادی و ئینان و برنا ئاخڤتنان د گه‌ل شیره‌تكرنا بۆ خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وی.

جوداهییا وێ لێبۆرینا خودێ حه‌ز ژێ دكه‌ت د گه‌ل دژواری و توندبوونا د گه‌ل دوژمنێن خودێ.

پێنج: هنده‌ك لێبۆرین هه‌نه‌ چێنابیت بهێنه‌ وه‌رگرتن و قه‌بویلكرن.

بابه‌تێ گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و ئه‌گه‌ر پشتى ته‌نگاڤییێ مه‌ قه‌نجییه‌ك دا مرۆڤى ئه‌و شوكرا خودێ ناكه‌ت، به‌لكى د سه‌ردا دچیت و دبێژیت: چونكى ئه‌ز يێ ژ هه‌ژيمه‌ له‌و ئه‌ڤه‌ گه‌هشته‌ من، ئه‌ز باوه‌ر ناكه‌م قيامه‌ت دێ ڕابیت و ئه‌گه‌ر خۆ ئه‌و ڕاببیت ژى وئه‌ز بزڤڕمه‌ نیك خودايێ خۆ ژى، ئه‌و دێ به‌حه‌شتێ ده‌ته‌ من، ڤێجا سويند بیت ڕۆژا قيامه‌تێ ئه‌م به‌حسێ كريارێن كافران يێن خراب بۆ وان بكه‌ين، ئه‌م ژ عه‌زابه‌كا دژوار ب وان بده‌ينه‌ تامكرن)). [فصلت:50].

موجاهدی گۆت: (من ئه‌ڤه‌ ب زانینا خۆ یا ب ده‌ستخۆڤه‌ ئینای و ئه‌زێ ژ هه‌ژیمه‌).

ئبن عه‌باسی ژی گۆت: (مه‌ره‌ما وی ئه‌ڤه‌یه‌ كو ئه‌ڤ تشته‌ ژ ده‌ڤ منه‌).

- و گۆتنا خودێ ئانكو: ((قاروونى گۆته‌ وان مرۆڤان يێن شيره‌ت لێ كرى ژ ملله‌تێ وى: هه‌ما ژ به‌ر وێ زانين و شيانا من هه‌ى ئه‌ڤ هه‌مى گه‌نجينه‌ يێن بۆ من هاتينه‌ دان)). قه‌تاده‌ی گۆت: (من ب زانینا ب ڕێكێن كاركرنێ یا ب ده‌ستخۆڤه‌ ئینای).

هنده‌كێن دی گۆت: (ب زانینه‌كێ ژ ده‌ڤ خودێ كو ئه‌ز یێ ژ هه‌ژی بووم).

و ئه‌ڤه‌ ڕامانا گۆتنا موجاهدییه‌: (ژ به‌ر قه‌در و بهایێ من یا ب من هاتییه‌ دان).

ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو وی گوهـ ل پێغەمبەرێ خودێ (صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن) بوو دگۆت: ((سێ كه‌س هه‌بوون د ناڤ به‌نو ئیسرائیلییاندا: ئێك ژ وان یێ به‌له‌ك بوو و ئێك یێ كه‌چه‌ل بوو و یێ دی یێ كۆره‌ بوو.

ڤێجا خودێ ڤیا وان ب جه‌ڕبینیت و تاقی بكه‌ت، له‌وا مه‌لائیكه‌ته‌ك فڕێكره‌ ده‌ڤ وان.

ئه‌و مه‌لائیكه‌ت ژی هاته‌ ده‌ڤ یێ به‌له‌ك و گۆتێ: ئه‌رێ خۆشتڤیترین تشت ل ده‌ڤ ته‌ چ تشته‌؟

گۆتێ: ڕه‌نگه‌كێ جوان و پیسته‌كێ تازه‌ و دروست، وه‌كی دی خودێ ڤێ ئێشا خه‌لك ته‌عنا ژ به‌ر وێ ل من دده‌ن ژی ژ من بربا.

گۆت: ئینا وی مه‌لائیكه‌تی ده‌ستێ خۆ ب له‌شێ ویدا ئینا و ئه‌و ئێش لێ نه‌ما و ساخ بوو، ڤێجا ڕه‌نگه‌كێ جوان و پیسته‌كێ تازه‌ ب وی هاته‌ دان.

گۆت: وه‌كی دی تۆ پتر حه‌ز ژ چ جۆرێ مال و سامانی دكه‌ی؟

گۆت: حێشتران یان چێلان - ئیسحاق ب گومان كه‌ڤت كا ب دروستی كیژك گۆت - پاشی حێشتره‌كا ب دووگیان ب وی هاته‌ دان.

ئینا مه‌لائیكه‌تی گۆتێ: خودێ بۆ ته‌ به‌ره‌كه‌تێ بێخیته‌ د واندا.

گۆت: پاشی ئه‌و مه‌لائیكه‌ت هاته‌ ده‌ڤ كه‌سێ كه‌چه‌ل.

گۆتێ: ئه‌رێ خۆشتڤیترین تشت ل ده‌ڤ ته‌ چ تشته‌؟

گۆت: پرچه‌كا جوان و تازه‌، وه‌كی دی خودێ ڤێ ئێشا خه‌لك ته‌عنا ژ به‌ر وێ ل من دده‌ن ژی ژ من بربا.

ئینا وی مه‌لائیكه‌تی ده‌ستێ خۆ ب سه‌رێ ویدا ئینا و ئه‌و ئێش لێ نه‌ما و ساخ بوو، ڤێجا پرچه‌كا جوان و تازه‌ ب وی هاته‌ دان.

گۆت: وه‌كی دی تۆ پتر حه‌ز ژ چ جۆرێ مال و سامانی دكه‌ی؟

گۆت: چێلان یان حێشتران، ئینا چێله‌كا ب دووگیان ب وی هاته‌ دان.

مه‌لائیكه‌تی گۆتێ: خودێ بۆ ته‌ به‌ره‌كه‌تێ بێخیته‌ تێدا.

پاشی هاته‌ ده‌ڤ یێ كۆره‌.

گۆتێ: ئه‌رێ خۆشتڤیترین تشت ل ده‌ڤ ته‌ چ تشته‌؟

گۆت: ئه‌ڤه‌یه‌ خودێ چاڤێن من بۆ من بزڤڕینیت و ئه‌ز بشێم خه‌لكی پێ ببینم، ئینا ده‌ستێ خۆ ب چاڤێن ویدا ئینا و خودێ چاڤێن وی بۆ زڤڕاندن و ساخ بوو.

گۆت: وه‌كی دی تۆ پتر حه‌ز ژ چ جۆرێ مال و سامانی دكه‌ی؟

گۆت: په‌زی.

ئینا په‌زه‌كا ب دووگیان دا وی، ڤێجا حێشتر و چێلا هه‌ردووكێن دی تێشكێن خۆ ئینانه‌ سه‌ر دونیایێ و په‌زێ ڤی ژی تێشكا خۆ ئینا سه‌ر دونیایێ.

ڤێجا خودێ نهاله‌كا حێشتران دا زه‌لامێ ئێكێ و نهاله‌كا چێلان دا زه‌لامێ دووێ و نهاله‌كا په‌زی دا ڤی زه‌لامی.

گۆت: پاشی ئه‌و مه‌لائیكه‌ت جاره‌كا دی (پشتی هه‌می زه‌نگین بووین) هاته‌ ده‌ڤ زه‌لامێ به‌له‌ك، به‌لێ ڤێ جارێ خۆ ئینا سه‌ر شێوه‌ و ڕه‌نگێ وی به‌ری ژ ئێشا خۆ ساخ بیت و گۆتێ: ئه‌ز زه‌لامه‌كێ به‌له‌نگاز و ڕێڤینگم، من چ چاره‌ نه‌ماینه‌ و چ نه‌مایه‌ د ده‌ستێن مندا ئه‌ز پێ بگه‌همه‌ مال و ژ خودێ پێڤه‌تر پاشی ژ ته‌ پێڤه‌تر من چ ڕێك و چاره‌ نه‌ماینه‌ گه‌شتا خۆ پێ ب دویماهیك بینم.

ئه‌ز ب وی خودایی یێ ڕه‌نگه‌كێ جوان و پیسته‌كێ تازه‌ و مال و سامان دایه‌ ته‌؛ داخوازێ ژ ته‌ دكه‌م تۆ حێشتره‌كا خۆ بده‌یه‌ من دا گه‌شتا خۆ پێ ته‌مام بكه‌م و پێ بگه‌همه‌ مال.

ئینا وی زه‌لامی گۆت: گه‌له‌ك كه‌س یێن ب هیڤییا منڤه‌ و داخوازا ڤی مالی ژ من دكه‌ن، له‌وا ئه‌ز نه‌شێم بده‌مه‌ ته‌.

مه‌لائیكه‌تی گۆتێ: دێ بێژی من به‌ری نوكه‌ تۆ یێ دیتی و ئه‌ز ته‌ دنیاسم، ئه‌رێ به‌ری نوكه‌ تۆ زه‌لامه‌كێ به‌له‌ك نه‌بووی و خه‌لكی تڕانه‌ ب ته‌ دكرن و ته‌عنه‌ ل ته‌ ددان ژ به‌ر ئێشا ته‌، ئه‌رێ تۆ نه‌ زه‌لامه‌كێ هه‌ژار بووی و خودێ مال و سامان دا ته‌؟

گۆت: من ئه‌ڤ مال و سامانه‌ یێ ژ باب و باپیرێن خۆ وه‌رگرتی، ژ ئێكی بۆ ئێكی یێ بۆ مه‌ مای.

گۆتێ: ئه‌گه‌ر تۆ دره‌وان بكه‌ی؛ خودێ ته‌ بزڤڕینیتەڤە‌ سه‌ر وێ ڕه‌وشێ‌ یا ده‌ستپێكێ تۆ ل سه‌ر.

گۆت: پاشی هاته‌ ده‌ڤ زه‌لامێ كه‌چه‌ل و خۆ ئینا سه‌ر شێوه‌ و ڕه‌نگێ وی به‌ری ژ ئێشا خۆ ساخ بیت.

و هه‌ر ئه‌و تشت گۆته‌ وی یا گۆتییه‌ یێ دی، ئه‌ڤی ژی هه‌مان به‌رسڤ دا مه‌لائیكه‌تی یا زه‌لامێ دی دایه‌ وی.

ئینا گۆتێ: ئه‌گه‌ر تۆ دره‌وان بكه‌ی؛ خودێ ته‌ بزڤڕینیته‌ڤە سه‌ر وێ ڕه‌وشێ‌ یا ده‌ستپێكێ تۆ ل سه‌ر.

گۆت: پاشی هاته‌ ده‌ڤ زه‌لامێ كۆره‌ و خۆ ئینا سه‌ر شێوه‌ و ڕه‌نگێ وی به‌ری ژ ئێشا خۆ ساخ بیت و گۆتێ: ئه‌ز زه‌لامه‌كێ به‌له‌نگاز و ڕێڤینگم، من چ چاره‌ نه‌ماینه‌ و چ نه‌مایه‌ د ده‌ستێن مندا ئه‌ز پێ بگه‌همه‌ مال و ژ خودێ پێڤه‌تر پاشی ژ ته‌ پێڤه‌تر من چ ڕێك و چاره‌ نه‌ماینه‌ گه‌شتا خۆ پێ ب دویماهیك بینم.

ئه‌ز ب وی خودایی یێ چاڤێن ته‌ بۆ ته‌ زڤڕاندین داخوازێ ژ ته‌ دكه‌م تۆ په‌زه‌كا خۆ بده‌یه‌ من دا گه‌شتا خۆ پێ ته‌مام بكه‌م و پێ بگه‌همه‌ مال.

گۆتێ: ئه‌ز زه‌لامه‌كێ كۆره‌ بووم، به‌لێ خودێ چاڤێن من بۆ من زڤڕاندن، له‌وا هندی ته‌ دڤێت بۆ خۆ ببه‌ و یێن دی بۆ من بهێله‌، ئه‌ز ب خودێ كه‌مه‌ ئه‌ڤرۆكه‌ تۆ چ بۆ خۆ ببه‌ی ئه‌ز ژ به‌ر خودێ چ نابێژمه‌ ته‌ و داخوازێ ژ ته‌ ناكه‌م نه‌به‌ی.

ئینا مه‌لائیكه‌تی گۆتێ: مالێ خۆ بۆ خۆ ڕاكه‌ و من نه‌ڤێت، هوین هاتنه‌ جه‌ڕباندن، ب ڕاستی خودێ ژ ته‌ ڕازی بوو و ژ هه‌ردوو هه‌ڤالێن ته‌ توڕه‌ بوو)) (4) بۆخاری و موسلم ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزن.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تێ.

دوو: كا ڕامانا ((لَيَقُولَنَّ هَـذَا لِي)) چییه‌.

سێ: كا ڕامانا گۆتنا خودێ: ((إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عندي)) چییه‌.

چار: ئه‌و وانه‌ و په‌ندێن سه‌یر و مه‌زن یێن د ڤێ چیرۆكێدا هه‌ین.

بابه‌تێ گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((ڤێجا ده‌مێ خودێ زارۆکه‌كێ چاك دايه‌ ژن و مێران، وان هه‌ڤپشكه‌ك بۆ خودێ د دانا وى زارۆكیدا چێكر و وان ئه‌و بۆ وى هه‌ڤپشكى كره‌ عه‌بد، ڤێجا يێ پاك و بلند بیت خودێ ژ هه‌ر شركه‌كا هه‌بیت)). [الأَعْرَافُ:190].

ئبن حه‌زم دبێژیت: (زانا ل سه‌ر حه‌رامبوونا هه‌ر ناڤه‌كێ عه‌بدینییا تشته‌كێ دی ژ بلی خودێ تێدا بیت ئێكده‌نگ بووینه‌، وه‌كی عه‌بدێ عه‌مری و عه‌بدێ كه‌عبێ و ناڤێن وه‌كی ڤان، ژ بلی عه‌بدێ موطه‌لیبی (ل سه‌ر وی ئێكده‌نگ نه‌بووینه‌)).

ژ ئبن عه‌باسی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو وی ده‌رباره‌ی ڤێ ئایه‌تێ گۆتییه‌: (ده‌مێ ئاده‌م چوویه‌ نڤینا وێ؛ ئه‌و ب دووگیان كه‌فت، ئینا ئبلیس هاته‌ ده‌ڤ و گۆتێ: ئه‌ز ئه‌و هه‌ڤالێ هه‌وه‌ مه‌ یێ هوین ژ به‌حه‌شتێ ده‌رئێخستین، دێ گوهدارییا من که‌ن یان ژی دێ بۆ وی دوو قۆچێن ئه‌یلی چێکه‌م و دێ ژ زکێ ته‌ ده‌رکه‌ڤیت و دێ په‌قینیت.

دێ وه‌ که‌م و دێ وه‌ که‌م، ب ڤێ گۆتنێ ئه‌و دترساندن.

ناڤێ وی بكه‌نه‌ عه‌بدێ حارسی.

به‌لێ ئه‌و ڕازی نه‌بوون گوهدارییا وی بكه‌ن، پاشی ئه‌و زارۆك ب مری ژ زكێ حه‌وایێ ده‌ركه‌ڤت.

پاشی جاره‌كا دی دووگیان بوو، جاره‌كا دی ئبلیس هاته‌ ده‌ڤ وان و هه‌مان تشت گۆته‌ وان، به‌لێ ئه‌و ڕازی نه‌بوون گوهدارییا وی بكه‌ن، پاشی ئه‌و زارۆك ب مری ژ زكێ حه‌وایێ ده‌ركه‌ڤت.

پاشی جاره‌كا دی دووگیان بوو، جاره‌كا دی ئبلیس هاته‌ ده‌ڤ وان و هه‌مان تشت گۆته‌ وان، ڤێجارێ حه‌زژێكرنا هه‌بوونا عه‌یالی كه‌ڤته‌ دلێ وان و ناڤێ وی كره‌ عه‌بدێ حارسی.

ئه‌ڤه‌ ژی ڕامانا گۆتنا خودێیه‌: ((جَعَلاَ لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا))). ئبن ئه‌بو حاتیم ڤه‌گوهاستییه‌.

هه‌ر ئبن ئه‌بی حاتیمی ب سه‌نه‌ده‌كا دروست ژ قه‌تاده‌ی ڤه‌گوهاستییه‌ كو گۆتییه‌: (شریك و هه‌ڤالێن خودێنه‌ د گوهدانێدا نه‌ كو عیباده‌تی).

هه‌ر ئه‌وی ب سه‌نه‌ده‌كا دروست ژ موجاهدی ڤه‌گوهاستییه‌ كو وی ده‌رباره‌ی گۆتنا خودێ: ((لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا)) گۆتییه‌: (ترسیان کو نه‌بیته‌ مرۆڤ).

هه‌ر ئه‌ڤ ڕامانه‌ ژ حه‌سه‌نی و سه‌عیدی و ژ بلی وان ژی هاتییه‌ ڤه‌گوهاستن.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: حه‌رامكرنا هه‌ر ناڤه‌كێ عه‌بدینییا تشته‌كێ دی ژ بلی خودێ تێدا بیت.

دوو: ته‌فسیرا ئایه‌تێ.

سێ: ئه‌ڤ شركه‌ ب تنێ یا د ناڤدانانێدا، بێی كو مه‌ره‌م ب ناڤه‌ڕۆك و ڕامانا وی هه‌بیت.

چار: ده‌مێ خودێ كچه‌كا ساخله‌م و دروست دده‌ته‌ زه‌لامی؛ ئه‌ڤه‌ نیعمه‌ته‌.

پێنج: دیاركرنا سه‌له‌فان بۆ وێ جوداهییێ یا د ناڤبه‌را شركا د گوهداریكرنێدا و شركا د عیباده‌تیدا.

بابه‌تێ گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و خودێ باشناڤ هه‌نه‌، يێن هندێ دگه‌هينن كو ئه‌و خودانێ مه‌زنییێيه‌ و هه‌مى ناڤێن وى د باشن، ڤێجا تشتێ هه‌وه‌ بڤێت هوين ب باشناڤێن وى داخوازێ ژێ بكه‌ن و هوين وان بهێلن يێن گوهۆڕينێ دئێخنه‌ ناڤێن وى)). [ الأَعْرَافُ: 180].

ئبن ئه‌بی حاتیم ژ ئبن عه‌باسی ڤه‌دگوهێزیت كو وی ده‌رباره‌ی گۆتنا خودێ: ((يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ)) گۆتییه‌: (ئانكو: شریك و هه‌ڤالان بۆ خودێ چێدكه‌ن).

هه‌ر ژ وی هاتییه‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: (ناڤێ لات یێ ژ ناڤێ ئیلاھ وه‌رگرتی و ناڤێ عوززا ژی یێ ژ ناڤێ عه‌زیز وه‌رگرتی).

و ژ ئه‌عمه‌شی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: (هنده‌ك ناڤان دكه‌نه‌ د گه‌ل ناڤێن خودێ كو ژ وان نینن).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: بنه‌جهكرنا ناڤێن خودێ.

دوو: ئه‌و ناڤ هه‌می گه‌له‌ك د باش و جوانن.

سێ: فه‌رمانكرن ب دوعاكرنا ب وان ناڤان.

چار: هێلانا هه‌ر كه‌سێ دژی ڤێ چه‌ندێ ڕاوه‌ستیت ژ مولحدێن نه‌زان.

پێنج: ته‌فسیرا ئیلحادا د ناڤێن خودێدا.

شەش: گه‌فكرن ل وی كه‌سێ ئیلحادێ د ناڤێن خودێدا دكه‌ت.

بابه‌تێ كو ناهێته‌ گۆتن: سلاڤ ل سه‌ر خودێ بن

د فه‌رمووده‌یه‌كا دروستدا ژ ئبن مه‌سعوودی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ئه‌گه‌ر ئه‌م د گه‌ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن باین د نڤێژێدا؛ دا بێژین: سلاڤ ل سه‌ر خودێ بن ژ ده‌ڤ عه‌بدێن وی، سلاڤ ل سه‌ر فلان و فلان كه‌سی، ئینا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((نه‌بێژن: سلاڤ (سه‌لام) ل سه‌ر خودێ بن، چونكی ب ڕاستی خودێ سه‌لامه‌ (ئانكو ئێك ژ ناڤێن خودێ ئه‌وه‌))).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا سه‌لامێ.

دوو: كو ئه‌و سلاڤه‌.

سێ: ئه‌و بۆ خودێ چێنابیت.

چار: ئه‌گه‌رێ ڤێ چه‌ندێ.

پێنج: فێركرنا وان بۆ وێ سلاڤا ل به‌رامبه‌ری خودێ یا دروسته‌.

بابه‌تێ گۆتنا: خودایێ من؛ ئه‌گه‌ر ته‌ بڤێت ل من ببۆره‌.

فه‌رمووده‌یه‌كا دروست ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ((بلا ئێك ژ هه‌وه‌ نه‌بێژیت: خودایێ من؛ ئه‌گه‌ر ته‌ بڤێت ل من ببۆره‌، خودایێ من؛ ئه‌گه‌ر ته‌ بڤێت دلۆڤانییێ ب من ببه‌، به‌لكی بلا ڕژدییێ د دوعا و داخوازییا خۆدا بكه‌ت، چونكی كه‌سه‌ك نینه‌ كۆته‌كییێ ل خودێ بكه‌ت)).

موسلم ژی ڤه‌دگوهێزیت كو گۆتییه‌: ((بلا حه‌زا خۆ مه‌زن و زێده‌ بكه‌ت، چونكی چ تشتێن خودێ بده‌ت ل به‌ر خودێ د مه‌زن نینن)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: پاشڤه‌برن ژ گۆتنا (ئه‌گه‌ر ته‌ بڤێت) د دوعایێدا.

دوو: دیاركرنا ئه‌گه‌رێ ڤێ چه‌ندێ.

سێ: گۆتنا وی: ((بلا ڕژدییێ د داخوازا خۆدا بکەت)).

چار: مه‌زنكرن و زێده‌كرنا حه‌زێ.

پێنج: دیاركرنا ئه‌گه‌ری بۆ ڤی كاری.

بابه‌تێ كو ناهێته‌ گۆتن: عه‌بدێ من و كه‌نیزه‌كا من

فه‌رمووده‌یه‌كا دروست ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ((بلا ئێك ژ هه‌وه‌ نه‌بێژیت: خوارنێ پێشكێشی خودانێ خۆ بكه‌ و ئاڤا ده‌ستنڤێژێ بۆ خودانێ خۆ ئاماده‌ بكه‌، به‌لكی بلا بێژیت: مه‌زن و سه‌روه‌ر و مه‌ولایێ من، و بلا ئێك ژ هه‌وه‌ نه‌بێژیت: عه‌بدێ من و عه‌بدا من، به‌لكی بلا بێژیت: خزمه‌تكارێ من و خزمه‌تكارا من و خزمه‌تكارێ من یێ گه‌نج)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: پاشڤه‌برن ژ گۆتنا: عه‌بدێ من و عه‌بدا من.

دوو: عه‌بد نابێژیت: خودانێ من و بۆ ناهێته‌ گۆتن: خوارنێ پێشكێشی خودانێ خۆ بكه‌.

سێ: فێركرنا ده‌ستپێكێ كو بێژن: خزمه‌تكارێ من و خزمه‌تكارا من و خزمه‌تكارێ من یێ گه‌نج.

چار: فێركرنا دووێ ئه‌ڤه‌یه‌ بێژن: مه‌زن و سه‌روه‌ر و مه‌ولایێ من.

پێنج: هشیاركرن كو بنه‌جهكرنا ته‌وحیدێ هه‌تا په‌یڤان ژی بخۆڤه‌ دگریت.

بابه‌تێ: ئەوێ ب ناڤێ خودێ داخوازێ بکەت، ناهێته‌ زڤڕاندن

ژ ئبن عومه‌ری (خودێ ژ هه‌ردووکان ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) گۆت: ((هەر کەسێ داخواز ژ هەوە کر هوین ژ بەر خودێ وی پارێزن؛ هنگی هوین وی بپارێزن، هەر کەسێ داخواز ژ هەوە کر هوین ژ بەر خودێ تشتەکی بدەنە وی؛ هوین وی تشتێ خواستی بدەنە وی، هەر کەسێ هوین گازی و داخوازکرن؛ هوین ل دویڤ گازییا وی هەڕن و بەرسڤا وێ بدەن و هەر کەسێ باشییەك د گەل هەوە کر؛ هوین وی خەلات بکەن، بەلێ ئەگەر هەوە چ تشت نەدیتن وی پێ خەلات بکەن؛ هنگی هوین هند دوعا بۆ وی بکەن هەتا هوین وەسا دبینن کو هەوە ئەو خەلات کر)) ئه‌بو داوودی و نه‌سائی ب سه‌نه‌ده‌كا دروست ڤه‌گوهاستییه‌.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: پاراستنا وی كه‌سێ خۆ ب خودێ دپارێزیت.

دوو: دانا تشتی ب وی كه‌سێ ب ناڤێ خودێ داخواز دكه‌ت.

سێ: به‌رسڤدانا داخوازی و ده‌عوه‌تێ.

چار: خه‌لاتكرن ل سه‌ر باشیكرنێ.

پێنج: دوعاكرن خه‌لاتكرنه‌ بۆ وی كه‌سێ شیان نه‌بن وی كه‌سی خه‌لات بكه‌ت.

شەش: گۆتنا وی: ((هه‌تا هوین وه‌سا دبینن كو هه‌وه‌ ئه‌و یێ خه‌لاتكری)).

بابەته‌ك كو نابیت داخوازا چ تشتان ب وه‌جهێ خودێ بهێته‌ كرن، ب تنێ به‌حه‌شت نه‌بیت

ژ جابری دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((نابیت داخوازا چ تشتان ب وه‌جهێ خودێ بهێته‌ كرن، ب تنێ به‌حه‌شت نه‌بیت)). ئه‌بو داوود ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: پاشڤەبرن هاتییە کرن مرۆڤ ب وەجهێ خودێ داخوازێ بکەت، ب تنێ بۆ ئارمانج و مەرەمێن مەزن نەبن.

دوو: بنه‌جهكرنا سالۆخه‌تێ وه‌جهی.

بابه‌تێ ئه‌وا ل دۆر په‌یڤا ئه‌گه‌ر (لو) هاتی

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((ئه‌و دبێژن: ئه‌گه‌ر تشته‌كێ كێم ژى د ڤێ مه‌سه‌لێدا ب مه‌ با ئه‌م ئه‌ها ل ڤێرێ نه‌دهاتينه‌ كوشتن)). [آل عِمْرَانَ:154].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((ئه‌وێن ڕوينشتين و گۆتينه‌ برايێن خۆ يێن ل ڕۆژا (ئوحودێ) د شه‌ڕێ خۆدا دژى بوتپه‌رێسان د گه‌ل خودان باوه‌ران نه‌خۆشى هاتییه‌ سه‌رى: ئه‌گه‌ر وان گوهدارییا مه‌ كربا ئه‌و نه‌ دهاتنه‌ كوشتن)). [آل عِمْرَانَ:168].

فه‌رمووده‌یه‌كا دروست ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ئانكو: ((یێ ڕژدبە ل سەر وی تشتێ مفایێ تە تێدا و داخوازا هاریکارییێ ژ خودێ بکە و سست نەبە، ئەگەر تشتەك ب سەرێ تە هات، نەبێژە: ئەگەر من هۆسا کربا؛ دا هۆسا بیت، بەلکی بێژە: ئەڤا چێبووی قەدەرا خودێ بوو و تشتێ خودێ بڤێت دێ کەت، چونکی (لو - ئەگەر) دەرگەهی ل بەر کارێ شەیتانی ڤەدکەت)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا هه‌ردوو ئایه‌تان د سووڕه‌تا ((آل عمران)).

دوو: پاشڤه‌برنه‌كا ئاشكه‌را ژ گۆتنا: (لو) ئه‌گه‌ر تشته‌ك ب سه‌رێ ته‌ هات.

سێ: دیاركرنا ئه‌گه‌رێ ڤێ پاشڤه‌برنێ ب وێ چه‌ندێ كو ئه‌ڤه‌ ده‌رگه‌هێ شه‌یتانی ڤه‌دكه‌ت.

چار: ئاراسته‌كرن و ڕێنیشاندان بۆ ئاخڤتنا باش و جوان.

پێنج: فه‌رمانكرن ب ڕژدبوونا ل سه‌ر كرنا وی تشتێ مفایێ مرۆڤی تێدا هه‌ی د گه‌ل داخوازا هاریكارییێ ژ خودێ.

شەش: پاشڤه‌برن ژ دژێ ڤێ كو ئه‌و ژی سستی و ته‌مبه‌لییه‌.

بابه‌تێ پاشڤه‌برنێ ژ خه‌به‌رگۆتنا بای (هه‌وای)

ژ ئوبه‌ییێ كوڕێ كه‌عبی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ((خەبەران نەبێژنە بای، ئەگەر هەوە بایەك دیت کو یێ ب دلێ هەوە نەبوو و کەیفا هەوە پێ نەهات؛ هوین بێژن: خودایێ من؛ ئەم داخوازا خێر و باشییا ڤی بای و خێر و باشییا د ناڤ ویدا هەی و خێر و باشییا فەرمان پێ ل وی هاتییە کرن ژ تە دکەین، و ئەم خۆ ب تە دپارێزین ژ خرابییا ڤی بای و ژ وێ خرابییا د ناڤ ویدا هەی و ژ وێ خرابییا فەرمان پێ ل وی هاتییە کرن ژ تە دکەین)). تیرمیذی ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: پاشڤه‌برن ژ خه‌به‌رگۆتنا بای.

دوو: ئاراسته‌كرن و ڕێنیشاندان بۆ كرنا ئاخڤتنا ب مفا، ئه‌گه‌ر مرۆڤی تشته‌ك دیت ب كه‌یفا وی نه‌بوو.

سێ: ئاراسته‌كرن و ڕێنیشاندان بۆ وێ تێگه‌هشتنێ كو ئه‌ڤ بایه‌ یێ فه‌رمانپێكرییه‌.

چار: دبیت فه‌رمان ب باشییێ و دبیت فه‌رمان ب خرابییێ لێ بهێته‌ كرن.

بابه‌تێ گۆتنا خودێ: ئانكو: ((و وان هزره‌كا خراب ژ خودايێ خۆ كر، له‌و تۆ دێ بينى ئه‌و ل سه‌ر ده‌ركه‌ڤتنا خۆ د په‌شێمانن، دبێژن: ما د ڤێ ده‌ركه‌ڤتنێدا تشته‌ك ب مه‌ هه‌بوو؟ تۆ بێژه‌ وان: هندى كاره‌ هه‌مى ب خودێیه‌، ئه‌و بوو يێ ده‌ركه‌ڤتنا هه‌وه‌ و تشتێ هاتییه‌ سه‌رێ هه‌وه‌ بۆ هه‌وه‌ ته‌قديركرى و ژ كه‌سه‌را ل سه‌ر ده‌ركه‌ڤتنا ژ بۆ شه‌ڕى ئه‌و وى تشتى د دلێ خۆدا ڤه‌دشێرن يێ بۆ ته‌ ئاشكه‌را نه‌كه‌ن، ئه‌و دبێژن: ئه‌گه‌ر تشته‌كێ كێم ژى د ڤێ مه‌سه‌لێدا ب مه‌ با ئه‌م ئه‌ها ل ڤێرێ نه‌دهاتينه‌ كوشتن، تۆ بێژه‌ وان: مرن ب ده‌ستێ خودێیه‌، ئه‌گه‌ر هوين د مالێن خۆ ژیدا بانه‌ و خودێ حه‌زكربا هوين بمرن، ئه‌وێن كوشتن ل سه‌ر هاتییه‌ نڤيسين دا ده‌ركه‌ڤنه‌ وان جهێن ئه‌و لێ بهێنه‌ كوشتن، خودێ ئه‌ڤ چه‌نده‌ نه‌كر ژ به‌ر هندێ نه‌بیت دا وێ گومان و نیفاقا د سنگێ هه‌وه‌دا بجه‌ڕبينیت، و دا باشى و پيسى ژێك ڤاڤێر بكه‌ت، و دا ب گۆتن و كريار خودان باوه‌رى ژ مونافقى بۆ مرۆڤان ئاشكه‌را بكه‌ت. خودێ ب وى تشتێ د سنگێ به‌نیێن ویدا هه‌ى يێ شاره‌زايه‌ و تشته‌ك ژ كارێ وان ل به‌ر وى به‌رزه‌ نابیت)). [آل عِمْرَانَ:154].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((ئه‌وێن هزره‌كا خراب ژ خودێ دكه‌ن كو ئه‌و پێغه‌مبه‌رێ خۆ و وان خودان باوه‌رێن د گه‌لدا ب سه‌رنائێخیت، و دينێ خۆ زال ناكه‌ت، ڤێجا عه‌زاب و ئه‌و تشتێ وان پێ نه‌خۆش هه‌ر دێ ب سه‌ر واندا هێت و غه‌زه‌با خودێ و دويركه‌ڤتنا ژ ڕه‌حما وى هه‌ر دێ بۆ وان بیت و خودێ ئاگرێ جه‌هنه‌مێ بۆ وان ئاماده‌كرییه‌ و ئه‌و پيسه‌ جهه‌ يێ ئه‌و دێ چنێ)). [الْفَتْحُ:6].

ئبن قه‌ییم ده‌رباره‌ی ئایه‌تا ئێكێ دبێژیت: ئه‌ڤ هزره‌ وه‌سا هاتییه‌ ته‌فسیركرن كو ئه‌ڤه‌یه‌ خودایێ مه‌زن پێغه‌مبه‌رێ خۆ ب سه‌رنائێخیت و كارێ وی دێ پویچ بیت، دیسان هاتییه‌ ته‌فسیركرن كو ئه‌و تشتێ ب سه‌رێ وی هاتی؛ ب قه‌ده‌ر و حیكمه‌تا خودێ نه‌بوویه‌، ڤێجا ب ڕه‌دكرنا حیكمه‌ت و قه‌ده‌رێ هاتییه‌ ته‌فسیركرن، هه‌روه‌سا ڕه‌دكرنا وێ ئێكێ كو خودێ دێ كارێ پێغه‌مبه‌رێ خۆ ته‌مام كه‌ت و دێ وی ل سه‌ر هه‌می ئایینان ئێخیت، ئاها ئه‌ڤه‌ هزركرنا خرابه‌، ئه‌و هزرا مونافق و موشركانه‌ ئه‌وا د سووڕه‌ت (الفتح)ـدا به‌حسێ وێ هاتییه‌ كرن، ئه‌ڤه‌ هزرا خرابه‌؛ ژ به‌ر كو ئه‌و هزره‌كه‌ یا ژ هه‌ژی و لایقی خودایێ مه‌زن نینه‌، كا چاوا یا ژ هه‌ژی و لایقی حیكمه‌ت و سوپاسی و سۆزا وی یا ڕاست و دروست نینه‌.

ڤێجا هه‌ر كه‌سێ هزركر كو خودێ دێ باتلی ل سه‌ر حه‌قییێ ب سه‌رئێخیت، ب سه‌ركه‌ڤتنه‌كا بنه‌جھ كو حه‌ق د گه‌لدا ژ ناڤ بچیت، یان ئه‌و ئێك ڕه‌دكر كو ئه‌و تشتێ چێبووی؛ ب قه‌زا و قه‌ده‌را خودێ بوو، یان ژی ئه‌و ئێك ڕه‌دكر كو قه‌ده‌را خودێ ژ به‌ر حیكمه‌ته‌كا مه‌زن بوو كو خودێ ژ به‌ر وێ حیكمه‌تێ یێ ژ هه‌ژی سوپاسییێیه‌، به‌لكی بانگه‌شه‌یا وێ چه‌ندێ كر كو ئه‌ڤه‌ ژ مه‌شیئه‌ت و حه‌زا خۆرییه‌، ئاها ئه‌ڤ هزره‌؛ ئه‌و هزره‌ یا مرۆڤێن كافر كری، ڤێجا وه‌یل و تێچوون بۆ مرۆڤێن كافر بیت ژ ئاگری، و پترییا خه‌لكی ده‌مێ بابه‌ت گرێدایی وان ب خۆ بیت و ئه‌وا خودێ د گه‌ل كه‌سێن دی دكه‌ت؛ هزرێن خراب ژ خودێ دكه‌ن، و كه‌سه‌ك ژ ڤێ هزركرنا خراب پاراستی نابیت؛ ئه‌و نه‌بیت یێ خودێ نیاسی بیت ب باشناڤ و سالۆخه‌تێن وی و ئه‌و چه‌ندا حیكمه‌ت و سوپاسیكرنا وی ل سه‌ر خودانی فه‌ر دكه‌ت.

بلا كه‌سێ ژیر و دلسۆز بۆ نه‌فسا خۆ گرنگییێ ب ڤێ چه‌ندێ بده‌ت و بلا ته‌وبه‌ بكه‌ت و بزڤڕیته‌ لایێ خودێ و داخوازا لێبۆرینێ ژ خودێ بكه‌ت ژ به‌ر وێ هزرا خراب یا وی ب خودایێ خۆ بری.

ئه‌گه‌ر تۆ پشكنینێ بۆ هه‌ر كه‌سه‌كێ هه‌بیت بكه‌ی؛ دێ بینی ئه‌ڤی كه‌سێ ته‌ دویڤچوون بۆ كری ڕكدارییه‌ك ل سه‌ر قه‌ده‌رێ هه‌یه‌ و لۆمه‌ و گازنده‌ ژێ هه‌نه‌ و ل ده‌ڤ خۆ یێ وه‌سایه‌ كو ڤیابا قه‌ده‌ر یا هۆسا و هۆسا با، ڤێجا هنده‌كان ئه‌ڤ چه‌نده‌ ل ده‌ڤ وان گه‌له‌كه‌ و هنده‌كان كێمە، تۆ ژی دویڤچوونه‌كێ د نه‌فسا خۆدا بكه‌ و به‌رێ خۆ بدێ كا تۆ یێ ژ ڤێ چه‌ندێ پاراستی و ب سلامه‌تی؟

فَإِنْ تَنْجُ مِنْهَا تَنْجُ مِنْ ذِي عَظِيمَةٍ وَإِلاَّ فَإِنِّي لاَ إخَالُكَ نَاجِيًا). ئانكو: ئەگەر تۆ ژێ ڕزگار ببی؛ دێ ژ کاره‌كێ ب زه‌حمه‌ت ڕزگار بی، ئەگەر نە؛ ئەز باوەر ناکەم تۆ ڕزگار ببی.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕەت ((آل عمران)).

دوو: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((الفتح)).

سێ: ده‌نگوباسدان ب وێ چه‌ندێ كو ئه‌ڤه‌ ژی چه‌ندین جۆرن و ناهێنه‌ به‌ڕته‌نگكرن.

چار: كه‌س ژ ڤێ چه‌ندێ سلامه‌ت نابیت، ئه‌و نه‌بیت یێ باشناڤ و سالۆخه‌تێن خودێ دزانیت و خۆ دنیاسیت.

بابه‌تێ ئه‌وا ل دۆر ڕه‌دكه‌رێن قه‌ده‌رێ هاتی

ئبن عومه‌ری گۆت: ((ئه‌ز ب وی كه‌مه‌ یێ نه‌فسا ئبن عومه‌ری د ده‌ستاندا، ئه‌گه‌ر ئێك ژ وان هندی چیایێ ئوحودێ زێڕ هه‌بن و پاشی هه‌مییان د ڕێكا خودێدا بكه‌ته‌ خێر؛ خودێ ڤێ خێرێ ژ وی قه‌بویل ناكه‌ت هه‌تا ئه‌و باوه‌رییێ ب قه‌ده‌رێ دئینیت، پاشی ئبن عومه‌ری ئه‌ڤ گۆتنا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن كره‌ به‌ڵگه‌: ئانكو: ((باوەری ئه‌ڤه‌یه‌ تۆ باوه‌رییێ ب خودێ، ب مه‌لائیكه‌تێن وی، ب په‌ڕتووكێن وی، ب پێغه‌مبه‌رێن وی بینی، هه‌روه‌سا باوه‌رییێ ب ڕۆژا دویماهییێ و ب قه‌ده‌رێ بینی ب باشی و خرابییێن وێڤه)). موسلم ڤێ فەرموودەیێ ڤەدگوهێزیت.

و ژ عوباده‌یێ كوڕێ صامتی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو وی گۆته‌ كوڕێ خۆ: (كوڕێ من؛ باش بزانه‌ كو مسۆگه‌ر تۆ تام ناكه‌یه‌ شریناهییا باوه‌رییێ هه‌تا تۆ دزانی كو ئه‌و تشتێ ب سه‌رێ ته‌ هاتی؛ دا هه‌ر ب سه‌رێ ته‌ هێت و ئه‌و تشتێ ب سه‌رێ ته‌ نه‌هاتی؛ ب سه‌رێ ته‌ نه‌دهات، من گوھ ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بوو دگۆت: ((ئێكه‌م تشتێ خودێ چێكری؛ پێنۆس بوو، ڤێجا گۆتێ: بنڤیسه‌، ئه‌وی ژی گۆت: خودایێ من؛ ئه‌رێ ئه‌ز چ بنڤیسم؟

گۆت: قه‌ده‌را هه‌ر تشته‌كی هه‌تا قیامه‌ت ڕادبیت بنڤیسه‌)).

كوڕێ من؛ من گوھ ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بوو دگۆت: ((هه‌ر كه‌سێ ل سه‌ر ڤێ باوه‌رییێ نه‌مریت؛ ئه‌و نه‌ ژ منه‌))).

د ڤه‌گوهاستنا ئه‌حمه‌دیدا هاتییه‌: ((ئێكه‌م تشتێ خودێ چێكری؛ پێنۆس بوو، ڤێجا گۆتێ: بنڤیسه‌، پاشی ئاها ژ وی ده‌می هه‌تا وێ ڕۆژا قیامه‌ت ڕادبیت قه‌ده‌را هه‌ر تشته‌كی هاته‌ نڤیسین)).

د ڤه‌گوهاستنه‌كا دیدا كو ل ده‌ڤ ئبن وه‌هبی هاتییه‌، پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((ڤێجا هه‌ر كه‌سێ باوه‌رییێ ب قه‌ده‌رێ نه‌ئینیت ب باشی و خرابییێن وێڤه‌؛ خودێ دێ وی كه‌سی ب ئاگرێ جه‌هنه‌مێ سۆژیت)).

د (موسنه‌دێ) و (سونه‌نان)ـدا ژ ئبن ده‌یله‌می هاتییه‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: (ئه‌ز هاتمه‌ ده‌ڤ ئوبه‌ییێ كوڕێ كه‌عبی و من گۆته‌ وی كو تشته‌ك یێ كه‌ڤتییه‌ د دلێ مندا ده‌رباره‌ی قه‌ده‌رێ (ئانكو گومانه‌ك بۆ من یا ل دۆر قه‌ده‌رێ دروست بووی)، ڤێجا تشته‌كی بۆ من بێژه‌، به‌لكی خودێ ب ڕێكا وی تشتی ڤێ گومانێ ژ دلێ من ده‌ربێخیت، ئینا گۆت: ((ئه‌گه‌ر تۆ هندی چیایێ ئوحودێ زێڕان د ڕێكا خودێدا بكه‌یه‌ خێر؛ خودێ ڤێ خێرێ ژ ته‌ قه‌بویل ناكه‌ت هه‌تا تۆ باوه‌رییێ ب قه‌ده‌رێ دئینی و تۆ دزانی كو ئه‌و تشتێ ب سه‌رێ ته‌ هاتی؛ دا هه‌ر ب سه‌رێ ته‌ هێت و ئه‌و تشتێ ب سه‌رێ ته‌ نه‌هاتی؛ ب سه‌رێ ته‌ نه‌دهات، و ئه‌گه‌ر تۆ ل سه‌ر ڤێ باوه‌رییێ نه‌مری؛ دێ ژ خه‌لكێ جه‌هنه‌مێ بی و ناچییه‌ به‌حه‌شتێ.

گۆت: پاشی ئه‌ز هاتمه‌ ده‌ڤ عه‌بدولڵاهێ كوڕێ مه‌سعوودی و حوزه‌یفه‌یێ كوڕێ یه‌مانی و زه‌یدێ كوڕێ سابتی، ڤێجا هه‌مییان هه‌مان ئاخڤتن بۆ من ژ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڤه‌گوهاست)). فه‌رمووده‌یه‌كا دروسته‌ و حاكم د (صه‌حیحا) خۆدا ڤه‌دگوهێزیت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: دیاركرنا فه‌ڕزبوونا باوه‌ریئینانێ ب قه‌ده‌رێ.

دوو: دیاركرنا چاوانییا باوه‌ریئینانێ ب وێ.

سێ: پویچبوونا كارێ وی كه‌سێ باوه‌رییێ ب وێ نه‌ئینیت.

چار: ده‌نگوباسدان ب وێ چه‌ندێ كو ئه‌و كه‌س سه‌حناكه‌ته‌ تاما باوه‌رییێ هه‌تا باوه‌رییێ ب وێ نه‌ئینیت.

پێنج: به‌حسكرنا ئێكه‌م تشتێ خودێ ئافراندی.

شەش: هه‌ر ل وی ده‌می قه‌ده‌را هه‌ر تشته‌كی هاته‌ نڤیسین هه‌تا قیامه‌ت ڕادبیت.

حەفت: به‌رائه‌تا وی (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) ژ وی كه‌سێ باوه‌رییێ پێ نه‌ئینیت.

هەشت: نه‌ریتێ سه‌له‌فان بۆ نه‌هێلانا گومانێ ب پرسیاركرنا ژ زانایان.

نه‌ھ: زانایان ب وی ڕه‌نگی به‌رسڤا وی دا كو گومان پێ نه‌مینیت و ژ ناڤ بچیت، ئه‌ڤه‌ ژی ئه‌ڤه‌بوو وان ب تنێ ئاخڤتن بۆ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن پالدا.

بابه‌تێ ئه‌وا ل دۆر وێنه‌گران هاتی.

ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((خودایێ مه‌زن گۆت: ما کی ژ وی كه‌سی زۆڕدارتره‌ یێ دچیت و وه‌کی ئافراندنا من دئافرینیت؟ ڤێجا بلا گه‌ردیله‌یه‌كێ یان دنكه‌كێ یان جه‌هه‌كی بئافرینن و دروست بكه‌ن)). بۆخاری و موسلمی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی.

هه‌ر بۆخاری و موسلم ژ عائیشایێ (خودێ ژێ ڕازی بیت) ڤه‌دگوهێزن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((عه‌زابا ژ هه‌مییان دژوارتر ل ڕۆژا قیامه‌تێ، یا وان كه‌سانه‌ یێن دچن هه‌ڤڕكییێ د گه‌ل خودێ دكه‌ن و چێكرییه‌كێ وه‌كی چێكرییێ خودێ دئافرینن)).

دیسان بۆخاری و موسلم ژ ئبن عه‌باسی ڤه‌دگوهێزن كو گۆتییه‌: من گوھ ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بوو دگۆت: ((وێنه‌گر هه‌می یێن ل ناڤ ئاگرێ جه‌هنه‌مێ، خودێ دێ بۆ هه‌ر وێنه‌یه‌كێ وێنه‌گری كێشای ڕوحه‌كێ چێكه‌ت و ئافرینیت و ئه‌ڤ وێنه‌گره‌ دێ د ناڤ جه‌هنه‌مێدا پێ هێته‌ عه‌زابدان)).

هه‌روه‌سا بۆخاری و موسلم فه‌رمووده‌یه‌كێ ژ ئبن عه‌باسی ڤه‌دگوهێزن كو ئه‌و بۆ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بلند دكه‌ت كو گۆتییه‌: ((هەر کەسێ وێنەیەکی بکێشیت؛ دێ فه‌رمان لێ هێته‌ كرن و هێته‌ ڕاسپاردن كو ڕوحێ بکەتە به‌ر ڤی وێنەی و ئەو نەشێت ڕوحێ بکەتە بەر)).

موسلم ژ ئه‌بول هه‌ییاجی ڤه‌دگوهێزت كو گۆتییه‌: (عه‌لی گۆته‌ من): ((ئەرێ ما ئەز تە ب وی کاری فڕێنەکەم یێ پێغەمبەرێ خودێ صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن ئەز پێ فڕێکریم؟ ئەو کار ئەڤەیە هەر وێنەیەکێ تۆ دبینی؛ ژ ناڤ ببەی و نەهێلی و هەر قەبرەکێ بلند بیت د گەل ئەردی ڕاست بکەی)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: مه‌زنكرن و توندكرنا بابه‌تی ل سه‌ر وێنه‌گران.

دوو: هشیاركرن ل ئه‌گه‌رێ ڤێ چه‌ندێ، كو ئه‌و ژی بێئه‌ده‌بییه‌ د گه‌ل خودێ، ئه‌ڤه‌ ژی ده‌مێ گۆتی: ((ما كی ژ وی زۆڕدارتره‌ یێ دچیت تشته‌كێ وه‌كی وی تشتێ من چێكری چێدكه‌ت)).

سێ: هشیاركرن ل سه‌ر هێز و شیانا خودێ و ل سه‌ر بێشیانا وان، ئه‌ڤه‌ ژی ده‌مێ گۆتی: ((ڤێجا بلا گه‌ردیله‌یه‌كێ یان دنكه‌كێ یان جه‌هه‌كی بئافرینن و دروست بكه‌ن)).

چار: گۆتنا ب ئاشكه‌رایی كو عه‌زابا وان ژ یا هه‌مییان مه‌زنتر و دژوارتره‌.

پێنج: مسۆگه‌ر خودێ بۆ هه‌ر وێنه‌یه‌كێ وێنه‌گری كێشای دێ ڕوحه‌كێ چێكه‌ت و ئافرینیت و ئه‌ڤ وێنه‌گره‌ دێ د ناڤ جه‌هنه‌مێدا پێ هێته‌ عه‌زابدان.

شەش: دێ فه‌رمان لێ هێته‌ كرن و هێته‌ ڕاسپاردن كو ڕوح ل به‌ر بهێته‌ كرن.

حەفت: فه‌رمانكرن ب ژێبرن و ژ ناڤبرنا وان ئه‌گه‌ر هاتنه‌ دیتن.

بابه‌تێ ئه‌وا ل دۆر گه‌له‌ك سویندخوارنێ هاتی

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و هوين سويندێن خۆ بپارێزن: ب خۆدويركرنا ژ سويندخوارنێ، يان ب جهئينانا سويندێ، يـان ب دانا كه‌فاره‌تێ ئه‌گه‌ر هه‌وه‌ سويند شكاند)). [الْمَائِدَةُ:89].

ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: من گوھ ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بوو دگۆت: ((سویندخوارن متای و كه‌لوپه‌لی دفرۆشیت، به‌لێ به‌ره‌كه‌ت و مفای ناهێلیته‌ تێدا)). بۆخاری و موسلمی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی.

هه‌روه‌سا ژ سه‌لمانی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ((سێ كه‌س هه‌نه‌، (ل ڕۆژا قیامه‌تێ) خودێ د گه‌ل نائاخڤیت و وان پاقژ ناكه‌ت و عه‌زابه‌كا ب ئێش بۆ وان هه‌یه‌، پیرەمێره‌كێ زیناكه‌ر، هه‌ژارێ خۆمه‌زنكه‌ر و زه‌لامه‌كێ دی خودێ یێ كرییه‌ متایێ خۆ، چ كڕین و فرۆتنان بێی سویندخوارنا ب خودێ ناكه‌ت)). طه‌به‌رانی ب سه‌نه‌ده‌كا دروست ڤه‌گوهاستییه‌.

د فه‌رمووده‌یه‌كا دروستدا ژ عمڕانێ كوڕێ حوصه‌ینی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((باشترین مرۆڤ؛ مرۆڤێن سه‌رده‌مێ منن (صه‌حابینه‌)، پاشی ئه‌وێن ب دویڤ واندا دهێن (تابعینه‌)، پاشی ئه‌وێن ب دویڤ واندا دهێن (تابعێن تابعییانه‌) - عمڕانی گۆت: ئەز نزانم‌ كا پشتی چه‌رخێ خۆ به‌حسێ دوو چه‌رخان كر یان سێیان -، پاشی پشتی هه‌وه‌ هنده‌ك مرۆڤ دێ په‌یدابن، بێی داخوازی ژێ بهێته‌كرن دێ ب بێ منه‌تی شاهده‌ییێ ده‌ن یان دێ شاهده‌ییا ژ دره‌و ده‌ن ، دێ خیانه‌تێ كه‌ن و د ده‌ستپاك نابن، دێ نه‌زران كه‌ن و د وه‌فادار نابن، دێ قه‌له‌وی ژی د ناڤ واندا به‌لاڤ بیت)).

دیسان د فه‌رمووده‌یه‌كا دروستدا ژ ئبن مه‌سعوودی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ((باشترین مرۆڤ؛ مرۆڤێن سه‌رده‌مێ منن (صه‌حابینه‌)، پاشی ئه‌وێن ب دویڤ واندا دهێن (تابعینه‌)، پاشی ئه‌وێن ب دویڤ واندا دهێن (تابعێن تابعییانه‌)، پاشی دێ هنده‌ك مرۆڤ هێن؛ شاهده‌ییا ئێك ژ وان دێ به‌ری سویندا وی كه‌ڤیت و سویندا وی دێ به‌ری شاهده‌ییا وی كه‌ڤیت)).

ئیبراهیمی گۆت: (وان ئه‌م ژ به‌ر شاهده‌دان و سۆزدانێ دقوتاین و ئه‌م د بچویك بووین).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: شیره‌تكرن ب پاراستنا سۆز و په‌یمانان.

دوو: ده‌نگوباسدان ب وێ چه‌ندێ كو سویندخوارن متای و كه‌لوپه‌لی دفرۆشیت، به‌لێ به‌ره‌كه‌تێ ناهێلیته‌ تێدا.

سێ: گه‌فكرنا دژوار ل وی كه‌سێ چ كڕین و فرۆتنان بێی سویندخوارنا ب خودێ ناكه‌ت.

چار: هشیاركرن ل سه‌ر وێ چه‌ندێ كو گونه‌ھ ل دویڤ نه‌بوونا پێدڤیبوونێ ب تشتی مه‌زن دبیت.

پێنج: لۆمه‌كرن و گازنده‌كرن ژ وان كه‌سێن ب بێ مننه‌تی سویند دخۆن، د ده‌مه‌كیدا داخواز ژێ نه‌هاتییه‌ كرن سویند بخۆن.

شەش: په‌سنكرنا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ل سه‌ر هه‌رسێ چه‌رخان یان هه‌رچاران و به‌حسكرنا وی تشتێ دێ پشتی وان ڕویده‌ت و په‌یدا بیت.

حەفت: لۆمه‌كرن و گازنده‌كرن ژ وان كه‌سێن ب بێ منه‌تی شاهده‌ییێ دده‌ن، د ده‌مه‌كیدا داخواز ژێ نه‌هاتییه‌ كرن شاهده‌ییێ بده‌ن.

هەشت: سه‌له‌فان زارۆكێن بچویك ژ به‌ر شاهده‌دان و سۆزدانێ دقوتان و د ئێشاندن.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر په‌یمان و پاراستنا خودێ و په‌یمان و پاراستنا پێغه‌مبه‌رێ وی

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((و هه‌ر په‌يمانه‌كا دژى كيتابا خودێ و سوننه‌تا پێغه‌مبه‌رێ وى نه‌بیت يا هوين د ناڤبه‌را خۆ و خودێدا يان د ناڤبه‌را خۆ و به‌نییاندا بده‌ن و ل سه‌ر خۆ فه‌ركه‌ن هوين وه‌فادارییێ پێ بكه‌ن، هوين ل سويندێن خۆ لێڤه‌نه‌بن پشتى هه‌وه‌ ئه‌و موكوم كرين و ب ڕاستى هه‌وه‌ خودێ ل سه‌ر په‌يمانا خۆ كربوو وه‌كيل، هندى خودێیه‌ دزانیت هوين چ دكه‌ن)). [النَّحْلُ:91].

بوڕەیده‌ی گۆت: (ئه‌گه‌ر پێغه‌مبه‌رێ خودێ ﷺ كه‌سه‌ك كربا سه‌ركێش و فه‌رمانده‌یێ له‌شكه‌ره‌كی؛ دا شیره‌تێ ل وی كه‌ت كو ته‌قوا خودێ بكه‌ت د وان تشتان دا یێن تایبه‌ت ب ویڤه و د گه‌ل وان موسلمانێن د گه‌ل وی یێ باش بیت، پاشی دا (ب ده‌نگه‌كێ بلند) بێژیت: «ب ناڤێ خودێ و د ڕێكا خودێدا شه‌ڕی بكه‌ن، شه‌ڕێ وی بكه‌ن یێ كوفری ب خودێ كری، شه‌ڕی بكه‌ن به‌لێ غه‌در و خیانه‌تێ نه‌كه‌ن، دزی و خیانه‌تێ ل ده‌ستكه‌ڤتێ شه‌ڕی نه‌كه‌ن، له‌شێ كوشتییێن كافران نه‌شێوینن و كرێت نه‌كه‌ن، چ زارۆكان نه‌كوژن، و ئه‌گه‌ر تۆ گه‌هشتییه‌ دوژمنێ خۆ ژ موشركان، تۆ گازی وان بكه‌ بۆ ئێك ژ سێ تشتان، هه‌ر ئێك ژ وان سێ تشتان ژ ته‌ قه‌بویل كر و پێ ڕازی بوون؛ هنگی تۆ ژێ وه‌ربگره‌ و پێ ڕازی به‌ و ئێدی شه‌ڕێ وان نه‌كه‌‌، ده‌ستپێكێ گازی وان بكه‌ بۆ ئیسلامێ، ئه‌گه‌ر د به‌رسڤا ته‌دا هاتن و ب ئیسلامێ ڕازی بوون؛ هنگی تۆ ژێ وه‌ربگره‌ و پێ ڕازی به‌ و ئێدی شه‌ڕێ وان نه‌كه‌‌، پاشی (ئه‌گه‌ر ب هه‌لبژارتنا ئێكێ ڕازی نه‌بوون) تۆ گازی وان بكه‌ كو وه‌لاتێ خۆ بهێلن و بهێنه‌ وه‌لاتێ مشه‌ختییان و بێژه‌ وان كو ئه‌گه‌ر وان ئه‌ڤ چه‌نده‌ كر؛ كا مشه‌ختییان چ ماف هه‌نه‌؛ وان ژی دێ هه‌مان ماف هه‌بن و كا مشه‌ختییان چ ئه‌رك هه‌نه‌؛ وان ژی دێ هه‌مان ئه‌رك هه‌بن، به‌لێ ئه‌گه‌ر ئه‌ڤه‌ ژی ڕه‌د كر و پێ ڕازی نه‌بوون، هنگی بێژه‌ وان كو ئه‌و ژی دێ وه‌كی ده‌شته‌كییێن موسلمانان بن، حوكم و بڕیارا خودێ دێ ل سه‌ر هێته‌ جێبه‌جێكرن، كو هه‌ر ئه‌و حوكم و بڕیاره‌ یا ل سه‌ر باوه‌رداران دهێته‌ جێبه‌جێكرن و چ پشك ژ ده‌ستكه‌ڤتێ شه‌ڕی بۆ وان نابن، ئه‌و نه‌بیت ئه‌گه‌ر د گه‌ل موسلمانان بچنه‌ جیهادێ و جیهادێ بكه‌ن، به‌لێ ئه‌گه‌ر ڕازی نه‌بوون بهێنه‌ د ناڤ ئیسلامێدا، هنگی بێژه‌ وان بلا زێڕه‌سه‌رێ بده‌ن، ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ چه‌نده‌ ئه‌نجامدا؛ تۆ ژ وان وه‌ربگره‌ و ده‌ستان ژێ به‌رده‌ و ئێدی شه‌ڕێ وان نه‌كه‌، به‌لێ ئه‌گه‌ر ئه‌ڤه‌ ژی ڕه‌د كر و هه‌ر ڕازی نه‌بوون، هنگی داخوازا هاریكارییێ ژ خودێ بكه‌ بۆ شه‌ڕێ د گه‌ل وان و شه‌ڕێ وان بكه‌، و ئه‌گه‌ر ته‌ كه‌لهه‌ك دۆرپێچ كر و خودانێن وێ كه‌لهێ ڤیا تۆ وان بینییه‌ بن په‌یمان و پاراستنا خودێ و په‌یمان و پاراستنا پێغه‌مبه‌رێ وی، هنگی تۆ وان نه‌ئینه‌ بن په‌یمان و پاراستنا خودێ و په‌یمان و پاراستنا پێغه‌مبه‌رێ وی، به‌لكی تۆ وان بینه‌ بن په‌یمان و پاراستنا خۆ و بابێ خۆ و هه‌ڤالێن خۆ، چونكی ئه‌گه‌ر وان په‌یمانا هه‌وه‌ و بابێ هه‌وه‌ شكاند؛ ئه‌ڤه‌ سڤكتره‌ ژ هندێ ئه‌و په‌یمانا خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وی بشكێنن، و ئه‌گه‌ر ته‌ كه‌لهه‌ك دۆرپێچ كر و كه‌سێن د وێ كه‌لهێڤه‌ ڤیا بهێنه‌ بن حوكم و بڕیارا خودێ، هنگی تۆ وان نه‌ئینه‌ بن حوكم و بڕیارا خودێ، به‌لكی بینه‌ بن حوكم و بڕیارا خۆ، چونكی تۆ نزانی كا دێ ب دروستی شێی حوكم و بڕیارا خودێ ل سه‌ر وان جێبه‌جێ كه‌ی یان نه». موسلم ڤێ فەرموودەیێ ڤەدگوهێزیت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: جوداهی د ناڤبه‌را په‌یمان و پاراستنا خودێ و په‌یمان و پاراستنا پێغه‌مبه‌رێ وی د گه‌ل په‌یمان و پاراستنا موسلمانان.

دوو: ئاراسته‌كرن و ڕێنیشاندان بۆ كارێ كێمترین مه‌ترسی و زیان تێدا بیت.

سێ: گۆتنا وی: ((ب ناڤێ خودێ و د ڕێكا خودێدا شه‌ڕی بكه‌ن)).

چار: گۆتنا وی: ((شه‌ڕێ وی بكه‌ن یێ كوفری ب خودێ كری)).

پێنج: گۆتنا وی: ((داخوازا هاریكارییێ ژ خودێ بكه‌ن و شه‌ڕێ وان بكه‌)).

شەش: جوداهی د ناڤبه‌را حوكمێ خودێ و حوكمێ زانایان.

حەفت: دبیت ئه‌گه‌ر پێدڤی بكه‌ت صه‌حابی بڕیارێ ب حوكمه‌كی بكه‌ت كو نزانیت ئه‌رێ ئه‌ڤ حوكمه‌ د گه‌ل حوكمێ خودێ دگونجیت یان نه‌؟

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر سویندخوارنێ ل سه‌ر خودێ

ژ جوندوبێ كوڕێ عه‌بدولڵاهی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((زه‌لامه‌كی گۆت: ئه‌ز ب خودێ كه‌مه‌ خودێ گونه‌ھێن فلان كه‌سی ژێنابه‌ت و لێ نابۆریت، ئینا خودایێ مه‌زن گۆت: ئه‌و كییه‌ حوكمی ل سه‌ر من دكه‌ت و ب ناڤێ من سویند دخۆت كو ئه‌ز گونه‌ھێن فلان كه‌سی ژێنابه‌م و لێ نابۆرم؟ ئه‌ڤه‌ ئه‌ز ل وی بۆریم و من گونه‌هێن وی ژێبرن و من كارێ ته‌ یێ باش هه‌می پویچ كر)). موسلم ڤێ فەرموودەیێ ڤەدگوهێزیت.

د فه‌رمووده‌یا ئه‌بو هوره‌یره‌یدا هاتییه‌ كو ئه‌و كه‌سێ ئه‌ڤ ئاخڤتنه‌ كری؛ زه‌لامه‌كێ عابد بوو و گه‌له‌ك عیباده‌تێ خودێ دكر، ئه‌بو هوره‌یره‌ی گۆت: (ئاخڤتنه‌ك كر، ڤێ ئاخڤتنێ دونیا

و ئاخره‌تا وی خرابكرن).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: هشیاركرن ل حوكمكرنا ل سه‌ر خودێ و سویندخوارنا ب ناڤێ وی كو خودێ ل ئێكی نابۆریت.

دوو: جه‌هنه‌م بۆ هه‌ر ئێك ژ مه‌ ژ قه‌یتانا پێلاڤا مرۆڤی نێزیكتره‌.

سێ: به‌حه‌شت ژی ب هه‌مان شێوه‌.

چار: شاهد و دیده‌ڤانه‌ك تێدا هه‌یه‌ ل سه‌ر گۆتنا وی: ((مرۆڤ دێ ئاخڤتنه‌كێ بێژیت ... هه‌تا دویماهیكا وێ)).

پێنج: دبیت ژ به‌ر تشته‌كی گونه‌هێن مرۆڤی بهێنه‌ ژێبرن كو ئه‌و تشت ژ نەخۆشترین تشتانە ل دەڤ مرۆڤی.

بابه‌تێ كو چێنابیت خودێ وه‌ك مه‌هده‌رچی بهێته‌ دانان ل سه‌ر چ چێكرییێن وی

ژ جوبه‌یرێ كوڕێ موطعیمی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: (كوچه‌ره‌كێ عه‌ره‌ب هاته‌ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن و گۆت: ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ؛ نه‌فس لاواز بوون، زارۆك برسی بوون، مال و سامان ژ ناڤچوون، ڤێجا بۆ مه‌ داخوازێ ژ خودایێ خۆ بكه‌ بارانێ بۆ مه‌ ببارینیت، ب ڕاستی ئه‌م خودێ دكه‌ینه‌ مه‌هده‌رچی ل ده‌ڤ ته‌ و ته‌ دكه‌ینه‌ مه‌هده‌رچی ل ده‌ڤ خودێ، ئینا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((پاقژی بۆ خودێ بن ژ هه‌می كێماسییان، پاقژی بۆ خودێ بن ژ هه‌می كێماسییان! ڤێجا به‌رده‌وام ته‌سبیحات لێددان هه‌تا ئه‌ڤ چه‌نده‌ ل سه‌ر ڕویێ صه‌حابییێن وی هاتییه‌ دیتن، پاشی گۆت: ئه‌ڤه‌ تۆ چ دبێژی! وه‌ی بۆ ته‌ ئه‌رێ تۆ دزانی خودێ كییه‌؟ شوولا خودێ گه‌له‌ك ژ ڤێ مه‌زنتره‌، ب ڕاستی خودێ نابیته‌ مه‌هده‌رچی ل سه‌ر چ كه‌سان ...)). و فه‌رمووده‌ به‌حسكر و ئه‌بو داود ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ڕه‌دكرنا وی بۆ وی كه‌سێ گۆتی: ((ب ڕاستی ئه‌م خودێ دكه‌ینه‌ مه‌هده‌رچی ل ده‌ڤ ته‌)).

دوو: گوهۆڕینا وی ژ به‌ر ڤێ په‌یڤێ ب ڕه‌نگه‌گی ئه‌ڤ چه‌نده‌ ل سه‌ر ڕویێ صه‌حابییێن وی هاته‌ دیتن.

سێ: ئه‌وی گۆتنا: ((ئه‌م ته‌ دكه‌ینه‌ مه‌هده‌رچی ل ده‌ڤ خودێ)) ڕه‌د نه‌كر.

چار: هشیاركرن ل سه‌ر ته‌فسیرا (سبحان الله).

پێنج: موسلمانان داخواز ژ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن دكر كو ئه‌و داخوازا باران بارینێ ژ خودێ بكه‌ت.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر پارێزگاریكرنا ل سنوور و پاوانێ ته‌وحیدێ ژ لایێ موحه‌ممه‌د موصطه‌فای صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن و گرتنا وی بۆ هه‌ر ڕێكه‌كا سه‌ربكێشیت بۆ شركێ.

ژ عه‌بدولڵاهێ كوڕێ شیخخیری (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ئه‌ز د گه‌ل شاندا به‌نو عامرییان چوومه‌ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن و مه‌ گۆتێ: تۆ سه‌ید و مه‌زنێ مه‌ی.

وی گۆت: ((سه‌ید و مه‌زن خودێیه‌)).

مه‌ گۆت: پا تۆ ژ مه‌ هه‌مییان باشتری و ژ مه‌ هه‌مییان ب قه‌درتری.

گۆت: ((گۆتنا خۆ یان هنده‌ك ژ وێ گۆتنا خۆ بێژن، به‌لێ هشیاربن شه‌یتان هه‌وه‌ ڕانه‌كێشیت بۆ زێده‌گاڤیكرنێ)). ئه‌بو داوودی ب سه‌نه‌ده‌كا دروست ڤه‌گوهاستییه‌.

ژ ئه‌نه‌سێ كوڕێ مالكی (خودێ ژ وی ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو هنده‌كان گۆت: ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ، ئه‌ی باشێ مه‌ و كوڕێ باشێ مه‌، ئه‌ی مه‌زن و سه‌روه‌رێ مه‌ و كوڕێ مه‌زن و سه‌روه‌رێ مه‌، ئینا وی گۆت: ((گه‌لی خه‌لكی؛ گۆتنا خۆ بێژن، به‌لێ هشیاربن شه‌یتان هه‌وه‌ ڕانه‌كێشیت بۆ زێده‌گاڤیكرنێ، ئه‌ز موحه‌ممه‌دم، عه‌بدێ خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وی، ئه‌ز حه‌زناكه‌م هوین من ژ وی ئاست و وێ پله‌یێ بلندتر لێ بكه‌ن یا خودایێ مه‌زن ئه‌ز لێ دانایم)). نه‌سائی ب سه‌نه‌ده‌كا باش ڤه‌گوهاستییه‌.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: هشیاركرنا خه‌لكی ژ زێده‌گاڤیكرنێ.

دوو: كا پێدڤییه‌ ئه‌و كه‌سێ بۆ دهێته‌ گۆتن: (تۆ مه‌زن و سه‌روه‌رێ مه‌ی) چ بێژیت.

سێ: گۆتنا وی: ((هشیاربن شه‌یتان هه‌وه‌ ڕانه‌كێشیت بۆ زێده‌گاڤیكرنێ))، هه‌ر چه‌نده‌ وان ب تنێ ئاخڤتنا دروست یا كری.

چار: گۆتنا وی: ((ئه‌ز حه‌زناكه‌م هوین من ژ ئاست و پله‌یا من بلندتر لێ بكه‌ن)).

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و ڤان بوتپه‌رێسان خودێ ب دروستى مه‌زن نه‌كرییه‌ وه‌كى ئه‌و يێ ژ هه‌ژى؛ چونكى وان د گه‌ل وى په‌رستنا وى تشتى كر يێ نه‌ مفاى و نه‌ زيانێ نه‌گه‌هينیت، ڤێجا وان ئه‌و ئافراندى ئينا ڕێزا ئافرانده‌رى، ئه‌وێ ژ شيانا خۆ يا مه‌زن ڕۆژا قيامه‌تێ ئەردى هه‌مییێ ب مسته‌كێ دگریت و ئه‌سمان د ده‌ستێ وى يێ ڕاستێدا دپێچاينه‌، خودێ يێ پاك و پيرۆز بیت ژ وێ شركا ئه‌ڤ بوتپه‌رێسه‌ پێ دكه‌ن. ئه‌ڤ ئايه‌ته‌ به‌ڵگه‌یه‌ ل سه‌ر هه‌بوونا مستێ و ده‌ستێ ڕاستێ و پێچانێ بۆ خودێ ب ڕه‌نگه‌كێ بابه‌تى وى بیت، بێى چاوانییه‌ك يان وه‌كهه‌ڤییه‌ك بۆ بهێته‌ ده‌ستنيشانكرن)). [الزُّمَرُ:67].

ژ ئبن مه‌سعوودی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: (زانایه‌كێ جوهی هاته‌ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن و گۆت: موحه‌ممه‌د؛ ئه‌م (د په‌ڕتووكا خۆدا) دبینین كو خودێ دێ هه‌می ئه‌سمانان دانیته‌ سه‌ر تبله‌كا خۆ و دێ هه‌می ئه‌ردان دانیته‌ سه‌ر تبله‌كا دی، دێ داران دانیته‌ سه‌ر تبله‌كێ و دێ ئاڤێ دانیته‌ سه‌ر تبله‌كێ و دێ ئاخێ ژی دانیته‌ سه‌ر تبله‌كێ و دێ هه‌می چێكرییێن دی ژی دانیته‌ سه‌ر تبله‌كا دی و پاشی دێ بێژیت: ئه‌زم شاھ و مه‌لك)، ئینا پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن كره‌ كه‌نی هه‌تا ددانێن وی یێن پشتێ دیاربووین، وه‌ك ڕاستده‌رئێخستنه‌ك بۆ گۆتنا وی زانایێ جوهی، پاشی ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ خواند: ئانكو: ((و ڤان بوتپه‌رێسان خودێ ب دروستى مه‌زن نه‌كرییه‌ وه‌كى ئه‌و يێ ژ هه‌ژى؛ چونكى وان د گه‌ل وى په‌رستنا وى تشتى كر يێ نه‌ مفاى و نه‌ زيانێ نه‌گه‌هينیت، ڤێجا وان ئه‌و ئافراندى ئينا ڕێزا ئافرانده‌رى، ئه‌وێ ژ شيانا خۆ يا مه‌زن ڕۆژا قيامه‌تێ ئه‌ردى هه‌مییێ ب مسته‌كێ دگریت)).

د ڤه‌گوهاستنا موسلمیدا هاتییه‌: ((دێ چیایان و داران ژی دانیته‌ سه‌ر تبله‌كێ، پاشی دێ هژینیت و دێ بێژیت: ئه‌زم شاھ و مه‌لك، ئه‌زم ئه‌لڵاھ)).

د ڤه‌گوهاستنا بۆخاریدا هاتییه‌: ((خودێ دێ هه‌می ئه‌سمانان دانیته‌ سه‌ر تبله‌كا خۆ، دێ ئاڤێ و ئاخێ ژی دانیته‌ سه‌ر تبله‌كێ و دێ هه‌می چێكرییێن دی دانیته‌ سه‌ر تبله‌كا دی)). بۆخاری و موسلمی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی.

و موسلم فه‌رمووده‌یه‌كێ ژ ئبن عومه‌ری ڤه‌دگوهزیت كو ئه‌و بۆ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بلند دكه‌ت كو گۆتییه‌: ((ل ڕۆژا قیامه‌تێ خودێ دێ ئه‌سمانان پێچیت، پاشی دێ ب ده‌ستێ خۆ یێ ڕاستێ گریت، پاشی دێ بێژیت: ئه‌زم شاھ و مه‌لك، ئه‌رێ ئه‌ڤرۆكه‌ ئه‌وێن ل دونیایێ زۆڕداری ل خه‌لكی دكر ل كیڤه‌نه‌؟ ئه‌رێ مرۆڤێن خۆ مه‌زن دكر ل كیڤه‌نه‌؟ پاشی دێ هه‌ر حه‌فت ئه‌ردان ژی پێچیت و دێ ب ده‌ستێ خۆ یێ چه‌پێ گریت، پاشی دێ بێژیت: ئه‌زم شاھ و مه‌لك، ئه‌رێ ئه‌ڤرۆكه‌ ئه‌وێن ل دونیایێ زۆڕداری ل خه‌لكی دكر ل كیڤه‌نه‌؟ ئه‌رێ مرۆڤێن خۆ مه‌زن دكر ل كیڤه‌نه‌؟)).

كا چاوا ژ ئبن عه‌باسی هاتییه‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ((هه‌ر حه‌فت ئه‌سمان و هه‌ر حه‌فت ئه‌رد د له‌پێ ده‌ستێ خودێدا وه‌كی خه‌رده‌لكه‌كێنه‌ د ده‌ستێ ئیك ژ هه‌وه‌دا)).

ئبن حه‌ریری گۆت: یوونسی گۆته‌ من، ئبن وه‌هبی گۆته‌ مه‌، گۆت: ئبن زه‌یدی گۆت: بابێ من بۆ من گۆت كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ((قه‌باره‌یێ هه‌ر حه‌فت ئه‌سمانان ل به‌رامبه‌ری كورسییێ؛ وه‌كی حه‌فت ده‌رهه‌مانه‌ بهێنه‌ هاڤێتن د ناڤ ئه‌رده‌كێ به‌رفره‌ھدا)).

گۆت: ئه‌بو زه‌ڕی (خودێ ژێ ڕازی بیت) گۆت: من گوهـ ل پێغەمبەرێ خودێ (صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن) بوو دگۆت: ((قه‌باره‌یێ كورسییێ ل به‌رامبه‌ری عه‌رشی؛ وه‌كی گوستیركه‌كا ئاسنییه‌ بهێته‌ هاڤێتن د ناڤ ده‌شته‌كێ یان بیابانه‌كێدا ژ ئەردی)).

ژ ئبن مه‌سعوودی ژی دهێته ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ((ڕووبه‌ر و دویراتییا د ناڤبه‌را ئه‌سمانێ دونیایێ و ئه‌سمانێ ب دویڤ ویدا؛ قوناغا پێنجسه‌د سالانه‌، د ناڤبه‌را هه‌ر ئه‌سمانه‌كی بۆ یێ دی ژی قوناغا پێنجسه‌د سالانه‌، د ناڤبه‌را ئه‌سمانێ حه‌فتێ و كورسییێ ژیدا قوناغا پێنجسه‌د سالانه‌، د ناڤبه‌را كورسییێ و ئاڤێ ژیدا قوناغا پێنجسه‌د سالانه‌، عه‌رش یێ ل سه‌ر ئاڤێ و خودێ یێ ل سه‌ر عه‌رشی و خۆ تشته‌ك ژ كارێن هه‌وه‌ ل به‌ر وی یێ ڤه‌شارتی و به‌رزه‌ نینه‌)). ئبن مه‌هدی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌یه‌ یا ته‌خریجكری ژ حه‌ممادێ كوڕێ سه‌له‌مه‌ی، ژ عاصمی، ژ زه‌ڕی، ژ عه‌بدولڵاهی، و مه‌سعوودی ژی فه‌رمووده‌ وه‌كی وی یا ڤه‌گوهاستی ژ عاصمی، ژ ئه‌بو وائیلی، ژ عه‌بدولڵاهی. حافزێ زه‌هه‌بی (خودێ دلۆڤانییێ پێ ببه‌ت) گۆت: ڤێ فه‌رمووده‌یێ چه‌ندین ڕێكێن سه‌نه‌دێ بۆ هه‌نه‌.

ژ عه‌باسێ كوڕێ عه‌بدولموطه‌لیبی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((ئه‌رێ هوین دزانن كا ڕووبه‌ر و دویراتییا د ناڤبه‌را ئه‌سمان و ئه‌ردیدا چه‌نده‌؟))، مه‌ گۆت: خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وی زاناترن، گۆت: ((قوناغا پێنجسه‌د سالان یا د ناڤبه‌را واندا، هه‌ر ئه‌سمانه‌كی بۆ ئه‌سمانێ دی ژی قوناغا پێنجسه‌د سالان یا د ناڤبه‌رێدا، چڕی و ستویراتییا هه‌ر ئه‌سمانه‌كی ژی قوناغا پێنجسه‌د سالانه‌، و ده‌ریاریه‌ك یا د ناڤبه‌را ئه‌سمانێ حه‌فتێ و عه‌رشێ خودێدا، ڕووبه‌ر و دویراتییا د ناڤبه‌را بنێ وێ ده‌ریایێ هه‌تا سه‌رێ وێ هندی وی ڕووبه‌رییه‌ یێ د ناڤبه‌را ئه‌سمان و ئه‌ردیدا هه‌ی، خودایێ مه‌زن ژی یێ د سه‌ر ڤێدا و خۆ تشته‌ك ژ كارێن مرۆڤی ل به‌ر وی ڤه‌شارتی نینه‌ و ل به‌ر وی یێ به‌رزه‌ نینه‌)).

ئه‌بو داوود و هنده‌كێن دی ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزن.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا گۆتنا خودایێ مه‌زن: ((وَالأَرْضُ جَمِيعـًا قَبْضَـتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ)).

دوو: ئه‌ڤ زانسته‌ و یێن وه‌كی وان ل ده‌ڤ وان جوهییان مابوون یێن ل سه‌رده‌مێ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ژیاین و وان ئه‌ڤ زانسته‌ ڕه‌د نه‌كرن و ڕامانا وان ژی نه‌گوهاڕت.

سێ: ده‌مێ زانایێ جوهی ئه‌و تشت بۆ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتی؛ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ئه‌و ڕاست ده‌رئێخست و باوه‌ر ژێ كر، و پشتی هنگی قورئان ژی ل دۆر ڤێ چه‌ندێ هاته‌ خوار و دانپێدان پێ كر.

چار: پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن كره‌ كه‌نی ده‌مێ زانایێ جوهی ئه‌ڤ زانست و زانینا مه‌زن به‌حسكری.

پێنج: گۆتنا ب ئاشكه‌رایی كو خودێ دوو ده‌ست یێن هه‌ین و كو ئه‌سمان هه‌می یێن د ده‌ستێ ڕاستێدا و ئه‌رد هه‌می یێن د ده‌ستێ دیدا.

شەش: گۆتنا ب ئاشكه‌رایی ل دۆر ناڤكرنا وی ده‌ستی ب ده‌ستێ چه‌پێ.

حەفت: به‌حسكرنا مرۆڤێن زۆڕدار و خۆمه‌زنكه‌ر ل ڤی ده‌می.

هەشت: گۆتنا وی: وه‌كی خه‌رده‌لكه‌كێیه‌ د له‌پێ ده‌ستێ ئێك ژ هه‌وه‌دا.

نه‌ھ: مه‌زناهییا قه‌بارێ كورسییێ ل به‌رامبه‌ری ئه‌سمانی.

دەهـ: مه‌زناهییا قه‌بارێ عه‌رشی ل به‌رامبه‌ری كورسییێ.

یازدە: ڕوهنكرن كو عه‌رش نه‌ كورسییه‌ و نه‌ ئاڤه‌.

دۆازده‌: ڕووبه‌ر و دویراتی د ناڤبه‌را هه‌ر ئه‌سمانه‌كی بۆ ئه‌سمانێ دیدا چه‌نده‌.

سێزده‌: ڕووبه‌ر و دویراتی د ناڤبه‌را ئه‌سمانێ حه‌فتێ بۆ كورسییێ چه‌نده‌.

چارده‌: ڕووبه‌ر و دویراتی د ناڤبه‌را كورسییێ بۆ ئاڤێ چه‌نده‌.

پازده‌: عه‌رش یێ ل سه‌ر ئاڤێ.

شازده‌: خودێ یێ ل سه‌ر عه‌رشی.

هه‌ڤده‌: ڕووبه‌ر و دویراتی د ناڤبه‌را ئه‌سمانی و ئه‌ردیدا چه‌نده‌.

هه‌ژده‌: چڕی و ستویراتییا هه‌ر ئه‌سمانه‌كی دویراتییا سه‌د سالانه‌.

نۆزده‌: ئه‌و ده‌ریایا ل سه‌ر هه‌ر حه‌فت ئه‌سماناندا هه‌ی؛ بنێ وێ بۆ سه‌رێ وێ قوناغا پێنجسه‌د سالان یا دویره‌، خودێ ژی زاناتره‌.

ب قه‌نجی و هاریكارییا خودێ په‌ڕتووكا ئێكتاپه‌رستییێ ب دویماهیك هات.