كتاب التوحيد

په‌ڕتووكا ئێكتاپه‌رستییێ (كتاب التوحید)

ئه‌وا كو مافێ خودێیه‌ ل سه‌ر عه‌بدان

ژ نڤیسینا شێخێ ئیسلامێ

موحه‌ممه‌دێ كوڕێ عه‌بدولوه‌هابێ ته‌میمی

1206 مش

گرنگیدان:

عه‌بدولعه‌زیزێ كوڕێ داخلێ موطه‌یری

بِسْمِ اللهِ الْرَّحْمَنِ الْرَّحِيْمِ

سوپاسی هه‌می بۆ خودێ بن، صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر موحه‌ممه‌دی بن و ل سه‌ر مالبات و صه‌حابییێن وی ژی بن.

په‌ڕتووكا ئێكتاپه‌رستییێ (كتاب التوحید)

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و من ئه‌جنه‌ و مرۆڤ ب تنێ بۆ هندێ یێن چێكرین دا من ب تنێ بپه‌رێسن)). [الذَّارِيَات: 56].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((و ب ڕاستى د ناڤ هه‌ر ملله‌ته‌كێ بۆریدا مه‌ پێغه‌مبه‌ره‌ك هنارتبوو دا فه‌رمانێ ب په‌رستنا خودێ و گوهدارییا وى ل وان بكه‌ت و وان ژ په‌رستنا شه‌يتانى و صه‌نه‌م و مرییان بده‌ته‌ پاش)). [النَّحْل: 36].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((و خودايێ ته‌ - ئه‌ى مرۆڤ - فه‌رمان دایيه‌ كو په‌رستنا وى ب تنێ بهێته‌كرن، و فه‌رمان ب قه‌نجییا د گه‌ل باب و دايكێ كرییه‌، و ب تايبه‌تى ده‌مێ ئه‌و پير دبن، ڤێجا ئه‌گه‌ر ته‌ تشته‌ك ژ ئێك ژ وان يان ژ هه‌ردووان گوهـ لێ بوو تۆ بێهنا خۆ ته‌نگ نه‌كه‌ و وان حسێب نه‌كه‌ باره‌كێ گران، و گۆتنا نه‌خۆش نه‌بێژه‌ وان، خۆ تۆ نه‌بێژێ: ئۆف، كو كێمترين په‌يڤا نه‌خۆش ئه‌وه‌، و كاره‌كێ كرێت د ده‌رحه‌قا واندا بلا ژ ته‌ ده‌رنه‌كه‌ڤیت، به‌لێ د گه‌ل وان يێ نه‌رم به‌، و هه‌رده‌م ب گۆتنه‌كا نه‌رم و جوان دگەل وان ب ئاخێڤه‌، تۆ چه‌نگێ خۆ بۆ دايك و بابێن خۆ بشكێنه‌ و دلۆڤانییێ ب وان ببه‌ و ل ساخى و مرنا وان تۆ داخوازێ ژ خودايێ خۆ بكه‌ كو ب دلۆڤانییه‌كا به‌رفره‌هـ دلۆڤانییێ ب وان ببه‌ت، كانێ چاوا وان صه‌بر ل سه‌ر په‌روه‌رده‌كرنا ته‌ كێشايه‌ ده‌مێ تۆ زارۆكه‌كێ بێ هێز و شیيان)). [الإِسْرَاء:23-24].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((و هوين په‌رستنا خودێ ب تنێ بكه‌ن و خۆ ب ده‌ست ویڤه‌ به‌رده‌ن و چ هه‌ڤپشكان بۆ وى د خوداينی و په‌رستنێدا چێنه‌كه‌ن)). [النِّسَاء:36].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((تۆ بێژە وان: وه‌رن دا ئه‌ز وێ بۆ هه‌وه‌ بخوينم يا خودێ ل سه‌ر هه‌وه‌ حه‌رامكرى: كو هوين د په‌رستنێدا تشته‌كى ژ چێكرییێن وى بۆ وى نه‌كه‌نه‌ هه‌ڤپشك، و هوين هه‌مى ڕه‌نگێن په‌رستنێ بۆ وى ب تنێ بكه‌ن، وه‌كى ترسێ و هيڤییێ و دوعايان، و كو هوين قه‌نجییێ د گه‌ل دايبابان بكه‌ن، و ژ ترسێن هه‌ژارییێدا هوين زارۆكێن خۆ نه‌كوژن؛ چونكى خودێیه‌ رزقێ هه‌وه‌ ويێ وان دده‌ت، و هوين خۆ نێزيكى كرێتییان نه‌كه‌ن، چ دئاشكه‌را بن چ دڤه‌شارتى و هوين وێ نه‌فسێ نه‌كوژن يا خودێ كوشتنا وێ حه‌رامكرى ئه‌گه‌ر خۆ هێژای كوشتنێ نه‌كه‌ت وه‌كى تولڤه‌كرنێ ژ وى يێ كوشتنێ بكه‌ت، يان يێ پشتى ژن ئينانێ كرێتییێ بكه‌ت يان يێ ئيسلامێ بهێليت و كافر ببیت، ئه‌وا هه‌يه‌ يا به‌حس ژێ هاتییه‌ كرن ژ وێ يا خودێ هوين ژێ داينه‌ پاش، و سۆز ژ هه‌وه‌ وه‌رگرتى كو هوين خۆ ژێ بده‌نه‌ پاش، و ژ وێ يا وى فه‌رمان پێ ل هه‌وه‌ كرى، خودێ شيره‌ت پێ ل هه‌وه‌ كر؛ دا به‌لكى هوين د فه‌رمانێن وى بگه‌هن (151) و هوين - ئه‌ى سه‌ركاران - خۆ نێزيكى مالێ ئێتيمى نه‌كه‌ن وه‌سا تێ نه‌بیت كو مالێ وى بۆ دروست بكه‌ن و مفاى بگه‌هيننێ، هه‌تا ئه‌و بگه‌هیته‌ ده‌مێ بالغبوونێ و بشێت خۆ ب ڕێڤه‌ ببه‌ت، ڤێجا ئه‌گه‌ر ئه‌و گه‌هشته‌ وى ده‌مى هوين مالێ وى بده‌نه‌ڤێ، و هوين ب دادیێ كێشان و پيڤانێ پێك بينن. ئه‌گه‌ر هه‌وه‌ خۆ پێڤه‌ وه‌ستاند كو كێشان و پيڤانا هه‌وه‌ يا دروست بیت و پاشى هنده‌ك كێماسى بكه‌ڤیتێ چ گونه‌هـ ل سه‌ر هه‌وه‌ نينه‌، ئه‌م هه‌ر نه‌فسه‌كێ ل دويڤ شيانا وێ بارى لێ دكه‌ين. ئه‌گه‌ر هوين ئاخڤتن هوين د گۆتنا خۆدا دادیێ بكه‌ن و د شاهده‌دان و مه‌هده‌ر و حوكمكرنێدا مه‌يلداریێ ژ حه‌قییێ نه‌كه‌ن، ئه‌گه‌ر خۆ ئه‌وێ هوين د ده‌رحه‌قێدا دئاخڤن مرۆڤه‌كێ هه‌وه‌ يێ نێزيك ژى بیت، ڤێجا هوين بێ حه‌ق مه‌يلداریێ بۆ نه‌كه‌ن، و وێ په‌يمانا خودێ د گه‌ل هه‌وه‌ گرێداى كو هوين كارى ب شريعه‌تێ وى بكه‌ن هوين بجهـ بينن. ئه‌وا هه‌ يا بۆ هه‌وه‌ هاتییه‌ خواندن ژ ئه‌حكامان، خودايێ هه‌وه‌ شيره‌ت پێ ل هه‌وه‌ كر؛ دا به‌لكى هوين بيرا خۆ ل دويماهییا كارێ خۆ بينن (152) و ژ تشتێ خودێ شيره‌ت پێ ل هه‌وه‌ كرى ئه‌ڤه‌يه‌ كو هندى ئيسلامه‌ ڕێكا خودێ يا ڕاسته‌ ڤێجا لێ هه‌ڕن، و دويڤچوونا ڕێكێن به‌رزه‌بوونێ نه‌كه‌ن، ئه‌و دێ هه‌وه‌ بژاله‌ كه‌ن، و هه‌وه‌ ژ ڕێكا خودێ يا ڕاست دوير كه‌ن. ئه‌ڤ به‌رێخۆدانا به‌ر ب ڕێكا ڕاستڤه‌ ئه‌وه‌ يا خودێ شيره‌ت پێ ل هه‌وه‌ كرى؛ دا به‌لكى هوين ب ڕێكا بجهئينانا ئه‌مرێ وى خۆ ژ عه‌زابا وى بپارێزن)). [الأَنْعَام:151-153].

- ئبن مه‌سعوودی گۆت: هه‌ر كه‌سێ بڤێت به‌رێ خۆ بده‌ته‌ وێ وه‌سیه‌تا موحه‌ممه‌دی صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن یا كو مۆرا وی ل سه‌ر؛ بلا ڤێ گۆتنا خودێ بخوینیت: ئانكو: ((تۆ بێژە وان: وه‌رن دا ئه‌ز وێ بۆ هه‌وه‌ بخوينم يا خودێ ل سه‌ر هه‌وه‌ حه‌رامكرى: كو هوين د په‌رستنێدا تشته‌كى ژ چێكرییێن وى بۆ وى نه‌كه‌نه‌ هه‌ڤپشك، هوين هه‌مى ڕه‌نگێن په‌رستنێ بۆ وى ب تنێ بكه‌ن، وه‌كى ترسێ وهيڤییێ و دوعايان)). هه‌تا گۆتنا وی: ئانكو: ((و ژ تشتێ خودێ شيره‌ت پێ ل هه‌وه‌ كرى ئه‌ڤه‌يه‌ كو هندى ئيسلامه‌ ڕێكا خودێ يا ڕاسته‌...)). هەتا دویماهیکا ئایەتێ

- ژ موعازی کوڕێ جەبەلی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێتە ڤەگۆهاستن کو گۆتییە: ئەز ل سەر پشتا گوهدرێژەکی ل پشت پێغەمبەری صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن بووم، ئینا گۆتە من: ((موعاز؛ ئەرێ تۆ دزانی مافێ خودێ ل سەر عەبدان چییە و مافێ عەبدان ل سەر خودێ چییە؟)) من گۆت: خودێ و پێغەمبەرێ وی زاناترن، گۆت: ((مافێ خودێ ل سەر عەبدان ئەڤەیە ئەو وی ب تنێ ب پەرێسن و چ شریك و هەڤالان بۆ وی دروست نەکەن، مافێ عەبدان ژی ل سەر خودێ ئەڤەیە ئەو کەسەکێ چ شریك و هەڤال بۆ دروست نەکربن عەزاب نەدەت))، من گۆت: ئەی پێغەمبەرێ خودێ؛ ئەرێ ما ئەز ڤێ مزگینییێ نەدەمە خەلکی؟ گۆت: ((مزگینییێ نەدە وان، ئەگەر نە دێ خۆ هێلنە ب هیڤییا هندێڤە)). بۆخاری و موسلم ڤەدگوهێزن.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: حیکمەت ژ دروستکرنا ئەجنە و مرۆڤان.

دوو: عیبادەت تەوحید و ئێکتاپەرستییە؛ چونکی هەڤڕکی هەمی ل سەر وێ پەیدابوویە.

سێ: هەر کەسێ تەوحید و ئێکتاپەرستییێ ل دەڤ خۆ پەیدا نەکەت؛ ئەوی عیبادەتێ خودێ نەکرییە و ڕامانا ڤێ گۆتنا خودێ: {وَلاَ أَنتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ} هەر ل دۆر ڤێ چەندێیە.

چار: حیکمەت ژ هنارتنا پێغەمبەران.

پێنج: پێغەمبەر بۆ هەمی مللەتان هاتینە هنارتن.

شەش: ئایینێ هەمی پێغەمبەران ئێکە.

حەفت: بابەتێ مەزن: عیبادەتێ خودێ بجهـناهێت هەتا کوفر ب طاغوتی نەهێتە کرن، ڕامانا گۆتنا خودێ ژی هەر ل دۆر ڤێ چەندێیە: ئانكو: ((ڤێجا هه‌چییێ كافرییێ ب وان هه‌مى تشتان بكه‌ت يێن ژ بلى خودێ پـــه‌رســـتــن بـــۆ دهێـتـه‌كـــرن و باوه‌رییێ ب خودێ بينیت)). هەتا دویماهیکا ئایەتێ.

هەشت: طاغوت په‌یڤه‌كا گشتییه‌ و هەر تشتەکێ ژ بلی خودێ عیبادەت بۆ دهێتە کرن ب خۆڤە دگریت.

نه‌ھ: مەزناهییا هەرسێ ئایەتێن موحکەم د سووڕەتا ئەنعامدا ل دەڤ سەلەفێن ئوممەتێ کو دەهـ بابەت تێدا هەنە: یا ئێکێ پاشڤەبرنە ژ شرکێ.

دەهـ: ئایەتێن موحکەم د سووڕەتا ئیسرائدا کو هەژدە بابەت تێدا هەنە؛ خودێ ب ڤێ گۆتنا خۆ دەستپێکر: ئانكو: ((تۆ - ئه‌ى مرۆڤ - چ شريكان بۆ خودێ د په‌رستنێدا نه‌دانه‌، ئه‌گه‌ر تۆ دێ شه‌رمزار و ڕویڕه‌ش بى)). ب ڤێ گۆتنا خۆ دویماهیك پێ ئینا: ئانكو: ((و تۆ - ئه‌ى مرۆڤ - چ شريكان بۆ خودێ د په‌رستنێدا نه‌دانه‌، ئه‌گه‌ر دێ هێيه‌ هاڤێتن د ئاگرێ جه‌هنه‌مێدا، تۆ ب خۆ و خه‌لك ژى دێ لۆمه‌ى ته‌كه‌ن، و ژ هه‌ر خێره‌كێ تۆ دێ يێ ده‌ركرى بى)). خودایێ مەزن ب گۆتنا خۆ ئەم ژ مەزناهییا ڤان بابەتان هشیار کرینە: ئانكو: ((ئه‌ڤ ئه‌حكامێن مه‌ ئاشكه‌را كرين، و فه‌رمان پێكرنا ب كارێن باش، و پاشڤه‌لێدانا ژ ئه‌خلاقێن خراب، ژ وێ وه‌حییێيه‌ يا مه‌ بۆ ته‌ هنارتى - ئه‌ى موحه‌ممه‌د -)).

یازدە: ئایەتا سووڕەتا نیساء، ئەوا ب ئایەتا هەر دەهـ مافان دهێتە ناڤکرن، خودایێ مەزن ب گۆتنا خۆ دەستپێکر: ئانكو: ((و هوين په‌رستنا خودێ ب تنێ بكه‌ن و خۆ ب ده‌ست ویڤه‌ به‌رده‌ن، چ هه‌ڤپشكان بۆ وى د خوداينی و په‌رستنێدا چێنه‌كه‌ن)).

دۆازده‌: ئاگه‌هداربوون ل سه‌ر شیره‌تا پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ل ده‌مێ مرنا وی.

سێزده‌: زانینا مافێ خودایێ مه‌زن ل سه‌ر مه‌.

چارده‌: زانینا مافێ مرۆڤان ل سه‌ر خودێ ئه‌گه‌ر وان ژی مافێ خودێ ل سه‌ر خۆ ڕاكر.

پازده‌: پترییا صه‌حابییان ئه‌ڤ بابه‌ته‌ نه‌دزانی.

شازده‌: دروسته‌ زانین بهێته‌ ڤه‌شارتن ئه‌گه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌ك تێدا هه‌بیت.

هه‌ڤده‌: سوننه‌ته‌ مزگینییا وی تشتی ب موسلمانی بهێته‌ دان یێ وی كه‌یفخۆش دكه‌ت.

هه‌ژده‌: هه‌بوونا ترسێ ژ خۆ هێلانا ب هیڤییا دلۆڤانییا خودێ یا به‌رفره‌هڤه‌.

نۆزده‌: گۆتنا وی كه‌سێ پرسیار ژێ دهێته‌ كرن و ئه‌و نزانیت: خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وی زاناترن.

بیست: دروسته‌ هنده‌ك كه‌س ب زانینێ بهێنه‌ تایبه‌تكرن.

بیست و ئێك: خۆ مەزن نەکرنا وی صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ژ به‌ر كو سویاری گوهدرێژی بوو و كه‌سه‌ك ژی ل پشت خۆ سویار كر.

بیست و دوو: دروسته‌ مرۆڤ كه‌سه‌كی ل پشت خۆ سویاری ده‌واری بكه‌ت.

بیست و سێ: قه‌در و بهایێ موعازێ كوڕێ جه‌به‌لی.

بیست و چار: مه‌زناهییا ڤی بابه‌تی.

بابه‌ته‌ك ل دۆر دیاركرنا قه‌در و بهایێ ته‌وحیدێ و ئه‌و گونه‌هێن ژ به‌ر وێ ژێ دچن.

- و گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((ئه‌وێن باوه‌رى ب خودێ ئيناى و دويكه‌ڤتنا پێغه‌مبه‌رێ وى كرى و چ شرك تێكه‌لى باوه‌رى يا خۆ نه‌كرى، ته‌ناهى و سلامه‌تى بۆ وانه‌، ئه‌و ئه‌ون يێن به‌رێ وان بۆ حه‌قییێ هاتییه‌ دان)). [الأَنْعَام:82].

- ژ عوباده‌یێ كوڕێ صامتی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ شاهده‌ بده‌ت كو ژ ئه‌لڵاهی پێڤه‌تر چ خودایێن ژ هه‌ژی په‌رستنێ نینن، ئه‌و ئێكێ ب تنێیه‌ و چ شریك و هه‌ڤال نینن و كو موحه‌ممه‌د عه‌بدێ خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وییه‌ و عیسا عه‌بدێ خودێ و پێغه‌مبه‌رێ ویيه‌ و ئه‌و په‌یڤه‌ یا هاڤێتییه‌ د ناڤ مه‌ریه‌مێدا و ڕوحه‌كه‌ ژ ده‌ڤ وی و به‌حه‌شت حه‌قه‌ و ئاگر حه‌قه‌، (هه‌ر كه‌سێ ڤێ شاهده‌ییێ بده‌ت) خودێ دێ وی به‌ته‌ به‌حه‌شتێ خۆ ئه‌گه‌ر هنده‌ك خه‌مساری و گونه‌ھ ژی ل ده‌ڤ هه‌بن)). بۆخاری و موسلمی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی. - و هه‌ر ل ده‌ڤ وان هاتییه‌ ژ فه‌رمووده‌یا عيتبانی: ئانكو: ((مسۆگه‌ر خودێ ئه‌و كه‌س یێ ل سه‌ر ئاگری حه‌رام كری یێ دبێژیت: (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ) و مه‌ره‌ما وی ب ڤێ گۆتنێ ڕازیبوونا خودێ بیت)).

- ژ ئه‌بو سه‌عیدێ خودری (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((مووسای گۆت: خودایێ من، تشته‌كی نیشا من بده پێ زكرێ ته‌ بكه‌م و دوعا ژ ته‌ بكه‌م. گۆت: مووسا؛ تۆ بێژه‌: (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ). گۆت: ئاخر هه‌می عه‌بدێن ته‌ ڤێ دبێژن؟ گۆت: مووسا؛ (باش بزانه‌) ئه‌گه‌ر هه‌ر حه‌فت ئه‌سمانان و هندی تشته‌كێ د ناڤدا و ئه‌و ئاڤه‌دان كری و هه‌ر حه‌فت ئه‌ردان بكه‌نه‌ د لایه‌كێ ته‌ڕازییێدا و په‌یڤا (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ) بكه‌نه‌ د لایه‌كێ دی یێ ته‌ڕازییێدا؛ دا په‌یڤا (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ) یێن دی هه‌مییان خواركه‌ت و دا ژ وان گرانتر بیت. ئبن حیببان و حاكمی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی و هه‌ر وی ب فه‌رمووده‌یه‌كا دروست دانایه‌.

- ل ده‌ڤ تیرمزی - كو فه‌رمووده‌ ب فه‌رمووده‌یه‌كا باش (حه‌سه‌ن) دانایه‌ - هاتییه‌ ژ فه‌رمووده‌یا ئه‌نه‌سی كو: وی گوھ ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بوو كو دبێژیت: ئانكو: ((خودایێ مه‌زن گۆت: كوڕێ ئاده‌می؛ مسۆگه‌ر ئه‌گه‌ر تۆ ب پڕی ئه‌ردی ب گونه‌هڤه‌ بهێیه‌ ده‌ڤ من و پاشی بگه‌هییه‌ من و ته‌ چ شریك و هه‌ڤال بۆ من دروست نه‌كربن؛ ئه‌ز دێ ب پڕی ئه‌ردی لێبۆرین و ژێبرن بۆ وان گونه‌هانڤه‌ هێمه‌ ده‌ڤ ته‌)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: به‌رفره‌هییا قه‌نجی و باشییا خودێ.

دوو: گه‌له‌كییا خێرا ته‌وحیدێ ل ده‌ڤ خودێ.

سێ: د گه‌ل ڤێ چه‌ندێ ئه‌و گونه‌هان ژی ژێ دبه‌ت.

چار: ڕاڤه‌كرنا وێ ئایه‌تا د سووڕه‌ت ئه‌نعامدا هاتی.

پێنج: هزركرن د وان هه‌ر پێنج تشتێن د فه‌رمووده‌یا عوباده‌یدا هاتین.

شەش: یا دی ئه‌ڤه‌یه‌ ئه‌گه‌ر ته‌ كۆمكرن د ناڤبه‌را وێ و د ناڤبه‌را فه‌رمووده‌یا عيتبانی و ئه‌وا پشتی وێدا كر، دێ بۆ ته‌ ڕامانا گۆتنا (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ) دیار بیت و دێ بۆ ته‌ خه‌له‌تییا كه‌سێن سه‌رپێداچووی ژی دیار بیت.

حەفت: هشیاربوون بۆ وی مه‌رجێ د فه‌رمووده‌یا عيتبانیدا هاتی.

هەشت: زانینا وێ چه‌ندێ كو پێغه‌مبه‌ر ژی پێدڤی هشیاركرن و ئاگه‌هداركرنێنه‌ ب قه‌در و بهایێ (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ)ـیێ.

نه‌ھ: ئاگه‌هداربوون ب وێ چه‌ندێ كو ئه‌و ژ هه‌می چێكرییێن خودێ گرانتره‌، هه‌ر چه‌نده‌ گه‌له‌ك ژ وان كه‌سێن ڤێ په‌یڤێ دبێژن ژی ته‌ڕازییا وی سڤك دبیت (ل ڕۆژا قیامه‌تێ).

دەهـ: ئاماژه‌دانه‌كا ئاشكه‌را كو ئه‌رد ژی حه‌فتن وه‌كی ئه‌سمانان.

یازدە: هنده‌ك چێكری یێن تێدا هه‌ین و ئه‌و یێن ئاڤا كرین.

دۆازده‌: بنه‌جهكرنا سالۆخه‌تان بۆ خودێ، به‌رۆڤاژی ئه‌شعه‌رییان.

سێزده‌: ئه‌گه‌ر ته‌ فه‌رمووده‌یا ئه‌نه‌سی زانی و تۆ تێگه‌هشتی؛ دێ زانی گۆتنا وی د فه‌رمووده‌یا عيتبانیدا: ((مسۆگه‌ر خودێ ئه‌و كه‌س یێ ل سه‌ر ئاگری حه‌رام كری یێ دبێژیت: (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ) و مه‌ره‌ما وی ب ڤێ گۆتنێ ڕازیبوونا خودێ بیت))، ئه‌ڤه‌یه‌ مرۆڤ شركێ ب خۆ بهێلیت، نه‌ كو ب تنێ ب ده‌ڤی بێژیت.

چارده‌: هزرا خۆ د كۆمكرنێ د ناڤبه‌را عیسای و موحه‌ممه‌دیدا بكه‌ كو هه‌ردوو عه‌بدێن خودێ و پێغه‌مبه‌رێن وینه‌.

پازده‌: زانینا تایبه‌تمه‌ندییا عیسای ب وێ چه‌ندێ كو ئه‌و په‌یڤا خودێیه‌.

شازده‌: زانینا وێ چه‌ندێ كو ئه‌و ڕوحه‌كه‌ ژ ده‌ڤ خودێ.

هه‌ڤده‌: زانینا قه‌در و بهایێ باوه‌ری ئینانا ب به‌حه‌شت و ئاگری.

هه‌ژده‌: زانینا گۆتنا وی: ((هه‌ر چه‌نده‌ هنده‌ك خه‌مساری و گونه‌ھ ژی ل ده‌ڤ هه‌بن)).

نۆزده‌: زانینا وێ چه‌ندێ كو ته‌ڕازییێ دوو لا یێن هه‌ین.

بیست: زانین ب وێ چه‌ندێ كو به‌حسێ (وه‌جهی) هاتییه‌ كرن.

بابه‌تێ هه‌ر كه‌سێ ته‌وحید و ئێكتاپه‌رستییێ ل ده‌ڤ خۆ په‌یدابكه‌ت؛ دێ بێی لێپرسین چیته‌ به‌حه‌شتێ

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((هندى ئيبراهيمه‌ د خێرێدا پێشه‌وا بوو، و بۆ خودێ گوهداره‌كێ ب ترس بوو، وى ڕوییێ خۆ ژ دينێ ئيسلامێ وه‌رنه‌دگێڕا و ته‌وحيدا خودێ دكر و بوتپه‌رێسى نه‌دكر)). [النَّحْل: 120].

دیسان خودێ گۆت: ئانكو: ((و ئـه‌وێـن چ هه‌ڤپشكان بۆ خودێ نادانن)). [الْمُؤْمِنُون:59].

ژ حوصه‌ینێ كوڕێ عه‌بدولڕه‌حمانی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ئه‌ز ل ده‌ڤ سه‌عیدێ كوڕێ جوبه‌یری بووم، ئینا گۆت: كێ ژ هه‌وه‌ ئه‌و ستێرا دوهی ڕژیای دیت؟ من گۆت: من دیت، پاشی من گۆت: ئه‌ز د نڤێژێدا نه‌بووم، به‌لێ تشته‌كی ب من ڤه‌دا، گۆت: پا ته‌ چ كر؟ گۆت: من ب خۆڤه‌ خواند، گۆت: ئه‌رێ چ تۆ پالدای بۆ ڤی كاری؟ گۆت: فه‌رمووده‌یه‌ك كو شه‌عبی بۆ مه‌ گۆت، گۆت: چ بۆ هه‌وه‌ گۆت؟ گۆت: بۆ مه‌ ژ بوره‌یده‌یێ كوڕێ حوصه‌یبی ڤه‌گوهاست كو وی گۆت: ئانكو: ((پێڤه‌خواندن ب تنێ بۆ چاڤی یان پێڤه‌دانێیه‌)). گۆت: ب ڕاستی ئه‌وی كاره‌كێ باش كر یێ ل ده‌ڤ وی تشتێ گوهلێ بووی ڕاوه‌ستیایی؛ به‌لێ ئبن عه‌باسی بۆ مه‌ ژ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڤه‌گوهاست كو وی گۆت: ئانكو: ((ملله‌ت بۆ من هاتنه‌ نیشاندان، من پێغه‌مبه‌ره‌ك دیت چه‌ند كه‌سه‌كێن كێم د گه‌ل بوون كو ژ ده‌هان نه‌دبورین، و من پێغه‌مبه‌ره‌ك دیت زه‌لامه‌ك یان دوو زه‌لام د گه‌ل بوون، من پێغه‌مبه‌ره‌ك دیت خۆ زه‌لامه‌كێ ب تنێ ژی د گه‌ل نه‌بوو، پاشی ژ نیشكه‌كێڤه‌ كۆمه‌كا بووش و مه‌زن بۆ من هاته‌ دیاركرن، من ژی هزركر ئه‌و ئوممه‌تا منه‌، ئینا گۆتنه‌ من: ئه‌ڤه‌ مووسا و ملله‌تێ خۆنه‌، پاشی من به‌رێ خۆ دایێ و من كۆمه‌كا گه‌له‌ك مه‌زن دیت، ئینا گۆتنه‌ من: ئه‌ڤه‌ ئوممه‌تا ته‌یه‌، حه‌فتێ هزار كه‌س یێن د گه‌ل وان كو دێ بێی لێپرسین و بێ عه‌زاب چنه‌ به‌حه‌شتێ)). پاشی ڕابووڤه‌ و چوو د مالا خۆڤه‌، خه‌لكی ژی به‌حسێ وان (حه‌فتێ هزار كه‌سان) كر، ڤێجا هنده‌كان گۆت: به‌لكی ئه‌ڤه‌ ئه‌و بن یێن هه‌ڤالینییا پێغه‌مبه‌ری كری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن و بووینه‌ صه‌حابییێن وی، هنده‌كێن دی گۆت: به‌لكی ئه‌و بن یێن د ناڤ ئیسلامێدا و ب موسلمانی ژ دایك بووین و چ شریك بۆ خودێ دروست نه‌كری، و هنده‌ك تشت گۆتن، ئینا پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ده‌ركه‌ڤته‌ ده‌ڤ وان، وان ژی بابەت بۆ گۆت‌، ڤێجا گۆت: ((ئه‌ڤه‌ ئه‌ون یێن داخوازا پێڤه‌خواندنێ ناكه‌ن و كه‌واندنێ ناكه‌ن، باوه‌ری ب هندێ ژی نینه‌ كو بێئیفله‌حی یان به‌خت یێ د بالنده‌یه‌كیدا و خۆ دهێلنه‌ ب هیڤییا خودایێ خۆڤه‌)). ئینا عوكاشه‌یێ كوڕێ میحصه‌نی ڕابووڤه‌ و گۆت: ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ، بۆ من دوعا ژ خودێ بكه‌ من ژ وان هژمار بكه‌ت، گۆت: ((تۆ ژ وانی))، پاشی زه‌لامه‌كێ دی ڕابوو و گۆت: بۆ من ژی دوعا ژ خودێ بكه‌ من ژ وان هژمار بكه‌ت، ئینا گۆت: ((عوكاشه‌ی د به‌را ته‌ ڕاكر)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: زانینا ئاستێن خه‌لكی د ته‌وحید و ئێكتاپه‌رستییێدا.

دوو: ڕامانا بنه‌جهكرن و بجهئینانا وێ چییه‌؟

سێ: خودێ په‌سنێن ئیبراهیمی كرن كو ئه‌و ژ مرۆڤێن موشرك نه‌بوو.

چار: دیسان په‌سنێن مه‌زن و سه‌روه‌رێن وه‌لییێن خودێ كر كو ئه‌و ژ شركێ د پاراستی و سلامه‌تن.

پێنج: هێلانا پێڤه‌خواندن و كه‌ویكرنێ ژ بنه‌جهكرنا ته‌وحیدێیه‌.

شەش: ئه‌و تشتێن ڤان سالۆخه‌تان هه‌مییان كۆمڤه‌ دكه‌ت؛ خۆ هێلانا ب هیڤییا خودێ ڤه‌یه‌.

حەفت: كویراتییا زانینا صه‌حابییان ژ به‌ر كو وان دزانی كو ئه‌و بێی كاركرن ڤێ چه‌ندێ ب ده‌ست خۆڤه‌ نائینن.

هەشت: ڕژدبوونا وان ل سه‌ر باشییێ.

نه‌ھ: قه‌در و بهایێ ڤێ ئوممه‌تێ ب هژمار و چاوانییا خۆ ژی.

دەهـ: قه‌در و بهایێ هه‌ڤال و صه‌حابییێن مووسای.

یازدە: نیشاندانا ملله‌تان بۆ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن.

دۆازده‌: هه‌ر ملله‌ته‌ك دێ ب تنێ د گه‌ل پێغه‌مبه‌رێ خۆ هێته‌ حه‌شركرن.

سێزده‌: كێمییا وان كه‌سێن به‌رسڤا گازییا پێغه‌مبه‌ران دایی.

چارده‌: هه‌ر پێغه‌مبه‌ره‌كێ چ كه‌سان به‌رسڤا گازییا وی نه‌دابیت و باوه‌ری پێ نه‌ئینابیت؛ دێ ب تنێ هێته‌ دیدارا خودێ.

پازده‌: فێقی و به‌رهه‌مێ ڤێ زانینێ كو ئه‌و ژی سه‌ردانه‌چوونه‌ ب گه‌له‌كییێ و بێمننه‌ت نه‌بوون و به‌سنه‌كرنه‌ ب كێمییێ.

شازده‌: ده‌ستویری ب پێڤه‌خواندنێ هاتییه‌ دان بۆ چاڤلێدان و پێڤه‌دانێ.

هه‌ڤده‌: كویراتییا زانینا سه‌له‌فێن ئوممه‌تێ بۆ گۆتنا وی: ((ب ڕاستی ئه‌وی كاره‌كێ باش كر یێ ل ده‌ڤ وی تشتێ گوهلێ بووی ڕاوه‌ستیایی، به‌لێ پا هۆسا و هۆسا))، ب ڤێ چه‌ندێ ژی هاته‌ زانین كو فه‌رمووده‌یا ئێكێ دژی فه‌رمووده‌یا دووێ نینه‌.

هه‌ژده‌: دویراتییا سه‌له‌فێن ئوممه‌تێ ژ په‌سنكرنا مرۆڤی ب تشته‌كی كو د ویدا نه‌بیت.

نۆزده‌: گۆتنا وی: ((تۆ ژ وانی))، نیشانه‌كه‌ ژ نیشانێن پێغه‌مبه‌رینییێ.

بیست: قه‌در و بهایێ عوكاشه‌ی.

بیست و ئێك: بكارئینانا وان ئاخڤتنێن ب سه‌رڤه‌ تشته‌ك ژێ دهێته‌ زانین و به‌لێ وێ ب خۆ دوو ڕامان یێن بۆ هه‌ی و ڕامانا خودانی ئه‌و نینه‌ یا گۆتی.

بیست و دوو: ڕه‌وشتێ وی یێ جوان صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن.

بابه‌تێ ترسا ژ شركێ

گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((هندى خودێیه‌ ل وى نابوریت و گونه‌هێ بۆ ژێ نابه‌ت يێ كه‌سه‌كى ژ چێكرییێن وى بۆ وى بكه‌ته‌ هه‌ڤپشك، يان ب هه‌ر ڕه‌نگه‌كێ كوفرێ كافر ببیت، هه‌ر گونه‌هه‌كا دى يا ژ شركێ كێمتر بیت ئه‌و بۆ وى ژێ دبه‌ت يێ وى بڤێت)). [النِّسَاء:48].

ئیبراهیمێ خه‌لیلێ خودێ سلاڤ لێ بن گۆت: ئانكو: ((و تۆ من و عه‌يالێ من ژ په‌رستنا صه‌نه‌مان دوير بكه‌)). [إِبْرَاهِيم:35].

د فه‌رمووده‌یێدا هاتییه‌: ((أَخْوَفُ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمُ الشِّرْكُ الأَصْغَرُ))، فَسُئِلَ عَنْهُ؟ فَقَالَ: ((الرِّيَاءُ)). ئانكو: ((تشتێ ژ هه‌مییان زێده‌تر ترسێ ل ده‌ڤ من دروست دكه‌ت كو ل ده‌ڤ هه‌وه‌ په‌یدا ببیت، شركا بچویكتره‌))، ئینا پرسیار ژێ هاته‌ كرن (كا شركا بچویكتر چییه‌)؟ گۆت: ((ڕویمه‌تییه‌)).

دیسان ژ ئبن مه‌سعوودی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((مَنْ مَاتَ وَهُوَ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللهِ نِدًّا دَخَلَ النَّارَ))، ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ بمریت و وی دوعا ژ تشته‌كێ دی ژ بلی خودێ كربن و كربیته‌ شریكێ خودێ؛ دێ چیته‌ ئاگری)). بۆخاری ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت. د صه‌حیحا موسلمی ژیدا فه‌رمووده‌یه‌ك ژ جابری (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((مَنْ لَقِيَ اللهَ لاَ يُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا دَخَلَ الْجَنَّةَ، وَمَنْ لَقِيَهُ يُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا دَخَلَ النَّارَ))، ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ بگه‌هیته‌ خودێ و وی چ تشت نه‌كربنه‌ شریك و هه‌ڤال بۆ خودێ؛ دێ چیته‌ به‌حه‌شتێ و هه‌ر كه‌سێ بگه‌هیته‌ خودێ و تشته‌ك بۆ خودێ كربیته‌ شریك و هه‌ڤال؛ دێ چیته‌ ئاگری)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ترس ژ شركێ.

دوو: ڕویمه‌تی ژ شركێیه‌.

سێ: ئه‌و (ڕویمه‌تی) ژ شركا بچویكتره‌.

چار: ڕویمه‌تی ئه‌و تشته‌ یێ ژ هه‌می تشتێن دی پتر مه‌ترسی ل سه‌ر مرۆڤێن چاك هه‌ی.

پێنج: نێزیكییا به‌حه‌شت و جه‌هنه‌مێ.

شەش: كۆمكرن د ناڤبه‌را نێزیكییا واندا د ئێك فه‌رمووده‌دا.

حەفت: هه‌ر كه‌سێ بگه‌هیته‌ خودێ و وی چ تشت بۆ خودێ نه‌كربنه‌ شریك و هه‌ڤال؛ دێ چیته‌ به‌حه‌شتێ و هه‌ر كه‌سێ بگه‌هیته‌ خودێ و وی تشته‌ك بۆ خودێ كربیته‌ شریك و هه‌ڤال؛ دێ چیته‌ ئاگری، خۆ ئه‌گەر ژ هه‌می مرۆڤان پتر عیباده‌تێ خودێ بكه‌ت.

هەشت: بابه‌تێ مه‌زن داخواز و دوعایا خه‌لیلێ خودێیه‌ بۆ خۆ و كوڕێ خۆ كو خودێ وان ژ عیباده‌تێ صه‌نه‌مان ب پارێزیت.

نه‌ھ: به‌رچاڤ وه‌رگرتنا وی بۆ ڕه‌وشا پتڕییێ، ئه‌ڤه‌ ژی ل دەمێ گوتی: ئانكو: ((خودايێ من هندى صه‌نه‌من گه‌له‌ك مرۆڤ يێن ژ ڕێكا حه‌ق داينه‌ پاش)).

دەهـ: ڕامانا (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ) ژی یا تێدا هه‌ی، هه‌روه‌كی بۆخاری به‌حس ژێ كری.

یازدە: قه‌در و بهایێ وی كه‌سێ هاتبیته‌ پاراستن ژ شركێ.

بابه‌تێ گازیكرنێ بۆ شاهده‌دانا (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ)

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((تۆ - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه‌ وان: ئه‌ڤه‌ ڕێكا منه‌، ئه‌ز ب پشت ڕاستى و ب بەڵگە بۆ په‌رستنا خودێ ب تنێ گازى دكه‌م، ئه‌ز و هه‌چییێ دويكه‌ڤتنا من كرى و ئه‌ز خودێ ژ شريكان پاك دكه‌م و ئه‌ز نه‌ ژ بوتپه‌رێسانم)). [يُوسُف:108].

ژ ئبن عه‌باسی (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو: ده‌مێ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن موعاز فڕێكرییه‌ یه‌مه‌نێ، گۆته‌ وی: «تۆ دێ چییه‌ ناڤ هنده‌ك مرۆڤان كو خودانێن په‌ڕتووكێنه‌، ڤێجا بلا ئێكه‌مین تشتێ تۆ وان بۆ گازی دكه‌ی؛ شاهده‌دان بیت كو ژ ئه‌لڵاهی پێڤه‌تر چ خودایێن ژ هه‌ژی په‌رستنێ نینن - د ڤه‌گوهاستنه‌كا دیدا هاتییه‌: تۆ گازی وان بكه‌ كو ئه‌و خودێ ب خودایه‌كێ ب تنێ بدانن و چ شریكان بۆ دروست نه‌كه‌ن -، ئه‌گه‌ر وان گوهدارییا ته‌ كر بۆ ڤێ چه‌ندێ، هنگی تۆ وان فێربكه‌ كو خودێ د شه‌ڤه‌ك و ڕۆژه‌كێدا پێنج نڤێژ ل سه‌ر وان فه‌ڕزكرینه‌، ئه‌گه‌ر وان گوهدارییا ته‌ كر بۆ ڤێ چه‌ندێ، تۆ وان فێربكه‌ كو خودێ خێر و صه‌ده‌قه‌یه‌ك (زه‌كاته‌ك) د مالێ واندا ل سه‌ر وان فه‌ڕزكرییه‌، ئه‌ڤ زه‌كاته‌ دێ ژ زه‌نگینێن وان هێته‌ وه‌رگرتن و دێ ل سه‌ر هه‌ژارێن وان هێته‌ دابه‌شكرن، ئه‌گه‌ر وان گوهدارییا ته‌ كر بۆ ڤێ چه‌ندێ، هنگی هشیاربی نه‌چی مالێ وان یێ ژ هه‌مییان باشتر ژ وان وه‌ربگری بۆ زه‌كاتێ، و خۆ ژ دوعایێن مرۆڤێ زۆڕیلێكری ب پارێزه‌؛ چونكی ب ڕاستی چ په‌رده‌ د ناڤبه‌را وێ دوعایێ و د ناڤبه‌را خودێدا نینن (دوعایێن وان ناهێنه‌ زڤڕاندن)». بۆخاری و موسلمی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی.

فه‌رمووده‌یه‌كا دی كو ل ده‌ڤ وان هاتییه‌ و ژ سه‌هلێ كوڕێ سه‌عدی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ل ڕۆژا خه‌یبه‌رێ گۆت: ئانكو: ((سوباهی دێ ئالای ڕاده‌ستی زه‌لامه‌كی كه‌م، حه‌ز ژ خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وی دكه‌ت، خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وی ژی حه‌ز ژ وی دكه‌ن، ڤێجا خودێ دێ ل سه‌ر ده‌ستێ وی (خه‌یبه‌رێ) ڤه‌كه‌ت))، ئینا خه‌لكی ب شه‌ڤێ د ناڤ خۆدا به‌حسێ هندێ كر كا ئه‌رێ دێ ئالای ڕاده‌ستی كێ كه‌ت، پشتی ل وان بوویه‌ سپێده‌، هه‌ر زوی هاتنه‌ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن، هه‌ر ئێكی هیڤی دكر ئالای ڕاده‌ستی وی بكه‌ت، ئینا گۆت: ((عه‌لییێ كوڕێ ئه‌بو طالبی ل كیڤه‌یه‌؟)).

هاته‌ گۆتن: چاڤێن وی يێ دئێشن، پاشی هنارتنه‌ ب دویڤ ویڕا و پاشی هات، (پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) تفا خۆ یا پیرۆز ل چاڤێن وی دا و دوعا بۆ كرن، ئێكسه‌ر چێبووڤه‌، دا بێژی به‌ری هنگی چ ئێش لێ نه‌بوون، پاشی ئالا ڕاده‌ستی وی كر و گۆته‌ وی: ((ل سه‌ر خۆ هه‌ڕه‌ هه‌تا دگه‌هییه‌ ده‌ڤ وان، پاشی وان بۆ ئیسلامێ گازی بكه‌ و بۆ وان بێژه‌ كا چ ل سه‌ر وان پێدڤییه‌ ئه‌نجام بده‌ن ژ مافێ خودایێ مه‌زن ل سه‌ر وان؛ چونكی ئه‌ز ب خودێ كه‌مه‌ ئه‌گه‌ر خودێ زه‌لامه‌كێ ب تنێ ل سه‌ر ده‌ستێ ته‌ ڕاسته‌ڕێ بكه‌ت؛ ئه‌و بۆ ته‌ ژ حێشرێن سۆر باشتره‌)).

(يَدُوكُونَ) ئانكو: به‌حسێ هندێ كر.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: گازییا بۆ ڕێكا خودێ؛ ڕێكا وی كه‌سییه‌ یێ دویڤچوونا پێغه‌مبه‌ری كری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن.

دوو: ئاگه‌هداربوون ژ دلسۆزی و ئیخلاصێ؛ چونكی گه‌له‌ك ژ خه‌لكی ده‌مێ گازی خه‌لكی بۆ حه‌قییێ دكه‌ن، ئه‌و یا دروستی بیت گازی وان دكه‌ن بۆ نه‌فسا خۆ.

سێ: تێگه‌هشتن و چاڤڕوهنی ژ تشتێن فه‌ڕزه‌ ل ده‌ڤ مرۆڤی هه‌بیت.

چار: ژ نیشان و به‌ڵگه‌یێن باشی و جوانییا ته‌وحیدێ؛ ئه‌و پاقژڕاگرتنه‌ بۆ خودایێ مه‌زن ژ هه‌ر تشته‌كێ كێمكرنه‌ك بۆ خودێ تێدا هه‌بیت.

پێنج: ژ كرێتییێن شركێ ئه‌ڤه‌یه كو كێمكرن بۆ خودێ یا تێدا.

شەش: كو ئه‌و گرنگترین خاله‌ د ڤی بابه‌تیدا، ئه‌و ژی: دویركرنا موسلمانایه‌ ژ موشركان، دا نه‌بنه‌ ژ وان، خۆ ئه‌گه‌ر شركێ ژی نه‌كه‌ن.

حەفت: ته‌وحید واجبێ ئێكێیه‌ ل سه‌ر مرۆڤی بزانیت.

هەشت: به‌ری هه‌ر تشته‌كى دڤێت مرۆڤ ژ ته‌وحیدێ ده‌ستپێبكه‌ت، خۆ به‌ری نڤێژێ ژی.

نه‌ھ: ڕامانا: ((أَنْ يُوَحِّدُوا اللهَ)) ڕامانا شاهده‌دانا (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ)ـیه‌.

دەهـ: دبیت مرۆڤ ژ خودانێن په‌ڕتووكێ بیت و ئه‌و نه‌زانیت، یان بزانیت به‌لێ كار پێ نه‌كه‌ت.

یازدە: ئاگه‌هداربوون ب گرنگییا فێربوونێ ب ڕه‌نگه‌گێ هێدی هێدی.

دۆازده‌: ده‌ستپێكرن ب تشتێ ژ هه‌مییان گرنگتر پاشی یێ د بن ویدا.

سێزده‌: ئه‌وێن زه‌كاتێ دده‌نێ.

چارده‌: زانا دێ گومانێ ل سه‌ر فێرخوازی ڕاكه‌ت.

پازده‌: پاشڤه‌برن ژ هندێ مرۆڤ مال و سامانێ ژ هه‌مییان خۆشتڤیتر ل ده‌ڤ خودانی ژێ وه‌ربگریت بۆ زه‌كاتێ.

شازده‌: خۆپاراستن ژ گازی و دوعایا كه‌سێ زۆڕیلێكری.

هه‌ڤده‌: ده‌نگوباسدان ب وێ چه‌ندێ كو چ ناڤبڕ و په‌رده‌ ل به‌ر وێ دوعایێ نینن و دێ قه‌بویل بیت.

هه‌ژده‌: ژ نیشان و به‌ڵگه‌یێن ته‌وحیدێ؛ ئه‌وه‌ یا ب سه‌رێ سه‌روه‌رێ پێغه‌مبه‌ران و مه‌زنێ وه‌لییان هاتی ژ زه‌حمه‌ت و وه‌ستییان و برس و ئێشێن ب كۆم.

نۆزده‌: گۆتنا وی: ((لأَُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ)) هتد، نیشانه‌كه‌ ژ نیشانێن پێغه‌مبه‌رینییێ.

بیست: دانانا تفێ ل سه‌ر چاڤێن وی، دیسان نیشانه‌كه‌ ژ نیشانێن پێغه‌مبه‌رینییێ.

بیست و ئێك: قه‌در و بهایێ عه‌لی (خودێ ژێ ڕازی بیت).

بیست و دوو: قه‌در و بهایێ صه‌حابییان كو وێ شه‌ڤێ هه‌مییان به‌حسێ هندێ دكر كا دێ ئالایی ڕاده‌ستێ كێ كه‌ت و ئه‌ڤ قه‌در و بهایه‌ دێ ب ده‌ست كێڤه‌ هێت و كه‌سێ های ژ مزگینیدانا ب ڤه‌كرنێ نه‌مابوو.

بیست و سێ: باوه‌ری ئینان ب قه‌ده‌رێ كو ئه‌و كه‌سێ تشته‌ك بۆ هاتبیته‌ نڤیسین، دێ هه‌ر ب ده‌ست ویڤه‌ هێت، خۆ ئه‌گه‌ر چ نه‌كه‌ت ژی، دیسان ئه‌و كه‌سێ تشته‌ك بۆ نه‌هاتبیته‌ نڤیسین؛ ئه‌گه‌ر چه‌ند بزاڤان ژی بكه‌ت؛ ب ده‌ست ویڤه‌ ناهێت.

بیست و چار: ڕه‌وشت و تۆره‌یێ جوان د گۆتنا ویدا: ((عَلَى رِسْلِكَ)). ئانكو ل سه‌ر خۆ هه‌ره‌.

بیست و پێنج: گازیكرن بۆ ئیسلامێ به‌ری شه‌ڕكرنێ.

بیست و شه‌ش: شه‌ڕكرن دروسته‌ د گه‌ل وان كه‌سێن به‌ری هنگی بۆ ئیسلامێ هاتینه‌ گازیكرن، به‌لێ وان شه‌ڕكرن هه‌لبژارتی.

بیست و حه‌فت: گازیكرن دڤێت ب حیكمه‌ت و دانای بیت، ژ به‌ر گۆتنا وی: ((أَخْبِرْهُمْ بِمَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ))، ئانكو تۆ بۆ وان بێژه‌ كا چ ل سه‌ر پێدڤییه‌ ئه‌نجام بده‌ن.

بیست و هه‌شت: زانینا ماف و حه‌قێ خودایێ مه‌زن د ئیسلامێدا.

بیست و نه‌ھ: خێرا وی كه‌سێ زه‌لامه‌كێ ب تنێ ل سه‌ر ده‌ستێ وی ڕاسته‌ڕێ دبیت.

سیھ: سویندخوارن ل سه‌ر فه‌توادانێ.

بابه‌تێ ڕاڤه‌كرنا ته‌وحیدێ و شاهده‌دانا (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ)

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((ئه‌وێن هه‌ يێن بوتپه‌رێس دوعايان ژێ دكه‌ن د گه‌ل خودێ ژ پێغه‌مبه‌ر و چاك و ملياكه‌تان، ئه‌و ب خۆ ب كرنا وان چاكییێن ئه‌و دشێن بكه‌ن خۆ نێزيكى خودايێ خۆ دكه‌ن، و هيڤییێ دخوازن كو خودێ دلۆڤانییێ ب وان بـبـه‌ت و ئه‌و ژ عه‌زابا وى دترسن، هندى عه‌زابا خودايێ ته‌يه‌ ئه‌وه‌ يا كو پێدڤییه‌ به‌نى ژێ بترسن، و خۆ ژێ بده‌نه‌ پاش)). [الإِسْرَاء:57].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((و تۆ - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - به‌حسێ ئيبراهيمى بكه‌ ده‌مێ وى گۆتییه‌ بابێ خۆ و ملله‌تێ خۆ يێن په‌رستنا وان صه‌نه‌مان دكر يێن ملله‌تێ ته‌ دپه‌رێسن: هندى ئه‌زم ئه‌زێ به‌ريمه‌ ژ وى تشتێ هوين ژ بلی خودێ دپه‌رێسن (26) ئه‌و تێ نه‌بیت يێ ئه‌ز ئافرانديم، هندى ئه‌وه‌ ئه‌و دێ به‌رێ من ده‌ته‌ ڕێكا ڕاست (27) وئيبراهيمى - سلاڤ لێ بن - په‌يڤا ته‌وحيدێ (لا إله‌ إلا الله) هێلا د ناڤ يێن پشتى خۆدا؛ دا به‌لكى ئه‌و ل گوهدارى و ته‌وحيدا خودايێ خۆ بزڤڕن، و ژ كوفر وگونه‌ها خۆ تەوبه‌ بكه‌ن)). [الزُّخْرُف:26-28].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((جوهى و فه‌لان زانا و عيباده‌تكه‌ر بۆ خۆ كرنه‌ خوداوه‌ند شريعه‌ت بۆ ددانان، وان پێگيرى پێ دكر و شريعه‌تێ خودێ دهێلا، وان عيسايێ مه‌سيح كوڕێ مه‌ريه‌مێ بۆ خۆ كره‌ خودێ و په‌رستن بۆ كر، خودێ فه‌رمان ب ته‌وحيدێ ل وان هه‌مییان كربوو كو ئه‌و په‌رستنا خودايه‌كێ ب تنێ بكه‌ن و ژ وى پێڤه‌تر چ خودايێن ڕاست نينن. يێ پاك و پيرۆز بیت ژ وى تشتێ موشرك و سه‌رداچووى د ده‌رحه‌قا ویدا دبێژن)). [التَّوْبَة:31].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((و د گه‌ل ڤان هێجه‌تێن ئاشكه‌را هنده‌ك مرۆڤ ژ بلى خودێ هه‌نه‌ صه‌نه‌مان بۆ خودێ دكه‌نه‌ هه‌ڤتا، وێ ڤیان و مه‌زنى و گوهدارییێ يا هێژاى خودێ ب تنێ بیت دده‌نه‌ وان. ڤیانا خودان باوه‌ران بۆ خودێ پتره‌ ژ يا ڤان كافران بۆ خوداوه‌ندێن وان؛ چونكى ڤیانا خودان باوه‌ران خوڕى بۆ خودێیه‌، به‌لێ كافران هه‌ڤپشكى د ڤيانا خۆدا كرییه‌)). [الْبَقَرَة:165].

د فه‌رمووده‌یه‌كا دروستدا هاتییه‌ كو ژ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ بێژیت: ئه‌ز شاهده‌ییێ دده‌م كو ژ ئه‌لڵاهی پێڤه‌تر چ خودایێن ژ هه‌ژی په‌رستنێ نینن و كوفرێ ب هه‌ر تشته‌كێ ژ بلی خودێ عیباده‌ت بۆ بهێته‌ كرن بکەت؛ هنگی مالێ وی و خوینا وی دێ حه‌رام بیت و حسێب و لێپرسینا وی ل سه‌ر خودێیه‌)).

شرۆڤه‌كرنا ڤی ناڤونیشانی و ئه‌و بابه‌تێن پشتی وی هاتین، دێ ب دروستی ڕامانا ته‌وحیدێ و شاهده‌دانێ تێدا دیاربیت.

مه‌زنترین بابه‌ت و گرنگترین بابه‌ت تێدا هه‌نه‌، ئه‌و ژی:

ته‌فسیر و ڕامانا ته‌وحیدێ و شاهده‌دانێ كو ب چه‌ند خاله‌كێن دیار ئه‌و ڕوهنكر:

ژ وان: ئایه‌تا سووڕه‌تا ئیسرائێ، تێدا به‌رسڤا ل سه‌ر موشركان دیاركر كو دوعا ژ مرۆڤێن چاك دكرن، د وێ ئایه‌تێدا ڕوهنكرنه‌ك هه‌یه‌ كو ئه‌ڤ كاره‌ ژ شركا مه‌زنتره‌.

دیسان ژ وان: ئایه‌تا سووڕه‌تا ته‌وبه‌ (به‌رائه‌) یه‌، تێدا هاتییه‌ كو خودانێن په‌ڕتووكێ زانایێن خۆ كرنه‌ خودێ ژ بلی ئه‌لڵاهی و دیاركر كو فه‌رمان ل وان هاتییه‌ كرن عیباده‌تێ خودایه‌كێ ب تنێ بكه‌ن، د گه‌ل هندێ كو ئه‌و ته‌فسیر و ڕاڤه‌یا چ ئاریشه‌ تێدا نینن ئه‌ڤه‌یه‌ مرۆڤ گوهدارییا زانایان بكه‌ت د وی تشتێ چ گونه‌ھ تێدا نه‌بیت، نه‌ كو دوعا ژ وان بكه‌ت.

هه‌ر ژ وان: گۆتنا خه‌لیلێ خودێیه‌ سلاڤ لێ بن بۆ كافران: ئانكو: ((هندى ئه‌زم ئه‌زێ به‌ريمه‌ ژ وى تشتێ هوين ژ بلی خودێ دپه‌رێسن (26) ئه‌و تێ نه‌بیت يێ ئه‌ز ئافرانديم)). ڤێجا وی خودایێ خۆ ژ ناڤ وان هه‌می تشتان جوداكر یێ عیباده‌ت بۆ دهێته‌ كرن.

خودایێ مه‌زن به‌حسێ هندێ ژی كر كو ئه‌ڤ به‌رائه‌ته‌ و ئه‌ڤ پشته‌ڤانیكرنه‌؛ ته‌فسیر و ڕاڤه‌یا شاهده‌دانا (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ)ـیه‌، ڤێجا گۆت: ئانکو: ((و ئيبراهيمى - سلاڤ لێ بن - په‌يڤا ته‌وحيدێ (لا إله‌ إلا الله) هێلا د ناڤ يێن پشتى خۆدا؛ دا به‌لكى ئه‌و ل گوهدارى و ته‌وحيدا خودايێ خۆ بزڤڕن، و ژ كوفر وگونه‌ها خۆ تەوبه‌ بكه‌ن)).

ژ وان: ئایه‌تا سووڕه‌ت به‌قه‌ره‌ ل دۆر وان كافرێن خودێ ده‌رباره‌ی وان گۆتی: ئانكو: ((و ئه‌و قه‌ت ژ ئاگرى ده‌رناكه‌ڤن)). به‌حس كر كو ئه‌و وه‌كی حه‌زژێكرنا خۆ بۆ خودێ؛ حه‌ز ژ وان ژی دكه‌ن یێن بۆ خودێ كرینه‌ شریك، ڤێجا ئه‌ڤه‌ ئاماژه‌یه‌ ل سه‌ر هندێ كو ئه‌و گه‌له‌ك حه‌ز ژ خودێ دكه‌ن، به‌لێ ڤێ حه‌زژێكرنا وان یا مه‌زن بۆ خودێ ئه‌و نه‌ئینانه‌ د ناڤ بازنه‌یا ئیسلامێدا، پا تۆ بۆ وی كه‌سی چ دبێژی یێ پتر ژ خودێ حه‌ز ژ وی تشتی بكه‌ت یێ بۆ خودێ كریه‌ شریك؟

پا تۆ بۆ وی چ دبێژی یێ هه‌ر د بنیاتدا حه‌ز ژ خودێ نه‌كه‌ت و حه‌زژێكرنا وی ب تنێ بۆ وی تشتییه‌ یێ بۆ خودێ كرییه‌ شریك؟!

ژ وان ژی: گۆتنا پێغه‌مبه‌رییه‌ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ بێژیت: ئه‌ز شاهده‌ییێ دده‌م كو ژ ئه‌لڵاهی پێڤه‌تر چ خودایێن ژ هه‌ژی په‌رستنێ نینن و كوفرێ ب هه‌ر تشته‌كێ ژ بلی خودێ عیباده‌ت بۆ بهێته‌ كرن بکەت؛ هنگی مالێ وی و خوینا وی دێ حه‌رام بیت و حسێب و لێپرسینا وی ل سه‌ر خودێیه‌)).

ئه‌ڤ فه‌رمووده‌یه‌ ژ مه‌زنترین وان تشتانه‌ یێن ڕامانا (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ) دیار دكه‌ن؛ چونكی فه‌رموودێ گۆتنا ب ده‌ڤی بۆ ڤێ په‌یڤێ نه‌كره‌ پارێزه‌ر بۆ خوین و مالی، به‌لكی خۆ زانینا ڕامانا وێ د گه‌ل گۆتنا وێ ژی نه‌كره‌ پارێزه‌ر بۆ وی، بگره‌ خۆ دانپێدان ب وێ ژی ئه‌ڤ پاراستنه‌ بۆ وی به‌رده‌ست نه‌كر، بەلکی خۆ ئەڤە ژی نە کو ئەڤ کەسە ژ خودێ پێڤەتر یێ چ شریك و هەڤال نینن دوعا ژ کەسێ ناکەت, به‌لكی مالێ وی و خوینا وی ناهێته‌ پاراستن هه‌تا كوفریكرنا ب هه‌ر تشته‌كێ ژبلی خودێ عیباده‌ت بۆ دهێته‌ كرن ل سه‌ر ئه‌ڤا بوری نه‌هێته‌ زێده‌كرن و د گه‌لدا نه‌بیت، ئه‌گه‌ر تێدا ب گومان كه‌ڤت یان ڕاوه‌ستیا و كوفری پێ نه‌کر، هنگی مالێ وی و خوینا وی حه‌رام نابیت و ناهێته‌ پاراستن، ڤێجا ئه‌ڤه‌ چه‌ند بابه‌ته‌كێ مه‌زن و مه‌ترسیداره‌؟!

ما ئه‌ڤه‌ چه‌ند ڕوهنكرنه‌كا دیار و ئاشكه‌رایه‌ شه‌ریعه‌تی كری و چه‌ند به‌ڵگه‌یه‌كێ مه‌زنه‌ كو چ هێجه‌ت بۆ كه‌سێ هه‌ڤڕك نه‌هێلان؟!

ژ بابه‌تێ شركێیه‌ مرۆڤ هه‌ر تشته‌كێ بازنه‌ی (ژ گوستیرك و ڕستك و بازنکان) و دەزی بكه‌تە بەر خۆ ب مه‌ره‌ما ڕاكرن و نه‌هێلانا به‌لا و موسیبه‌تان.

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((تۆ بێژه‌ وان: ئه‌رێ ئه‌ڤ خوداوه‌ندێن هوين بۆ خودێ دكه‌نه‌ شريك دێ شێن وێ نه‌خۆشییێ ژ من دويركه‌ن يا خودێ بۆ من حه‌زكرى، يان وێ ته‌نگاڤییێ ژ سه‌ر من ڕاكه‌ن يا ب سه‌ر مندا هاتى؟ يان ئه‌رێ ئه‌و دێ شێن مفايه‌كێ خودێ بۆ من حه‌زكرى و گه‌هاندییه‌ من ژ من دويركه‌ن، يان دلۆڤانییا خودێ ژ من گرن؟ ئه‌و دێ بێژن: نه‌. تۆ بێژه‌ وان: خودێ تێرا من هه‌يه‌ و ئه‌و به‌سى منه‌، بۆ ب ده‌ستڤه‌ئينانا مفاى و دويركرنا زيانێ، هيڤيكار خۆ دهێلنه‌ ب هيڤییا ویڤه‌، ڤێجا ئه‌وێ ئه‌ڤ چه‌نده‌ د ده‌ستێ وى ب تنێدا ئه‌و تێرا من هه‌يه‌، و ئه‌و دێ هه‌مى خه‌مان ژ من دويركه‌ت)). [الزُّمَر:38].

ژ عيمڕانێ كوڕێ حوصه‌ینی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن زه‌لامه‌ك دیت شپه‌یه‌ك (سفره‌كێ زه‌ڕ) د ده‌ستیدا بوو، ئینا گۆت: ((ئه‌ڤه‌ چییه‌ د ده‌ستێ ته‌)). گۆت: ئه‌ڤه‌ من ژ به‌ر ئێشا واهینه‌یێ (ئێشه‌كه‌ تووشی ده‌ستی دبیت) من یا كرییێ (وان باوه‌ری هه‌بوو كو ئه‌و تشت دێ چاره‌سه‌رییێ بۆ فڕێكه‌ت)، ئینا گۆت: ((ژ ده‌ستێ خۆ بكه‌ و بهاڤێژه‌؛ چونكی ب ڕاستی ئه‌و دێ پتر ئێشێ ل ته‌ زێده‌ كه‌ت و دێ ته‌ لاوازتر لێ كه‌ت و ئه‌گه‌ر تۆ مری و ئه‌و ل ده‌ستێ ته‌ بوو؛ تۆ چ جاران سه‌رفه‌راز نابی)). ئه‌حمه‌دی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌یه‌ ب سه‌نه‌ده‌كێ یا ڤه‌گوهاستی كو یا باشه‌.

هه‌ر ل ده‌ڤ ئه‌حمه‌دی فه‌رمووده‌یه‌كا دی ژ عوقبه‌یێ كوڕێ عامری دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو ئه‌و بلند دكه‌ت بۆ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن كو گۆتییه‌: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ نڤشتییه‌كێ ب خۆڤه‌ ب هه‌لاویسیت؛ خودێ وی تشتێ ئه‌و نڤشتی ژ به‌ر وێ ب خۆڤه‌ كری بۆ ته‌مام نه‌كه‌ت و نه‌ئینیته‌ جھ، و هه‌ر كه‌سه‌كێ سه‌ده‌فه‌كێ ب خۆڤه‌ بكه‌ت؛ خودێ ڕحه‌تی و ئارامییێ نه‌ده‌تێ و ترسا ئه‌وی تشتێ ژێ دترسیت ل سه‌ر سڤك نه‌كه‌ت)). د ڤه‌گوهاستنه‌كا دیدا هاتییه‌: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ نڤشتییه‌كێ ب خۆڤه‌ ب هه‌لاویسیت؛ ئه‌ڤە‌ مسۆگه‌ر وی شرك بۆ خودێ دروست كر)).

هه‌ر دیسان ئيبن ئه‌بی حاتیم ژ حوزه‌یفه‌ی ڤه‌دگوهێزیت كو وی زه‌لامه‌ك دیت دەزیەك ژ به‌ر تایێ كربوو ده‌ستێ خۆ، ئه‌وی ژی ئه‌و دەزی ژ ده‌ستێ وی كێشا و بڕی و ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ خواند: ئانكو: ((و ئه‌وێن هه‌ يێن پشت دده‌نه‌ ئايه‌تێن خودێ باوه‌رییێ نائينن كو خودێ ئافرانده‌ر و ڕزقدەر و ئافرانده‌رێ هه‌مى چێكرییانه‌ وئه‌و ب تنێیه‌ يێ هێژاى په‌رستنێ، ئه‌و ب دروستى ڤێ باوه‌رییێ نائينن ئه‌گه‌ر ئه‌و شركا ب صه‌نه‌مان د گه‌لدا نه‌كه‌ن. خودێ يێ پاك و بلند بیت ژ وێ چه‌ندێ)). [يوسف:106].

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: گه‌فكرن و ب مه‌زن دانانا گونه‌ها لبه‌ركرنا بازنك و دەزی و یێن وه‌كی وان بۆ ڤێ مه‌ره‌مێ (ئانكو بۆ هندێ دا نه‌خۆشی و ئێشان ل سه‌ر مرۆڤی ڕاكه‌ن).

دوو: خۆ ئه‌گه‌ر صه‌حابی وه‌سا مربا و ئه‌و بازنك د ده‌ستێ ویدا با؛ وی سه‌رفه‌رازی نه‌ددیت، ئاماژه‌ و شاهده‌دانه‌ك بۆ گۆتنا صه‌حابییان تێدا هه‌یه‌ كو گۆنه‌ها شركا بچویكتر ژ گونه‌هێن مه‌زن مه‌زنتره‌.

سێ: هێجه‌ت و (عوزر) بۆ وی ب نه‌زانینێ نه‌هاته‌ ئینان.

چار: ئه‌و بازنك یان هه‌ر تشته‌كێ دی یێ دهێته‌ هه‌لاویستن چ مفایێ دونیایێ ناگه‌هينیته‌ خودانی، به‌لكی دێ زیانێ گه‌هینیته‌ وی، ژ به‌ر گۆتنا وی: ((لاَ تَزِيدُكَ إِلاَّ وَهْنًا)).

پێنج: ڕه‌دكرنه‌كا دژوار بۆ وی كه‌سێ كاره‌كێ هۆسا دكه‌ت.

شەش: گۆتنه‌كا ئاشكه‌را و ڕوهن كو هه‌ر كه‌سێ تشته‌كی ب خۆڤه‌ ب هه‌لاویسیت؛ دێ ب هیڤییا وی تشتیڤه‌ هێته‌ هێلان.

حەفت: گۆتنه‌كا ئاشكه‌را و ڕوهن كو هه‌ر كه‌سه‌كێ نڤشتییه‌كێ ب خۆڤه‌ ب هه‌لاویسیت؛ ئه‌ڤه‌ وی شرك بۆ خودێ دروست كر.

هەشت: هه‌لاویستن و لبه‌ركرنا دەزی ژ به‌ر تایێ ژی هه‌ر ژ ڤێ (شركێ) یه‌.

نه‌ھ: خواندنا حوزه‌یفه‌ی بۆ ئایه‌تێ؛ به‌ڵگه‌یه‌ ل سه‌ر هندێ كو صه‌حابییان ئه‌و ئایه‌تێن ل دۆر شركا مه‌زنتر هاتین بۆ شركا بچویكتر ژی دكرنه‌ به‌ڵگه‌، هه‌روه‌كی ئبن عه‌باسی ئه‌ڤ چه‌نده‌ د ئایه‌تا سووڕه‌ت به‌قه‌ره‌دا به‌حسكری.

دەهـ: هه‌لاویستنا سه‌ده‌فان ژ به‌ر چاڤدانانێ ژی هه‌ر ژ ڤێ (شركێ) یه‌.

یازدە: دوعاكرن ل وی كه‌سێ نڤشتییه‌كێ ب خۆڤه‌ ب هه‌لاویسیت كو خودێ كارێ وی بۆ وی ته‌مام نه‌كه‌ت، و هه‌ر كه‌سێ سه‌دەفه‌كێ ب خۆڤه‌ ب هه‌لاویسیت؛ خودێ وی تشتی بۆ وی نه‌هێلیت.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر پێڤه‌خواندن و نڤشتییان

د فه‌رمووده‌یه‌كا دروستدا هاتییه‌ كو ژ ئه‌بو به‌شیرێ ئه‌نصاڕی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ئه‌و د گه‌شته‌كێدا د گه‌ل پێغه‌مبه‌ری بوو صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن، ئینا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن كه‌سه‌ك فڕێكر كو: ئانكو: ((هه‌ر تشته‌كێ كربیته‌ ستویێ حێشتران (دا بهێته‌ پاراستن ژ چاڤان) ژ ستویێ وان بكه‌ت و ب پڕچینیت)).

دیسان ژ ئبن مه‌سعوودی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: من گوھ ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ بوو (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) دگۆت: ئانكو: ((ب ڕاستی (الرُّقَى وَالتَّمَائِمَ وَالتِّوَلَةَ) شركن)). ئه‌حمه‌د و ئه‌بو داوود ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزن.

نڤشتی (التَّمَائِمُ): تشته‌كه‌ ب ستویێ زارۆكانڤه‌ دهێته‌ هه‌لاویستن دا ژ چاڤان بهێنه‌ پاراستن، به‌لێ ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ تشتێ پێڤه‌ هاتییه‌ هه‌لاویستن قورئان بیت؛ هنگی هنده‌ك ژ سه‌له‌فێن ئوممه‌تێ ڕێك ب ڤێ چه‌ندێ دایه‌، به‌لێ هنده‌كێن دی ڕێك پێ نه‌دایه‌ و ب كاره‌كێ پاشڤه‌بری دانایه‌، ئێك ژ وان كه‌سان ژی ئبن مه‌سعووده‌ (خودێ ژێ ڕازی بیت).

(الرُّقَى): ئه‌و تشته‌ یێ دبێژنێ (الْعَزَائِمَ)، به‌ڵگه‌یه‌ك تایبه‌ت ل دۆر وی جۆری هاتییه‌ یێ چ شرك تێدا نه‌بیت كو تێدا پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ده‌ستویری پێ دایه‌ بۆ چاڤ و تایێ.

(التِّوَلَةُ): تشته‌كه‌ دروست دكه‌ن و دبێژن ئه‌و ژنێ ل به‌ر زه‌لامێ وێ شرین دكه‌ت و زه‌لامی ل به‌ر ژنا وی شرین دكه‌ت.

ژ عه‌بدولڵاهێ كوڕێ عوكه‌یمی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو ئه‌و بۆ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بلند دكه‌ت كو گۆتییه‌: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ تشته‌كی ب خۆڤه‌ ب هه‌لاویسیت؛ دێ هێته‌ هێلان ب هیڤییا وی تشتیڤه‌)). ئیمام ئه‌حمه‌د و تیرمذی ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزن.

ئیمام ئه‌حمه‌د ژ ڕوه‌یفیعی ڤه‌دگوهێزیت كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆته‌ من: ئانكو: ((ڕوه‌یفیع؛ به‌لكی ژیان ل سه‌ر ته‌ درێژ بیت و تۆ گه‌له‌ك بمینییه‌ ساخ، له‌وا تۆ بێژه‌ خه‌لكی كو مسۆگه‌ر هه‌ر كه‌سێ ڕیهێن خۆ (ب مه‌ره‌ما خۆمه‌زنكرنێ) گرێده‌ت و بكه‌ته‌ كه‌زی، یان ڕستكه‌كێ بكه‌ته‌ ستویێ خۆ یان ستویێ ده‌وارێ خۆ (دا ژ چاڤان بهێته‌ پاراستن)، یان ب پیساتییا گیانه‌وه‌ره‌كی یان هه‌ستیكێ وی خۆ ژ ده‌ستنڤێژا ستویر پاقژ بكه‌ت، (هه‌ر كه‌سێ ئه‌ڤ تشته‌ كرن، بلا بزانیت كو) موحه‌ممه‌د یێ ژ وی به‌ریئه‌)).

هه‌ر دیسان ژ سه‌عیدێ كوڕێ جوبه‌یری دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ((هه‌ر كه‌سێ نڤشتییه‌كێ ژ ستویێ كه‌سه‌كی ڤه‌كه‌ت و ب پڕچینیت؛ خێرا وی وه‌كی خێرا وی كه‌سییه‌ یێ عه‌بده‌ك ئازاكری)). وه‌كیع ڤێ گۆتنێ ڤه‌دگوهێزیت.

هه‌ر ئه‌و ژ ئیبراهیمی ژی ڤه‌دگوهێزیت كو گۆتییه‌: ((وان كه‌رب ژ هه‌می جۆرێن نڤشتییان ڤه‌دبوون، چ ئه‌ڤ نڤشتییه‌ ژ قورئانێ هاتبنه‌ دروستكرن یان ژ قورئانێ نه‌هاتبنه‌ دروستكرن)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: (الرُّقَى وَالتَّمَائِمِ) هاتنه‌ شرۆڤه‌كرن كا چ تشتن.

دوو: (التِّوَلَةِ) هاته‌ شرۆڤه‌كرن كا چ تشته‌.

سێ: ئه‌ڤ هه‌رسێكه‌ بێی جوداهی ژ شركێنه‌.

چار: به‌لێ پێڤه‌خواندن ب گۆتنێن دروست بۆ پاراستنا ژ چاڤان و تایێ نه‌ ژ شركێیه‌.

پێنج: نڤشتی ئه‌گه‌ر ژ قورئانێ هاتبیته‌ دروستكرن، بۆچوونێن زانایان ل دۆر وێ د جودانه‌، كا ئه‌رێ ئه‌و ژی ژ ڤێ چه‌ندێیه‌ یان نه‌؟

شەش: هه‌لاویستنا ڕستكان ب ستویێ گیانه‌وه‌رانڤه‌ بۆ پاراستنا ژ چاڤان هه‌ر ژ ڤێیه‌.

حەفت: گه‌فێن دژوار ل وی كه‌سێ ڕستكه‌كێ بكه‌ته‌ ستویێ خۆ ب مه‌ره‌ما پاراستنا ژ چاڤان.

هەشت: خێرا وی كه‌سێ نڤشتییه‌كێ ژ ستویێ كه‌سه‌كی ڤه‌دكه‌ت.

نه‌ھ: گۆتنا ئیبراهیمی دژی وێ جوداهییا به‌ری نوكه‌ نینه‌؛ چونكی مه‌ره‌ما وی هه‌ڤالێن عه‌بدولڵاهێ كوڕێ مه‌سعوودی بوون.

بابه‌تێ ئه‌و كه‌سێ داره‌كێ یان به‌ره‌كی یان تشته‌كێ وه‌كی وان بۆ خۆ بكه‌ته‌ توبه‌ڕك و پیرۆز بكه‌ت

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((ئه‌رێ ڤێجا هه‌وه ‌-گه‌لی بوتپه‌رێسان - ئه‌ڤ خوداوه‌نده‌ ديتينه‌ يێن هوين په‌رستنێ بۆ دكه‌ن: لات و عوززا (19) و مه‌ناتێ سییێ، ئه‌رێ وان مفايه‌ك يان زيانه‌ك گه‌هاندییه‌ هه‌وه‌ دا هه‌ژى هندێ ببن كو ببنه‌ شريك بۆ خودێ؟ (20) ئه‌رێ هوين وى كوڕێ هه‌وه‌ دڤێت بۆ خۆ ددانن، و ئه‌و كچێن هه‌وه‌ بۆ خۆ نه‌ڤێن هوين بۆ خودێ ددانن (21) ب ڕاستى ئه‌و لێكڤه‌كرنه‌كه‌ دادى تێدا نينه (22) هه‌ما ئه‌ڤ صه‌نه‌مه‌ هنده‌ك ناڤن چ سالۆخه‌تێن كه‌مالێ بۆ نينن، هه‌وه‌ و بابێن هه‌وه‌ ل دويڤ دلێ خۆ ئه‌و يێن پێ ناڤكرين، خودێ چ بەڵگە پێ نه‌ئيناينه‌ خوارێ ڕاستییا گۆتنا هه‌وه‌ به‌رچاڤ بكه‌ت. هه‌ما ئه‌ڤ بوتپه‌رێسه‌ ب تنێ دويڤچوونا هزر و ته‌خـمينان دكه‌ن و ب دويڤ دلچوونێن خۆ يێن خه‌له‌ت دكه‌ڤن و ب ڕاستى ئه‌و بۆ وان ژ نیك خودايێ وان هاتییه‌ يێ هيدايه‌تا وان تێدا، به‌لێ وان چ مفا بۆ خۆ ژێ نه‌ديت)). [النَّجْم:19-23].

ژ ئه‌بو واقدێ له‌یسی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ئه‌م د گه‌ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ده‌ركه‌ڤتین بۆ حونه‌ینێ و وی ده‌می ئه‌م ژنوى موسلمان بووبووین، موشركان ژی داره‌كا سیدرێ هه‌بوو ل بن ڕادوه‌ستیان (ب چاڤه‌كێ پیرۆز به‌رێخۆدان بۆ دكر) و چه‌كێن خۆ پێڤه‌ د هه‌لاویستن (باوه‌ری هه‌بوو ئه‌ڤ داره‌ دێ هێزێ ده‌ته‌ وان) كو دگۆتنه‌ وێ دارێ (ذَاتُ أَنْوَاطٍ)، ڤێجا پاشی ئه‌م ب ڕه‌خ داره‌كا دی یا سیدرێڕا بورین، مه‌ ژی گۆت: ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ، بۆ مه‌ ژی داره‌كا وه‌كی (ذَاتُ أَنْوَاطٍ)ـێ بدانه‌، هه‌روه‌كی كا چاوا وان ژی (ذَاتُ أَنْوَاطٍ) هه‌ی، ئینا پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((خودێ مه‌زنترینه‌ (الله أكبر)، ب ڕاستی ئه‌ڤه‌ ئه‌و ڕێكه‌ یا یێن به‌ری هه‌وه‌ ل سه‌ر چووین، ئه‌ز ب وی كه‌مه‌ یێ نه‌فسا من دده‌ستیدا، هه‌وه‌ ژی ئه‌و ئاخڤتن كر یا به‌نو ئیسرائیلییان گۆتییه‌ مووسای: {اجْعَل لَّنَا إِلَـهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ}[الأَعْرَاف:138] ئانكو: ((بۆ مه‌ ژى صه‌نه‌مه‌كى چێكه‌ دا بۆ خۆ بكه‌ينه‌ خوداوه‌ند، وه‌كى كا چاوا ڤى ملله‌تى هنده‌ك صه‌نه‌م هه‌نه‌ عيباده‌تى بۆ دكه‌ن، مووساى گۆته‌ وان: ئه‌ى ملله‌تۆ هندى هوينن هوين مه‌زنییا خودێ نزانن، وهوين نزانن كو په‌رستن ب تنێ بۆ خودێیه‌))، ب ڕاستی هوین دێ ب دویڤ ڕێكا یێن به‌ری خۆ چن)). ترمذی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی و ب فه‌رمووده‌یه‌كا دروست یا دانای.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت (النَّجْمِ)

دوو: زانینا وێنه‌یێ وی تشتێ وان داخوازكری.

سێ: وان ئه‌ڤ كاره‌ نه‌كر.

چار: مه‌ره‌ما وان ب ڤی كاری خۆنێزیككرن بۆ ل خودێ؛ چونكی وان هزر دكر خودێ حه‌ز ژ ڤێ چه‌ندێ دكه‌ت.

پێنج: ئه‌گه‌ر ئه‌و ب ڤێ چه‌ندێ د نه‌زان بن؛ یێن دی ئێكجار ژ هه‌ژیترن پێ د نه‌زان بن.

شەش: وان هند خێر و سۆزێن ژێبرنا گونه‌هان یێن هه‌ین كو كه‌سێن دی نینن.

حەفت: پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن هێجه‌ت بۆ وان نه‌ئینان، به‌لكی ب ڤێ گۆتنا خۆ به‌رسڤا وان دا: ((خودێ مه‌زنترینه‌ (الله أكبر)، ب ڕاستی هوین دێ ب دویڤ ڕێكا یێن به‌ری خۆ چن)). ڤێجا بابه‌ت ب ڤان هه‌رسێ تشتان مه‌زن و دژوار بوو.

هەشت: تشتێ مه‌زن - كو ئارمانج و مه‌ره‌م ژی هه‌ر ئه‌وه‌ -: بۆ وان دیاركر و گۆتێ كو ئه‌ڤ داخوازییا وان، وه‌كی وێ داخوازییێیه یا به‌نو ئیسرائیلییان ژ مووسای كری، ده‌مێ گۆتییه‌ مووسای: بۆ مه‌ خودایه‌كی بدانه‌ (دا عیباده‌تی بۆ بكه‌ین).

نه‌ھ: ڕه‌دكرنا ڤێ (ئانكو ڕه‌دكرنا هه‌لاویستنا تشتان ب داره‌كێڤه‌ بۆ مه‌ره‌ما توبه‌ڕكێ) هه‌ر ژ ڕامانا (لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ)ـێیه‌، هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌ڤه‌ بابه‌ته‌كێ گه‌له‌ك هویر و به‌رزه‌ بوو ل به‌ر ڤانه‌.

دەهـ: ئه‌وی ل سه‌ر فه‌توادانێ سویندخوار و ئه‌گه‌ر نه‌ ژ به‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌كێ بیت؛ ئه‌و سویند ناخۆت.

یازدە: شرك دوو جۆره‌: شركا مه‌زنتر و شركا بچویكتر، ژ به‌ر كو ئه‌و ب ڤی كاری مورته‌د نه‌بوون و ژ ئیسلامێ ده‌رنه‌كه‌ڤتن.

دۆازده‌: گۆتنا وان: (و وی ده‌می ئه‌م تازه‌ موسلمان بووبووین) ئه‌و ژێ دهێته‌ وه‌رگرتن كو كه‌سێن دی (یێن پشتی وان موسلمان بووین) هێجه‌ت بۆ ناهێته‌ ئینان ب نه‌زانینا ڤێ چه‌ندێ.

سێزده‌: ته‌كبیر لێدان ل ده‌مێ مه‌نده‌هۆشبوونێ، به‌رۆڤاژی وی كه‌سێ ئه‌ڤه‌ ب تشته‌كێ نه‌باش دیتی.

چارده‌: گرتنا وان ده‌رگه‌هێن به‌ره‌ڤ خرابییێ دچن.

پازده‌: پاشڤه‌برن ژ دویڤچوونا كه‌سێن سه‌رده‌مێ نه‌زانینێ و خۆ وه‌كی وان لێكرن.

شازده‌: توڕه‌بوون ل ده‌مێ فێركرنێ.

هه‌ڤده‌: بناخه‌یێ گشتی، ژ به‌ر گۆتنا وی: ((ب ڕاستی ئه‌ڤه‌ ئه‌و ڕێكه‌ یا یێن به‌ری هه‌وه‌ ل سه‌ر چووین)).

هه‌ژده‌: ئه‌ڤه‌ نیشانه‌كه‌ ژ نیشانێن پێغه‌مبه‌رینییێ؛ چونكی وه‌سا چێبوو وه‌كی وی ده‌نگوباس پێ دای.

نۆزده‌: هه‌ر تشته‌كێ خودێ د قورئانێدا ژ به‌ر وی تشتی ب خرابی به‌حسێ جوهی و فه‌له‌یان كربیت؛ ئه‌و بۆ مه‌ ژییه‌.

بیست: ل ده‌ڤ وان تشته‌كێ بنه‌جهه‌ كو عیباده‌ت ل سه‌ر فه‌رمانێ هاتینه‌ ئاڤاكرن، ڤێجا ئاگه‌هه‌داركرن تێدا هات ل سه‌ر وان پرسیارێن د قه‌بریدا ژ مرۆڤی دهێنه‌ كرن، ڤێجا هندیكه‌ (خودایێ ته‌ كییه‌؟) ئه‌ڤه‌ یا ڕوهن و ئاشكه‌رایه‌ تێدا، و هندیكه‌ (پێغه‌مبه‌رێ ته‌ كییه‌؟) ئه‌ڤه‌ ژی ژ به‌ر ده‌نگوباسدانا وی ب بابه‌تێن غه‌یبییه‌، و هندیكه‌ (ئایینێ ته‌ چییه‌؟) ئه‌ڤه‌ ژ گۆتنا وان دهێته‌ وه‌رگرتن: (بۆ مه‌ ژی خودایه‌كی بدانه‌، هه‌روه‌كی چاوا وان ژی خودایه‌ك هه‌ی) هه‌تا دویماهیكێ.

بیست و ئێك: ڕێك و ڕێبازا خودانێن په‌ڕتووكێ ژی وه‌كی ڕێك و ڕێبازا موشركان یا خرابه‌ و ب باشی به‌حس لێ نه‌هاتییه‌ كرن.

بیست و دوو: ئه‌و كه‌سێ وێ خه‌له‌تییێ دهێلیت یا دلێ وی ل سه‌ر ڕاهاتی؛ مرۆڤ یێ ژێ پشتڕاست نابیت كو هنده‌ك ژ پاشماییێن ڤان عاده‌ت و نه‌ریتان مابن، ژ به‌ر گۆتنا وان: و وی ده‌می ئه‌م تازه‌ موسلمان بووبووین.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر سه‌رژێكرنا نه‌ بۆ خودێ

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((تۆ بێژه‌: هندى نڤێژا من و قوربانێ منه‌ ب تنێ بۆ خودێنه‌، نه‌ بۆ صه‌نه‌م و مرى و ئه‌جنانه‌، نه‌ بۆ كه‌س ژ وانه‌ يێن هوين ژ بلى خودێ قوربانان بۆ دده‌ن و ژينا من و مرنا من بۆ خودێیه ‌خودايێ هه‌مى چێكرییان (162) چ هه‌ڤپشك بۆ وى نينن نه‌ د خوداينییا ویدا و نه‌ د په‌رستن و ناڤ و سالۆخه‌تێن ویدا، و ب ته‌وحيدا صافى خودايێ من فه‌رمان ل من كرییه‌، ئه‌ز ئێكه‌مين كه‌سم ژ ڤێ ئوممه‌تێ من خۆ ب ده‌ست خودێڤه‌ به‌رداى و باوه‌رى پێ ئيناى)). [الأَنْعَام:162،163].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((ڤێجا تۆ نڤێژا خۆ هه‌مییێ بۆ خودايێ خۆ ب تنێ بكه‌، تۆ قوربانێ خۆ بۆ وى ب تنێ ڤه‌كوژه‌)). [الْكَوْثَر:2].

ژ عه‌لییێ كوڕێ ئه‌بو طالبی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن چار په‌یڤ بۆ من گۆتن: ئانكو: ((نه‌فره‌تێن خودێ ل وی كه‌سی بن یێ تشته‌كی نه‌بو خودێ سه‌رژێ دكه‌ت، نه‌فره‌تێن خودێ ل وی كه‌سی بن یێ نه‌فره‌تان ل دایك و بابێن خۆ دكه‌ت، نه‌فره‌تێن خودێ ل وی كه‌سی بن یێ تاوانباره‌كى يان بيدعه‌چيه‌كى د حه‌وینیت و د پارێزیت، نه‌فره‌تێن خودێ ل وی كه‌سی بن یێ منار و نیشانێن ديارێن ئه‌ردی د گوهۆڕیت)). موسلم ڤێ فەرموودەیێ ڤەدگوهێزیت.

دیسان ژ طارقێ كوڕێ شیهابی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ئانكو: ((زه‌لامه‌ك ژ به‌ر مێشه‌كێ چوو به‌حه‌شتێ و زه‌لامه‌ك ژ به‌ر مێشه‌كێ چوو جه‌هنه‌مێ)).

گۆتن: و ئه‌ڤه‌ چاوا بوو ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ؟

گۆت: ((دوو زه‌لام ب ڕه‌خ ملله‌ته‌كیڕا ده‌رباز بوون كو وی ملله‌تی په‌یكه‌ر و صه‌نه‌مه‌ك هه‌بوو و ڕێك ب چ كه‌سان نه‌ددا ژ وان ده‌رباز بیت هه‌تا ئه‌و تشته‌كی بۆ ڤی صه‌نه‌می سه‌ر ژێ نه‌كه‌ت دا ب ڤی كاری خۆ نێزیكی وی بكه‌ت.

ڤێجا وان گۆته‌ ئێك ژ وان زه‌لامان: تشته‌كی بۆ ڤی صه‌نه‌می سه‌رژێكه‌.

وی زه‌لامی گۆت: من چ نینه‌ بۆ سه‌رژێكه‌م و خۆ پێ نێزیكی وی بكه‌م.

گۆتنه‌ وی: تشته‌كی بۆ سه‌رژێكه‌، خۆ ئه‌گه‌ر مێشه‌ك ژی بیت، ئه‌وی ژی مێشه‌ك بۆ سه‌رژێكر و پاشی ڕێكا وی به‌ردا، ب ڤێ چه‌ندێ ژی ئه‌و زه‌لام چوو جه‌هنه‌مێ.

و گۆتنه‌ زه‌لامێ دی: تشتەكی بۆ ڤی صه‌نه‌می سه‌رژێكه‌.

گۆت: ژ بلی خودایێ مه‌زن؛ ئه‌ز چ تشتان بۆ كه‌سێ سه‌ر ژێ ناكه‌م، ئه‌وان ژی شیره‌ك ل سه‌رێ وی دا و ب ڤێ چه‌ندێ ئه‌و زه‌لام چوو به‌حه‌شتێ)). ئیمام ئه‌حمه‌د ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ((إِنَّ صَلاَتِي وَنُسُكِي)).

دوو: ته‌فسیرا ((فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ)).

سێ: ده‌ستپێكرن ب نه‌فره‌تكرنا ل وی كه‌سێ تشته‌كی نه‌ بۆ خودێ سه‌رژێ بكه‌ت.

چار: نه‌فره‌تكرن ل وی كه‌سێ نه‌فره‌تان ل دایك و بابێن خۆ دكه‌ت، كو هه‌ر ژ ڤێ چه‌ندێیه: تۆ نه‌فره‌تان ل دایك و بابێن زه‌لامه‌كێ دی بكه‌ی، ئه‌و ژی ل به‌رامبه‌ری ڤێ نه‌فره‌تان ل دایك و بابێن ته‌ بكه‌ت.

پێنج: نه‌فره‌تكرن ل وی كه‌سێ تاوانباره‌كى د ڤه‌شێریت و دحه‌وینیت: كو مه‌ره‌م پێ ئه‌و كه‌سه‌ یێ تشته‌كی دكه‌ت كو دڤێت سزایێ شه‌رعی ل سه‌ر بهێته‌ جێبه‌جێكرن و مافێ خودێ ژێ بهێته‌ وه‌رگرتن، به‌لێ ئه‌و دێ هه‌وارێن خۆ به‌ته‌ ده‌ڤ وی كه‌سێ كو دێ ڤه‌شێریت و ژ ڤی سزایی پارێزیت.

شەش: نه‌فره‌تكرن ل وی كه‌سێ مناره‌ و نیشانێن ئه‌ردی دگوهۆڕیت: كو ئه‌و نیشان و ئالانه‌ یێن جوداهییێ دكه‌ن د ناڤبه‌را مافێ ته‌ و مافێ جیرانێ ته‌ د ئه‌ردیدا، ڤێجا ئه‌ڤ كه‌سێ هه‌نێ دێ گوهاڕتنێ د ڤێدا كه‌ت، چ ب پێشخستنێ بیت یان ژی ب پاشخستنێ بیت.

حەفت: جوداهی د ناڤبه‌را نه‌فره‌تكرنێ ل كه‌سه‌كێ ده‌ستنیشانكری و نه‌فره‌تكرنێ ل كه‌سێن گونه‌هكار ب گشتی.

هەشت: ئه‌ڤ چیڕۆكا مه‌زن؛ چیڕۆكا مێشێیه‌.

نه‌ھ: ئه‌و ژ به‌ر ڤێ مێشێ چوو جه‌هنه‌مێ كو ئارمانجا وی ئه‌و ب خۆ نه‌بوو، به‌لكی وی ئه‌ڤ كاره‌ كر دا خۆ ژ خرابی و ده‌سـتێن وان ڕزگار بكه‌ت.

دەهـ: زانینا مه‌زناهییا شركێ د دلێ باوه‌رداراندا، چاوا ڤی زه‌لامی سه‌بڕ و هه‌دار ل سه‌ر كوشتنێ كێشا و ب داخوازییا وان ڕازی نه‌بوو، ئه‌ڤه‌ هه‌ر چه‌نده‌ وان ب تنێ داخوازا كاره‌كێ ب سه‌رڤە و دیار ژ وی كر.

یازدە: ئه‌و كه‌سێ چوو جه‌هنه‌مێ ژی موسلمان بوو، چونكی ئه‌گه‌ر كافر بایه‌؛ نه‌دگۆت: ((ژ به‌ر مێشه‌كێ چوو جه‌هنه‌مێ)).

دۆازده‌: شاهده‌ك تێدا هه‌یه‌ بۆ فه‌رمووده‌یا دروست كو تێدا هاتییه‌: ((به‌حه‌شت بۆ ئێك ژ هه‌وه‌ ژ قه‌یتانا پێلاڤا وی نێزیكتره‌، جه‌هنه‌م ژی وه‌كی ڤێ)).

سێزده‌: زانینا وێ چه‌ندێ كو ئه‌و كارێ گرێدایی ب دلیڤه‌؛ ئارمانجا هه‌ره‌ مه‌زن بوو، خۆ ل ده‌ڤ وان كه‌سێن عیباده‌تێ صه‌نه‌مان ژی دكر.

بابه‌تێ كو چێنابیت تشته‌ك بۆ خودێ بهێته‌ سه‌رژێكرن ل وی جهێ نه‌ بۆ خودێ ژێ دهێنه‌ سه‌رژێكرن.

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((تۆ - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بۆ نڤێژێ قه‌ت د ڤێ مزگه‌فتێڤه‌ ڕانه‌به‌ چونكى ئه‌و مزگه‌فتا ژ ڕۆژا ئێكێ ل سه‌ر ته‌قوايێ هاتییه‌ دانان - كو مزگه‌فتا قوبائێيه‌ - فه‌رتره‌ كو تۆ نڤێژێ لێ بكه‌ى و د ڤێ مزگه‌فتێدا هنده‌ك زه‌لام هه‌نه‌ حه‌ز دكه‌ن كو خۆ ب ئاڤێ ژ هه‌مى پيساتییان پاقژ بكه‌ن، كا چاوا ئه‌و ب ته‌قوايێ خۆ ژ گونه‌هان پاقژ دكه‌ن. خودێ حه‌ز ژ خۆپاقژكه‌ران دكه‌ت. ئه‌گه‌ر مزگه‌فتا (قوبائێ) هه‌ر ژ ڕۆژا ئێكێ ل سه‌ر ته‌قوايێ هاتبیته‌ دانان، پا مزگه‌فتا پێغه‌مبه‌رى - سلاڤ لێ بن - فه‌رتر و هێژاتره‌ كو يا وه‌سا بیت)). [التَّوْبَة:108].

ژ سابتێ كوڕێ ضه‌ححاكی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: (زه‌لامه‌كی كره‌ نه‌زر ل سه‌ر خۆ كو حێشتره‌كێ ل بوانه‌یێ (جهه‌كه‌) بكه‌ته‌ قوربانی، ڤێجا وی زه‌لامی پرسیارا ڤێ چه‌ندێ ژ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن كر، ئینا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((ئه‌رێ چ صه‌نه‌مێن سه‌رده‌مێ نه‌زانینێ كو عیباده‌ت بۆ بهێته‌ كرن ل وی جهی هه‌نه‌؟)).

گۆتن: نه‌خێر.

گۆت: ((پا ئه‌رێ چ جه‌ژنێن وان ل وی جهی دهێنه‌ كرن؟)).

گۆتن: نه‌خێر، ئینا پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((نه‌زرا خۆ بجھ بینه‌ ؛ چونكی ب ڕاستی وه‌فاداری ب وێ نه‌زرێ ناهێته‌ كرن یا سه‌رپێچییا خودێ تێدا هه‌بیت، هه‌روه‌سا ئه‌وێ نه‌زرێ ژی یا د شیانێن مرۆڤیدا نه‌بیت ب جھ بینیت)). ئه‌بو داوود ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت و سه‌نه‌دا وێ ژی یا ل دویڤ مه‌رجێن وان هه‌ردووكان.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا گۆتنا خودێ: ((لاَ تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا})).

دوو: دبیت گونه‌ھ كارتێكرنێ ل ئه‌ردی بكه‌ت، گوهدان و عیباده‌ت ژی ب ڤی شێوه‌ی.

سێ: زڤڕاندنا بابه‌تێ ئالۆز بۆ بابه‌تێ ڕوهن و ئاشكه‌را، دا ئه‌و تشتێ ئالۆز بووی نه‌مینیت.

چار: پرسیاركرنا موفتی بۆ زانینا به‌رفره‌هییێن بابه‌تی ئه‌گه‌ر پێدڤی ب ڤێ چه‌ندێ كر.

پێنج: تایبه‌تكرنا جهه‌كی ژ ئه‌ردی بۆ بجھ ئینانا نه‌زرێ ل وی جهی چ تێدا نینه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌و جھ یێ ڤالابیت ژ وان تشتێن دبنه‌ ڕێگر ژ ڤێ چه‌ندێ.

شەش: ڕێگریكرن ژ بجھئینانا نه‌زرێ ل وی جهی، ئه‌گه‌ر هات و صه‌نه‌مه‌كێ سه‌رده‌مێ نه‌زانینێ ل وی جهی بیت، خۆ ئه‌گه‌ر پشتی ڕاكرن و نه‌هێلانا وی ژی بیت ل وی جهی.

حەفت: دیسان ڕێگریكرن ژ بجھئینانا نه‌زرێ ل وی جهی، ئه‌گه‌ر هات و جه‌ژنه‌كا موشركان ل وی جهی بهێته‌ كرن، خۆ ئه‌گه‌ر ئه‌و جه‌ژن ل وی ده‌می نه‌مابیته‌ ل وی جهی و هاتبیته‌ ڕاكرن.

هەشت: چێنابیت ل ڤی جهێ ئه‌ردی پێگیری و وه‌فاداری ب وی تشتێ كرییه‌ نه‌زر بهێته‌ كرن؛ چونكی سه‌رپێچیكرنا خودێ یا د بجهئینانا وێ نه‌زرێدا هه‌ی.

نه‌ھ: هشیارى ژ دویڤچوون و خۆ وه‌كلێكرنا موشركان د جه‌ژنێن واندا، خۆ ئه‌گه‌ر مه‌ره‌ما مرۆڤی ئه‌ڤه‌ ژی نه‌بیت.

دەهـ: نه‌زركرن د گوننه‌هێدا نینه‌.

یازدە: نه‌زركرن د وی تشتیدا نینه‌ یێ د شیانێن مرۆڤیدا نه‌بیت.

بابه‌تێ كو ژ شركێیه‌ نه‌زر بۆ تشته‌كێ دی ژ بلی خودێ بهێته‌ كرن.

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((ئه‌و وى تشتێ باش ب جهـدئينن يێ وان بۆ خودێ ل سه‌ر خۆ نه‌زركرى، ئه‌و ژ عه‌زابا خودێ يا ل ڕۆژا قيامه‌تێ دترسن ئه‌وا زيانا وێ مه‌زن و خرابییا وێ ل سه‌ر خه‌لكى به‌لاڤ)). [الإِنْسَان:7].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((و هه‌ر ماله‌كێ هه‌وه‌ پێخه‌مه‌ت ڕازيبوونا خودێ خه‌رج كربیت - يێ كێم بیت يان يێ بۆش بیت - و هه‌ر خێره‌كا هه‌وه‌ ل سه‌ر خۆ نه‌زر كربیت، خودێ پێ دزانیت، ئه‌و ب ئنيه‌تا هه‌وه‌ يێ ئاگه‌هداره‌، دێ جزايێ هه‌وه‌ سه‌را ده‌ته‌ هه‌وه‌)). [الْبَقَرَة:270].

د فه‌رمووده‌یه‌كا دروستدا هاتییه‌ كو ژ عائیشایێ (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ كره‌ نه‌زر ل سه‌ر خۆ كو گوهدارییا خودێ بكه‌ت؛ هنگی (بلا نه‌زرا خۆ بجھ بینیت و) بلا گوهدارییا خودێ بكه‌ت، و هه‌ر كه‌سێ كره‌ نه‌زر ل سه‌ر خۆ كو سه‌رپێچییا خودێ بكه‌ت؛ هنگی (بلا نه‌زرا خۆ بجھ نه‌ئینیت و) بلا سه‌رپێچییا خودێ نه‌كه‌ت)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: پێدڤییه‌ نه‌زر بهێته‌ جێبه‌جێكرن و مرۆڤ یێ وه‌فاداربیت د گه‌ل وێ.

دوو: ئه‌گه‌ر بنه‌جھ بوو ئه‌ڤ تشته‌ عیباده‌تێ خودێیه‌، هنگی كرنا وی بۆ تشته‌كێ دی ژ بلی خودێ شركه‌.

سێ: چێنابیت وه‌فاداری ب وێ نه‌زرێ بهێته‌كرن و بهێته‌ جێبه‌جێكرن یا بۆ سه‌رپێچیكرنا خودێ هاتییه‌ كرن.

بابه‌تێ كو ژ شركێیه‌ مرۆڤ خۆ ب تشته‌كێ دی ژ بلی خودێ ب پارێزیت

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و هنده‌ك زه‌لام ژ مرۆڤان هه‌بوون خۆ ب هنده‌ك زه‌لامێن ئه‌جنان دپاراستن، ڤێجا وان زه‌لامێن مرۆڤ ب ڤى كارێ خۆ پتر ئه‌و زه‌لامێن ئه‌جنه‌ سه‌ردا برن. ئه‌ڤ خۆ پاراستنا ب ئێكێ دى ژ بلی خودێ، يا كو خودێ ژ نه‌زانان قه‌بويل نه‌كرى، ژ شركا مه‌زنه‌، يا كو خودێ نه‌غه‌فرينیت ئه‌گه‌ر خودان ب دروستى ژێ تەوبه‌ نه‌كه‌ت. ئه‌ڤ ئايه‌ته‌ مه‌ گه‌له‌ك ژ هندێ پاشڤه‌ لێ دده‌ت كو ئه‌م بچينه‌ نیك سێره‌به‌ند و خێڤزانكان و هه‌ر ئێکێ وه‌كى وان بیت)). [الْجِن:6].

ژ خه‌وله‌یا كچا حه‌كیمی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: من گوھ ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بوو دگۆت: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ بهێته‌ جهه‌كی و پاشی بێژیت: ئه‌ز خۆ ب په‌یڤێن خودێ یێن ته‌مام دپارێزم، ژ خرابییا وی تشتێ خودێ ئافراندی، (هه‌ر كه‌سێ ڤێ بێژیت) خۆ تشته‌ك زیانێ ناگه‌هینیته‌ وی، هه‌تا ژ ڤی جهێ خۆ دچیت و باردكه‌ت)). موسلم ڤێ فەرموودەیێ ڤەدگوهێزیت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت (الْجِنِّ).

دوو: كو ئه‌و ژ شركێیه‌.

سێ: به‌ڵگه‌ئینان ل سه‌ر ڤێ چه‌ندێ ب فه‌رمووده‌یێ؛ چونكی زانا ڤێ فه‌رمووده‌یێ بۆ خۆ دكه‌نه‌ به‌ڵگه‌ ل سه‌ر هندێ كو په‌یڤێن خودێ نه‌ د ئافراندی و چێكرینه‌، ڤێجا وان گۆتییه‌: ئه‌ڤه‌ ژی چونكی خۆپاراستن ب تشته‌كێ ئافراندی؛ شركه‌.

چار: قه‌در و بها و خێرا ڤێ دوعایێ، هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌و یا كورته‌ ژی.

پێنج: ده‌مێ تشته‌كی مفایه‌كێ دونیایێ پێ ب ده‌ستڤه‌ بهێت، ڤێجا چ زیانه‌كێ ل سه‌ر مرۆڤی ڕاكه‌ت یان مفایه‌كی بگه‌هینیتێ؛ ئه‌ڤه‌ وێ ڕامانێ ناده‌ت كو ئه‌ڤ تشته‌ نه‌ ژ شركێیه‌.

بابه‌تێ كو ژ شركێیه‌ مرۆڤ هه‌وار بكه‌ته‌ تشته‌كێ دی ژ بلی خودێ یان دوعا ژ تشته‌كێ دی بكه‌ت ژ بلی خودێ

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و تۆ - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - ژ بلی خودێ گازى و دوعايان ژ ئێكێ دى نه‌كه‌ نه‌ ژ صه‌نه‌مان و نه‌ ژ چ خوداوه‌ندان؛ چونكى نه‌ ئه‌و چ مفاى دگه‌هينن ونه‌ چ زيانێ، ڤێجا ئه‌گه‌ر ته‌ وه‌ كر و ژ بلی خودێ ته‌ دوعا ژ وان كر ئه‌و هنگى تۆ دێ ژ موشركان بى، يێن ب شركێ و نه‌گوهدارییێ زۆڕدارى ل خۆ كرى (106) و ئه‌گه‌ر خودێ نه‌خۆشییه‌كێ بگه‌هينیته‌ ته‌ ژ وى پێڤه‌تر كه‌س نينه‌ وێ چه‌ندێ ڕاكه‌ت، و ئه‌گه‌ر وى به‌رفره‌هییه‌ك بۆ ته‌ ڤيا كه‌س نه‌شێت وێ ژ ته‌ ڤه‌گێڕیت، خودێ خۆشى و نه‌خۆشییێ دده‌ته‌ وى يێ وى بڤێت ژ به‌نییێن خۆ، و ئه‌و باش گونه‌هـ ژێبرێ گونه‌هێن تەوبه‌كه‌رانه‌، يێ دلۆڤانكاره‌ ب وى يێ باوه‌رییێ ب وى دئينیت)). [يُونُس:106،107].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((ڤێجا هوين ڕزقى ژ خودێ بخوازن نه‌ ژ صه‌نه‌مێن خۆ، هوين په‌رستنا وى ب تنێ بكه‌ن و شوكرا وى بكه‌ن سه‌را وى ڕزقێ وى دایيه‌ هه‌وه‌، پشتى مرنێ هوين دێ بۆ نیك وى هێنه‌ زڤڕاندن، ڤێجا ئه‌و دێ جزايێ هه‌وه‌ ده‌ته‌ هه‌وه‌)). [الْعَنْكَبُوت:17].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((كه‌س ژ وى ڕێ به‌رزه‌تر نينه‌ يێ ژ بلی خودێ گازى هنده‌ك خوداوه‌ندێن د به‌رسڤا وى نه‌هێن بكه‌ت؛ چونكى ئه‌و دمرينه‌ يان دار و به‌رن، ژ به‌ر هندێ ئه‌و ژ گازییا وان دبێ ئاگه‌هن، و ژ بێزارییا خۆ ئه‌و نه‌شێن نه‌ مفاى بگه‌هيننه‌ وان نه‌ زيانێ (5) و ئه‌گه‌ر ل ڕۆژا قيامه‌تێ مرۆڤ بۆ حسێب و جزادانێ هاتنه‌ كۆمكرن ئه‌و خوداوه‌ندێن وان د دونيايێدا دوعا ژێ دكرن بۆ وان دێ بنه‌ دوژمن، و دێ له‌عنه‌تێ ل وان بارينن و خۆ ژێ به‌رى كه‌ن و دێ حاشاتییێ كه‌ن كو ئه‌و ب په‌رستنا وان دزانا بووينه‌)). [الأَحْقَاف:5،6].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((ئه‌رێ په‌رستنا وان يێن هوين بۆ خودێ دكه‌نه‌ شريك چێتره‌ يان په‌رستنا وى يێ د به‌رسڤا وى كه‌سێ ته‌نگاڤ دهێت ده‌مێ هاوار دكه‌ت، و وێ نه‌خۆشییا ب سه‌ر ویدا هاتى ڕادكه‌ت، هه‌وه‌ ل ئه‌ردى دكه‌ته‌ جێگرێن وان يێن به‌رى هه‌وه‌ چووين؟ ئه‌رێ خودايه‌كێ دى د گه‌ل خودێ ڤان قه‌نجییان د گه‌ل هه‌وه‌ دكه‌ت؟)). [النَّمْل:62].

طه‌به‌رانی ب سه‌نه‌دا خۆ ڤه‌دگوهێزیت كو: ل سه‌رده‌مێ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن كه‌سه‌كێ دووڕوی و مونافق هه‌بوو نه‌خۆشی بۆ باوه‌رداران دروست دكر، ڤێجا هنده‌ك ژ وان گۆت: ڕابن دا بچین هه‌وارێن خۆ بگه‌هینینه‌ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن و داخوازا هاریكارییێ ژ وی بكه‌ین دا به‌لا ڤی مونافقی ژ مه‌ ڤه‌كه‌ت، ئینا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((باش بزانن كو چێنابیت هه‌وار بكه‌نه‌ من، به‌لكی ب تنێ دێ هه‌وارێن خۆ گه‌هیننه‌ خودێ)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: پالدانا دوعاكرن بۆ سه‌ر هه‌واركرنێ ژ جۆرێ پالدانا تشتێ گشتییه‌ بۆ سه‌ر تشتێ تایبه‌ت.

دوو: ته‌فسیرا گۆتنا خودێ: ((وَلاَ تَدْعُ مِن دُونِ اللهِ مَا لاَ يَنفَعُكَ وَلاَ يَضُرُّكَ)).

سێ: كو ئه‌ڤه‌ ژ شركا مه‌زنتره‌.

چار: ئه‌گه‌ر باشترین مرۆڤ ڤی كاری ئه‌نجام بده‌ت دا كه‌سه‌كێ دی ژ خۆ ڕازی بكه‌ت؛ دێ بیته‌ ژ كه‌سێن زۆڕدار.

پێنج: ته‌فسیرا ئایه‌تا ب دویڤ وێدا دهێت.

شەش: ئه‌ڤه‌ چ مفای د دونیایێدا ناگه‌هینیته‌ مرۆڤی، د گه‌ل هندێ كو كوفره‌ ژی.

حەفت: ته‌فسیرا ئایه‌تا سێیێ.

هەشت: داخوازكرنا ڕزقی دڤێت ب تنێ ژ خودێ بهێته‌ كرن، كا چاوا داخوازا به‌حه‌شتێ ژی دڤێت ژ وی ب تنێ بهێته‌ كرن.

نه‌ھ: ته‌فسیرا ئایه‌تا چارێ.

دەهـ: كه‌س ژ وی سه‌رداچوویتر نینه‌ یێ گازی تشته‌كێ دی دكه‌ت ژ بلی خودێ و دوعا ژێ دكه‌ت.

یازدە: ئه‌و كه‌سێ دوعا ژێ دهێته‌ كرن؛ یێ بێئاگه‌هه‌ ژ دوعایا دوعاكه‌ری و های ژێ نینه‌.

دۆازده‌: ئه‌ڤ دوعاكرنه‌ ئه‌گه‌ره‌ كو كه‌رب ژ وی كه‌سێ دوعا ژێ كری ڤه‌ببن و ببیته‌ دوژمنێ وی.

سێزده‌: ناڤكرنا ڤێ گازیكرن و دوعاكرنێ ب عیباده‌تكرن بۆ وی تشتێ دوعا ژێ هاتییه‌ كرن.

چارده‌: كافربوونا وی كه‌سێ دوعا دكه‌ت ب ڤێ عیباده‌تكرنێ.

پازده‌: ئه‌ڤ كاره‌ ئه‌گه‌رن خه‌لك زێده‌تر ب سه‌ردا بچیت.

شازده‌: ته‌فسیرا ئایه‌تا پێنجێ.

هه‌ڤده‌: تشتێ سه‌یر و مه‌نده‌هۆشكه‌ر ئه‌ڤه‌یه‌ كو ئه‌وێن عیباده‌تێ صه‌نه‌مان دكر؛ وان ب خۆ دانپێدان ب وێ چه‌ندێ دكر كو ژ خودێ پێڤه‌تر كه‌سه‌ك به‌رسڤا كه‌سێ ته‌نگاڤ ناده‌ت، ژ به‌ر ڤێ ژی د ته‌نگاڤییاندا ئه‌و ب تنێ دوعا ژ خودێ دكه‌ن و چ شریكان بۆ چێناكه‌ن.

هه‌ژده‌: پاراستنا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بۆ سنورێن ته‌وحید و ئێكتاپه‌رستییێ و هه‌بوونا تۆره‌ و ئادابان د گه‌ل خودێ.

[الأَعْرَاف:191،192]

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((و ئه‌وێن هوين ژ بلی خودێ په‌رستنێ بۆ دكه‌ن هندى وى په‌ڕكى يێ ب سه‌ر به‌ركێ خورمێڤه‌ د ده‌ستدا نينه‌ (13) ئه‌گه‌ر هوين - ئه‌ى گه‌لی مرۆڤان - گازى ڤان تشتان بكه‌ن يێن هوين ژ بلی خودێ د په‌رێسن وان گوهـ ل گازییا هه‌وه‌ نابيت، و ئه‌گه‌ر خۆ وان گوهلێ ببيت ژى ئه‌و به‌رسڤا هه‌وه‌ ناده‌ن و ڕۆژا قيامه‌تێ ئه‌و خۆ ژ هه‌وه‌ به‌رى دكه‌ن، كه‌س ژ خودايێ پڕزانا و شاره‌زا ڕاستتر بۆ ته ‌- ئه‌ى موحه‌ممه‌د - نابێژيت)). [فَاطِر:13،14].

د فه‌رمووده‌یا دروستدا ژ ئه‌نه‌سی هاتییه‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: (ل شه‌ڕێ ئوحودێ سه‌رێ پێغه‌مبه‌ر صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بریندار بوو، و هه‌ر چار ددانێن وی یێن سنگی شكه‌ستن، ڤێجا گۆت: ((ملله‌ته‌ك چاوا دێ سه‌رفه‌رازییێ بینیت كو سه‌ر و ڕوييێ پێغه‌مبه‌رێ خۆ بریندار كربیت؟)). پاشی ئەڤ ئایەتە هاتە خوار: ئانکو: ((ئه‌ى موحه‌ممه‌د د كارێ به‌نییاندا چ تشته‌ك د ده‌ستێ ته‌دا نينه‌)). [آل عِمْرَان:128]).

هه‌ردیسان د فه‌رمووده‌یا دروستدا ژ ئبن عومه‌ری (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو: ((وی گوھ ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بوو ئه‌گه‌ر سه‌رێ خۆ ژ ڕكوعا ڕكاعه‌تا دویماهیكێ یا نڤێژا سپێدێ بلند كربا؛ دگۆت: ئانكو: ((خودایێ من؛ تۆ نه‌فره‌تان ل فلانی و فلانی بكه‌))، ئه‌ڤ گۆتنا وى پشتی ڤێ بوو : ((سَمِعَ اللهُ لِمَنْ حَمِدَهُ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ))، ئینا خودێ ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ ئینا خوار: ئانكو: ((ئه‌ى موحه‌ممه‌د د كارێ به‌نییاندا چ تشته‌ك د ده‌ستێ ته‌دا نينه‌)). [آل عِمْرَان:128])).

د ڤه‌گوهاستنه‌كا دیدا هاتییه‌: ((وی دوعا ل صه‌فوانێ كوڕێ ئومه‌ییه‌ی و سوهه‌یلێ كوڕێ عه‌مری و حارسێ كوڕێ هیشامی دكرن، ئینا ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ هاته‌ خوار: ئانكو: ((ئه‌ى موحه‌ممه‌د د كارێ به‌نییاندا چ تشته‌ك د ده‌ستێ ته‌دا نينه‌)). [آل عِمْرَان:128])).

هه‌روه‌سا د فه‌رمووده‌یا دروستدا هاتییه‌ كو ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ((ده‌مێ ئه‌ڤ ئایه‌ته‌: ((وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ)) [الشُّعَرَاء:214] هاتییه‌ خوار؛ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڕابووڤه‌ و گۆت: ئانكو: ((گه‌لی قوڕەیشییان - یان پەیڤەکا وەکی وێ - خۆ (ژ ئاگرێ جەهنەمێ) بکڕن (ئانكو: ب کريارێن باش خۆ ژ جه‌هنه‌مێ ڕزگار بکەن)؛ ئەز ل نیك خودێ چ مفای ناگەهینمە هەوە. ئەی عەباسێ کوڕێ عەبدولموطەلیبی، ئەز ل نیك خودێ چ مفای ناگەهینمە تە. ئەی صەفیا - مەتا پێغەمبەرێ خودێ (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) - ئەز ل نیك خودێ چ مفای ناگەهینمە تە، و ئەی فاتیمایا کچا موحەممەدی، ژ مال و سامانێ من تە چ دڤێت داخواز بکە، (به‌لێ) ئەز ل نیك خودێ چ مفای ناگەهینمە تە)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا هه‌ردوو ئایه‌تان.

دوو: چیڕۆكا ئوحودێ.

سێ: قونوتا سه‌روه‌رێ پێغه‌مبه‌ران كو مه‌زنێن وه‌لییان ل پشت وی د نڤێژێدا دگۆت ئامین.

چار: ئه‌وێن وی دوعا لێ دكرن؛ كافر بوون.

پێنج: ئه‌وان هنده‌ك كار كربوون كو پترییا كافران ئه‌و كار نه‌كربوون، ژ وان ژی: وان سه‌ر و ڕوييێ پێغه‌مبه‌رێ خۆ بریندار كر و گه‌له‌ك بزاڤ و ڕژدی ل سه‌ر كوشتنا وی كرن، و ژ وان: شێواندنا له‌شێن كوشتییێن موسلمانان؛ هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌و پسمامێن وان ب خۆ بوون.

شەش: خودێ ئه‌ڤ ئایه‌ته‌: ((لَيْسَ لَكَ مِنَ الأَمْرِ شَيْءٌ)) بۆ وی ل دۆر ڤێ چه‌ندێ ئینا خوار.

حەفت: گۆتنا خودێ: ((أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ))، ڤێجا ئه‌وان ته‌وبه‌ كر و باوه‌ری ئینا.

هەشت: كرنا قونوتێ ل ده‌مێ هه‌بوونا موسیبه‌ت و نه‌خۆشییان.

نه‌ھ: ناڤئینانا وان كه‌سێن د نڤێژێدا دوعا لێ دكرن ب ناڤێن وان و بابێن وان.

دەهـ: نه‌فره‌تكرن ل كه‌سێ ده‌ستنیشانكری د قونوتێدا.

یازدە: چیڕۆكا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن، ده‌مێ ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ بۆ هاتییه‌ خوار: ئانكو: ((و تۆ وان يێن نێزيكتر بۆ ته‌ ژ ملله‌تێ ته‌ ژ عه‌زابا مه‌ بترسينه‌، كو ب سه‌ر واندا بهێت)).

دۆازده‌: ڕژدبوونا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن د ڤی كاریدا، ئه‌و كارێ كو ژ به‌ر وی دیناتی بۆ هاتییه‌ پالدان كو ئه‌ڤه‌ تشته‌كه‌ هه‌ر موسلمانه‌كێ نوكه‌ ژی ڤێ چه‌ندێ بكه‌ت دێ هه‌مان تشت بۆ هێته‌ پالدان.

سێزده‌: گۆتنا وی بۆ كه‌سوكارێن خۆ یێن ژ هه‌مییان دویرتر و يێن ژ هه‌ميان نێزیكتر: ((ئەز ل نیك خودێ چ مفای ناگەهینمە تە)). هه‌تا گۆت: ((ئه‌ی فاتیمایا كچا موحه‌ممه‌دی... ئەز ل نیك خودێ چ مفای ناگەهینمە ته‌)).

"ڤێجا ئەگەر پێغەمبەری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن" کو سەروەرێ هەمی پێغەمبەرانە ب ئاشکەرایی ڕاگەهاندبیت کو ئەو چ مفای ناگەهینیتە مه‌زن و سه‌روه‌را ئافرەتێن جیهانێ (فاتیمایێ) و مرۆڤ ژی باوەریێ ب وێ چەندێ بینیت کو ئەو ژ بلی ڕاستییێ چ دی نابێژیت، پاشی مرۆڤ به‌رێ خۆ بده‌ته‌ وی تشتی یێ کو ئەڤرۆ د دلێن گەلەك ژ کەسێن تایبەتدا چێبووی، دێ بۆ وی دیار بیت کا چەوا تەوحید هاتییە هێلان و كا دین و ئایین چەند غەریب بوویە.

بابه‌تێ گۆتنا خودایێ مه‌زن: ((حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ قَالُواْ مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ)) [سَبَأٌ:23].

د فه‌رمووده‌یا دروست ژیدا هاتییه‌ كو ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن و ئه‌و ژ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڤه‌دگوهێزیت كو گۆتییه‌: ((ئه‌گه‌ر خودێ فەرمانەك ل ئاسمانی ده‌ركر؛ مه‌لائیكه‌ت دێ چه‌نكێن خۆ ددانن وه‌ك خۆشكاندن و سه‌رچه‌مییانه‌ك و بۆ گۆتنا خودێ، ده‌نگێ ڤێ فه‌رمانێ دێ بێژی وه‌كی ده‌نگێ زنجیرەکێیه‌ ده‌مێ ل سه‌ر به‌ره‌كێ حولی و ساف دهێته‌ دانان. ترس و هه‌یبه‌ت دێ تژی دلێن وان بیت ژ به‌ر گۆتن و فه‌رمانا خودێ، هه‌تا ده‌مێ ئه‌ڤ ترسه‌ ژ سه‌ر دلێن وان دچیت و ئارام دبن، دێ بێژن: ئه‌رێ خودایێ هەوە چ گۆت؟ دێ بێژن: حەقى گۆت و ئەو یێ بلند و مەزنە. ل ڤێرێ ئه‌و ئه‌جنه‌یێ هاتی دا گوهدارییا ئاخڤتنا مه‌لائیكه‌تان بكه‌ت ده‌مێ به‌حسێ گۆتن و فه‌رمانا خودێ دكه‌ن و پاشی ڤێ گۆتنێ ببه‌ت و بدزیت دێ گوھ ل ڤێ گۆتنێ بیت، ئه‌ڤ ئه‌جنه‌یه‌ ژی ئێك یێ چوویه‌ سه‌ر ئێكی هه‌تا گه‌هشتینه‌ به‌ر په‌ڕێن ئه‌سمانی، سوفیانی ب كه‌فا ده‌ستێ خۆ ئه‌و سالۆخه‌ت كرن و كه‌فا ده‌ستێ خۆ خواركر و تبلێن خۆ ژێكڤه‌كرن، ڤێجا ئه‌ڤ ئه‌جنه‌یه‌ دێ گوھ ل په‌یڤه‌كێ بیت و دێ بۆ یێ د بن خۆدا ڤه‌گوهێزیت، پاشی یێ د بن ویدا دێ بۆ یێ د بن خۆدا ڤه‌گوهێزیت، هه‌تا ڤێ په‌یڤێ دئینن و دگه‌هیننه‌ سه‌ر ئه‌زمانێ ساحری یان فالچی، ڤێجا دبیت به‌ری ئه‌ڤ ئه‌جنه‌یه‌ ڤێ گۆتنێ بگه‌هیننه‌ ساحری؛ گوڕییا ئاگری بگه‌هیته‌ وان و ڤێ بكه‌ڤیت، و دبیت ژی به‌ری ئه‌و گوڕی بگه‌هیتێ ڤێ گۆتنێ بۆ ببه‌ن، ئه‌ڤ ساحره‌ ژی دێ سه‌د دره‌وان د گه‌ل ڤێ په‌یڤا دروست كه‌ت و ل سه‌ر زێده‌كه‌ت، پاش دێ هێته‌ گۆتن: ئەرێ ما وی ل فلان و فلان ڕۆژێ نەگۆتە مە: فلان و فلان تشت هۆسا؟ و ب وێ پەیڤا کو ژ ئاسمانان گوھ لێ بووی دێ باوه‌ر ژ ڤی ساحری هێته‌ كرن و دێ هێته‌ ڕاست ده‌رئێخستن)).

هه‌روه‌سا ژ نه‌وواسێ كوڕێ سه‌معانی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((ئه‌گه‌ر خودایێ مه‌زن ڤیا فەرمانەکێ ب ڕێكا وەحییێ فرێکەت، دێ ب وەحییێ ئاخڤیت و دێ له‌رزینه‌ك كه‌ڤیته‌ ئەسمانان ژ به‌ر ئاخڤتنا خودێ، یان گۆت: دێ لەرزینەکا گه‌له‌ك ب ترس ژێ په‌یدا بیت، وه‌ك ترسه‌ك ژ خودایێ مەزن، ڤێجا ئه‌گه‌ر خه‌لكێ ئه‌سمانی گوھ ل ڤێ ئاخڤتنێ بوو؛ هه‌ر هه‌می دێ كه‌ڤن و بۆ خودێ چنه‌ سوجدێ، پاشی ئێكه‌م مه‌لائیكه‌تێ سه‌رێ خۆ بلند دكه‌ت؛ جبریله‌، خودێ ژی ب وه‌حییێ دێ د گه‌ل ئاخڤیت ب وی تشتێ وی دڤێت، پاشی جبریل دێ ب ڕه‌خ مه‌لائیكه‌تانڕا ده‌رباز بیت، هه‌ر گاڤا د ئه‌سمانه‌كیڕا ده‌رباز بیت؛ مه‌لائیكه‌ت دێ پرسیارێ ژێكه‌ن و بێژنێ: جبریل؛ ئه‌رێ خودایێ مه‌ چ گۆت؟

ئه‌و ژی دێ بێژیت: حه‌قى گۆت و ئەوه‌ ژ هه‌مى تشتا بلندتر و مەزنتر. پاشی هه‌می مه‌لائیكه‌ت دێ وه‌كی گۆتنا جبریلی بێژن، پشتی هنگی جبریل دێ ڤێ وه‌حییێ گه‌هینیته‌ وی جهێ خودێ فه‌رمان پێ ل وی كری ببه‌تێ)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تێ.

دوو: ئه‌و به‌ڵگه‌یێن د وێدا هه‌ین ل سه‌ر به‌تالبوونا شركێ، ب تایبه‌تی ژی ل دۆر شركا وان كه‌سێن ب مرۆڤێن چاكڤه‌ دهێنه‌ گرێدان، و ئه‌ڤه‌ ئه‌و ئایه‌ته‌ یا هاتییه‌ گۆتن: ئه‌و ڕه‌هێن دارا شركێ د ناڤ دلیدا دبڕیت و ناهێلیت.

سێ: ته‌فسیرا گۆتنا وی: ئانكو: ((مه‌لائیكه‌ت دێ بێژن: وى ڕاستى گۆت، و ئه‌وه‌ يێ ب خۆ و ده‌ستهه‌لات و بهايێ خۆ يێ بلند و د سه‌ر هه‌ر تشته‌كیڕا يێ مه‌زن)).

چار: ئه‌گه‌رێ پرسیاركرنا وان ل دۆر ڤێ چه‌ندێ.

پێنج: جبریل پشتی ڤێ به‌رسڤا وان دده‌ت، ئه‌ڤه‌ ژی ب گۆتنا خۆ: ((گۆت: هۆسا و هۆسا)).

شەش: به‌حسكرنا وێ ئێكێ كو ئێكه‌م كه‌سێ سه‌رێ خۆ بلند دكه‌ت؛ جبریله‌.

حەفت: ئه‌و دبێژیته‌ خه‌لكێ ئه‌سمانی هه‌مییێ؛ چونكی ئه‌و پرسیارا وی دكه‌ن.

هەشت: ژ هۆش چوون خه‌لكێ ئه‌سمانی هه‌مییێ ڤه‌دگریت.

نه‌ھ: هژیان و له‌رزینا ئه‌سمانا ژ به‌ر ئاخڤتنا خودێ.

دەهـ: ئه‌و جبریل ب خۆیه‌ وه‌حییێ دبه‌ته‌ وی جهێ خودێ فه‌رمان پێ ل وی كری.

یازدە: به‌حسكرنا دزیكرنا شه‌یتانان.

دۆازده‌: سالۆخه‌تێ سویاربوونا هنده‌ك ژ وان ل سه‌ر هنده‌كێن دی.

سێزده‌: هنارتنا گوڕییێن ئاگری.

چارده‌: هنده‌ك جاران گوڕییا ئاگری دگه‌هیته‌ وی به‌ری ئه‌و ڤی ده‌نگوباسی ببه‌ت و بگه‌هینيته‌ گوهێن یێن دی.

هنده‌ك جاران ژی ئه‌و ڤی ده‌نگوباسی دگه‌هینیته‌ گوهێ وه‌لییێ خۆ یێ مرۆڤ به‌ری گوڕییا ئاگری بگه‌هیته‌ وی.

پازده‌: كاهن و فالچی ژی هنده‌ك جاران ڕاستییێ دبێژیت.

شازده‌: به‌لێ سه‌د دره‌وان دده‌ته‌ د گه‌ل وێ ڕاستییا وی گۆتی.

هه‌ڤده‌: كه‌سێ دره‌وا وی باوه‌ر نه‌كر ب تنێ ژ به‌ر وێ په‌یڤێ نه‌بیت یا وی ژ ئه‌سمانی گوهلێ بووی و د گه‌ل خۆ ئینای.

هه‌ژده‌: وه‌رگرتنا نه‌فسان بۆ خرابى و خه‌له‌تييێ: تۆ به‌رێ خۆ بدێ چاوا ب ڕاستییه‌كێڤه‌ دهێنه‌ گرێدان و پێ ب سه‌ردا دچن، به‌لێ سه‌د دره‌وان بۆ خۆ ناكه‌نه‌ په‌ند و وانه‌.

نۆزده‌: هنده‌ك ژ وان ڤێ په‌یڤێ بۆ هنده‌كێن دی ڤه‌دگوهێزن.

و بۆ خۆ ژبه‌ر دكه‌ن و بۆ خۆ دكه‌نه‌ به‌ڵگه‌ ژی.

بیست: بنه‌جهكرنا سالۆخه‌تان، به‌رۆڤاژی ئه‌شعه‌رییان كو سالۆخه‌تان ژ كار دئێخن.

بیست و ئێك: گۆتنا ب ئاشكه‌رایی كو ئه‌ڤ له‌رزین و ژ هشچوونه‌

ژ ترسێن خودایێ مه‌زن دایه‌.

بیست و دوو: ئه‌و بۆ خودێ دچنه‌ سوجدێ.

بابه‌تێ مه‌هده‌رێ (شه‌فاعه‌تێ)

گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و تۆ وان ب قورئانێ بترسينه‌ يێن دزانن كو دێ بۆ نیك خودايێ خۆ هێنه‌ كۆمكرن و ئه‌و باوه‌رییێ ب سۆز و گه‌فا خودێ دئينن، وان ژ بلى خودێ چ سه‌ركار نينن پشته‌ڤانییا وان بكه‌ن و چ مه‌هده‌رچى نينن بۆ وان ل نیك خودێ مه‌هده‌رێ بكه‌ن و وان ژ عه‌زابا وى ڕزگار بكه‌ن؛ دا به‌لكى ئه‌و ب گوهدانا فه‌رمانا خودێ ته‌قوا وى بكه‌ن)). [الأَنْعَام:51].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((تۆ بێژه: مه‌هده‌ر هه‌مى بۆ خودێیه)). [الزُّمَر:44].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((و بێ ده‌ستويرییا وى كه‌س بسته‌ ناكه‌ت ل نیك وى مه‌هده‌رێ بكه‌ت)). [البقرة:255].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((و مه‌هده‌را گه‌له‌ك مه‌لائيكه‌تان ل ئه‌سمانان د گه‌ل پێكێن وان يێن بلند ژى ب تشته‌كى مفاى ناده‌ت هه‌تا خودێ ده‌ستويرییێ ب مه‌هده‌رێ بۆ وان نه‌ده‌ت و ژ وى ڕازى نه‌بیت يێ مه‌هده‌ر بۆ دهێته‌ كرن)). [النَّجْم:26].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((تۆ - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه‌ بوتپه‌رێسان: هوين گازى وان بكه‌ن يێن هوين هزر دكه‌ن ئه‌و شريكێن خودێنه‌ وهوين هه‌وجه‌يیێن خۆ بێژنێ، نێ ئه‌و د به‌رسڤا هه‌وه‌ ناهێن و هندى سه‌نگێ مێرییه‌كا هوير ل ئه‌ردى و ئه‌سمانى د ده‌ست واندا نينه‌ و وان چ شريكاتى ژى د ئه‌رد و ئه‌سمانیدا نينه‌ و چ پشته‌ڤان بۆ خودێ د ناڤ واندا نينن، به‌لكى خودێ ب تنێیه‌ ئه‌و داين و ئه‌و ب تنێیه‌ دهێته‌ په‌رستـن و ژ وى پێڤه‌تر كه‌س يێ هێژاى په‌رستنێ نينه‌ (٢٢) و ل نیك خودێ مه‌هده‌را چ مه‌هده‌رچییان مفاى ناده‌ت بۆ وى نه‌بیت يێ خودێ ده‌ستويرى بۆ داى)). [سَبَأ:22،23].

ئه‌بول عه‌باس دبێژیت: خودێ هه‌ر تشته‌كێ مرۆڤێن موشرك خۆ پێڤه‌ دگرن بۆ هه‌ر تشته‌كێ دی ژ بلی خۆ ڕه‌دكر، ڤێجا ڕه‌دكر كو تشته‌كێ دی ژ بلی وی مولك و ده‌ستهه‌لاته‌ك یان پشكه‌ك ژ وێ ژی هه‌بیت، یان ژی هاریكارێ خودێ بیت، تشتێ ئێكانه‌ یێ بۆ هه‌ر تشته‌كێ دی مایه‌ڤه‌؛ مه‌هده‌ره‌، له‌وا دیاربوو كو مه‌هده‌ر ب خۆژی چ مفای ناگه‌هینیت ئه‌گه‌ر خودێ ده‌ستویرییێ پێ نه‌ده‌ت و بریارێ نه‌ده‌ت كا دێ بۆ كێ بیت، هه‌روه‌كی خودێ گۆتی: ئانكو: ((و ئه‌و مه‌هده‌رێ بۆ ئێكى ناكه‌ن ئه‌و تێ نه‌بیت يێ خودێ ڕازى كو ئه‌و مه‌هده‌رێ بۆ بكه‌ن)). [الأَنْبِيَاء:28]).

ڤێجا ئه‌ڤ مه‌هده‌را هه‌نێ یا كو مرۆڤێن موشرك باوه‌ری پێ هه‌ی (كو ل ڕۆژا قیامه‌تێ ئه‌و تشتێن وان عیباده‌ت بۆ دكر دێ مه‌هده‌رێ بۆ وان ل ده‌ڤ خودێ كه‌ن)؛ ل ڕۆژا قیامه‌تێ نینه‌، هه‌روه‌كی قورئانێ ب خۆ ڕه‌دكری و دیاركری كو ئه‌و نابیت، پێغه‌مبه‌ری ژی صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت:

ئانكو: ((ل ڕۆژا قیامه‌تێ ئه‌و دێ هێت و دێ بۆ خودایێ خۆ چیته‌ سوجدێ و دێ سوپاسییا وی كه‌ت - ده‌ستپێكێ مه‌هده‌رێ ناكه‌ت - پاشی دێ ب وی هێته‌ گۆتن: سه‌رێ خۆ بلند بكه‌، تشتێ ته‌ دڤێت بێژه‌؛ دێ هێته‌ بهیستن، تشتێ ته‌ دڤێت بخوازه‌؛ دێ ب ته‌ هێته‌ دان، مه‌هده‌رێ ژی بكه‌؛ دێ هێته‌ وه‌رگرتن)).

ئه‌بو هوره‌یره‌ی ژی گۆتێ: (كی ژ هه‌مییان به‌خته‌وه‌رتره‌ ب مه‌هده‌را ته‌؟ گۆت: ئانكو: ((ئه‌و كه‌سێ ژ نیڤا دلێ خۆ و ب دلسۆزی بێژیت: ژ ئه‌لڵاهی پێڤه‌تر چ خودایێن ژ هه‌ژی په‌رستنێ نینن)).

ڤێجا ب ئانه‌هییا خودێ ئه‌ڤ مه‌هده‌رە دێ بۆ كه‌سێن دلسۆز بیت و بۆ وان كه‌سان نابیت یێن شریك و هه‌ڤال بۆ خودێ دروست كرین.

ڕاستییا بابه‌تی ژی ئه‌ڤه‌یه‌ كو خودایێ مه‌زن ڤێ قه‌نجی و باشییێ د گه‌ل كه‌سێن دلسۆز دكه‌ت، له‌وا ب ڕێكا دوعایا وی كه‌سێ وی ده‌ستویری پێ دای مه‌هده‌رێ بكه‌ت دا كو قه‌درێ وی بگریت و بگه‌هیته‌ مه‌قامێ مه‌حموود؛ دێ گونه‌هێن وان ژێبه‌ت.

ڤێجا ئه‌و مه‌هده‌را قورئانێ ڕه‌دكری؛ ئه‌و مه‌هده‌ره‌ یا شرك تێدا هه‌بیت، ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ ژی هه‌بوونا مه‌هده‌رێ ب ده‌ستویرییا خودێ د چه‌ند جهه‌كاندا بنه‌جھ بوویه‌، پێغه‌مبه‌ری ژی صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن دیاركرییه‌ كو ئه‌و ب تنێ دێ بۆ كه‌سێن دلسۆز و خودانێن ته‌وحیدێ بیت). گۆتنا وی ب دویماهیك هات.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: تەفسیرا ئایەتان.

دوو: سالۆخه‌تێ مه‌هده‌را ڕه‌دكری.

سێ: سالۆخه‌تێ مه‌هده‌را بنه‌جهكری.

چار: به‌حسكرنا مه‌هده‌را ژ هه‌مییان مه‌زنتر.

كو ئه‌و ژی مه‌قامێ مه‌حمووده‌.

پێنج: سالۆخه‌ت و شێوازێ وی كارێ پێغه‌مبه‌ر صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن دكه‌ت، كو ئه‌و ژی ئه‌ڤه‌یه‌ ئه‌و ب مه‌هده‌رێ ده‌ستپێناكه‌ت، به‌لكی ده‌ستپێكێ دێ چیته‌ سوجدێ،

پاشی ده‌مێ خودێ ده‌ستویری ب وی دا؛ دێ مه‌هده‌رێ كه‌ت.

شەش: به‌خته‌وه‌رترین كه‌س ب وێ مه‌هده‌رێ کینە؟

حەفت: ئه‌و مه‌هده‌ر بۆ وان كه‌سان نابیت یێن شرك بۆ خودێ دروستكری.

هەشت: دیاركرنا ڕاستییا وێ.

[الْقَصَص:56]

د فه‌رمووده‌یا دروستدا هاتییه‌ كو ژ ئبن موسه‌ییبی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو ئه‌و ژ بابێ خۆ ڤه‌دگوهێزیت گۆتییه‌: ده‌مێ مرنا ئه‌بو طالبی نێزیك بووی؛ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن هاته‌ ده‌ڤ وی و وی ده‌می عه‌بدولڵاهێ كوڕێ ئه‌بو ئومه‌ییه‌ی و ئه‌بو جه‌هل ژی ل ده‌ڤ ئه‌بو طالبی بوون، ئینا پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆته‌ وی: ((مامۆ؛ بێژه‌: (لا إله إلا الله)، ئه‌ڤه‌ په‌یڤه‌كه‌ ئه‌گه‌ر تۆ بێژی دێ به‌ڕه‌ڤانییێ پێ ژ ته‌ كه‌م ل ده‌ڤ خودێ)).

ئینا هه‌ردووكێن دی گۆته‌ وی: ئه‌رێ ما دێ دینێ عه‌بدولموطه‌لیبی هێلی؟

جاره‌كا دی پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتنا خۆ بۆ وی دووباره‌ كر، به‌لێ ئه‌وان ژی جاره‌كا دی وه‌گۆته‌ وی، هه‌تا ئه‌و بوو دویماهیك تشتێ ئه‌بو طالبی گۆتی ئه‌ڤه‌بوو وی گۆت: یێ ل سه‌ر دینێ عه‌بدولموطه‌لیبی، و ڕازی نه‌بوو بێژیت: (لا إله إلا الله).

ئینا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((ئه‌ز دێ هه‌ر داخوازا ژێبرنا گونەهان بۆ ته‌ ژ خودێ كه‌م، هندی ئه‌ز ژ ڤی كاری نه‌هێمه‌ پاشڤه‌برن)).

پاشی خودایێ مه‌زن ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ ئینا خوار: ئانكو: ((نه‌بوويه‌ بۆ موحه‌ممه‌د پێغه‌مبه‌رى و بۆ ئه‌وێن باوه‌رى ئيناى كو داخوازا ژێبرنا گونه‌هان بۆ بوتپه‌رێسان بكه‌ن، ئه‌گه‌ر خۆ ئه‌و مرۆڤێن وان يێن نێزيك ژى بن پشتى كو ئه‌و ل سه‌ر شركێ مرين و بۆ وان ئاشكه‌را بووى كو ئه‌و جه‌هنه‌مينه و خودێ گونه‌هێ بۆ بوتپه‌رێسان ژێنابه‌ت)). [التَّوْبَة:113].

ل دۆر ئه‌بو طالبی ژی ئه‌ڤه‌ ئینا خوار: ئانكو: ((هندى تۆيى تۆ ته‌وفيقا وى بۆ هيدايه‌تێ ناده‌ى يێ ته‌ هيدايه‌تا وى بڤێت، به‌لكى ئه‌و چه‌نده‌ ب ده‌ستێ خودێیه‌ هه‌چییێ وى بڤێت ئه‌و به‌رێ وى بده‌ته‌ ئيمانێ ئه‌و وى ب هيدايه‌ت دئينیت و ته‌وفيقا وى دده‌ت، ئه‌و ب وى زاناتره‌ يێ هێژاى هـيـدايـه‌تـێ بیـت له‌و وى ب هيدايه‌ت دئينیت)). [الْقَصَص:56]

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا گۆتنا خودێ: {إِنَّكَ لاَ تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللهَ يَهْدِي مَن يَشَاءُ}.

دوو: ته‌فسیرا گۆتنا خودێ: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالذينَ آمَنُوا أَن يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ}.

سێ: - ئه‌و بابه‌تێ مه‌زنه‌ - ته‌فسیرا گۆتنا وی: (بێژه‌: لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ) به‌رۆڤاژی وێ چه‌ندا ئه‌و كه‌سێ بانگه‌شه‌یا زانینێ دكه‌ت ل سه‌ر دچیت.

چار: ئه‌بو جه‌هلی و ئه‌وێ دگه‌ل دزانی مه‌ره‌ما پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن چییه‌ ده‌مێ گۆتییه‌ ئه‌بو طالبی: (بێژه‌: لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ)، ڤێجا خودێ ڕویێ وی كه‌سی ڕه‌ش بكه‌ت یێ ئه‌بو جه‌هل ب بنیاتێ ئیسلامێ ژ وی زاناتر بیت.

پێنج: ڕژدی و خه‌مخۆرییا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن و زێده‌گاڤییا وی بۆ موسلمانبوونا مامێ وی.

شەش: به‌رسڤه‌ك بۆ وان كه‌سێن دبێژن عه‌بدولموطه‌لیب و یێن به‌ری وی موسلمان بووبوون.

حەفت: پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن داخوازا ژێبرنا گونه‌هان بۆ ئه‌بو طالبی ژ خودێ كر؛ به‌لێ خودێ گونه‌هێن وی ژێنه‌برن، به‌لكی پێغه‌مبه‌ر صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ژ ڤی كاری پاشڤه‌بر.

هەشت: زیانا هه‌ڤالێن خراب ل سه‌ر مرۆڤی.

نه‌ھ: زیانا مه‌زنكرنا باب و باپیر و كه‌سێن مه‌زن.

دەهـ: گومانا كه‌سێن سه‌رداچووی د ڤێ چەندێدا ئەوە کو ئەبو جەهلی بەڵگە ب وێ چەندێ ئینایە.

یازدە: هه‌بوونا به‌ڵگه‌یه‌كی ل سه‌ر هندێ كو كار ب دویماهیكانه‌، چونكی ئه‌گەر ئه‌بو طالبی ئه‌و په‌یڤ گۆتبا؛ دا مفای گه‌هینیته‌ وی.

دۆازده‌: هزركرن د مه‌زناهییا ڤێ گومانێدا د دلێن كه‌سێن سه‌رداچوویدا، چونكی د سه‌رهاتييێدا هاتییه‌ كو ئه‌وان دانوستاندن د گه‌ل وی نه‌كر ب تنێ ب ڤێ په‌یڤێ و ڤێ گومانێ نه‌بیت، هه‌رچه‌نده‌ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گه‌له‌ك زێده‌گاڤی و ڕژدی ل سه‌ر هندێ كر مامێ خۆ موسلمان بكه‌ت و ئاخڤتنا خۆ هه‌ر دووباره‌ ژی دكر، ڤێجا چونكی ئه‌و گومان ل ده‌ڤ وان گه‌له‌كا مه‌زن و ڕوهن بوو؛ له‌وا وان ب وێ گومانێ ب تنێ به‌سكر.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی كو ئه‌گه‌رێ كوفرا كوڕێن ئاده‌می (مرۆڤان) و هێلانا وان بۆ ئایینێ وان؛ زێده‌گاڤیكرنه‌ د مرۆڤێن باشدا.

گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((ئه‌ى خودانێن ئنجيلێ زێده‌گاڤییێ ل سه‌ر دينێ حه‌ق نه‌كه‌ن و ژ حه‌قییێ پێڤه‌تر هوين چ گۆتنان د ده‌رحه‌قا خودێدا نه‌بێژن و هوين چ ژن و كوڕان بۆ وى نه‌دانن، هندى عيسايێ مه‌سيحه‌ كوڕێ مه‌ريه‌مێ پێغه‌مبه‌رێ خودێیه‌ خودێ ئه‌و ب حه‌قییێ هنارتییه‌ و وى ئه‌و ب وێ په‌يڤێ ئافراندییه‌ يا وى جبريل بۆ مه‌ريه‌مێ پێ هنارتى، و ئه‌و په‌يڤ ئه‌ڤه‌يه‌: (كن - ببه‌) ئينا ئه‌و بوو، و ئه‌و پفكرنه‌كا ژ خودێ بوو جبريلى ب فه‌رمانا خودێ پفكرى)). [النِّسَاء:171].

د فه‌رمووده‌یا دروستدا هاتییه‌ ژ عه‌بدولڵاهێ كوڕێ عه‌باسی (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو وی ده‌رباره‌ی گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و گۆتنه‌ وان: هوين په‌رستنا خوداوه‌ندێن خۆ نه‌هێلن وهوين وه‌ددى و سواعى و يه‌غووثى و يه‌عووقى و نه‌سرى نه‌هێلن، ئه‌ڤه‌ ناڤێن صه‌نه‌مێن وان بوون و ئه‌و ب خۆ ناڤێن هنده‌ك زه‌لامێن چاك بوون، ده‌مێ ئه‌و مرين شه‌يتانى ئێخسته‌ سه‌ر دلێن ملله‌تێ وان كو ئه‌و هنده‌ك په‌يكه‌ران بۆ چێكه‌ن؛ دا ده‌مێ ئه‌و وان دبينن بۆ كرنا عيباده‌تى زيره‌ك ببن - وه‌كى وان هزركرى -، ڤێجا ده‌مێ ئه‌و ده‌ستێ مرۆڤان چووى و سال درێژ بووين، هنده‌ك مرۆڤێن دى ب دويڤ واندا هاتيـن، شه‌يتانى ئێخسته‌ قالبێ وان كو پێشییێن وان په‌رستنا په‌يكه‌ران دكر و داخوازا ده‌سكاتییێ ژ وان دكر، و ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ په‌يكه‌رسازى و ئاڤاكرنا گونبه‌تان ل سه‌ر قه‌بران هاته‌ حه‌رامكرن؛ چونكى ب درێژییا سالان نه‌زان په‌رستنێ بۆ دكه‌ن)). [نُوح:23].

گۆت: (ئه‌ڤه‌ ناڤێن هنده‌ك زه‌لامێن باش یێن ملله‌تێ نووحی بوون، ڤێجا ده‌مێ ئه‌ڤ زه‌لامه‌ مرین؛ شه‌یتانی وه‌سا بۆ ملله‌تێ وان دیاركر كو ئه‌و په‌یكه‌رێن وان ل وان جهێن لێ د ڕوینن چێكه‌ن و ناڤێن وان بداننه‌ سه‌ر، وان ژی ئه‌ڤ چه‌نده‌ كر و ده‌ستپێكێ عیباده‌تێ وان نه‌هاته‌ كرن، پاشی ده‌مێ ئه‌ڤ نفشه‌ مری و چووی و خه‌لكی زانین ژبیركری و ژ ده‌ستدایی؛ ئێدی عیباده‌ت بۆ وان هاته‌كرن).

ئبن قه‌ییمی گۆت: (پتر ژ سه‌له‌فه‌كی گۆتییه‌: ده‌مێ ئه‌و كه‌س مرین؛ ملله‌تێ وان چوونه‌ سه‌ر قه‌برێن وان و بۆ ده‌مێن درێژ ل سه‌ر مان، پاشی په‌یكه‌رێن وان دروستكرن، پاشی پشتی ده‌م ل سه‌ر درێژ بووی عیباده‌تێ وان كر).

هه‌روه‌سا ژ عومه‌ری (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ((هوین زێده‌گاڤییێ د مندا نه‌كه‌ن و من ژ ئاستێ من مه‌زنتر لێ نه‌كه‌ن وه‌كی فه‌له‌یان عیسایێ كوڕێ مه‌ریه‌مێ مه‌زنكری، چونكی ئه‌ز عه‌بدێ خودێ مه‌، ڤێجا ببێژن: عه‌بدێ خودێیه‌ و پێغه‌مبه‌رێ وییه‌)). بۆخاری و موسلمی فه‌رمووده‌ یا ته‌خریج كری.

و گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((هشیاری زێده‌گاڤیكرنێ بن (كه‌سێ ژ ئاستێ وی مه‌زنتر لێ نه‌كه‌ن)، چونكی ب ڕاستی ئه‌وێن به‌ری هه‌وه‌ ژ به‌ر زێده‌گاڤیكرنێ ب سه‌ردا چوون)).

دیسان موسلمی ژ ئبن مه‌سعوودی ڤه‌گوهاستییه‌ كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ((كه‌سێن زێده‌گاڤ و توندڕه‌و تێچوون)). سێ جاران ئه‌ڤ چه‌نده‌ گۆت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: هه‌ر كه‌سێ د ڤی بابه‌تی و هه‌ردوو بابه‌تێن پشتی وی بگه‌هیت؛ دێ غه‌ریبییا ئیسلامێ بۆ وی دیار بیت،

و دێ تشتێ سه‌یر ل دۆر هێزا خودێ و گوهاڕتن و قولوپاندنا وی بۆ دلان بۆ وی دیار بیت.

دوو: زانینا ئێكه‌مین شركا د ئه‌ردیدا په‌یدابووی كو ئه‌و ژی ب گومانا مرۆڤێن باش بوو.

سێ: زانینا ئێكه‌م تشتێ ئایینێ پێغه‌مبه‌ران گوهاڕتی و كا ئه‌گه‌رێ ڤێ چه‌ندێ چ بوو، د گه‌ل زانینا وێ ئێكێ كو خودێ ئه‌و هنارتن.

چار: وه‌رگرتن و قه‌بویلكرنا بیدعه‌ و تشتێن نوی داهێنای، هه‌رچه‌نده‌ شه‌ریعه‌ت و خۆرستییێن ساخله‌م وان ڕه‌د دكه‌ن.

پێنج: ئه‌گه‌رێ ڤێ هه‌مییێ تێكه‌لكرنا ڕاستییێ ب نه‌ڕاستییێ بوو.

- ئێك: حه‌زژێكرنا مرۆڤێن باش.

- دوو: كارێ هنده‌ك كه‌سان ژ خودانێن زانینێ و دیندارییێ كو مه‌ره‌ما وان ب وی كاری خێر و باشی بوویه‌، به‌لكی كه‌سێن پشتی وان هزركر كو ئه‌وان بۆ مه‌ره‌مه‌كا دی ئه‌ڤ كاره‌ كرییه‌.

شەش: ته‌فسیرا وێ ئایه‌تا د سووڕه‌تا (نوح)ـدا.

حەفت: سروشتێ مرۆڤی د وێ چه‌ندێدا كو حه‌قی و ڕاستی د دلێ ویدا كێم دبیت و خرابی و باتل تێدا زێده‌ دبیت.

هەشت: شاهده‌ك تێدا هه‌یه‌ ل دۆر وێ چه‌ندا ژ سه‌له‌فان هاتییه‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌ بیدعه‌ ئه‌گه‌رێ كوفرێنه‌.

نه‌ھ: زانینا شه‌یتانی ب ده‌رئه‌نجامێن بیدعێ و كا ئه‌و دێ سه‌ركێشیت بۆ چ تشتی، خۆ ئه‌گه‌ر مه‌ره‌ما بكه‌رێ وێ بیدعێ یا باش ژی بیت.

دەهـ: زانینا بناخه‌یێ گشتی، كو ئه‌و ژی پاشڤه‌برنه‌ ژ زێده‌گاڤیكرنێ و زانینا ده‌رئه‌نجامێن وێیه‌.

یازدە: زیانا مانه‌ڤه‌یا زێده‌ ل سه‌ر قه‌بران ژ به‌ر كاره‌كێ باش.

دۆازده‌: زانینا پاشڤه‌برنێ ژ په‌یكه‌ران و زانینا حیكمه‌ت و ئه‌گه‌رێ ژناڤبرنا وان.

سێزده‌: زانینا مه‌زناهییا ڤێ چیرۆكێ و دژوارییا پێدڤیبوونا خه‌لكی پێ، هه‌رچه‌نده‌ خه‌لك یێ ژ وێ بێئاگه‌هه‌.

چارده‌: و ئه‌و - یا سه‌یرتر و سه‌یرتره‌ - وێ چیرۆكێ د په‌ڕتووكێن ته‌فسیرێ و فه‌رمووده‌یێدا دخوینن و ڕامانا وێ ژی دزانن، و كو خودێ ته‌وفیقا وان نه‌دا بۆ تێگه‌هشتنا د وێ چیرۆكێدا و ناڤبره‌ك ئێخسته‌ د ناڤبه‌را وێ و دلێن واندا، هه‌تا وان هزركری و باوه‌ری ل ده‌ڤ په‌یدا بووی كو كارێ ملله‌تێ نووحی باشترین عیباده‌ته‌، و باوه‌ری ل ده‌ڤ په‌یدا بووی كو ئه‌و تشتێ خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وی پاشڤه‌برن ژێ كری؛ ئه‌و كوفره‌ یا ب وێ خوین و مال حه‌لال لێ دهێن.

پازده‌: گۆتنا وان ب ئاشكه‌رایی كو ئه‌وان ب تنێ مه‌هده‌ر دڤیا.

شازده‌: وان هزركر كو ئه‌و زانایێن ئه‌ڤ وێنه‌یه‌ وێنه‌كرین و كێشاین؛ ئه‌ڤ كاره‌ ڤیایه‌.

هه‌ڤده‌: دیاركرنه‌كا مه‌زن د گۆتنا ویدا: ((هوین زێده‌گاڤییێ د مندا نه‌كه‌ن و من ژ ئاستێ من مه‌زنتر لێ نه‌كه‌ن وه‌كی فه‌له‌یان كوڕێ مه‌ریه‌مێ مه‌زنكری))، ڤێجا صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر وی بن كو په‌یاما ڕوهن و ئاشكه‌را گه‌هاند.

هه‌ژده‌: شیره‌تا وی بۆ مه‌ كو كه‌سێن زێده‌گاڤ و توندڕه‌و تێچوون.

نۆزده‌: گۆتنا ب ئاشكه‌رایی كو عیباده‌تێ وان كه‌سان نه‌هاته‌ كرن هه‌تا زانین هاتییه‌ ژبیركرن و نه‌مای، ڤێجا د ئه‌ڤێ چه‌ندێدا بهایێ هه‌بوونا زانینێ و زیانا ژ ده‌ستدانا وێ دیار دبیت.

بیست: ئه‌گه‌رێ ژ ده‌ستدانا زانینێ ژی مرنا زانایانه‌.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر دژواركرن و ب خرابدانانا كارێ وی كه‌سێ ل ده‌ڤ قه‌برێ كه‌سه‌كێ باش عیباده‌تێ خودێ بكه‌ت، پا تۆ چ دبێژی ئه‌گه‌ر عیباده‌تێ خودانێ قه‌بری ب خۆ بكه‌ت؟

د فه‌رمووده‌یا دروستدا ژ عائیشایێ (خودێ ژێ ڕازی بیت) هاتییه‌ ڤه‌گوهاستن كو ئوم سه‌له‌مه‌یێ بۆ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن به‌حسێ كه‌نیسه‌كێ كر كو وێ ل ئه‌ردێ حه‌به‌شه‌یێ دیتبوو و بۆ وی به‌حسێ وان وێنه‌یان ژی كر یێن د وێ كه‌نیسه‌یێڤه‌ هه‌ین، ئینا گۆت: ئانكو: ((ئه‌ڤێن هه‌نێ ئه‌گه‌ر زه‌لامێ باش یان عه‌بدێ باش د ناڤ واندا مر؛ دێ مزگه‌فته‌كێ ل سه‌ر قه‌برێ وی ئاڤاكه‌ن و دێ ڤان وێنه‌یان د ناڤ وێ مزگه‌فتێڤه‌ وێنه‌كه‌ن، ئه‌ڤێن هه‌نێ خرابترین چێكرییێن خودێنه‌)).

ڤێجا ئه‌ڤانه‌ دوو فتنه‌ ل ده‌ڤ خۆ كۆمكرن: فتنه‌یا قه‌بران و فتنه‌یا وێنه‌ و په‌یكه‌ران.

هه‌ر ل ده‌ڤ بۆخاری و موسلمی هاتییه‌ كو ژ عائیشایێ ڤه‌دگوهێزن كو گۆتییه‌: (ده‌مێ ئه‌و نه‌ساخی ب سه‌ر پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بندا هاتی یا تێدا مری، ده‌ستپێكر پارچه‌ قۆماشه‌كێ ڕه‌شێ خه‌تددار ددانا سه‌ر ڕویێ وى و ئه‌گه‌ر بێهنا وی ته‌نگ ببا دا ڕاكه‌ت؛ ڤێجا - ئه‌و د ڤێ ڕه‌وشێدا بوو - گۆت: ئانكو: ((نه‌فره‌تێن خودێ ل سه‌ر جوهی و فه‌له‌یان بن، ئه‌وان قه‌برێن پێغه‌مبه‌رێن خۆ كرنه‌ مزگه‌فت)). ئه‌و یێ ئوممه‌تا خۆ ژ وی كارێ جوهی و فه‌له‌یان كری هشیار دكه‌ت، و ئه‌گه‌ر نه‌ ژ ترسێن ڤێ چه‌ندێدا بایه‌؛ دا قه‌برێ وی ژی هێته‌ دیاركرن، به‌لێ ترس هه‌بوو قه‌برێ وی ژی بكه‌نه‌ مزگه‌فت). بۆخاری و موسلمی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی.

و ل ده‌ڤ موسلمی ژ جوندوبێ كوڕێ عه‌بدولڵاهی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: من گوھ ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بوو ب پێنج ڕۆژان به‌ری مرنا خۆ دگۆت: ((ئه‌ز ل ده‌ڤ خودێ به‌رائه‌تا خۆ ژ هندێ دكه‌م كو ئێك ژ هه‌وه‌ خه‌لیلێ من بیت، چونكی خودێ ئه‌ز یێ كریمه‌ خه‌لیلێ خۆ، هه‌روه‌كی كا چاوا ئیبراهیم كرییه‌ خه‌لیلێ خۆ، و ئه‌گه‌ر من كه‌سه‌ك ژ ئوممه‌تا خۆ كربا خه‌لیلێ خۆ؛ ئه‌ز دا ئه‌بو به‌كری كه‌مه‌ خه‌لیلێ خۆ، بزانن كو يێن به‌ری هه‌وه‌ قه‌برێن پێغه‌مبه‌رێن خۆ دكرنه مزگه‌فت، هشیاربن هوین قه‌بران نه‌كه‌نه‌ مزگه‌فت، چونكی ب ڕاستی ئه‌ز هه‌وه‌ ژ ڤی كاری پاشڤه‌ دبه‌م)).

وی ل دویماهیكا ژیانا خۆ پاشڤه‌برن ژ ڤێ چه‌ندێ كر، پاشی وی نه‌فره‌ت ل وی كه‌سی ژی كرن یێ ڤی كاری دكه‌ت - كو هه‌ر د وی سیاقیدا هاتییه‌ - و نڤێژكرنێ ل ده‌ڤ قه‌بری ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ، خۆ ئه‌گه‌ر چ مزگه‌فت ژی ل سه‌ر نه‌هاتبنه‌ ئاڤاكرن. و ئه‌ڤه‌ ڕامانا گۆتنا وییه‌: (ترس هه‌بوو قه‌برێ وی ژی بكه‌نه‌ مزگه‌فت). صه‌حابییان ژی چ مزگه‌فت ل دۆرێن قه‌برێ وی ئاڤانه‌كرن، و هه‌ر جهه‌كێ مرۆڤ بۆ مه‌ره‌ما كرنا نڤێژێ به‌رێ خۆ بده‌تێ؛ ئه‌ڤه‌ مرۆڤی ئه‌و جھ كره‌ مزگه‌فت، به‌لكی هه‌ر جهه‌كێ مرۆڤ نڤێژێ لێ بكه‌ت؛ دبێژنێ مزگه‌فت، هه‌روه‌كی پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتی: ئانكو: ((خودێ ئه‌رد بۆ من یێ كرییه‌ مزگه‌فت و یێ پاقژه‌)).

فه‌رمووده‌یه‌ك ل ده‌ڤ ئه‌حمه‌دی ب سه‌نه‌ده‌كا باش ژ ئبن مه‌سعوودی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو بلند دكه‌ته‌ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن (فه‌رمووده‌یه‌كا مه‌رفوعه‌): ((ب ڕاستی ژ خرابترین مرۆڤان ئه‌ون یێن قیامه‌ت دگه‌هیتێ و ئه‌و هێشتا د ساخن، هه‌روه‌سا ئه‌ون یێن قه‌بران بۆ خۆ دكه‌نه‌ مزگه‌فت)). هه‌روه‌سا ئه‌بو حاتیم و ئبن حیببانی ژی د (صه‌حیحا خۆدا) ڤه‌گوهاستییه‌.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ئه‌وا پێغه‌مبه‌ری به‌حسكری ل دۆر وان كه‌سێن ب مه‌ره‌ما عیباده‌تێ خودێ مزگه‌فته‌ك ل ده‌ڤ قه‌برێ مرۆڤه‌كێ باش ئاڤاكری، خۆ ئه‌گه‌ر مه‌ره‌م و ئنیه‌تا بكه‌ری یا دروست ژی بیت.

دوو: پاشڤه‌برن ژ په‌یكه‌ران و دژواركرن ل دۆر ڤێ چه‌ندێ.

سێ: په‌ند وه‌رگرتن د زێده‌گاڤیكرن و مه‌زنكرنا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن د ڤێ چه‌ندێدا كا چاوا ل ده‌ستپێكی ئه‌ڤه‌ بۆ وان ڕوهنكر، پاشی به‌ری مرنا خۆ ب سێ ڕۆژان ئه‌و گۆت یا گۆتی، پاشی ده‌مێ د سیاق و جهه‌كێ وه‌سا دابا كو به‌حسێ ڤی بابه‌تی كربا؛ ب ئه‌وا به‌ری هنگی گۆتی به‌س نه‌دكر و جاره‌كا دی دووباره‌ دكر.

چار: پاشڤه‌برنا وی ژ كرنا ڤی كاری ل ده‌ڤ قه‌برێ وی به‌ری قه‌بر هه‌بیت.

پێنج: و كو ئه‌و ژ كار و ڕێبازا جوهی و فه‌له‌یانه‌ و ئه‌وان ئه‌ڤ كاره‌ دگه‌ل قه‌برێن پێغه‌مبه‌رێن خۆدا ئه‌نجامدا .

شەش: نه‌فره‌تكرنا وی ل وان ژ به‌ر ڤی كاری.

حەفت: مه‌به‌ستا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن هشیاركرنا مه‌بوو ژ قه‌برێ وی.

هەشت: دیاركرنا ئه‌گه‌رێ ئاشكه‌رانه‌كرنا قه‌برێ وی.

نه‌ھ: ل دۆر ڕامانا بۆ خۆ كرنه‌ مزگه‌فت.

دەهـ: پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن هه‌ڤه‌به‌ركرن كر ناڤبه‌را وی ئه‌وێ قه‌بری بۆ خۆ دكه‌ته‌ مزگه‌فت

و ئه‌وێ قیامه‌ت ل سه‌ر سه‌رێ وی ڕادبیت گه‌هاندنه‌ ئێك و وه‌كی ئێك لێكرن، ڤێجا به‌حسێ وی ئه‌گه‌ری كر یێ سه‌ردكێشیت بۆ شركێ به‌ری په‌یدا بیت، د گه‌ل دویماهیكا وێ ژی.

یازدە: به‌حسكرنا وی د گۆتارا خۆدا به‌ری مرنا وی ب پێنج ڕۆژان به‌رسڤه‌ك تێدا هه‌یه‌ ل سه‌ر وان هه‌ردوو ده‌سته‌كێن كو خرابترین كۆم و ده‌سته‌كێن بیدعه‌چینه‌،

به‌لكی هنده‌ك ژ سه‌له‌فان ئه‌و دوو كۆم و ده‌سته‌ك ژ حه‌فتێ و دوو كۆم و ده‌سته‌كان ژی ده‌رئێخستینه‌، ئه‌و ژی ڕافزی و جه‌همینه‌، ژ به‌ر ڕافزییان شرك و عیباده‌تێ قه‌بران په‌یدا بوو و ئه‌و ئێكه‌م كه‌س بوون یێن مزگه‌فت ل سه‌ر قه‌بران ئاڤاكرین.

دۆازده‌: ئه‌و نه‌خۆشی و ئێشا دژوار یا پێغه‌مبه‌ر صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ژ به‌ر نالی.

سێزده‌: ئه‌و خه‌لیلییا ب وێ ڕێز لێ هاتییه‌ گرتن.

چارده‌: گۆتنا وی ب ئاشكه‌رایی كو خه‌لیلی پله‌یه‌كه‌ ژ حه‌زژێكرنێ بلندتره‌.

پازده‌: گۆتنا وی ب ئاشكه‌رایی كو ئه‌بو به‌كرێ ڕاستگۆ ژ صه‌حابییێن دی باشتره‌.

شازده‌: ئاماژه‌دان ب خیلافه‌تا وی.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی كو زێده‌گاڤیكرن د قه‌برێن مرۆڤێن باشدا دێ قه‌برێن وان كه‌ته‌ هنده‌ك صه‌نه‌م كو دێ عیباده‌تێ وان ژی د گه‌ل یێ خودێ هێته‌كرن.

مالكی د (موطأ)ـێدا ڤه‌گوهاستییه‌ كو: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((خودایێ من؛ تۆ قه‌برێ من نه‌كه‌ صه‌نه‌مه‌ك عیباده‌ت بۆ بهێته‌ كرن، توڕه‌بوونا خودێ ل سه‌ر ملله‌ته‌كی دژوار بوو كو قه‌برێن پێغه‌مبه‌رێن خۆ كرنه‌ مزگه‌فت)).

ئبن جه‌ریر ژی ب سه‌نه‌دا خۆ ژ سوفیانی و ئه‌و ژ مه‌نسووری و ئه‌و ژ موجاهدی ڤه‌دگوهێزیت كو: ئانكو: ((ئه‌رێ ڤێجا هه‌وه ‌- گه‌لی بوتپه‌رێسان - ئه‌ڤ خوداوه‌نده‌ ديتينه‌ يێن هوين په‌رستنێ بۆ دكه‌ن: لات و عوززا)). [النَّجْمُ:19] گۆتییه‌: (خوارنا سوه‌یقێ بۆ وان‌ دروست دكر، پاشی مر؛ له‌وا خه‌لك چوونه‌ سه‌ر قه‌برێ وی و ل سه‌ر مانه‌ڤه‌).

ئه‌بول جه‌وزائی ژی ژ ئبن عه‌باسی هه‌ر ب ڤی شێوه‌ی ڤه‌گوهاستییه‌: (ڤی زه‌لامی خوارنا سوه‌یقێ بۆ حه‌جییان دروست دكر).

دیسان ژ ئبن عه‌باسی (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ((پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن نه‌فره‌ت ل سه‌ر وان ژنان كرن یێن گه‌له‌ك سه‌ره‌دانا قه‌بران دكه‌ن، و نه‌فره‌ت ل وان كه‌سان ژی كرن یێن مزگه‌فت و ڕوناهییان (ب مه‌ره‌ما پیرۆزكرن و عیباده‌تی) ل سه‌ر قه‌بران دروست دكه‌ن)). خودانێن سونه‌نان ئه‌ڤ فه‌رمووده‌یه‌ یا ڤه‌گوهاستی.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا صه‌نه‌مان.

دوو: ته‌فسیرا عیباده‌تی.

سێ: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن خۆ ب خودێ پاراست ژ وی تشتێ ترس هه‌بوو په‌یدا ببیت.

چار: گرێدانا وی یا ڤێ چه‌ندێ د گه‌ل ئاڤاكرنا مزگه‌فتان ل سه‌ر قه‌برێن پێغه‌مبه‌ران.

پێنج: به‌حسكرنا توڕه‌بوونا دژوار ژ لایێ خودێڤه‌.

شەش: كو ئه‌و گرنگترینه‌: زانینا چاوانییا عیباده‌تێ لاتی، ئه‌و لاتێ كو ژ مه‌زنترین صه‌نه‌مان بوو.

حەفت: زانینا وێ چه‌ندێ كو ئه‌و قه‌برێ زه‌لامه‌كێ باش بوو.

هەشت: ئه‌و ناڤێ خودانێ قه‌برییه‌ و به‌حسكرنا ڕامانا ناڤلێكرنێ ژی.

نه‌ھ: نه‌فره‌تكرن ل وان ژنێن گه‌له‌ك سه‌ره‌دانا قه‌بران دكه‌ن.

دەهـ: نه‌فره‌تكرن ل وی كه‌سێ چرا و ڕوناهییان ل سه‌ر دروست دكه‌ت.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر پارێزگاریكرنا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ل ته‌وحید و ئێكتاپه‌رستییێ و گرتنا وی بۆ هه‌ر ده‌رگه‌هه‌كێ سه‌ربكێشیت بۆ شركێ.

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((گه‌لی خودان باوه‌ران ب ڕاستى پێغه‌مبه‌ره‌ك ژ ملله‌تێ هه‌وه‌ ب خۆ بۆ هه‌وه‌ هات، ئه‌و نه‌خۆشى و ته‌نگاڤییا دگه‌هیته‌ هه‌وه‌ وى پێ نه‌خۆشه‌، ئه‌و يێ ڕژده‌ ل سه‌ر هندێ كو هوين باوه‌رییێ بينن و حالێ هه‌وه‌ چاك ببیت، ئه‌و ب خودان باوه‌ران گه‌له‌كێ میهره‌بان و دلۆڤانكاره‌)). [التَّوْبَةُ:128].

ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((مالێن خۆ نه‌كه‌نه‌ گۆڕستان، قه‌برێ من ژی نه‌كه‌نه‌ جه‌ژن (كو به‌رده‌وام بهێنه‌ سه‌ر) و صه‌له‌واتان بده‌نه‌ سه‌ر من، چونكی ب ڕاستی هه‌ر جهێ هوین لێ بن؛ صه‌له‌واتێن هه‌وه‌ دگه‌هنه‌ من)). ئه‌بو داوودی ب سه‌نه‌ده‌كا باش ڤه‌گوهاستییه‌ و ڤه‌گوهێزه‌رێن وێ ژی جهێ باوه‌رییێنه‌.

ژ عه‌لییێ كوڕێ حوسێنی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو: (وی زه‌لامه‌ك دیت دهاته‌ د ناڤ جهه‌كێ ڤه‌كری ل ناڤ دیواریدا كو ل ده‌ڤ قه‌برێ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بوو، ڤێجا دا هێته‌ ده‌ڤ و دا دوعا كه‌ت، ئینا عه‌لی ئه‌و زه‌لام ژ ڤی كاری پاشڤه‌بر و گۆت: ئه‌رێ ما ئه‌ز بۆ هه‌وه‌ فه‌رمووده‌یه‌كێ ڤه‌نه‌گوهێزم كو من ژ بابێ خۆ گوهلێ بوو، وی ژ باپیرێ من گوهلێ بوو كو باپیرێ من ژ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڤه‌گوهاستییه‌ كو گۆتییه‌: ئانكو: ((قه‌برێ من نه‌كه‌نه‌ جه‌ژن (كو به‌رده‌وام بهێنه‌ سه‌ر) و مالێن خۆ نه‌كه‌نه‌ گۆڕستان، صه‌له‌واتان بده‌نه‌ سه‌ر من، چونكی ب ڕاستی هه‌ر جهێ هوین لێ بن؛ صه‌له‌واتێن هه‌وه‌ دگه‌هنه‌ من)). د په‌ڕتووكا (الْمُخْتَارَةِ)ـدا ڤه‌گوهاستییه‌.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا ((بَرَاءةٌ)).

دوو: دویرئێخستنا وی بۆ ئوممه‌تا خۆ ژ ڤی پاوانی ب توندترین شێوه‌.

سێ: به‌حسكرنا ڕژدی و دلپێڤه‌بوون و دلۆڤانییا وی د گه‌ل مه‌.

چار: پاشڤه‌برنا وی بۆ سه‌ره‌دانا قه‌برێ وی كو مرۆڤ تایبه‌ت بۆ وێ مه‌ره‌مێ بهێته‌ وی جهی، ئه‌ڤه‌ هه‌ر چه‌نده‌ سه‌ره‌دانا وی جهی ژ باشترین كارانه‌.

پێنج: پاشڤه‌برنا وی ژ گه‌له‌ك سه‌ره‌دانكرنێ.

شەش: هاندانا وی بۆ كرنا نڤێژێن سوننه‌ت ل مال.

حەفت: ل ده‌ڤ وان تشته‌كێ ڕوهن و بنه‌جهبوو كو نڤێژ ل گۆڕستانێ ناهێته‌ كرن.

هەشت: ئه‌گه‌رێ ڤێ چه‌ندێ ژی كره‌ ئه‌ڤه‌ كو ده‌مێ كه‌سه‌ك صه‌له‌واته‌كێ دده‌ته‌ سه‌ر وی و سلاڤ دكه‌تێ؛ ئه‌ڤ سلاڤه‌ دگه‌هیته‌ وی خۆ چه‌ندێ دویر ژی بیت، له‌وا چ پێدڤی هندێ ناكه‌ت كه‌سه‌ك وه‌سا هزر بكه‌ت كو هه‌تا كه‌سه‌ك سلاڤ بكه‌ته‌ وی؛ دڤێت خۆ نێزیكی وی بكه‌ت.

نه‌ھ: دیسان تشته‌كێ دی ژی تێدا دیار دبیت، ئه‌و ژی ئه‌ڤه‌یه‌ كو كارێن ئوممه‌تا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ل دەمێ صەلەواتدانا ل سەر وی دگه‌هنه‌ وی و ئه‌و یێ د جیهانا به‌رزه‌خێدا.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی كو هنده‌ك كه‌س ژ ڤێ ئوممه‌تێ دێ عیباده‌تێ په‌یكه‌ر و صه‌نه‌مان كه‌ن.

و گۆتنا خودێ: ئانكو: ((ئه‌ى موحه‌ممه‌د ما ته‌ كارێ وان جوهییان نه‌ديتییه‌ ئه‌وێن باره‌ك ژ زانينێ بۆ وان هاتییه‌ دان، ئه‌و باوه‌رییێ ب هه‌ر تشته‌كێ ژ بلى خودێ په‌رستن بۆ دهێته‌ كرن ژ صه‌نه‌م و شه‌يتانێن مرۆڤ و ئه‌جنان دئينن)). [النِّسَاءُ:51]

و گۆتنا خودێ: ئانكو: ((تۆ بێژه‌ خودان باوه‌ران: ئه‌رێ ئه‌ز بۆ هه‌وه‌ بێژم كانێ جزايێ كێ ل ڕۆژا قيامه‌تێ دژوارتره‌ ژ جزايێ وان سه‌رداچوويان؟ ئه‌وێن خودێ ئه‌و ژ ڕه‌حما خۆ ده‌رئێخستين و لێ ب غه‌زه‌ب هاتى ژ باپيرێن وان و ڕه‌نگ و ڕویێن وان گوهارتين و ئه‌و كرينه‌ مه‌يموينك و به‌راز، ژ به‌ر نه‌گوهدارى و بێبه‌ختى و خۆمه‌زنكرنا وان، هه‌ر وه‌سا عه‌بدێن طاغووتى ژى د ناڤ واندا هه‌بوون)). [الْمَائِدَةُ:60].

و گۆتنا خودێ: ئانكو: ((و ئه‌وێن خودان گۆتن و ده‌سهه‌لات د ناڤ واندا گۆت: ئه‌م مزگه‌فته‌كێ بۆ عيباده‌تى دێ ل جهێ وان ئاڤاكه‌ين. پێغه‌مبه‌رى - سلاڤ لێ بن - يا حه‌رامكرى كو ئه‌م گۆڕێن پێغه‌مبه‌ر و چاكان بكه‌ينه‌ مزگه‌فت، هه‌ر وه‌سا وى ئه‌م يێن پاشڤه‌ لێداين ژ ئاڤاكرنا ل سه‌ر قه‌بران و گێچكرن و نڤيسينا ل سه‌ر)). [الْكَهْفُ:21].

ژ ئه‌بو سه‌عیدی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ئانكو: ((هوین دێ دویڤچوونا ڕێك و ڕێبازا یێن بەری خۆ کەن، پێنگاڤ پێنگاڤ، هەتا ئەگەر بچنە د كونا بزنمشكیڤه‌؛ هوین ژی دێ چنه‌ تێڤه‌)).

گۆتن: ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ؛ ئه‌رێ مه‌ره‌ما ته‌ جوهی و فه‌له‌نه‌؟

گۆت: ((پا ئه‌گه‌ر ئه‌و نه‌بن؛ دێ كی بیت؟)) بۆخاری و موسلمی ڤه‌گوهاستییه‌.

دیسان موسلم ژ سه‌وبانی (خودێ ژێ ڕازی بیت) ڤه‌دگوهێزیت كو ئه‌و ژ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڤه‌دگوهێزیت كو گۆتییه‌: ئانكو: ((ب ڕاستی خودێ ئه‌رد بۆ من ئینا ئێك و لێك كۆمكر، ڤێجا من ڕۆژهه‌لات و ڕۆژئاڤایێ وێ دیت، و مسوگه‌ر مولك و ده‌ستهه‌لاتا ئوممه‌تا من دێ گه‌هیته‌ وی جهێ بۆ من ژ ئه‌ردی هاتییه‌ كۆمكرن.

و هه‌ردوو خزینه‌ ژی یێن ب من هاتینه‌ دان: یا سۆر و یا سپی.

من دوعا بۆ ئوممه‌تا خۆ ژ خودایێ خۆ كر كو ئه‌و ئوممه‌تا من هه‌مییێ پێكڤه‌ ب ساله‌كا هشكه‌سالی بیت ژ ناڤ نه‌به‌ت، و كو ئه‌و دوژمنه‌كێ نه‌ ژ وان بیت ل سه‌ر وان زال نه‌كه‌ت، پاشی ئه‌و دوژمن كونترولێ ل سه‌ر وان بكه‌ت و هه‌یبه‌تا وان ژ ناڤ ببه‌ت.

خودایێ من ژی گۆت: موحه‌ممه‌د؛ ئه‌گه‌ر من تشته‌ك د قه‌ده‌رێدا نڤیسی؛ ئه‌و تشت دێ چێبیت و ناهێته‌ گوهاڕتن، و من ئه‌و دا ته‌ كو ئوممه‌تا ته‌ هه‌مییێ ب ساله‌كا هشكه‌سالییێ ژ ناڤ نه‌به‌م و كو ئه‌ز دوژمنه‌كێ نه‌ ژ وان بیت ل سه‌ر وان زال نه‌كه‌م، پاشی ئه‌و دوژمن كونترولێ ل سه‌ر وان بكه‌ت و هه‌یبه‌تا وان ژ ناڤ ببه‌ت، خۆ ئه‌گه‌ر دوژمنێن هه‌می ڕه‌خ و دۆرێن جیهانێ ل وان كۆم ببن، هه‌تا هنده‌ك ژ وان هنده‌كێن دی ژ ناڤ دبه‌ن و هنده‌ك ژنێن هنده‌كێن دی دكه‌نه‌ جاری و كه‌نیزه‌ك بۆ خۆ)).

به‌رقانی د (صه‌حیح)ـا خۆدا ڤه‌گوهاستییه‌ و هێشتا ل سه‌ر زێده‌كرییه‌: ئانكو: ((و تشتێ ئه‌ز ل سه‌ر ئوممه‌تا خۆ دترسم؛ ئیمامێن سه‌ردابه‌رن، و ئه‌گه‌ر وان شیر ل دژی ئێك ڕاكر؛ ئێدی جاره‌كا دی هه‌تا قیامه‌ت ڕادبیت ناهێته‌ دانان، قیامه‌ت ژی ڕانابیت هه‌تا هنده‌ك ژ ئوممه‌تا من نه‌گه‌هنه‌ موشركان و هه‌تا كۆمه‌كا مه‌زن ژ ئوممه‌تا من عیباده‌تێ په‌یكه‌ر و صه‌نه‌مان نه‌كه‌ن، و مسۆگه‌ر سیھ دره‌وین دێ ژ ئوممه‌تا من ڕابن كو هه‌ر ئێك ژ وان بانگه‌شه‌یا وێ چه‌ندێ دكه‌ت ئه‌و پێغه‌مبه‌ره‌، به‌لێ ئه‌ز دویماهیك پێغه‌مبه‌رم و پشتی من چ پێغه‌مبه‌رێن دی نینن، به‌رده‌وام دێ كۆمه‌ك ژ ئوممه‌تا من ل سه‌ر حه‌قییێ بیت و دێ یا سه‌ركه‌ڤتی بیت، ئه‌وێن پشتا وان به‌ردده‌ن چ زیانێ ناگه‌هیننه‌ وان، هه‌تا فه‌رمانا خودایێ مه‌زن دهێت)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا (النِّسَاءِ).

دوو: ته‌فسیرا ئایه‌تا (الْمَائِدَةِ).

سێ: ته‌فسیرا ئایه‌تا (الْكَهْفِ).

چار: ژ گرنگترینێ وان ژی - ئه‌رێ ڕامانا باوه‌ریئینانێ ب جیبت و طاغووتی چییه‌ ل ڤی

جهی؟

ئه‌رێ ئه‌و باوه‌رییا دلییه‌؟

یان ژی ئه‌ڤه‌یه‌ خودانێن ڤێ ڕێكێ هه‌می د گه‌ل ئێك د هه‌ڤڕانه‌ و زانینا به‌تالی و خه‌له‌تییا وێ؟

پێنج: گۆتنا وان: ئه‌و كافرێن كو ئه‌و كوفرا وان دزانن ژی؛ ژ باوه‌رداران ڕاسته‌ڕێترن.

شەش: و مه‌ره‌ما ناڤونیشانێ بابه‌تی ژی ئه‌ڤه‌یه‌ - كو دڤێت ئه‌ڤ چه‌نده‌ د ڤێ ئوممه‌تێدا په‌یدا ببیت، هه‌روه‌كی د فه‌رمووده‌یا ئه‌بو سه‌عیدیدا هاتی و بنه‌جھ بووی.

حەفت: گۆتنا ب ئاشكه‌رایی كو ئه‌ڤ تشته‌ دێ د ناڤ گه‌له‌ك كۆمێن ڤێ ئوممه‌تێدا په‌یدا بیت - ئانكو عیباده‌تێ صه‌نه‌مان -.

هەشت: تشتێ سه‌یر و عه‌جێب ئه‌ڤه‌یه‌ كه‌سه‌ك ده‌ركه‌ڤیت و بێژیت ئه‌ز پێغه‌مبه‌رم، وه‌كی موختاری كو وی ب خۆ هه‌ردوو شاهده‌ دابوون و ب ئاشكه‌رایی دانپێدان كربوو كو ئه‌و ژ ڤێ ئوممه‌تێیه‌ و موسلمانه‌ و كو پێغه‌مبه‌ر یێ حه‌ق و دروسته‌ و قورئان یا حه‌ق و دروسته‌ و هه‌ر د قورئانێدا هاتییه‌ كو موحه‌ممه‌د دویماهیك پێغه‌مبه‌ره‌، د گه‌ل ڤێ هه‌مییێ ژی هنده‌ك كه‌س وی ڕاست ده‌ردئێخن، هه‌رچه‌نده‌ هه‌ڤدژییه‌كا ڕوهن و ئاشكه‌را ل ده‌ڤ هه‌یه‌، و ئه‌ڤ موختاره‌ ل دویماهیكا سه‌رده‌مێ صه‌حابییان ده‌ركه‌ڤت و گه‌له‌ك كه‌س ب دویڤ كه‌ڤتن و باوه‌ری پێ ئینا.

نه‌ھ: مزگینیدان ب وێ چه‌ندێ كو حه‌قی چ جاران ب ته‌مامی ژ ناڤ ناچیت، هه‌روه‌كی ئه‌ڤ چه‌نده‌ د ناڤ یێن به‌رێدا نه‌مای و ژ ناڤچووی، به‌لكی به‌رده‌وام كۆمه‌ك دێ ل سه‌ر حه‌قییێ مینیت.

دەهـ: نیشانا ژ هه‌مییان مه‌زنتر ئه‌ڤه‌یه‌ كو هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌و د كێمن ژی؛ به‌لێ ئه‌و كه‌سێ پشتا وان به‌ردده‌ت و هاری وان ناكه‌ت و ئه‌وێ دژی وان ژی ڕادوه‌ستیت چ زیانێ ناگه‌هینیته‌ وان.

یازدە: ئه‌ڤ كۆمه دێ هه‌ر مینیت و یا به‌رده‌وام بیت هه‌تا قیامه‌ت ڕادبیت.

دۆازده‌: ئەو نیشانێن مەزن یێن تێدا هه‌ین، ژ وان ژی: ده‌نگوباسدانا وی ب وێ ئێكێ کو خودێ ڕۆژهەلات و ڕۆژئاڤایێن جیهانێ بۆ وی (ئانكو بۆ پێغەمبەری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) کۆم کرینە (یان نێزیك کرینە)، و ڕامانا ڤێ ژی دیاركر و هه‌ر وه‌سا چێبوو وه‌كی وی گۆتی، نه‌وه‌كی باشوور و باکووری كو به‌حس نه‌كربوو. ده‌نگوباسدانا وی ب وێ چه‌ندێ كو دوو خزینه‌ ب وی هاتینه‌ دان، ده‌نگوباسدانا وی ب وێ چه‌ندێ كو وی سێ دوعا بۆ ئوممه‌تا خۆ كرن؛ دوو ژ وان هاتنه‌ قه‌بویلكرن و ئێك نه‌هاته‌ قه‌بویلكرن، ده‌نگوباسدانا وی ب وێ چه‌ندێ كو كوشتن دێ كه‌ڤیته‌ د ناڤ ئوممه‌تا ویدا و ده‌مێ ئه‌ڤ كوشتنه‌ په‌یدابوو؛ ئێدی ب دویماهیك ناهێت و ڕانابیت، ده‌نگوباسدانا وی ب وێ چه‌ندێ كو هندەك ژ وان دێ هندەکێن دی ژناڤبەن و هندەك ژ وان دێ هندەکێن دی کەنه‌ عه‌بد و ترسا وی ل سەر ئوممەتا وی ژ پێشەوایێن سه‌ردابه‌ر. ده‌نگوباسدانا وی ب وێ چه‌ندێ کو هنده‌ك پێغەمبەرێن دره‌وین دێ د ڤێ ئوممەتێدا پەیدا بن. ده‌نگوباسدانا وی ب وێ چه‌ندێ كو كۆم و ده‌سته‌كا سەرکەڤتی دێ هه‌ر مینیت. ئه‌ڤ تشته‌ هه‌می ژی وه‌سا چێبوون وه‌كی وی ده‌نگوباس پێ دای و گۆتی، هه‌ر چه‌نده‌ هه‌ر ئێك ژ ڤان تشتان د هزرا مروڤاندا گەلەك د دویرن کو ڕویبده‌ن.

سێزده‌: كورتكرنا وی بۆ ترسێ ل سه‌ر ئوممه‌تا خۆ كو ئه‌ڤ ترسه‌ دێ ژ ئیمامێن سه‌ردابه‌ر بیت.

چارده‌: ئاماژه‌دان و هشیاركرن ژ ڕامانا عیباده‌ت و په‌رستنا صه‌نه‌مان.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر سحر و سێره‌به‌ندییێ.

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و ب ڕاستى جوهییان زانى هه‌چییێ سێره‌به‌ندییێ هه‌لبژێریت و حه‌قییێ بهێلیت ئه‌وى ل ئاخره‌تێ چ بار د خێرێدا نابیت)). [الْبَقَرَةُ:102].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((ئه‌و باوه‌رییێ ب هه‌ر تشته‌كێ ژ بلى خودێ په‌رستن بۆ دهێته‌ كرن ژ صه‌نه‌م و شه‌يتانێن مرۆڤ و ئه‌جنان دئينن)). [النِّسَاءُ:51]

عومه‌ری گۆت: (جبت: سحره‌ و طاغووت ژی شه‌یتانه).

جابری ژی گۆت: (طاغووت كاهن و فالچینه‌، شه‌یتان دا هێته‌ ده‌ڤ وان، د ناڤ هه‌ر كۆلان و باژێر و هۆزه‌كێدا ئێك هه‌بوو).

ئه‌بو هوره‌یره‌ (خودێ ژێ ڕازی بیت) ژ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڤه‌دگوهێزیت كو گۆتییه‌: ((خۆ ژ هه‌ر حه‌فت گونه‌هێن مرۆڤی ژ ناڤ دبه‌ن بپارێزن)).

گۆتن: ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ؛ ئه‌رێ ئه‌و چنه‌؟

گۆت: ((شریك دروستكرن بۆ خودێ، سحر و سێره‌به‌ندی، كوشتنا وێ نه‌فسا خودێ حه‌رامكری بهێته‌ كوشتن، ب تنێ ئه‌و نه‌بیت یا ب حه‌قی دهێته‌ كوشتن، خوارنا ڕیبایێ، خوارنا مالێ ئێتیمی، ڕه‌ڤینا ل به‌رۆكێن جیهادێ ل ڕۆژا شه‌ڕی و تاوانباركرنا ژنێن بێئاگه‌ھ و باوه‌ردار ب كرنا زینایێ)).

فه‌رمووده‌یه‌ك ژ جوندووبی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو ئه‌و بۆ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بلند دكه‌ت كو گۆتییه‌: ئانكو: ((حه‌د و سزایێ ساحری؛ لێدانه‌كه ب شیری)). ترمزی ڤه‌دگوهێزیت و گۆتییه‌: (یا دروست فه‌رمووده‌ نه‌یا مه‌رفوعه‌، به‌لكی یا مه‌وقوفه‌).

د (صه‌حیحا بۆخاری)ـدا ژ به‌جاله‌یێ كوڕێ عه‌به‌ده‌ی هاتییه‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: (عومه‌رێ كوڕێ خه‌طابی نڤیساره‌ك بۆ فه‌رمانبه‌رێن خۆ نڤیسی و تێدا فه‌رمان دا كو هه‌ر ساحره‌كێ زه‌لام یان ژن هه‌بیت بكوژن، گۆت: ڤێجا مه‌ سێ ساحر كوشتن).

(ب ڕه‌نگه‌كێ دروست ژ حه‌فصایێ ژی (خودێ ژێ ڕازی بیت) بنه‌جھ بوویه‌ كو وێ فه‌رمان كر ب كوشتنا جاریه‌كا خۆ كو سحر ل وێ كربوو، ڤێجا هاته‌ كوشتن).

هه‌ر ب ڤی ڕه‌نگی ژ جوندووبی ژی بنه‌جھ بوویه‌.

ئه‌حمه‌دی گۆت: (ژ سێ صه‌حابییێن پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بنه‌جھ بوویه‌).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا (الْبَقَرَةِ).

دوو: ته‌فسیرا ئایه‌تا (النِّسَاءِ).

سێ: ته‌فسیرا (الْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ) و جوداهییا د ناڤبه‌را واندا.

چار: دبیت طاغووت ژ ئه‌جنه‌یان بیت و دبیت ژ مرۆڤان بیت.

پێنج: زانینا وان هه‌ر حه‌فت گونه‌هێن مرۆڤی ژ ناڤ دبه‌ن كو پاشڤه‌برنه‌كا تایبه‌ت ب وان هاتییه‌ كرن.

شەش: ساحر ب سحرا خۆ كافر دبیت.

حەفت: دهێته‌ كوشتن و داخوازا ته‌وبه‌كرنێ ژێ ناهێته‌ كرن.

هەشت: ئه‌ڤ چه‌نده‌ د ناڤ موسلماناندا هه‌بوو خۆ ل سه‌رده‌مێ عومه‌ری، ڤێجا پا چاوا بۆ پشتی وی نه‌بیت؟

بابه‌تێ دیاركرنا تشته‌كی ژ جۆرێن سحر و سێره‌به‌ندییێ

ئه‌حمه‌دی گۆت: موحه‌ممه‌دێ كوڕێ جه‌عفه‌ری گۆته‌ مه‌، عه‌وفی گۆته‌ مه‌، حه‌ییانێ كوڕێ عه‌لائی گۆته‌ مه‌، قه‌طه‌نێ كوڕێ قه‌بیصه‌ی گۆته‌ مه‌ كو ژ بابێ خۆ ڤه‌گوهاستییه‌ كو وی ژ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گوهلێ بوویه‌ گۆت: ئانكو: ((مسۆگه‌ر عیافه‌ و طه‌رق و طیه‌ره‌ ژ جۆرێن سحر و سێره‌به‌ندییێنه‌)).

عه‌وفی گۆت: (عیافه‌: هه‌بوونا گه‌شبینییێیه‌ ب ناڤ و ده‌نگێن بالنده‌ی، طه‌رق ژی: ئه‌ڤه‌یه‌ ده‌مێ فالچی و كاهن هێلان ل سه‌ر خیزی و ئه‌ردی دروست دكه‌ن و ب ڕێكا وێ بانگه‌شه‌یا زانینا غه‌یبێ دكه‌ن).

جیبت:

حه‌سه‌نی گۆت: (ده‌نگ و ئاوازێن شه‌یتانینه).

سه‌نه‌دا وێ یا باشه‌ و ئه‌بو داوود و نه‌سائی و ئبن حیببانی د (صه‌حیحا) خۆدا ئه‌ڤه‌ ب شێوازێ مه‌رفووع ئینایه‌ و ته‌فسیرا عه‌وفی به‌حس نه‌كرییه‌.

دیسان ژ ئبن عه‌باسی (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت) دهێته ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ پشكه‌كا وی زانستێ ستێرزانییێ فێربیت كو ب ڕێكا وی بانگه‌شه‌یا زانینا غه‌یبێ دهێته‌ كرن؛ ئه‌ڤه‌ ئه‌و فێری پشكه‌كا سحر و سێره‌به‌ندییێ بوو، ڤێجا چه‌ند ل سه‌ر زێده‌ بكه‌ت؛ دێ ل سه‌ر فێربوونا سحرێ ژی زێده‌ كه‌ت)). ئه‌بو داوودی ڤه‌گوهاستییه‌ و سه‌نه‌دا وێ یا دروسته‌.

دیسان نه‌سائی ژ فه‌رمووده‌یا ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) ڤه‌گوهاستییه‌ كو گۆتییه‌: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ گرێیه‌كێ گرێده‌ت، پاشی پفكه‌ته‌ تێدا؛ ئه‌ڤه‌ وی سحر و سێره‌به‌ندی كر، و هه‌ر كه‌سێ سحرێ بكه‌ت؛ ئه‌ڤه‌ وی شرك كر و هه‌ر كه‌سێ تشته‌كی ب خۆڤه‌ ب هه‌لاویسیت؛ دێ هێته‌ ڕاسپاردن ب وی تشتی)).

هه‌روه‌سا ژ ئبن مه‌سعوودی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((ئه‌رێ ما ئه‌ز بۆ هه‌وه‌ نه‌بێژم كا (الْعَضْهُ) چییه‌؟ ئه‌و فه‌سادییه‌: ڤه‌گوهاستنا ئاخڤتنایه‌ د ناڤبه‌را خه‌لكیدا)). موسلم ڤێ فەرموودەیێ ڤەدگوهێزیت.

دیسان بۆخاری و موسلم ژ ئبن عومه‌ری (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت) ڤه‌دگوهێزن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((ب ڕاستی ڕه‌وانبێژی و ئاخڤتنا جوان هنده‌ك سحر و سێره‌به‌ندی تێدایه‌)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: د ڤی بابه‌تیدا دیاربوو كو عیافه‌ و طه‌رق و طیه‌ره‌ ژ سحر و سێره‌به‌ندی و جبتێنه‌.

دوو: ته‌فسیر و ڕاڤه‌یا عیافه‌ و طه‌رق و طیه‌ره‌یێ هاته‌ كرن.

سێ: زانستێ ستێرزانییێ یێ كو ب ڕێكا وی بانگه‌شه‌یا زانینا غه‌یبێ دهێته‌ كرن؛ جۆره‌كێ سحرێیه‌.

چار: گرێدانا گرێكان و پفكرنا تێدا ژی ژ سحرێیه‌.

پێنج: كا چاوا فه‌سادی ژی هه‌ر ژ سحرێیه‌.

شەش: كا چاوا هنده‌ك جۆرێن ڕه‌وانبێژی و جوان ئاخڤتنێ ژی سحر و سێره‌به‌ندی تێدایه‌.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر كاهنان و یێن وه‌كی وان.

موسلمی د (صه‌حیحا) خۆدا ژ هه‌ڤژینه‌كا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڤه‌گوهاستییه‌ كو ئه‌و ژ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڤه‌دگوهێزیت كو گۆتییه‌: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ بهێته‌ ده‌ڤ فالچییه‌كی و پرسیارا تشته‌كی ژێ بكه‌ت؛ پاشی وی ڕاست ده‌ربێخیت د وی تشتێ گۆتیدا؛ چل ڕۆژان نڤێژ ژێ ناهێنه‌ قه‌بویلكرن)).

ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ((مَنْ أَتَى كَاهِنًا فَصَدَّقَهُ بِمَا يَقُولُ فَقَدْ كَفَرَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم))، ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ بهێته‌ ده‌ڤ فالگره‌كی و باوه‌رییێ ب گۆتنێن وی بینیت؛ ئه‌ڤه‌ وی كوفری ب وێ كر یا بۆ موحه‌ممه‌دی صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن هاتییه‌ خوارێ)). ئه‌بو داوود ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت.

دیسان حاكم و خودانێن هه‌رچار سونه‌نا ڤه‌دگوهێزن.

- و گۆت: فه‌رمووده‌ ل دویڤ مه‌رجێن بۆخاری و موسلمی یا دروسته‌- ژ: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ بهێته‌ ده‌ڤ فالچییه‌كی یان كاهنه‌كی و باوه‌رییێ ب گۆتنێن وی بینیت، ئه‌ڤه‌ وی كوفری ب وێ كر یا بۆ موحه‌ممه‌دی صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن هاتییه‌ خوارێ)).

و ئه‌بو یه‌علا ژی

وه‌كی وی ب شێوه‌یێ مه‌وقوف ب سه‌نه‌ده‌كا باش ژ ئبن مه‌سعوودی ڤه‌دگوهێزیت.

ژ عمڕانێ كوڕێ حوصه‌ینی (خودێ ژێ ڕازی بیت) ب شێوه‌یێ مه‌رفووع ڤه‌دگوهێزیت كو: ئانكو: ((نه‌ ژ مه‌یه‌ یێ باوه‌ری ب فالێن خراب هه‌بیت یان بۆ بهێته‌ گرتن، یان فالگریێ بکه‌ت یان بۆ بهێته‌ کرن، یان سحر و سێره‌به‌ندیێ بکه‌ت یان بۆ بهێته‌ کرن، و هه‌ر كه‌سێ بچیته‌ ده‌ڤ فالگره‌كی و باوه‌ریێ ب گۆتنێن وی بینیت، ئه‌ڤه‌ وی كوفری ب وێ كر یا بۆ موحه‌ممه‌دی صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن هاتییه‌ خوارێ)). به‌زاری ب سه‌نه‌ده‌كا باش ڤه‌گوهاستییه‌.

طه‌به‌رانی د په‌ڕتووكا خۆ (الأَوْسَطِ)ـێدا ب سه‌نه‌دا باش ڤه‌گوهاستییه‌ ژ فه‌رمووده‌یا ئبن عه‌باسی، ژ بلی گۆتنا: ((وَمَنْ أَتَى كَاهِنًا ...)) هه‌تا دویماهیكێ.

به‌غه‌وی گۆت: (عه‌رڕاف: ئه‌و كه‌سه‌ یێ بانگه‌شه‌یا زانینا تشتان دكه‌ت ب ڕێكا هنده‌ك پێشه‌كییان كو دكه‌ته‌ به‌ڵگه‌ ل سه‌ر تشتێ دزی و جهێ تشتێ به‌رزه‌بووی و یێن وه‌كی وان).

و هاتییه‌ گۆتن: عه‌رڕاف هه‌ر كاهنه‌، كاهن ژی: ئه‌وه‌ یێ ده‌نگوباسی ب هنده‌ك تشتێن غه‌یبی دده‌ت كو دێ ل پاشه‌ڕۆژێ ڕویده‌ن.

و هاتییه‌ گۆتن: ئه‌وه‌ یێ ده‌نگوباسی ب تشتێ ڤه‌شارتی د ناخاندا دده‌ت.

ئه‌بول عه‌باس، ئبن ته‌یمییه‌ی ژی گۆت: (عه‌رڕاف: ناڤێ كاهن و ستێرزان و ڕه‌مالی و یێن وه‌كی وانه‌ یێن كو به‌حسێ زانینا بابه‌تێن غه‌یبی دكه‌ن ب ڤان ڕێكان).

ئبن عه‌باسی ژی ده‌رباره‌ی هنده‌ك مرۆڤان گۆتییه‌ كو ئه‌باجادان (پیتێن أبجد هوز ...) دنڤیسن و به‌رێ خۆ دده‌نه‌ ستێران و ب وێ ڕێكێ بانگه‌شه‌یا زانینا غه‌یبێ دكه‌ن: (ئه‌ز نابینم ئه‌و كه‌سێ ڤی كاری بكه‌ت چ بار ل ده‌ڤ خودێ هه‌بن).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ڕاستده‌رئێخستنا كاهنی د گه‌ل باوه‌ریئینانا ب قورئانێ كۆم نابیت.

دوو: گۆتنا ب ئاشكه‌رایی كو ئه‌و كوفره‌.

سێ: به‌حسكرنا وی كه‌سێ كاهنی بۆ دهێته‌ كرن.

چار: به‌حسكرنا وی كه‌سێ ته‌طه‌یور بۆ دهێته‌ كرن.

پێنج: به‌حسكرنا وی كه‌سێ سحر بۆ دهێته‌ كرن.

شەش: به‌حسكرنا وی كه‌سێ خۆ فێری ئه‌باجادێ دكه‌ت.

حەفت: به‌حسكرنا جوداهییێ د ناڤبه‌را كاهنی و عه‌رڕافییێدا.

بابه‌تێ ئه‌وا ل دۆر نوشره‌یێ هاتی

ژ جابری دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو ده‌رباره‌ی نوشره‌یێ پرسیار ژ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن هاته‌كرن، ئینا گۆت: »هِيَ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ«، ئانكو: ((ئه‌و ژ كارێ شه‌یتانییه‌)). ئیمام ئه‌حمه‌د و ئه‌بو داوودی ب سه‌نه‌ده‌كا باش ڤه‌گوهاستییه‌ و گۆتییه‌: پرسیارا ڤێ چه‌ندێ ژ ئه‌حمه‌دی هاته‌كرن، ئینا گۆت: ئبن مه‌سعوودی كه‌رب ژ ڤێ هه‌مییێ ڤه‌دبوون.

د بۆخارییێدا ژ قه‌تاده‌ی هاتییه‌ ڤه‌گوهاستن كو ئه‌و دبێژیت: من گۆته‌ ئبن موسه‌ییبی: (كه‌سه‌كی سحر یا لێ هاتییه‌ كرن یان نه‌شێت بچیته‌ نڤینا هه‌ڤژینا خۆ، ئەرێ دروسته‌ ب ڕێيا نوشره‌یێ بهێته‌ چاره‌سه‌ركرن؟

گۆت: (چ تێدا نینه‌، چونكی ئه‌وان چاره‌سه‌ری ب ڤێ چه‌ندێ دڤێت، و هه‌ر تشتێ مفای بگه‌هينيت پاشڤه‌برن ژێ نه‌هاتییه‌ كرن) گۆتنا وی ب دویماهیك هات.

ژ حه‌سه‌نی ژی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: (كه‌سه‌كی شیانێن ڤه‌كرنا سحرێ نینن ژ ساحری پێڤه‌تر).

ئبن قه‌ییمی گۆتییه‌: (النُّشْرَةُ: ڤه‌كرنا سحرێیه‌ ل سه‌ر وی كه‌سێ سحر لێ هاتییه‌ كرن، نوشره‌ ژی دوو جۆره‌:

جۆرێ ئێكێ: ڤه‌كرنا ڤێ سحرێیه‌ ب سحره‌كا دی یا وه‌كی وێ، و ئه‌ڤه‌ ئه‌و جۆره‌ یێ كو ژ كارێ شه‌یتانییه‌، گۆتنا حه‌سه‌نی ژی هه‌ر بۆ ڤی جۆرییه‌، ڤێجا ل ڤێرێ ئه‌و كه‌سێ دێ ڤێ نوشره‌یێ ڤه‌كه‌ت و ئه‌وێ نوشره‌ بۆ هاتییه‌ گرێدان هه‌ردووك دێ خۆ نێزیكی شه‌یتانی كه‌ن ب تشته‌كێ ئه‌و حه‌ز ژێ دكه‌ت، شه‌یتان ژی دێ كارێ خۆ ل سه‌ر وی كه‌سێ سحر لێ هاتییه‌ كرن به‌تال كه‌ت و ئێدی كارتێكرنا سحرێ ل سه‌ر نامینیت.

جۆرێ دووێ: نوشره‌كرن ب ڕوقیه‌ و پێڤه‌خواندنا شه‌رعی و خواندنا موعه‌ویزاتان و ده‌رمانێن شه‌رعی و دوعایێن دروست، ئه‌ڤ جۆره‌ یێ دروسته‌).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: پاشڤه‌برن ژ نوشره‌یێ.

دوو: دیاركرنا جوداهییێ د ناڤبه‌را وێ نوشره‌یا پاشڤه‌برن ژێ هاتییه‌ كرن و ئه‌وا ده‌ستویری پێ هاتییه‌ دان، ئه‌ڤ دیاركرنه‌ ژی ئالۆزێ و ئاریشه‌یێ ناهێلیت.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر ته‌طه‌یورێ

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((نێ ئه‌وا ب سه‌رێ وان دهێت ژ كولپ و خه‌لايێ ب قه‌ده‌را خودێیه‌ و ژ به‌ر كوفر و گونه‌هێن وانه‌، به‌لێ پترییا ملله‌تێ فيرعه‌ونى ڤێ چه‌ندێ نزانن)). [النَّمْلُ:47].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((پێغه‌مبه‌ران گۆت: بێ ئيفله‌حى و كارێ هه‌وه‌ يێ خراب يێ د گه‌ل هه‌وه‌ و بۆ هه‌وه‌ دزڤڕیت، ئه‌رێ ئه‌گه‌ر ب خێرێ شيره‌ته‌ك ل هه‌وه‌ هاته‌ كرن هوين بێ ئيفلەحییێ دبينن و گه‌فێن كوشتنێ و عه‌زابدانێ ل مه‌ دكه‌ن؟ به‌لكى هوين ملله‌ته‌كن زێده‌گاڤى و دره‌وكرن عه‌ده‌تێ هه‌وه‌يه‌)). [يَس:19].

ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صلی الله علیه وسلم گۆت: ((عه‌دوا (ڤه‌گوهاستنا نه‌خۆشییێ ژ ئێكی بۆ ئێكی ب خۆرستی ئانكو ئه‌و ب خۆ كارتێكرنێ بكه‌ت) نينه‌ (به‌لكی ئه‌و ب حه‌زا خودێیه‌)، طيه‌ره‌ (فالگرتن ب بالنده‌یان و تشتێن دی) نينه‌، هامه (باوه‌رییا ب گیانێ مرییان يان مرۆڤێن خراب) نينه‌، و صه‌فه‌ر (كو هه‌یڤا صه‌فه‌رێیه‌ یا ناڤدار، ئه‌وان باوه‌ری هه‌بوو ئه‌ڤ هه‌یڤه‌ باشی و خرابییان د گه‌ل خۆ دئینیت) نينه‌)). بۆخاری و موسلمی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی.

موسلمی ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژی ل سه‌ر زێده‌كرییه‌: ((نه‌وء (به‌رێ خه‌لكی باوه‌ری هه‌بوو كو باران ژ به‌ر ستێره‌كێ دباریت و ئه‌و ستێر ده‌مێ ده‌ردكه‌ڤیت دبیته‌ ئه‌گه‌رێ بارینا وێ) نینه‌، غول ژی (كو جۆره‌كێ شه‌یتانی یان ئه‌جنه‌یه‌ و خه‌لكێ هنگی باوه‌ری هه‌بوو ئه‌ڤ ئه‌جنه‌یه‌ خه‌لكی ل بیابانێ د سه‌ردا دبه‌ت) نینه‌)).

هه‌ر بۆخاری و موسلم ژ ئه‌نه‌سی ڤه‌دگوهێزن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((عه‌دوا و طیه‌ره‌ نینه‌ و كه‌یفا من ب فه‌ئلێ دهێت)) گۆتن: فه‌ئل چییه‌؟

گۆت: ((په‌یڤا خۆش و جوانه‌)).

ئه‌بو داوودی ژی ب سه‌نه‌ده‌كا دروست ژ عوقبه‌یێ كوڕێ عامری ڤه‌دگوهێزیت كو گۆتییه‌: به‌حسێ طیه‌ره‌یێ ل ده‌ڤ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن هاته‌ كرن، ئینا گۆت: ئانكو: ((یا ژ هه‌مییان باشتر گه‌شبینییه‌ و ئه‌و چ موسلمانان نازڤڕینیت، ڤێجا ئه‌گه‌ر ئێك ژ هه‌وه‌ تشته‌ك دیت كو بۆ وی نه‌خۆش بوو، بلا بێژیت: خودایێ من؛ ژ ته‌ پێڤه‌تر كه‌سه‌ك باشییان نائینیت و ژ ته‌ پێڤه‌تر كه‌سه‌ك خرابییان نازڤڕینیت و چ هێز و چ شیان نینن ئه‌و نه‌بن یێن ب ته‌ هه‌ین)).

ئبن مه‌سعوود ژی فه‌رمووده‌یه‌كێ بۆ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بلند دكه‌ت كو گۆتییه‌: ئانكو: ((طیه‌ره‌ شركه‌، طیه‌ره‌ شركه‌، و نینه‌ ئێك د ناڤ مەدا هه‌بیت ئه‌گه‌ر تشته‌ك ده‌رباره‌ی ڤێ نه‌كه‌ڤتبیته‌ دلی، به‌لێ خودێ ب خۆهێلانا ب هیڤییا ویڤه‌ (ته‌وه‌كولێ) دێ به‌ت)). ئه‌بو داوود و تیرمذی ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزن و تیرمذی فه‌رمووده‌یێ دروست دكه‌ت و دویماهیكا وێ دكه‌ته‌ گۆتنا ئبن مه‌سعوودی.

ئه‌حمه‌د ژی ژ فه‌رمووده‌یا ئبن عه‌مری ڤه‌دگوهێزیت كو پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن تێدا گۆتییه‌: ((هه‌ر كه‌سێ طیه‌ره‌ (فالگرتن) وی ژ ئه‌نجامدانا كارێ وی پاشڤه‌ بزڤڕینیت؛ ئه‌ڤه‌ وی شرك كر و ئه‌و تووشی شركێ بوو))، گۆتن: ئه‌رێ پا كه‌فاره‌تا ڤێ چه‌ندێ چییه‌؟ گۆت: ((ئه‌ڤه‌یە ئه‌و بێژیت: خودایێ من؛ ژ وێ خێر و باشییا تۆ دده‌ی، چ خێر و باشییێن دی نینن، و چ فالگرتن نينه‌ ب تنێ فالگرتنا ته‌ نه‌بیت و ژ ته‌ پێڤه‌تر چ خودێ ژی نینن ژ هه‌ژی عیباده‌تی بن)).

هه‌ر ئه‌حمه‌د فه‌رمووده‌یه‌كێ ژ فه‌ضلێ كوڕێ عه‌باسی (خودێ ژێ ڕازێ بیت) ڤه‌دگوهێزیت كو تێدا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ((طیه‌ره‌ ئه‌و تشته‌ یێ بوویه‌ ئه‌گه‌ر تۆ كاری بكه‌ی یان تۆ ژ كرنا كاری زڤڕاندی)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: هشیاركرن ل سه‌ر گۆتنا خودێ: ((أَلا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِندَ اللهِ)) د گه‌ل گۆتنا خودێ: ((طَائِرُكُم مَّعَكُمْ)).

دوو: ڕه‌دكرنا ڤه‌گوهاستنا ئێشان ب خۆیه‌تییا خۆ.

سێ: ڕه‌دكرنا تیه‌ره‌یێ.

چار: ڕه‌دكرنا هامه‌یێ.

پێنج: ڕه‌دكرنا صه‌فه‌رێ.

شەش: دیاركرنا وێ چه‌ندێ كو فه‌ئل نه‌ ژ ڤێ چه‌ندێیه‌، به‌لكی ئه‌و تشته‌كێ باش و سوننه‌ته‌.

حەفت: دیاركرنا ڕامانا فه‌ئلێ.

هەشت: كه‌ڤتنا تشته‌كی ژ ئه‌ڤان تشتێن مه‌ ل سه‌ر گۆتی بۆ ناڤ دلی چ زیانێ ناگه‌هینیت ئه‌گه‌ر ب دلێ مرۆڤی نه‌بیت و كه‌رب ژێڤه‌ ببن، به‌لكی خودێ ڤێ چه‌ندێ ب خۆهێلانا ب هیڤییا ویڤه‌ دبه‌ت و ناهێلیت.

نه‌ھ: ئه‌و زكرێ دهێته‌ گۆتن ئه‌گه‌ر كه‌سه‌كی تشته‌كێ هۆسا ل ده‌ڤ خۆ دیت.

دەهـ: گۆتنا ب ئاشكه‌رایی كو تیه‌ره‌ شركه‌.

یازدە: ڕاڤه‌كرنا ڕامانا طیه‌ره‌یێ یا نه‌باش.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر ستێرناسییێ (جۆره‌كێ زانینا ستێران یێ نه‌دروسته‌)

بۆخاری د صه‌حیحا خۆدا دبێژیت: قه‌تاده‌ی گۆت: (خودێ ئه‌ڤ ستێره‌ ژ به‌ر سێ ئه‌گه‌ران یێن ئافراندین: وه‌ك جوانی و خه‌مله‌ك بۆ ئه‌سمانی و دا شه‌یتانان پێ ب ڕه‌جمینیت و دا ببنه‌ ڕێنیشانده‌ر و خه‌لك ڕێكان پێ بزانیت، ڤێجا هه‌ر كه‌سێ ڕامانه‌كا دی و ئه‌گه‌ره‌كێ دی بۆ بدانیت ژ بلی ڤان هه‌رسێ ئه‌گه‌ران؛ ئه‌ڤه‌ وی خه‌له‌تی كر (چونكی تشته‌ك گۆت كو خودێ نه‌گۆتییه‌) و ژییێ خۆ به‌رزه‌ كر (چونكی د تشته‌كیدا مه‌زاخت كو چ مفایێ وی تێدا نینه‌) و خۆزه‌حمه‌ت دا و خۆ ماندی كر د تشته‌كیدا كو وی چ زانین پێ نینه‌). گۆتنا وی ب دویماهیك هات.

قه‌تاده‌ی زانینا ئاست و پله‌یێن هه‌یڤێ ب تشته‌كێ باش نه‌دیتییه‌ و ئبن عویه‌ینه‌ی ژی ده‌ستویری ب ڤێ چه‌ندێ نه‌دایه‌ و حه‌ربێ كرمانی ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژ وان ڤه‌گوهاستییه‌ و به‌حسكرییه‌.

به‌لێ ئه‌حمه‌د و ئیسحاقی ده‌ستویری ب زانینا ئاست و پله‌یان دایه‌.

هه‌روه‌سا ژ

ئه‌بو مووسای دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو وی گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((سێ كه‌س ناچنه‌ به‌حه‌شتێ: ئه‌و كه‌سێ ئیدمان بۆ وی ژ ڤه‌خوارنا عه‌ره‌قێ چێبووی، ئه‌و كه‌سێ په‌یوه‌ندییێن خۆ د گه‌ل مرۆڤێن خۆ دبڕیت و ئه‌و كه‌سێ باوه‌ر ژ سحرێ دكه‌ت و ڕاست ده‌ردئێخیت)). ئه‌حمه‌دی و ئبن حیببانی د (صه‌حیحا خۆدا) ڤه‌گوهاستییه‌.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: حیكمه‌ت و ئه‌گه‌رێ دروستكرنا ستێران.

دوو: به‌رسڤا وی كه‌سێ تشته‌كێ دی ژبلی ڤێ دبێژیت.

سێ: به‌حسكرنا بۆچوونێن جودا ل دۆر فێربوونا ئاست و پله‌یان.

چار: گه‌فكرن ل وی كه‌سێ باوه‌ر ژ تشته‌كی ژ سحرێ دكه‌ت، خۆ ئه‌گه‌ر بزانیت یا خه‌له‌ت و باتله‌ ژی.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر داخوازا هاتنا بارانێ ب ڕێكا ئاست و پله‌یێن هه‌یڤێ

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و هوين شوكرا خۆ بۆ خودێ سه‌را وان قه‌نجییێن وى د گه‌ل هه‌وه‌ كرين دكه‌نه‌ ئه‌و كو هوين دره‌وێ پێ دكه‌ن و باوه‌رییێ پێ نائينن؟)) [الْوَاقِعَةُ:82].

ژ ئه‌بو مالكێ ئه‌شعه‌ری (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((چار نه‌ریت یێن د ناڤ ئوممه‌تا مندا هه‌ین، ژ كارێن سه‌رده‌مێ نه‌زانینێنه‌ و ئه‌و ده‌ستان ژێ به‌رناده‌ن: شانازیكرن ب مالبات و بنه‌مالان، ته‌عنه‌دان ل نه‌سه‌بان، داخوازا هاتنا بارانێ ب ڕێكا ستێران و پێگۆتنا ل سه‌ر مری)).

و گۆت: ((ئه‌و ئافره‌تا ب مری دبێژیت، ئه‌گه‌ر به‌ری مرنا خۆ ته‌وبه‌ نه‌كه‌ت و ڤێ گونه‌هێ نه‌هێلیت؛ دێ ل ڕۆژا قیامەتێ ڕابیت و کراسەك ژ قەتڕانی و زرییه‌ك ژ گوڕییاتییێ یێ ل به‌ر وێ - ئانكو : له‌شێ وێ هه‌می دێ یێ گوری بیت - )). موسلم ڤێ فەرموودەیێ ڤەدگوهێزیت.

هه‌ر بۆخاری و موسلم ژ زه‌یدێ كوڕێ خالدی (خودێ ژێ ڕازی بیت) ڤه‌دگوهێزن كو گۆتییه‌: ((پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن نڤێژا سپێدێ ل حوده‌یبییه‌یێ ل به‌را مه‌ كر پشتی بارانەك ب شەڤ باری، و پشتی ژ نڤێژێ ب دویماهیك هاتی؛ ڕویێ خۆ ل خەلکی وەرگێڕا و گۆت: ((ئەرێ هوین دزانن خودایێ هەوە چ گۆت؟)) گۆتن: (خودێ و پێغەمبەرێ وی باشتر دزانن) گۆت: ((هندەك ژ عه‌بدێن من بوونه‌ باوەردار ب من و هندەك ژی بوونه‌ بێباوەر ب من (بوونه‌ كافر ب من). هندیكه‌ ئه‌وه‌ یێ گۆتی: ب قه‌نجی و باشییا خودێ باران بۆ مە باری، ئەڤێ هه‌نێ باوه‌رداره‌ ب من و كافر و بێباوه‌ره‌ ب ستێران، به‌لێ هندیكه‌ ئه‌وه‌ یێ گۆتی: ژ به‌ر فلان ستێرێ و فلان ستێرێ باران بۆ مه‌ باری، ئه‌ڤێ هه‌نێ كافر و بێباوه‌ره‌ ب من (مه‌به‌ست پێ كوفرا بچویكه‌ یا مرۆڤ پێ ژ دینی ده‌رناكه‌ڤیت) و باوه‌رداره‌ ب ستێرێ)).

هه‌ر د هه‌ردوو صه‌حیحێن بۆخاری و موسلمیدا هاتییه‌ ژ فه‌رمووده‌یا

ئبن عه‌باسی كو ڕامانا وێ ئه‌ڤه‌یه‌ و تێدا هاتییه‌: ئانكو: ((هنده‌ك ژ وان گۆت: ب ڕاستی عه‌ور و بارانا فلان ستێرێ و فلان ستێرێ ڕاست گۆت، ئینا خودێ ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ ئینا خوار: ئانكو: ((خودێ سويندێ ب وان جهان دخۆت يێن ستێر دكه‌ڤنێ ده‌مێ دڕژيێن * وئه‌و سوينده‌كه‌ - ئه‌گه‌ر هوين بزانن - يا مه‌زنه‌ * هندى ئه‌ڤ قورئانه‌يه‌ قورئانه‌كا مفا مه‌زن و ب خێره‌ ، علمێ وێ يێ بۆشه‌ * د كيتابه‌كا پاراستى ژ چاڤێن خه‌لكى دايه‌، كو له‌وحێ پاراستییه * ژ مه‌لائیكه‌تێن ب قه‌در يێن خودێ ئه‌و ژ گونه‌هـ و كێماسییان پاقژ كرين پێڤه‌تر كه‌س ده‌ست ناكه‌ته‌ قورئانێ، هه‌روه‌سا ژ وان يێن ژ شركێ و بێ نڤێژى و بێ دەستنڤێژییێ دپاقژ پێڤه‌تر كه‌س ده‌ست ناكه‌تێ * ئه‌و ژ نیك خودايێ هه‌مى چێكرییان يا هاتییه‌ خوارێ و ئه‌و حه‌قییه‌كا بێ گومانه‌ * ئه‌رێ ڤێجا هوين - گه‌لی بوتپه‌رێسان - دره‌وێ ب ڤێ قورئانێ دكه‌ن؟ * وهوين شوكرا خۆ بۆ خودێ سه‌را وان قه‌نجییێن وى د گه‌ل هه‌وه‌ كرين دكه‌نه‌ ئه‌و كو هوين دره‌وێ پێ دكه‌ن و باوه‌رییێ پێ نائينن؟)) [الْوَاقِعَةُ:75-82])).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت (الواقعة).

دوو: به‌حسكرنا وان هه‌رچار نه‌ریتێن ژ نه‌ریتێن خه‌لكێ سه‌رده‌مێ نه‌زانینێنه‌.

سێ: دیاركرنا وێ كوفرا د هنده‌ك ژ وان نه‌ریتاندا هه‌ی.

چار: ڕوهنكرنا وێ چه‌ندێ كو هنده‌ك كوفر هه‌نه‌ مرۆڤ پێ ژ ئیسلامێ ده‌رناكه‌ڤیت.

پێنج: گۆتنا وی: ((هندەك ژ عه‌بدێن من بوونه‌ باوەردار ب من و هندەك ژی بوونه‌ بێباوەر ب من (بوونه‌ كافر ب من))) ئه‌ڤه‌ ژی ژ به‌ر نه‌مانا نیعمه‌تێ ل سه‌ر وان.

شەش: تێگەهشتن و هشیاری بۆ باوەرییێ د ڤی جهیدا.

حەفت: تێگەهشتن و هشیاری بۆ كوفر و بێباوه‌رییێ د ڤی جهیدا.

هەشت: تێگەهشتن و هشیاری بۆ گۆتنا وی: ((ب ڕاستی عه‌ور و بارانا فلان ستێرێ و فلان ستێرێ ڕاست گۆت)).

نه‌ھ: دیاركرن و ڕاكرنا زانایان بۆ گومانێن قوتابییان ب ڕێكا پرسیارکرنێ، ژ بەر گۆتنا وی (ئانكو: گۆتنا پێغەمبەری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن): ((ئەرێ هوین دزانن خودایێ هەوە چ گۆت؟)).

دەهـ: گه‌فكرن ل وێ ئافره‌تا ب مری دبێژیت.

[الْبَقَرَة:165].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((تۆ - ئه‌ى پێغه‌مبه‌ر - بێژه‌ خودان باوه‌ران: ئه‌گه‌ر هوين باب و زارۆك و برا و ژن و مرۆڤێن خۆ يێن نێزيك و وى مالێ هه‌وه‌ كۆمكرى و وێ بازرگانییا هوين ژ بێ ڕەواجى و ساربوونا وێ دترسن و وان خانییێن به‌رفره‌هـ يێن هوين تێدا، ئه‌گه‌ر هوين ڤان ب سه‌ر ڤيانا خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وى و جيهادا د ڕێكا ویدا بئێخن، پا دێ د چاڤه‌رییى عه‌زابا خودێ بن. خودێ به‌رێ وان ناده‌ته‌ ڕێكا ڕاست يێن ژ گوهدارییا وى ده‌ركه‌ڤتين)). [التَّوْبَةُ:24].

ژ ئه‌نه‌سی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ئانكو: ((ئێك ژ هه‌وه‌ باوه‌رییێ نائینیت (باوه‌رییا وی یا ته‌مام و بنه‌جھ نینه‌)؛ هه‌تا ئه‌ز ل ده‌ڤ وی خۆشتڤیتر نه‌بم ژ بابێ وی و زارۆكێن وی و خه‌لكی هه‌مییێ)). بۆخاری و موسلمی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی.

هه‌ر بۆخاری و موسلم ژ ئه‌نه‌سی ڤه‌دگوهێزن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((سێ تشت هه‌نه‌، هه‌ر كه‌سێ ئه‌و سێ تشت ل ده‌ڤ هه‌بن، دێ تام كه‌ته‌ شریناهییا باوه‌رییێ: كو خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وی ل ده‌ڤ وی ژ هه‌ر تشته‌كێ دی ژ بلی وان خۆشتڤیتربن، و ئه‌و بۆ خودێ حه‌ز ژ كه‌سه‌كێ دی بكه‌ت و ئه‌ڤ حه‌زژێكرنه‌ ب تنێ بۆ خودێ بیت نه‌ بۆ چ تشتێن دی، و حه‌ز نه‌كه‌ت بزڤڕیته‌ڤه‌ بۆ كوفرێ، وه‌كی كا چاوا حه‌ز ناكه‌ت بهێته‌ هاڤێتن بۆ ناڤ ئاگری)).

د ڤه‌گوهاستنه‌كا دیدا هاتییه‌: ((ئێك تامناكه‌ته‌ شریناهییا باوه‌رییێ هه‌تا ...)) هه‌تا دویماهیكێ.

دیسان ژ ئبن عه‌باسی (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ((هەر کەسێ ژ به‌ر خودێ حەزژێکرنێ بکەت و ژ به‌ر خودێ كه‌ربێن وی ژ مرۆڤان ڤه‌بن و ژ به‌ر خودێ هەڤالینییێ بکەت و ژ به‌ر خودێ دوژمناتییێ بکەت؛ ب ڤێ چەندێ دێ پشته‌ڤانییا خودێ بدەستڤەئینیت. چ عه‌بد تام و خۆشییا باوەریێ نابینن، هەر چەند نڤێژ و ڕۆژییێن وی گەلەك ژی بن، هەتا ب ڤی رەنگى نەبیت و نوکە گەلەك ژ هەڤالینییا خەلکی ل سەر بابەتێن دونیایێنە و ئەڤێ ژی چ مفا بۆ خودانێ خۆ نینە)). ئبن جه‌ریر ڤێ گۆتنێ ڤه‌دگوهێزیت.

دیسان ئبن عه‌باس ده‌رباره‌ی گۆتنا خودێ: ((وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأَسْبَابُ)) گۆتییه‌: ئانكو: (ڤیان و حه‌زژێكرن).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا (الْبَقَرَةِ).

دوو: ته‌فسیرا ئایه‌تا ((بَرَاءةٌ)).

سێ: پێدڤیبوونا ڤیان و حه‌زژێكرنا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن زێده‌تر ژ خۆ و كه‌سوكارێن خۆ و مال و سامانێ خۆ.

چار: ڕه‌دكرنا باوه‌رییێ ل سه‌ر كه‌سه‌كی ب وێ ڕامانێ ناهێت كو ئه‌و كه‌س یێ ژ ئیسلامێ ده‌ركه‌ڤتی.

پێنج: باوه‌رییێ تام و خۆشییه‌ك یا هه‌ی، چێدبیت مرۆڤ تامكه‌ته‌ ڤێ خۆشییێ و دبیت تامنه‌كه‌تێ.

شەش: دیاركرنا هه‌رچار كارێن دلی یێن كو هه‌ڤالینییا خودێ بێی وان بده‌ستڤه‌ ناهێت و كه‌سه‌ك تامناكه‌ته‌ باوه‌رییێ بێی وان.

حەفت: تێگه‌هشتنا صه‌حابی بۆ ژیواری (واقعی): نوکە گەلەك ژ هەڤالینییا خەلکی ل سەر بابەتێن دونیایێنە.

هەشت: ته‌فسیرا: ((وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأَسْبَابُ)).

نه‌ھ: هنده‌ك ژ موشركان هه‌نه‌ كو گه‌له‌ك حه‌ز ژ خودێ دكه‌ن.

دەهـ: گه‌فكرن ل وی كه‌سێ ئه‌و هه‌شت جۆرێن مرۆڤان خۆشتڤیتربن ل ده‌ڤ وی ژ دینێ وی.

یازدە: دیاركرنا وێ چه‌ندێ كو هه‌ر كه‌سێ حه‌ز ژ تشته‌كێ دی بكه‌ت و حه‌زژێكرنا وی تشتی ل ده‌ڤ وی هندی حه‌زژێكرنا خودێ بیت؛ ئه‌ڤه‌ هنگی شركا مه‌زنه‌.

[آل عِمْرَانَ:175].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((هه‌ما هه‌ر ئه‌و خه‌مێ ژ مالێن خودێ دخۆن و وان ئاڤا دكه‌ن يێن باوه‌رى ب خودێ و ڕۆژا دويماهییێ هه‌ى و نڤێژان دكه‌ن و زه‌كاتێ دده‌ن و د ده‌رحه‌قا خودێدا ژ لۆمه‌كرنا چ لۆمه‌كه‌ران ناترسن، ئه‌ڤ ئاڤاكه‌ره‌نه‌ يێن به‌رێ وان بۆ حه‌قییێ هاتییه‌ دان)). [التَّوْبَةُ:18].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((و ژ مرۆڤان هه‌يه‌ يێ دبێژیت: مه‌ باوه‌رى ب خودێ ئينايه‌، ڤێجا ئه‌گه‌ر بوتپه‌رێسان نه‌خۆشییه‌ك گه‌هاندێ ئه‌و ژ به‌ر عه‌زابا وان دێ بێ هه‌دار بیت، وه‌كى وى يێ صه‌برێ ل سه‌ر عه‌زابا خودێ نه‌كێشیت و ته‌حه‌ملا نه‌خۆشییێ نه‌كه‌ت، ڤێجا ژ باوه‌رییا خۆ لێڤه‌ ببیت)). [الْعَنْكَبُوتُ:10].

ژ ئه‌بو سه‌عیدی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو ئه‌و فه‌رمووده‌یێ بۆ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بلند دكه‌ت كو گۆتییه‌: ((ب ڕاستی ژ لاوازییا یه‌قین و باوه‌رییێیه‌ تۆ خه‌لكی ب توڕه‌بوونا خودێ ڕازی بكه‌ی و تۆ ل سه‌ر ڕزقێ خودێ سوپاسییا وان بكه‌ی و تۆ لۆمه‌ و گازنده‌یان ژ وان بكه‌ی ژ به‌ر وی تشتێ خودێ نه‌دایه‌ ته‌، مسۆگه‌ر ڕژدبوونا كه‌سێ ڕژد ڕزقێ خودێ بده‌ستڤه‌ نائینیت و نه‌ڤیانا كه‌سێ نه‌ڤێت ژی نه‌شێت ڤی ڕزقی پاشڤه‌ بزڤڕینیت)).

و ژ عائیشایێ (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ ل ڕازیبوونا خودێ بگه‌ڕییێت، بلا خه‌لك ژێ توڕه‌ ببیت؛ خودێ ژی دێ ژێ ڕازی بیت و دێ خه‌لكی ژی ژێ ڕازی كه‌ت و هه‌ر كه‌سێ ل ڕازیبوونا خه‌لكی بگه‌ڕییێت، بلا خودێ ژێ توڕه‌ ژی ببیت؛ هنگی خودێ دێ ژێ توڕه‌ بیت و دێ وه‌ل خه‌لكی كه‌ت ئه‌و ژی ژێ توڕه‌ ببن)). ئبن حیببان د (صه‌حیحا خۆدا) ڤه‌دگوهێزیت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا ((آل عمران)).

دوو: ته‌فسیرا ئایه‌تا ((بَرَاءةٌ)).

سێ: ته‌فسیرا ئایه‌تا ((العنكبوت)).

چار: یه‌قین و باوه‌ری لاواز و بهێز دبیت.

پێنج: ژ نیشانێن لاوازبوونا وێ؛ ئه‌ڤ سێ نیشانەنە‌.

شەش: فه‌ڕزه‌ مرۆڤ ژ خودێ ب تنێ بترسیت.

حەفت: به‌حسكرنا خێرا وی كه‌سێ ڤێ چه‌ندێ بكه‌ت.

هەشت: به‌حسكرنا سزا و گونه‌ها وی كه‌سێ ڤێ چه‌ندێ نه‌كه‌ت و بهێلیت.

[الْمَائِدَةُ:23]

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((هه‌ما خودان باوه‌رێن ڕاست و دروست ب خودێ ئه‌ون يێن ئه‌گه‌ر به‌حسێ خودێ هاته‌كرن دلێن وان ڤه‌دله‌رزن، و ئه‌گه‌ر ئايه‌تێن قورئانێ بۆ وان هاتنه‌ خواندن باوه‌رییا وان پتر لێ دهێت، و ئه‌و خۆ دهێلنه‌ ب هيڤییا خودێڤه‌، نه ‌هيڤییێ ژ كه‌سێ دى دكه‌ن، نه‌ ژ كه‌سێ دى دترسن)). [الأَنْفَالُ:2].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((ئه‌ى پيغه‌مبه‌ر خودێ به‌سى ته‌يه‌، و به‌سى وانه‌ يێن د گه‌ل ته‌ ژ خودان باوه‌ران كو خرابییا دوژمنێن هه‌وه‌ ژ هه‌وه‌ دوير بكه‌ت)). [الأَنْفَالُ:64].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((و هه‌چییێ خۆ بهێلیته‌ ب هيڤییا خودێڤه،‌ ئه‌و تێرا وى هه‌يه‌)). [الطَّلاَقُ:3].

ژ ئبن عەباسی (خودێ ژ هەردووكان ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ئانكو: ((خودێ تێرا مه‌ هه‌يه‌ و ئه‌و چێترين وه‌كيله‌)). ئیبراهیمی (سلاڤ لێ بن) ئه‌ڤ چه‌نده‌ گۆت ده‌مێ هاتییه‌ هاڤێتن بۆ ناڤ ئاگری و پێغه‌مبه‌ر موحه‌ممه‌دی ژی صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ئه‌ڤ چه‌نده‌ گۆت ده‌مێ خه‌لكی گۆتییه‌ وی: ئانكو: ((ئه‌بوو سوفيان‌ و ئه‌وێن د گه‌لدا يێن كۆم بووينه‌ڤه‌ و ڤێ جارێ دێ هێن هه‌وه‌ برينن، ڤێجا هوين ژ وان بترسن، به‌لێ ڤێ ترساندنێ باوه‌رییا وان ب سۆزا خودێ پتر لێ كر، ڤێ چه‌ندێ ئه‌و سست نه‌كرن و ئه‌و چوونه‌ وى جهێ خودێ حه‌زكرى و گۆتن: خودێ تێرا مه‌ هه‌يه‌ و ئه‌و چێترين وه‌كيله‌)). [آل عِمْرَانَ:173] بۆخاری و نه‌سائی ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزن.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: خۆهێلانا ب هیڤییا خودێڤه‌ ژ كارێن فه‌ڕزه‌.

دوو: ئه‌و ژ مه‌رجێن باوه‌رییێیه‌.

سێ: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((الأنفال)).

چار: ته‌فسیرا دویماهیكا ئایه‌تێ.

پێنج: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((الطلاق)).

شەش: مه‌زناهییا بابه‌تێ ڤێ په‌یڤێ و كو ئه‌و گۆتنا ئیبراهیمی (سلاڤ لێ بن) و موحه‌ممه‌دی صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بوویه‌ د ته‌نگاڤییاندا.

[الأَعْرَافُ:99].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((وى گۆت: ژ بلی مرۆڤێن خه‌له‌ت يێن ژ ڕێكا حه‌ق دويركه‌ڤتين كه‌س ژ دلۆڤانییا خودايێ خۆ بێ هيڤى نابیت)). [الْحِجْرُ:56].

و ژ ئبن عه‌باسی (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت) دهێته ڤه‌گوهاستن كو ده‌رباره‌ی گونه‌هێن مه‌زن پرسیار ژ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن هاته‌ كرن، ئینا گۆت: ئانكو: ((شركا ب خودێ، بێهیڤیبوونا ژ دلۆڤانییا خودێ و پشتڕاستبوونا ژ سزایێ خودێ)).

و ژ ئبن مەسعوودی (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت) دهێته ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ((مەزنترین گونەهێن مەزن ئەڤه‌نه‌: شریك دانان بۆ خودێ، پشتڕاستبوون ژ سزایێ خودێ، بێهیڤیبوون ژ دلۆڤانییا خودێ و ژ هندێ کو خودێ دەرگەهێن خێرێ ل بەر ڤەناکەت)). عه‌بدولڕه‌زاق ڤه‌دگوهێزیت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((الأعراف)).

دوو: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((الحجر)).

سێ: گه‌فێن دژوار ل وی كه‌سێ ژ سزایێ خودێ پشتڕاست دبیت.

چار: گه‌فێن دژوار ل وی كه‌سێ ژ دلۆڤانییا خودێ بێهیڤی دبیت.

بابه‌تێ كو ژ باوه‌رییا ب خودێ ئه‌ڤه‌یه‌ مرۆڤ صه‌بر و هه‌دارێ ل سه‌ر قه‌ده‌رێن خودێ بكێشیت.

و گۆتنا خودێ: ئانكو: ((و هه‌چییێ باوه‌رییێ ب خودێ بينیت ئه‌و دێ دلێ وى ب هيدايه‌ت ئينیت ڤێجا ئه‌و دێ ب قه‌ده‌را وى ڕازى بیت و خۆ ته‌سليمى ئه‌مرێ وى كه‌ت. خودێ ب هه‌ر تشته‌كى يێ پڕزانايه‌، تشته‌ك ژێ ل وى به‌رزه‌ نابیت)). [التَّغَابُنُ:11].

عه‌لقه‌مه‌ی گۆت: (ئه‌ڤه‌ به‌حسێ زه‌لامه‌كییه‌ كو دێ موسيبه‌ت و نه‌خۆشییه‌ك ب سه‌ری هێت و دێ زانیت كو ئه‌و یا ژ ده‌ڤ خودێ هاتی، له‌وا دێ پێ ڕازی بیت و دێ خۆ ڕاده‌ستی قه‌ده‌را خودێ كه‌ت).

و د صه‌حیحا موسلمیدا هاتییه‌: ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((دوو تشت یێن د ناڤ خه‌لكیدا هه‌ین، كوفر یا تێدا هه‌ی: ته‌عنه‌دان ل نه‌سه‌بێ و پێگۆتنا ل سه‌ر مری)).

هه‌ر بۆخاری و موسلم فه‌رمووده‌یه‌كێ ژ ئبن مه‌سعوودی ڤه‌دگوهێزن كو ئه‌و بۆ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بلند دكه‌ن: ئانکو: ((نە ژ مەیە ئەو کەسێ ڕویێ خۆ دڤەچڕیت و جلکێ خۆ ددڕینیت و ب گازییا نەزانینێ گازی دکەت)).

دیسان ژ ئه‌نه‌سی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((ئه‌گه‌ر خودێ خێر بۆ عه‌بدێ خۆ ڤیا؛ دێ سزایێ وی پێشئێخیت بۆ دونیایێ، و ئه‌گه‌ر خودێ خرابی بۆ عه‌بدێ خۆ ڤیا؛ دێ گونه‌ها وی بۆ وی هێلیت (د دونیایێدا سزا ناده‌ت و نه‌خۆشییان بۆ دروست ناكه‌ت) هه‌تا ل ڕۆژا قیامه‌تێ جزایێ وێ دده‌ت)).

هه‌روه‌سا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ((مسۆگه‌ر به‌لايا مه‌زن دێ خه‌لاتێ وێ ژى يێ مه‌زن بيت ، و ئه‌گه‌ر خودێ حه‌ز ژ هنده‌كان كر؛ دێ به‌لایان ئینیته‌ د ڕێكا واندا، ڤێجا هه‌ر كه‌سێ ڕازی ببیت؛ خودێ ژی دێ ژێ ڕازی بیت، هه‌ر كه‌سێ نه‌ڕازی ببیت؛ خودێ ژێ ڕازی نابیت)). تیرمذی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌یه‌ ب فه‌رمووده‌یه‌كا باش دانایه‌.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((التغابن)).

دوو: ئه‌ڤه‌ ژ باوه‌رییا ب خودێیه‌.

سێ: ته‌عنه‌دان ل نه‌سه‌بێ.

چار: گه‌فێن دژوار ل وی كه‌سێ ڕویێ خۆ دڤەچڕیت و جلکێ خۆ ددڕینیت و ب گازییا نەزانینێ گازی دکەت.

پێنج: نیشان ل سه‌ر هندێ كو خودێ خێر و باشی بۆ عه‌بدێ خۆ دڤێت.

شەش: نیشان ل سه‌ر هندێ كو خودێ خرابی بۆ عه‌بدێ خۆ دڤێت.

حەفت: نیشانا ڤیان و حه‌زژێكرنا خودێ بۆ عه‌بدی.

هەشت: حه‌رامكرنا ڕازینه‌بوون و توڕه‌بوونێ ل سه‌ر قه‌ده‌رێن خودێ.

نه‌ھ: خێرا ڕازیبوونا ب به‌لا و نه‌خۆشییان.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر ڕویمه‌تییێ.

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((تۆ - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه‌ ڤان بوتپه‌رێسان: هه‌ما ئه‌ز ژى وه‌كى هه‌وه‌ مرۆڤه‌كم وه‌حى بۆ من ژ نیك خودايێ من دهێت به‌لێ خودايێ هه‌وه‌ خودايه‌كێ ب تنێیه‌، ڤێجا هه‌چییێ ژ عه‌زابا خودايێ خۆ بترسيت و دلێ خۆ ببه‌ته‌ خێرا وى ل ڕۆژا ديدارا وى، بلا كاره‌كێ چاك بۆ خودايێ خۆ بكه‌ت كو ل دويڤ شەريعه‌تێ وى بیت و چ شريكان د په‌رستنێدا بۆ وى نه‌ دانیت)). [الكهف:110].

ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو ئه‌و بۆ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بلند دكه‌ت كو گۆتییه‌: ئانكو: ((خودایێ مه‌زن گۆت: ئه‌ز ژ هه‌می هه‌ڤپشکان بێ منه‌تترم ژ هه‌ڤپشکییێ، هه‌ر که‌سێ کریاره‌کێ بکه‌ت و تێدا تشته‌كێ دی بکه‌ته‌ هه‌ڤپشکێ من، ئه‌ز دێ وی و هه‌ڤپشکییا وی هێلم)). موسلم ڤێ فەرموودەیێ ڤەدگوهێزیت.

دیسان ژ ئه‌بو سه‌عیدی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو ئه‌و بۆ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بلند دكه‌ت كو گۆتییه‌: ئانكو: ((ئه‌رێ ما ئه‌ز بۆ هه‌وه‌ وی تشتی نه‌بێژم یێ ئه‌ز ژ وی پتر ل سه‌ر هه‌وه‌ دترسم ژ مه‌سیحێ ده‌جالی؟)).

گۆتن: به‌لێ ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ، گۆت: ((شركا ڤه‌شارتییه‌، زه‌لامه‌ك دێ ڕابیت نڤێژێ كه‌ت و دێ نڤێژا خۆ جوان و تازه‌ كه‌ت ژ به‌ر كو كه‌سه‌ك یێ به‌رێ خۆ دده‌ته‌ وی)). ئیمام ئه‌حمه‌د ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا (الْكَهْفِ).

دوو: بابەتێ مەزن د ڕەدکرنا کارێ چاکدا ئەگەر تشتەك بچیتە د ناڤدا کو بۆ ئێكێ دی بیت ژ بلی خودێ.

سێ: به‌حسكرنا وی ئه‌گه‌رێ ڤێ چه‌ندێ دخوازیت، كو ئه‌و ژی زه‌نگینییا خودێ یا ڕه‌هایه‌.

چار: دیسان ژ ئه‌گه‌ران: ئه‌و باشترین شریكه‌.

پێنج: ترسا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ل سه‌ر صه‌حابییێن وی ژ ڕویمه‌تییێ.

شەش: ئه‌وی ئه‌ڤ چه‌نده‌ ب وێ ئێكێ شرۆڤه‌كر كو زه‌لامه‌ك دێ ڕابیت نڤێژێ كه‌ت و دێ نڤێژا خۆ جوان و تازه‌ كه‌ت ژ به‌ر كو كه‌سه‌ك یێ به‌رێ خۆ دده‌ته‌ وی.

بابه‌تی كو ژ شركێیه‌ مرۆڤ ژ به‌ر تشته‌كێ دونیایێ كارێ باش بكه‌ت

و گۆتنا خودێ: ئانكو: ((هه‌چییێ ب كارێ خۆ ژينا دونيايێ و خه‌ملا وێ بخوازیت ئه‌م دێ به‌رهه‌مێ كريارێن وان ب تەمامى ده‌ينێ، و تشته‌ك ژ جزايێ وان يێ دونيايێ ژ وان ناهێته‌ كێمكرن (15) ئه‌ون ل ئاخره‌تێ ژ ئاگرى پێڤه‌تر چ تشته‌ك بۆ وان نينه‌ ئه‌و دێ تامكه‌نه‌ گه‌رما وى و مفايێ وى تشتێ وان كرى نه‌گه‌هشته‌ وان، و كارێ وان يێ پويچ بوو؛ چونكى بۆ كنارێ خودێ نه‌بوو)). [هُودٌ:15، 16].

فه‌رمووده‌یه‌كا دروست ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((خۆلی ب سه‌رێ عه‌بدێ دینار و عه‌بدێ ده‌رهه‌مان وه‌ربوو و كه‌ڤته‌ سه‌ر ڕویێ خۆ.

خۆلی ب سه‌رێ عه‌بدێ جلكێ (خه‌میصه‌ی) وه‌ربوو و كه‌ڤته‌ سه‌ر ڕویێ خۆ.

خۆلی ب سه‌رێ عه‌بدێ جلكێ (خه‌میله‌) وه‌ربوو و كه‌ڤته‌ سه‌ر ڕویێ خۆ.

ئه‌گه‌ر تشته‌ك ب وی هاته‌ دان؛ دێ ڕازی بیت، و ئه‌گه‌ر چ تشت ب وی نه‌هاته‌ دان؛ دێ توڕه‌ بیت، خۆلی ب سه‌رێ وی وه‌ربوو و كه‌ڤته‌ سه‌ر ڕویێ خۆ و ئه‌گه‌ر سترییه‌ك چوو د پێیێ ویڕا؛ نه‌شێت بینیته‌ ده‌ر.

به‌حه‌شت بۆ عه‌بده‌كی بیت كو هه‌ڤسارێ ده‌وارا خۆ گرتبیت و بۆ جیهادا د ڕێكا خودێدا ده‌ركه‌ڤتبیت، عه‌بده‌كێ سه‌ر قژوڤژه‌ و پێیێن وی د تۆزه‌كینه‌.

ئه‌گه‌ر بۆ زێره‌ڤانییێ ل پێشییا له‌شكه‌ری هاته‌ دانان؛ دێ ڕازی بیت و گازنده‌یان ناكه‌ت.

و ئه‌گه‌ر ل دویماهییا له‌شكه‌ری هاته‌ دانان؛ دێ ل دویماهییێ مینیت و گازنده‌یان ناكه‌ت.

به‌لێ ئه‌ڤ عه‌بدێ هه‌نێ ئه‌گه‌ر ده‌ستویری خواست؛ ده‌ستویری ب وی ناهێته‌ دان و ئه‌گه‌ر مه‌هده‌ر بۆ كه‌سه‌كی كر؛ مه‌هده‌را وی ناهێته‌ قه‌بویلكرن)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ڤیانا مرۆڤی بۆ دونیایێ ب كرنا كارێ ئاخره‌تێ.

دوو: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((هود)).

سێ: ناڤكرنا مرۆڤێ موسلمان ب عه‌بدێ دینار و ده‌رهه‌م و جلكێ خه‌میصه‌ی.

چار: شرۆڤه‌كرنا ڤێ ب وێ ئیكێ كو ئه‌گه‌ر تشته‌ك ب وی هاته‌ دان؛ دێ ڕازی بیت و ئه‌گه‌ر پێ نه‌هاته‌ دان؛ دێ توڕه‌ بیت.

پێنج: گۆتنا وی: ((خۆلی ب سه‌رێ عه‌بدێ دینار و عه‌بدێ ده‌رهه‌مان وه‌ربوو و كه‌ڤته‌ سه‌ر ڕویێ خۆ‌‌)).

شەش: گۆتنا وی: ((و ئه‌گه‌ر سترییه‌ك چوو د پێیێ ویڕا؛ نه‌شێت بینیته‌ ده‌ر)).

حەفت: په‌سنكرنا وی موجاهدێ ب ڤان سالۆخه‌تان هاتییه‌ سالۆخه‌تكرن.

بابه‌تێ هه‌ر كه‌سێ گوهدارییا زانا و كاربده‌ستان بكه‌ت د حه‌رامكرنا وی تشتێ خودێ حه‌لالكریدا یان د حه‌لالكرنا وی تشتێ خودێ حه‌رامكریدا؛ ئه‌ڤه‌ وی ئه‌ڤ زانا و كاربده‌سته‌ كرنه‌ شریكێن خودێ د دانانا شه‌ریعه‌تیدا.

ئبن عه‌باسی گۆتییه‌: ((نێزیكه‌ به‌ر ژ ئه‌سمانی ب سه‌ر هه‌وه‌دا بهێنه‌ خوار، ئه‌ز یێ دبێژم: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت، و هوین یێ دبێژن: ئه‌بو به‌كر و عومه‌ری گۆت)).

ئه‌حمه‌دێ كوڕێ حه‌نبه‌لی ژی گۆتییه‌: ((ئه‌ز مه‌نده‌هۆش بووم ژ به‌ر هنده‌ك مرۆڤان، ئه‌وان سه‌نه‌د نیاسی و زانی كه‌نگی یا دروسته‌، به‌لێ یێن به‌ره‌ڤ گۆتنا سوفیانی دچن، و خودایێ مه‌زن یێ دبێژیت: ئانكو: ((ڤێجا ئه‌وێن بێ ئه‌مرییا پێغه‌مبه‌رێ خودێ دكه‌ن بلا ژ هندێ بترسن كو فتنه‌ك و نه‌خۆشى ب سه‌ر واندا بهێت، يان عه‌زابه‌كا ب ئێش و نه‌خۆش ل ئاخره‌تێ بگه‌هیته‌ وان)). [النُّورُ:63]، ئه‌رێ ته‌ دزانی فتنه‌ چییه‌؟ فتنه‌: شركه‌، به‌لكی ئه‌گه‌ر مرۆڤی تشته‌ك ژ گۆتنا وی ڕه‌دكر؛ سه‌رداچوون و لادان ژ حه‌قییێ بكه‌ڤیته‌ د دلێ ویدا و پاشی تێبچیت)).

ژ عه‌دییێ كوڕێ حاتیمی: (وی گوھ ل پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بوو ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ دخواند: ئانكو: ((جوهى و فه‌لان زانا و عيباده‌تكه‌ر بۆ خۆ كرنه‌ خوداوه‌ند شەريعه‌ت بۆ ددانان، وان پێگيرى پێ دكر و شەريعه‌تێ خودێ دهێلا، وان عيسايێ مه‌سيح كوڕێ مه‌ريه‌مێ بۆ خۆ كره‌ خودێ و په‌رستن بۆ كر، خودێ فه‌رمان ب ته‌وحيدێ ل وان هه‌مییان كربوو كو ئه‌و په‌رستنا خودايه‌كێ ب تنێ بكه‌ن و ژ وى پێڤه‌تر چ خودايێن ڕاست نينن. يێ پاك و پيرۆز بیت ژ وى تشتێ موشرك و سه‌رداچووى د ده‌رحه‌قا ویدا دبێژن)). [ التَّوْبَةُ: 31] من گۆت: ئینا من گۆته‌ وی: مه‌ عیباده‌تێ وان نه‌دكر.

گۆت: ((ئه‌رێ ما وان ئه‌و تشتێ خودێ حه‌لالكری حه‌رام نه‌دكر؛ پاشی هه‌وه‌ ژی تشتێ وان حه‌رامكری حه‌رام دكر، و ئه‌رێ ما وان ئه‌و تشتێ خودێ حه‌رامكری حه‌لال نه‌دكر؛ پاشی هه‌وه‌ ژی تشتێ وان حه‌لالكری حه‌لال دكر؟)).

من گۆتێ: به‌لێ.

گۆت: ((ئاها ئه‌ڤه‌ عیباده‌ت و په‌رستنا وانه‌)). ئیمام ئه‌حمه‌د و تیرمذی ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزن و تیرمذی ب فه‌رمووده‌یه‌كا باش دانایه‌.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((النور)).

دوو: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((بَرَاءةٌ)).

سێ: هشیاركرن ل سه‌ر ڕامانا عیباده‌تی، ئه‌وا عه‌دی ڕه‌دكری.

چار: نموونه ئینانا‌ ئبن عه‌باسی ب ئه‌بو به‌كر و عومه‌ری و نموونه‌ ئینانا ئه‌حمه‌دی ب سوفیانی.

پێنج: گوهاڕتنا بارودۆخان بۆ ڤێ مه‌ره‌مێ، هەتا وه‌لێ هاتی ل دەڤ پترییا خەلکی؛ پەرستنا ڕوهبانان بوویه‌ باشترین کار كو ب ویلایه‌تێ دهێتە ناڤکرن و پەرستنا زانایێن جوهی (احباران) ژی بوویه‌ زانین و فیقهـ. پاشی بارودۆخ هاتنه‌ گوهۆڕین هەتا وه‌لێ هاتی تشتێن دی ژ بلی خودێ هاتنە پەرستن، كو نە ژ چاکان بوون و ب ڕامانا دووێ ژی عیباده‌ت و په‌رستن بۆ یێن نه‌زان هاته‌ كرن.

[النِّسَاءُ:60-62].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((و ئه‌گه‌ر شيره‌ت ل وان بهێته ‌كرن كو ئه‌و ب كافرییێ و كرنا گونه‌هان خرابكارییێ د ئه‌ردیدا نه‌كه‌ن و نهێنییێن خودان باوه‌ران به‌لاڤ نه‌كه‌ن و پشته‌ڤانییا كافران نه‌كه‌ن، بۆ هه‌ڤڕكى و ڕكداری ژ دره‌و ئه‌و دێ بێژن: هه‌ما ئه‌مين خودانێن چاكییێ‌)). [الْبَقَرَةُ:11].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((و هوين ب چ ڕه‌نگێن خرابییێ خرابكارییێ د ئه‌ردیدا نه‌كه‌ن، پشتى خودێ ب هنارتنا پێغه‌مبه‌ران ئه‌و چاككرى و ب عيباده‌تى ئاڤاكرى و هوين ژ ترسێن عه‌زابا ویدا و پێخه‌مه‌ت وه‌رگرتنا قه‌نجییا وى ب دله‌كێ صافى دوعايان ژ وى بكه‌ن. هندى دلۆڤانییا خودێیه ‌يا نێزيكى قه‌نجيكارانه‌)). [الأعراف:56].

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((ئه‌رێ ما ئه‌وان جوهییان دڤێت تۆ ب وى تشتى حوكمى د ناڤبه‌را واندا بكه‌ى يێ صه‌نه‌م په‌رێس ل سه‌ر دچن ژ نه‌زانين و سه‌رداچوونان؟! و كى د حوكمێ خۆدا ژ خودێ دادكه‌رتره‌ بۆ وى يێ د شەريعه‌تێ خودێ گه‌هشتى و باوه‌رى پێ ئيناى؟)) [الْمَائِدَةُ:50].

ژ عه‌بدولڵاهێ كوڕێ عه‌مری دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((ئێك ژ هه‌وه‌ باوه‌رییێ نائینیت (باوه‌رییا وی یا ته‌مام و بنه‌جھ نینه‌)؛ هه‌تا حه‌ز و دلچوونێن وی ل دویڤ وێ بن یا ئه‌ز پێ هاتیم)).

نه‌وه‌وی گۆت: (ئه‌ڤه‌ فه‌رمووده‌یه‌كا دروسته‌، مه‌ د په‌ڕتووكا (الْحُجَّةِ)ـدا ب سه‌نه‌ده‌كا دروست ڤه‌گوهاستییه‌).

شه‌عبی ژی گۆتییه‌: (هه‌ڤڕكییه‌ك د ناڤبه‌را زه‌لامه‌كێ مونافق و زه‌لامه‌كێ جوهیدا هه‌بوو.

ئینا زه‌لامێ جوهی گۆت: دێ ئاریشه‌یا خۆ به‌ینه‌ ده‌ڤ موحه‌ممه‌دی.

ئه‌وی زانی كو ئه‌و به‌رتیلێ وه‌رناگریت.

به‌لێ زه‌لامێ مونافق گۆت: دێ ئاریشه‌یا خۆ به‌ینه‌ ده‌ڤ جوهییان، چونكی ئه‌وی دزانی ئه‌و به‌رتیلێ وه‌ردگرن.

پاشی هه‌ردوو ل سه‌ر وێ چه‌ندێ ڕێككه‌ڤتن كو بچنه‌ ده‌ڤ كاهنه‌كێ هۆزا جوهه‌ینه‌ و ئاریشه‌یا خۆ ببه‌نه ده‌ڤ وی دا بۆ چاره‌سه‌ر بكه‌ت، ئینا ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ هاته‌ خوار: ((أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ)). [النِّسَاءُ:60-62] هه‌تا دویماهیكا ئایه‌تێ).

هاتییه‌ گۆتن ژی: (ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ ل دۆر دوو زه‌لامان هاتییه‌ خوار كو هه‌ڤڕكییه‌ك د ناڤبه‌را واندا هه‌بوو، ڤێجا ئێك ژ وان گۆت: (دێ ئاریشه‌یا خۆ به‌ینه‌ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن)، یێ دی ژی گۆت: (دێ ئاریشه‌یا خۆ به‌ینه‌ ده‌ڤ كه‌عبێ كوڕێ ئه‌شره‌فی)، پاشی ئاریشه‌یا خۆ بره‌ ده‌ڤ عومه‌ری، ڤێجا ئێك ژ وان چیرۆك بۆ عومه‌ری به‌حسكر.

ئینا عومه‌ری گۆته‌ وی كه‌سێ ب پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڕازی نه‌بووی كو حوكمی د ناڤبه‌را واندا بكه‌ت: (ئه‌رێ ئه‌ڤه‌ ڕاسته‌ (ئانكو: ڕاسته‌ ته‌ ئه‌ڤ چه‌نده‌ گۆتییه‌)؟).

گۆت: (به‌لێ)، ئینا عومه‌ری شیره‌ك ل وی دا و كوشت).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((النساء)) و ئه‌وا تێدا هاتی ژ هاریكاریكرنا ل سه‌ر تێگه‌هشتنا د ڕامانا په‌یڤا (طاغوت)ـدا.

دوو: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((البقرة)): ((وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لاَ تُفْسِدُواْ فِي الأَرْضِ)).

سێ: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((الأعراف)): ((وَلاَ تُفْسِدُواْ فِي الأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاَحِهَا)).

چار: ته‌فسیرا ڤێ ئایه‌تێ: ((أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ)).

پێنج: ئه‌وا شه‌عبی ل دۆر ئه‌گه‌رێ هاتنه‌خوارا ئایه‌تا ئێكێ گۆتی.

شەش: ته‌فسیرا باوه‌رییا ژ ڕاست و دروست و باوه‌رییا ژ دره‌و.

حەفت: چیرۆكا عومه‌ری د گه‌ل وی مونافقی.

هەشت: باوه‌ری ب ده‌ست كه‌سێڤه‌ ناهێت هه‌تا حه‌ز و دلچوونێن وی ب دویڤ وی تشتی نه‌چن یێ پێغه‌مبه‌ر صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن پێ هاتی.

بابه‌تێ ئه‌و كه‌سێ تشته‌ك ژ باشناڤ و سالۆخه‌تێن خودێ ڕه‌د بكه‌ت

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و حالێ ملله‌تى ئه‌وه‌ ئه‌و كافرییێ ب ئێكينییا خودايێ ڕه‌حمان دكه‌ن، تۆ - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه‌ وان: خودايێ ڕه‌حـمان ئه‌وێ هوين باوه‌رییێ ب ئێكينییا وى نائينن خودايێ منه‌، ژ وى پێڤه‌تر چ خودايێن ب حه‌ق نينن په‌رستن بۆ بهێته ‌كرن، من خۆ هێلايه‌ ب هيڤییا ویڤه‌ و زڤڕينا من بۆ نیك ویيه‌)). [الرَّعْدُ:30].

و د (صه‌حیحا بۆخاری)ـدا هاتییه‌ كو عه‌لی دبێژیت: (وی تشتی بۆ خه‌لكی بێژن یێ وان زانین پێ هه‌بیت و مفای ژێ وه‌ربگرن، ئه‌رێ ما هه‌وه‌ دڤێت ئه‌و خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وی دره‌وین ده‌ربێخن).

و عه‌بدولڕه‌زاق ژ مه‌عمه‌ری و ئه‌و ژ ئبن طاووسی و ئه‌و ژ بابێ خۆ و ئه‌و ژ ئبن عه‌باسی ڤه‌دگوهێزیت كو: وی زەلامەك دیت لەرزین ب لەشێ ویدا هات وه‌ك ڕه‌دكرن و ڕازینه‌بوون ده‌مێ فه‌رمووده‌یه‌ك ل دۆر سالۆخه‌تێن خودێ ژ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گوهلێ بووی، ئینا (ئبن عه‌باسی) گۆت: (ئه‌ڤه‌ بۆچی دترسن؟ ده‌مێ (ئایه‌ته‌ك یان فه‌رمووده‌یه‌ك) موحكه‌م بهێته‌ به‌را وان؛ ئه‌و وێ وه‌ردگرن و پێ ڕازی دبن، به‌لێ ده‌مێ (ئایه‌ته‌ك یان فه‌رمووده‌یه‌ك) بهێته‌ به‌را وان كو بۆ وان یا ڕوهن نه‌بیت؛ ئه‌و تێدچن و ژ ڕێكێ ده‌ردكه‌ڤن) گۆتنا وی ب دویماهیك هات.

و ده‌مێ قوڕه‌یشییان گوھ ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بووی یێ به‌حسێ ڕه‌حمانی (ئێك ژ ناڤێن خودێیه‌) دكه‌ت، ئه‌وان ئه‌ڤ ناڤه‌ ڕه‌دكر و باوه‌ری پێ نه‌ئینا، ئینا خودێ ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ ل دۆر وان ئینا خوار: ئانكو: ((و حالێ ملله‌تى ئه‌وه‌ ئه‌و كافرییێ ب ئێكينییا خودايێ ڕه‌حمان دكه‌ن)). [الرَّعْدُ:30].

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: نه‌بوونا باوه‌رییێ ب ڕه‌دكرنا تشته‌كی ژ باشناڤ و سالۆخه‌تێن خودێ.

دوو: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((الرعد)).

سێ: هێلانا وێ ئاخڤتنێ یا خه‌لك تێنه‌گه‌هیت.

چار: دیاركرنا ئه‌گه‌رێ ڤێ هێلانێ، كو ئه‌و ژی ئه‌ڤه‌یه‌ ده‌مێ خه‌لك د ئاخڤتنێ نه‌گه‌هیت؛ ئه‌ڤه دێ سه‌ركێشیت بۆ دره‌و ده‌رئێخستنا خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وی، خۆ ئه‌گه‌ر ئه‌و كه‌س ڤێ چه‌ندێ ب مه‌ره‌م ژی نه‌كه‌ت.

پێنج: ئاخڤتنا ئبن عه‌باسی ده‌رباره‌ی وی كه‌سێ تشته‌ك ژ ڤان باشناڤ و سالۆخه‌تان ڕه‌د دكه‌ت و كو ئه‌ڤ ڕه‌دكرنه‌ دێ وی تێبه‌ت.

[ النَّحْلُ: 83].

موجاهد ئاخڤتنه‌كێ دبێژیت كو ئه‌ڤه‌ ڕامانا وێیه‌: (ئه‌و گۆتنا زه‌لامییه‌ ده‌مێ دبێژیت: ئه‌ڤه‌ مال و سامانێ منه‌ و من یێ ژ باب و باپیرێن خۆ ب میرات وه‌رگرتی).

عه‌ونێ كوڕێ عه‌بدولڵاهی ژی دبێژیت: (دبێژن: ئه‌گه‌ر فلان كه‌س نه‌با؛ هۆسا نه‌دبوو).

ئبن قوته‌یبه‌ ژی دبێژیت: (دبێژن: ئه‌ڤه‌ ژ به‌ر مه‌هده‌را خوداوه‌ندێن مه‌یه‌).

ئه‌بول عه‌باسی ژی پشتی فه‌رمووده‌یا زه‌یدێ كوڕێ خالدی كو تێدا هاتییه‌: خودایێ مەزن گۆت: ((هندەك ژ عه‌بدێن من بوونه‌ باوەردار ب من و هندەك ژی بوونه‌ بێباوەرن ب من (بوونه‌ كافر ب من)...)) هه‌تا دویماهیكا فه‌رمووده‌یێ كو به‌ری نوكه‌ د گه‌ل مه‌ بوری گۆتییە:

ئه‌ڤه‌ د قورئان و سوننه‌تێدا یا مشه‌یه‌ ده‌مێ خودێ گازنده‌یان ژ وان كه‌سان دكه‌ت یێن قه‌نجی و نیعمه‌تێن خودێ دده‌نه‌ پال هنده‌ك كه‌سێن دی و شریكان بۆ خودێ دروست دكه‌ن.

هنده‌ك ژ سه‌له‌فان گۆتییه‌: (ئه‌ڤه‌ وه‌كی گۆتنا وانه‌ ده‌مێ دبێژن: هه‌وا یێ خۆش و ئارامه‌ و كاپتنێ كه‌شتییێ ژی یێ شاره‌زایه‌ (ئانكو ده‌مێ كه‌شتی د ناڤ ده‌ریایێدا ب ڕه‌نگه‌گێ ئارام و ته‌نا دچیت؛ دێ ڤێ چه‌ندێ ده‌نه‌ پال بای و كاپتنێ كه‌شتییێ، نه‌كو خودێ)، و گۆتنێن وه‌كی وان كو ل سه‌ر گه‌له‌ك ئه‌زمانان دهێنه‌ كرن).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا نیاسینا قه‌نجی و نیعمه‌تێن خودێ، پاشی ڕه‌دكرنا وان.

دوو: زانینا وێ ئێكێ كو ئه‌ڤ ئاخڤتنه‌ ل سه‌ر گه‌له‌ك ئه‌زمانان دهێته‌ گۆتن.

سێ: ناڤكرنا ڤێ ئاخڤتنێ ب ڕه‌دكرنێ بۆ قه‌نجی و نیعمه‌تێ.

چار: كۆمبوونا دوو هه‌ڤدژان د دلیدا.

[البْقَرَةُ:22]

ژ ئبن عه‌باسی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو وی ده‌رباره‌ی ئایه‌تێ گۆتییه‌: (ئه‌نداد: به‌حسێ شركێیه‌ كو ڤه‌شارتیتره‌ ژ ڕێڤه‌چوونا مێرییێ (كو یا ڕه‌شه‌) ل سه‌ر به‌ڕه‌كێ ساف و حولی د ناڤ تاڕیاتییا شه‌ڤێدا (ئانكو هه‌می تشت د ڕه‌شن، له‌وا دیتنا ڕێڤه‌چوونا مێرییێ دێ یا ب زه‌حمه‌ت بیت، شرك ژی هنده‌ك جاران گه‌له‌ك یا ڤه‌شارتییه‌).

ئه‌ڤه‌یه‌ تۆ بێژی: سویند ب خودێ و ب ژیانا ته‌ ئه‌ی فلان كه‌س و سویند ب ژیانا من.

و تۆ بێژی: ئه‌گه‌ر ژ به‌ر صه‌یێ (زێڕه‌ڤانیكرنا ل په‌زی یێ) فلان كه‌سی نه‌بایه‌؛ دا دز هێنه‌ مه‌ (و دا په‌زێ مه‌ دزن).

و ئه‌گه‌ر وه‌رده‌ك د ناڤ مالێدا نه‌بان؛ دا دز هێنه‌ د مالڤه‌ (به‌لێ ده‌مێ دز دهێن؛ ئه‌و بالنده‌یه‌ ده‌نگی دكه‌ن، له‌وا دز نه‌شێن بهێن).

و گۆتنا زه‌لامی ده‌مێ دبێژیته‌ هه‌ڤالێ خۆ: هەر تشتێ خودێ و تە بڤێت.

و گۆتنا زه‌لامی: ئه‌گه‌ر خودێ و فلان كه‌س نه‌بان، ڤێجا تۆ فلان كه‌سی نه‌كه‌‌ د گه‌ل خودێ، چونكی ئه‌ڤێ هه‌مییێ شرك یا تێدا). ئبن ئه‌بو حاتیم ڤه‌گوهاستییه‌.

ژ عومه‌رێ كوڕێ خه‌طابی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) گۆتییه‌: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ ژبلی خودێ ب تشته‌كێ دی سویند بخۆت، ئه‌ڤه‌ وی كوفر كر یان شرك كر)). تیرمیذی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی و ب فه‌رمووده‌یه‌كا باش یا دانای و حاكمی ب فه‌رمووده‌یه‌كا دروست یا دانای.

ئبن مه‌سعوودی گۆت: (ئه‌گه‌ر ئه‌ز ژ دره‌و سویند ب خودێ بخۆم، بۆ من خۆشتره‌ ژ هندێ ئه‌ز ژ ڕاست سویند ب تشته‌كێ دی ژ بلی خودێ بخۆم).

و ژ حوزه‌یفه‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((هوین نه‌بێژن: ئه‌گه‌ر خودێ حه‌زكر و فلان كه‌سی ژی حه‌زكر، به‌لكی بێژن: ئه‌گه‌ر خودێ حه‌زكر پاشی فلان کەسی حه‌زكر)). ئه‌بو داوودی ب سه‌نه‌ده‌كا دروست ڤه‌گوهاستییه‌.

ژ ئیبراهیمێ نه‌خه‌عی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو وی دروست نه‌ددیت ئه‌ڤ گۆتنه‌ بهێته‌ كرن: ئه‌ز خۆ ب خودێ و ب ته‌ دپارێزم، به‌لێ دروستە مرۆڤ بێژیت: ئه‌ز خۆ ب خودێ پاشی ب ته‌ دپارێزم، گۆت: و دێ بێژیت: ئه‌گه‌ر خودێ پاشی فلان كه‌س نه‌بان و نابێژیت: ئه‌گه‌ر خودێ و فلان كه‌س نه‌بان.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((البقرة)) ده‌رباره‌ی ئه‌ندادان.

دوو: صه‌حابییان ئه‌و ئایه‌تا ده‌رباره‌ی شركا مه‌زنتر هاتییه‌ خوار وه‌سا ته‌فسیر دكر كو ئه‌و شركا بچویكتر ژی ب خۆڤه‌ دگریت.

سێ: سویندخوارن ب تشته‌كێ دی ژ بلی خودێ؛ شركه‌.

چار: ئه‌گه‌ر مرۆڤی ژ ڕاست و ب دروستی سویند ب تشته‌كێ دی ژ بلی خودێ خوار؛ گونه‌ها وێ مه‌زنتره‌ ژ هندێ مرۆڤ ژ دره‌و سویند ب خودێ بخۆت.

پێنج: هه‌بوونا جوداهییێ د ناڤبه‌را هه‌ردوو پیتێن (الْوَاوِ) و (ثُمَّ) د ئاخڤتنێدا.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر وی كه‌سێ ب سویندخوارنا ب خودێ ڕازی نه‌بیت.

ژ عه‌بدولڵاھێ کوڕێ عومه‌ری (خودێ ژ هه‌ردووکان ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((((ب باب و باپیرێن خۆ سويند نەخۆن، هەر کەسێ ب خودێ سويند خوار، بلا یێ ڕاستگۆ بیت د ڤێ سویندخوارنێدا و هەر کەسێ سويند ب خودێ بۆ هاته‌ خوارن، بلا ڕازی بیت، هەر کەسێ ڕازی نەبیت، ئه‌و ژ خودێ نینە (ئه‌ڤه‌ گه‌فه‌ ل وی كه‌سی دهێته‌ كرن، ئانكو خودێ یێ ژ وی كه‌سی به‌ریئه‌))). ئبن ماجه‌ ڤێ فه‌رمووده‌یێ ب سه‌نه‌ده‌كا باش ڤه‌دگوهێزیت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: پاشڤه‌برن ژ سویندخوارنێ ب باب و باپیران.

دوو: فه‌رمانكرنا ل وی كه‌سێ سویند ب خودێ بۆ دهێته‌ خوارن كو ڕازی بیت.

سێ: گه‌فكرن ل وی كه‌سێ ڕازی نه‌بیت.

بابه‌تێ گۆتنا ئه‌گه‌ر خودێ و ته‌ بڤێت.

ژ قوته‌یله‌ی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو: جوهییه‌ك هاته‌ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن و گۆت: هوین شركێ بۆ خودێ دروست دكه‌ن.

چونكی هوین دبێژن: ئه‌گه‌ر خودێ و ته‌ بڤێت.

هوین دبێژن: سویند ب كه‌عبێ.

ئینا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن فه‌رمان ل موسلمانان كر ئه‌گه‌ر ڤیا سویند بخۆن ئه‌و بێژن: ((سویند ب خودایێ كه‌عبێ

و بێژن: ئه‌گه‌ر خودێ و پاشی ته‌ بڤێت)) نه‌سائی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی و ب فه‌رمووده‌یه‌كا دروست یا دانای.

هه‌ر نه‌سائی فه‌رمووده‌یه‌كا دی ژ ئبن عه‌باسی ڤه‌دگوهێزیت كو: زه‌لامه‌كی گۆته‌ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن: ئه‌گه‌ر خودێ و ته‌ بڤێت. ئینا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((ئه‌رێ ته‌ ئه‌ز كرمه شریك و هه‌ڤپشكێ خودێ؟ (بێژه‌:) ئه‌گه‌ر خودێ ب تنێ بڤێت)).

ئبن ماجه ژی ژ طوفه‌یلێ برایێ عائیشایێ ژ دایكێڤه‌ ڤه‌دگوهێزیت كو گۆتییه‌: (من د خه‌ونا خۆدا دیت هه‌روه‌كی ئه‌ز یێ دهێمه‌ ده‌ڤ چەند زەلامه‌كێن جوهی.

ڤێجا من گۆتێ: ب ڕاستی هوین گەلەك د باشن، ئەگەر هوين نەبێژن: عوزەیر کورێ خودێیە.

ئه‌وان گۆت: ب ڕاستی هوین گەلەك د باشن، ئەگەر هوين نەبێژن: ئه‌گه‌ر خودێ و موحه‌ممه‌دی بڤێت.

پاشی ئه‌ز ب ڕه‌خ چه‌ند زه‌لامه‌كێن فه‌له‌ڕا ده‌رباز بووم، من ژی گۆت: ب ڕاستی هوین گەلەك د باشن، ئەگەر هوين نەبێژن: مه‌سیح (عیسا) کورێ خودێیە

ئه‌وان گۆت: ب ڕاستی هوین گەلەك د باشن، ئەگەر هوين نەبێژن: ئه‌گه‌ر خودێ و موحه‌ممه‌دی بڤێت.

ده‌مێ ل من بوویه‌ سپێده‌، من ئه‌ڤ بابه‌ته‌ بۆ هنده‌كان گۆت.

پاشی ئه‌ز هاتمه‌ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سەر بن و من بابه‌ت بۆ وی گۆت.

وی گۆت: ((ئه‌رێ ته‌ بابه‌ت بۆ كه‌سێ گۆتییه‌؟)).

من گۆتێ: به‌لێ، گۆت:

((ئینا سوپاسییا خودێ كر و په‌سنێن وی كرن، پاشی گۆت: پشتی ڤێ دێ بێژم:

ب ڕاستی طوفه‌یلی خه‌ونه‌ك یا دیتی و یا بۆ هنده‌ك ژ هه‌وه‌ گۆتی.

و هه‌وه‌ تشته‌ك گۆت به‌لێ فلان و فلان تشت ڕێگر بوون ئه‌ز هه‌وه‌ ژ وێ گۆتنێ بده‌مه‌ پاش.

به‌لێ ئێدی هوین نه‌بێژن: ئه‌گه‌ر خودێ و موحه‌ممه‌دی بڤێت، به‌لكی هوین بێژن: ئه‌گه‌ر خودێ ب تنێ بڤێت)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: جوهییان شركا بچویكتر دنیاسی و زانین پێ هه‌بوو.

دوو: تێگەهشتنا مرۆڤی ئه‌گه‌ر حه‌ز و دلچوونه‌ك هه‌بیت.

سێ: گۆتنا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن: ((ئه‌رێ ته‌ ئه‌ز كرمه شریك و هه‌ڤپشكێ خودێ؟))، پا تۆ بۆ وی كه‌سی چ دبێژی یێ دبێژیت:

مَا لِي مَنْ أَلُوذُ بِهِ سِوَاكَ (ئانكو: ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ؛ ما من ژ بلی ته‌ كی هه‌یه‌ ئه‌ز په‌نایێ بۆ ببه‌م و داخوازا هاریكاری و پاراستنێ ژێ بكه‌م ... و هه‌ردوو مالكێن ب دویڤ وێدا.

چار: ئه‌ڤه‌ نە ژ شركا مه‌زنترە‌، ژ به‌ر گۆتنا وی: ((فلان و فلان تشت بوونه‌ ئه‌گه‌ر ل به‌را من)).

پێنج: خه‌ونا چاك پشكه‌كه‌ ژ وه‌حییێ.

شەش: دبیت خه‌ونه‌ك ببیته‌ ئه‌گه‌رێ دانانا هنده‌ك ئه‌حكامێن شه‌رعی.

بابه‌تێ هه‌ر كه‌سێ خه‌به‌ران بێژیته‌ ده‌می (زه‌مانی)؛ ئه‌ڤه‌ وی ئه‌زیه‌تا خودێ كر.

- و گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و ڤان بوتپه‌رێسان ژ دره‌وپێكرن ب ڕابوونا پشتى مرنێ گۆت: هه‌ما ژين ئه‌وه‌ يا ئه‌م د دونيايێدا دبه‌ينه‌ سه‌رى، ژ وێ پێڤه‌تر چ ژينێن دى نينن و هه‌ما سال و زه‌مان هه‌ر دێ د سه‌ر مه‌ڕا بورن، يه‌عنى خودايه‌ك نينه‌ وان بمرينیت و ڤان بوتپه‌رێسان چ زانين ب وێ چه‌ندێ نينه‌، هه‌ما ئه‌و گومان و ته‌خـمينن ئه‌و بۆ خۆ دكه‌ن)). [الْجَاثِيَةُ:24].

د فه‌رمووده‌یا دروست ژیدا هاتییه‌ كو ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن و ئه‌و ژ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڤه‌دگوهێزیت كو گۆتییه‌: ((خودایێ مه‌زن گۆت: كوڕێ ئاده‌می ئه‌زیه‌تا من دكه‌ت، ژ به‌ر كو خه‌به‌ران دبێژیته‌ ده‌می و ئه‌ز ده‌مم، شه‌ڤان و ڕۆژان د قولوپینم و پێك دگوهۆڕم)).

د ڤه‌گوهاستنه‌كا دیدا هاتییه‌: ((خه‌به‌ران نه‌بێژنه‌ ده‌می، چونكی ب ڕاستی خودێ ده‌مه‌)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: پاشڤه‌برن ژ خه‌به‌رگۆتنا ب ده‌می.

دوو: ناڤكرنا ڤێ خه‌به‌رگۆتنێ ب ئه‌زیه‌تدانێ بۆ خودێ.

سێ: هزركرن د گۆتنا ویدا: ((چونكی ب ڕاستی خودێ ده‌مه‌)).

چار: دبیت هنده‌ك جاران مرۆڤ خه‌به‌ران بێژت و د دلێ خۆدا ئه‌ڤ مه‌ره‌مه‌ نه‌بیت.

بابه‌تێ ناڤكرنێ ب دادوه‌رێ دادوه‌ران و ناڤێن وه‌كی وی.

د فه‌رمووده‌یا دروست ژیدا هاتییه‌ كو ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن و ئه‌و ژ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڤه‌دگوهێزیت كو گۆتییه‌: ((ب ڕاستی كێمترین و خرابترین ناڤ ل ده‌ڤ خودێ ئه‌ڤه‌یه‌ ده‌مێ زه‌لامه‌ك ناڤێ خۆ دكه‌ته‌ شاهێ شاهان، بزانن كو ژ خودێ پێڤه‌تر چ شاھ نینن)).

سوفیانی گۆت: وه‌كی ناڤێ: (شاهێ شاهان).

د ڤه‌گوهاستنه‌كا دیدا هاتییه‌: ((ئه‌ڤ كه‌سێ ڤی ناڤی ددانیته‌ سه‌ر خۆ؛ ل ڕۆژا قیامه‌تێ پیسترین مرۆڤه‌ ل ده‌ڤ خودێ و ژ هه‌مییان پتر كه‌رب ژێ ڤه‌دبن)).

گۆتنا وی: (أَخْنَعُ) ئانكو: كێمترین.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: پاشڤه‌برن ژ ناڤكرنێ ب شاهێ شاهان.

دوو: كا چاوا هه‌ر ناڤه‌كێ دی یێ ب وێ ڕامانێ بهێت هه‌ر وه‌كی وییه‌، وه‌كی سوفیانی گۆتی.

سێ: هشیاربوون و تێگه‌هشتن ل پاشڤه‌برن و گه‌فێن دژوار ده‌رباره‌ی گۆتنێن ب ڤی ڕه‌نگی، هه‌ر چه‌ند‌ دلی ئه‌و ڕامانا ژێ دچیت مه‌ره‌م نه‌بیت.

چار: هشیاربوون و تێگه‌هشتن ل وێ ئێكێ كو ئه‌ڤ چه‌نده‌ بۆ هندێیه‌ خودێ هه‌ر مه‌زن بهێته‌ ڕاگرتن.

بابه‌تێ ڕێزگرتنێ ل باشناڤێن خودایێ مه‌زن و گوهۆڕینا ناڤی ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ.

ئه‌بو شوڕه‌یح دبێژیت: كونیه‌یا وی ئه‌بول حه‌كه‌م بوو، ئینا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆته‌ وی: ((مسۆگه‌ر خودێ حه‌كه‌م و دادوه‌ره‌ و حوكم و دادوه‌ری دێ هه‌ر بۆ وی زڤڕیت)).

ئینا گۆت: ملله‌تێ من ئه‌گه‌ر د تشته‌كیدا ب هه‌ڤڕكی چوون؛ دێ هێنه‌ ده‌ڤ من و ئه‌ز دێ حوكمی د ناڤبه‌را واندا كه‌م و هه‌ردوو كۆم دێ ب حوكمێ من ڕازی بن.

پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتێ: ((ئه‌ڤه‌ چه‌ند تشته‌كێ باشه‌، ئه‌رێ ته‌ چ کوڕ هه‌نه‌؟)).

من گۆت: (به‌لێ)، شوڕه‌یح و موسلم و عه‌بدولڵاھ.

گۆت: ((كی ژ هه‌مییان مه‌زنتره‌؟)).

من گۆت: شوڕه‌یح.

گۆت: ((پا تۆ بابێ شوڕه‌یحیی)) ئه‌بو داوود و ژ بلی وی ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزن.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ڕێزگرتنا ل باشناڤێن خودێ و سالۆخه‌تێن وی، خۆ ئه‌گه‌ر مرۆڤی مه‌ره‌م ب وێ ڕامانێ نه‌بیت ژی یا ژێ دچیت.

دوو: گوهۆڕینا ناڤی ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ.

سێ: هه‌لبژارتنا كوڕێ ژ هه‌مییان مه‌زنتر بۆ كونیه‌دانانێ.

بابه‌تێ هه‌ر كه‌سێ تڕانا ب تشته‌كی بكه‌ت كو زكرێ خودێ یان قورئان یان پێغه‌مبه‌ر د ناڤدا بیت.

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و ئه‌گه‌ر تۆ - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - پرسيارا وى تشتى ژ وان بكه‌ى يێ وان د ده‌رحه‌قا ته‌ و هه‌ڤالێن ته‌دا دگۆت ئه‌و دێ بێژن: مه‌ چ مه‌خسه‌د ب وێ گۆتنێ نه‌بوو يا مه‌ گۆتى، تۆ - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه‌ وان: ئه‌رێ هه‌وه‌ ب خودێ و ئايه‌تێن وى و پێغه‌مبه‌رێ وى يارى دكرن؟)) [التوبة:65].

ژ ئبن عومه‌ری و موحه‌ممه‌دێ كوڕێ كه‌عبی و زه‌یدێ كورێ ئه‌سله‌می و قه‌تاده‌ی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن - فه‌رمووده‌یا هنده‌ك ژ وان یا تێكه‌لی یا هنده‌كێن دی بووی - كو: ل شه‌ڕێ ته‌بووكێ زه‌لامه‌كی گۆت: مه‌ نه‌دیتییه‌ كه‌سه‌ك وه‌كی ڤان خوانده‌ڤانێن مه‌ یێن قورئانێ د زك برسیتر و دره‌وینتر و تڕسنۆكتر بن ل ده‌مێ ڕویبڕوی دوژمنی دبن - مه‌ره‌ما وی پێغه‌مبه‌ر صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن و صه‌حابییێن وی بوون كو خوانده‌ڤانێن قورئانێ بوون - ئینا عه‌وفێ كوڕێ مالكی گۆت: تۆ دره‌وان دكه‌ی، به‌لێ تۆ مرۆڤه‌كێ مونافق و دووڕویی، ئه‌ز دێ ڤێ گۆتنا ته‌ بۆ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بێژم.

ڤێجا عه‌وف چوو ده‌ڤ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن دا بابه‌تی بۆ بێژیت، به‌لێ دیت قورئانێ یا به‌ری وی ڕاكری و به‌ری ئه‌و ده‌نگوباسی بۆ بینیت؛ وه‌حی یا هاتییه‌ خوار.

پاشی ئه‌و زه‌لامێ ئه‌و گۆتن كری هاته‌ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن و پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بارێ خۆ یێ باركری و یێ سویاری حێشترا خۆ بووی.

ئینا گۆت: ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ؛ مه‌ یاری و تڕانه‌ دكرن و مه‌ هۆسا بۆ خۆ دئاخڤت دا نه‌خۆشی و وه‌ستیانا ڕێكێ پێ ژبیركه‌ین. ئبن عومه‌ر دبێژیت: (دێ بێژی وه‌كی نوكه‌ ئه‌ز یێ به‌رێ خۆ دده‌مه‌ وی زه‌لامی، ئه‌و وه‌ریسێ ب ستویێ حێشترا پێغه‌مبه‌رێ خودێڤه‌ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن یێ گرتی و به‌ر ب پێیێن وی دكه‌ڤتن و پێیێن وی دئێشاندن و بریندار دكرن و هه‌ر دگۆت: مه‌ یاری و تڕانه‌ دكرن، پێغه‌مبه‌رێ خودێ ژی صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن هه‌ر یێ دبێژیت: ئانكو: ((ئه‌رێ هه‌وه‌ ب خودێ و ئايه‌تێن وى و پێغه‌مبه‌رێ وى يارى دكرن؟ هوين - ئه‌ى گه‌لى دووڕوییان - داخوازا لێبۆرينێ نه‌كه‌ن چ مفا د داخوازا هه‌وه‌ دا نينه‌؛ چونكى هوين ب ڤێ گۆتنا خۆ يێن كافربووين)). به‌لێ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ل وی نه‌دزڤڕی و ژ خواندنا ئایەتێ زێدەتر تشته‌كێ دی نه‌دگۆت).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: - كو یا مه‌زنه‌ - ئه‌و ژی ئه‌ڤه‌یه‌ هه‌ر كه‌سێ یاری و تڕانه‌یان ب ڤێ چه‌ندێ بكه‌ت؛ كافره‌.

دوو: ئه‌ڤه‌ ته‌فسیرا ئایه‌تێیه‌ د ده‌رحه‌قێ هه‌ر كه‌سێ ڤی كاری بكه‌ت؛ خۆ ئه‌و كه‌س كی بیت.

سێ: جوداهی د ناڤبه‌را فه‌سادی و ئینان و برنا ئاخڤتنان د گه‌ل شیره‌تكرنا بۆ خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وی.

جوداهییا وێ لێبۆرینا خودێ حه‌ز ژێ دكه‌ت د گه‌ل دژواری و توندبوونا د گه‌ل دوژمنێن خودێ.

پێنج: هنده‌ك لێبۆرین هه‌نه‌ چێنابیت بهێنه‌ وه‌رگرتن و قه‌بویلكرن.

[فصلت:50].

موجاهدی گۆت: (من ئه‌ڤه‌ ب زانینا خۆ یا ب ده‌ستخۆڤه‌ ئینای و ئه‌زێ ژ هه‌ژیمه‌).

ئبن عه‌باسی ژی گۆت: (مه‌ره‌ما وی ئه‌ڤه‌یه‌ كو ئه‌ڤ تشته‌ ژ ده‌ڤ منه‌).

- و گۆتنا خودێ ئانكو: ((قاروونى گۆته‌ وان مرۆڤان يێن شيره‌ت لێ كرى ژ ملله‌تێ وى: هه‌ما ژ به‌ر وێ زانين و شيانا من هه‌ى ئه‌ڤ هه‌مى گه‌نجينه‌ يێن بۆ من هاتينه‌ دان)). قه‌تاده‌ی گۆت: (من ب زانینا ب ڕێكێن كاركرنێ یا ب ده‌ستخۆڤه‌ ئینای).

هنده‌كێن دی گۆت: (ب زانینه‌كێ ژ ده‌ڤ خودێ كو ئه‌ز یێ ژ هه‌ژی بووم).

و ئه‌ڤه‌ ڕامانا گۆتنا موجاهدییه‌: (ژ به‌ر قه‌در و بهایێ من یا ب من هاتییه‌ دان).

ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو وی گوهـ ل پێغەمبەرێ خودێ (صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن) بوو دگۆت: ((سێ كه‌س هه‌بوون د ناڤ به‌نو ئیسرائیلییاندا: ئێك ژ وان یێ به‌له‌ك بوو و ئێك یێ كه‌چه‌ل بوو و یێ دی یێ كۆره‌ بوو.

ڤێجا خودێ ڤیا وان ب جه‌ڕبینیت و تاقی بكه‌ت، له‌وا مه‌لائیكه‌ته‌ك فڕێكره‌ ده‌ڤ وان.

ئه‌و مه‌لائیكه‌ت ژی هاته‌ ده‌ڤ یێ به‌له‌ك و گۆتێ: ئه‌رێ خۆشتڤیترین تشت ل ده‌ڤ ته‌ چ تشته‌؟

گۆتێ: ڕه‌نگه‌كێ جوان و پیسته‌كێ تازه‌ و دروست، وه‌كی دی خودێ ڤێ ئێشا خه‌لك ته‌عنا ژ به‌ر وێ ل من دده‌ن ژی ژ من بربا.

گۆت: ئینا وی مه‌لائیكه‌تی ده‌ستێ خۆ ب له‌شێ ویدا ئینا و ئه‌و ئێش لێ نه‌ما و ساخ بوو، ڤێجا ڕه‌نگه‌كێ جوان و پیسته‌كێ تازه‌ ب وی هاته‌ دان.

گۆت: وه‌كی دی تۆ پتر حه‌ز ژ چ جۆرێ مال و سامانی دكه‌ی؟

گۆت: حێشتران یان چێلان - ئیسحاق ب گومان كه‌ڤت كا ب دروستی كیژك گۆت - پاشی حێشتره‌كا ب دووگیان ب وی هاته‌ دان.

ئینا مه‌لائیكه‌تی گۆتێ: خودێ بۆ ته‌ به‌ره‌كه‌تێ بێخیته‌ د واندا.

گۆت: پاشی ئه‌و مه‌لائیكه‌ت هاته‌ ده‌ڤ كه‌سێ كه‌چه‌ل.

گۆتێ: ئه‌رێ خۆشتڤیترین تشت ل ده‌ڤ ته‌ چ تشته‌؟

گۆت: پرچه‌كا جوان و تازه‌، وه‌كی دی خودێ ڤێ ئێشا خه‌لك ته‌عنا ژ به‌ر وێ ل من دده‌ن ژی ژ من بربا.

ئینا وی مه‌لائیكه‌تی ده‌ستێ خۆ ب سه‌رێ ویدا ئینا و ئه‌و ئێش لێ نه‌ما و ساخ بوو، ڤێجا پرچه‌كا جوان و تازه‌ ب وی هاته‌ دان.

گۆت: وه‌كی دی تۆ پتر حه‌ز ژ چ جۆرێ مال و سامانی دكه‌ی؟

گۆت: چێلان یان حێشتران، ئینا چێله‌كا ب دووگیان ب وی هاته‌ دان.

مه‌لائیكه‌تی گۆتێ: خودێ بۆ ته‌ به‌ره‌كه‌تێ بێخیته‌ تێدا.

پاشی هاته‌ ده‌ڤ یێ كۆره‌.

گۆتێ: ئه‌رێ خۆشتڤیترین تشت ل ده‌ڤ ته‌ چ تشته‌؟

گۆت: ئه‌ڤه‌یه‌ خودێ چاڤێن من بۆ من بزڤڕینیت و ئه‌ز بشێم خه‌لكی پێ ببینم، ئینا ده‌ستێ خۆ ب چاڤێن ویدا ئینا و خودێ چاڤێن وی بۆ زڤڕاندن و ساخ بوو.

گۆت: وه‌كی دی تۆ پتر حه‌ز ژ چ جۆرێ مال و سامانی دكه‌ی؟

گۆت: په‌زی.

ئینا په‌زه‌كا ب دووگیان دا وی، ڤێجا حێشتر و چێلا هه‌ردووكێن دی تێشكێن خۆ ئینانه‌ سه‌ر دونیایێ و په‌زێ ڤی ژی تێشكا خۆ ئینا سه‌ر دونیایێ.

ڤێجا خودێ نهاله‌كا حێشتران دا زه‌لامێ ئێكێ و نهاله‌كا چێلان دا زه‌لامێ دووێ و نهاله‌كا په‌زی دا ڤی زه‌لامی.

گۆت: پاشی ئه‌و مه‌لائیكه‌ت جاره‌كا دی (پشتی هه‌می زه‌نگین بووین) هاته‌ ده‌ڤ زه‌لامێ به‌له‌ك، به‌لێ ڤێ جارێ خۆ ئینا سه‌ر شێوه‌ و ڕه‌نگێ وی به‌ری ژ ئێشا خۆ ساخ بیت و گۆتێ: ئه‌ز زه‌لامه‌كێ به‌له‌نگاز و ڕێڤینگم، من چ چاره‌ نه‌ماینه‌ و چ نه‌مایه‌ د ده‌ستێن مندا ئه‌ز پێ بگه‌همه‌ مال و ژ خودێ پێڤه‌تر پاشی ژ ته‌ پێڤه‌تر من چ ڕێك و چاره‌ نه‌ماینه‌ گه‌شتا خۆ پێ ب دویماهیك بینم.

ئه‌ز ب وی خودایی یێ ڕه‌نگه‌كێ جوان و پیسته‌كێ تازه‌ و مال و سامان دایه‌ ته‌؛ داخوازێ ژ ته‌ دكه‌م تۆ حێشتره‌كا خۆ بده‌یه‌ من دا گه‌شتا خۆ پێ ته‌مام بكه‌م و پێ بگه‌همه‌ مال.

ئینا وی زه‌لامی گۆت: گه‌له‌ك كه‌س یێن ب هیڤییا منڤه‌ و داخوازا ڤی مالی ژ من دكه‌ن، له‌وا ئه‌ز نه‌شێم بده‌مه‌ ته‌.

مه‌لائیكه‌تی گۆتێ: دێ بێژی من به‌ری نوكه‌ تۆ یێ دیتی و ئه‌ز ته‌ دنیاسم، ئه‌رێ به‌ری نوكه‌ تۆ زه‌لامه‌كێ به‌له‌ك نه‌بووی و خه‌لكی تڕانه‌ ب ته‌ دكرن و ته‌عنه‌ ل ته‌ ددان ژ به‌ر ئێشا ته‌، ئه‌رێ تۆ نه‌ زه‌لامه‌كێ هه‌ژار بووی و خودێ مال و سامان دا ته‌؟

گۆت: من ئه‌ڤ مال و سامانه‌ یێ ژ باب و باپیرێن خۆ وه‌رگرتی، ژ ئێكی بۆ ئێكی یێ بۆ مه‌ مای.

گۆتێ: ئه‌گه‌ر تۆ دره‌وان بكه‌ی؛ خودێ ته‌ بزڤڕینیتەڤە‌ سه‌ر وێ ڕه‌وشێ‌ یا ده‌ستپێكێ تۆ ل سه‌ر.

گۆت: پاشی هاته‌ ده‌ڤ زه‌لامێ كه‌چه‌ل و خۆ ئینا سه‌ر شێوه‌ و ڕه‌نگێ وی به‌ری ژ ئێشا خۆ ساخ بیت.

و هه‌ر ئه‌و تشت گۆته‌ وی یا گۆتییه‌ یێ دی، ئه‌ڤی ژی هه‌مان به‌رسڤ دا مه‌لائیكه‌تی یا زه‌لامێ دی دایه‌ وی.

ئینا گۆتێ: ئه‌گه‌ر تۆ دره‌وان بكه‌ی؛ خودێ ته‌ بزڤڕینیته‌ڤە سه‌ر وێ ڕه‌وشێ‌ یا ده‌ستپێكێ تۆ ل سه‌ر.

گۆت: پاشی هاته‌ ده‌ڤ زه‌لامێ كۆره‌ و خۆ ئینا سه‌ر شێوه‌ و ڕه‌نگێ وی به‌ری ژ ئێشا خۆ ساخ بیت و گۆتێ: ئه‌ز زه‌لامه‌كێ به‌له‌نگاز و ڕێڤینگم، من چ چاره‌ نه‌ماینه‌ و چ نه‌مایه‌ د ده‌ستێن مندا ئه‌ز پێ بگه‌همه‌ مال و ژ خودێ پێڤه‌تر پاشی ژ ته‌ پێڤه‌تر من چ ڕێك و چاره‌ نه‌ماینه‌ گه‌شتا خۆ پێ ب دویماهیك بینم.

ئه‌ز ب وی خودایی یێ چاڤێن ته‌ بۆ ته‌ زڤڕاندین داخوازێ ژ ته‌ دكه‌م تۆ په‌زه‌كا خۆ بده‌یه‌ من دا گه‌شتا خۆ پێ ته‌مام بكه‌م و پێ بگه‌همه‌ مال.

گۆتێ: ئه‌ز زه‌لامه‌كێ كۆره‌ بووم، به‌لێ خودێ چاڤێن من بۆ من زڤڕاندن، له‌وا هندی ته‌ دڤێت بۆ خۆ ببه‌ و یێن دی بۆ من بهێله‌، ئه‌ز ب خودێ كه‌مه‌ ئه‌ڤرۆكه‌ تۆ چ بۆ خۆ ببه‌ی ئه‌ز ژ به‌ر خودێ چ نابێژمه‌ ته‌ و داخوازێ ژ ته‌ ناكه‌م نه‌به‌ی.

ئینا مه‌لائیكه‌تی گۆتێ: مالێ خۆ بۆ خۆ ڕاكه‌ و من نه‌ڤێت، هوین هاتنه‌ جه‌ڕباندن، ب ڕاستی خودێ ژ ته‌ ڕازی بوو و ژ هه‌ردوو هه‌ڤالێن ته‌ توڕه‌ بوو)) (4) بۆخاری و موسلم ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزن.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تێ.

دوو: كا ڕامانا ((لَيَقُولَنَّ هَـذَا لِي)) چییه‌.

سێ: كا ڕامانا گۆتنا خودێ: ((إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عندي)) چییه‌.

چار: ئه‌و وانه‌ و په‌ندێن سه‌یر و مه‌زن یێن د ڤێ چیرۆكێدا هه‌ین.

[الأَعْرَافُ:190].

ئبن حه‌زم دبێژیت: (زانا ل سه‌ر حه‌رامبوونا هه‌ر ناڤه‌كێ عه‌بدینییا تشته‌كێ دی ژ بلی خودێ تێدا بیت ئێكده‌نگ بووینه‌، وه‌كی عه‌بدێ عه‌مری و عه‌بدێ كه‌عبێ و ناڤێن وه‌كی ڤان، ژ بلی عه‌بدێ موطه‌لیبی (ل سه‌ر وی ئێكده‌نگ نه‌بووینه‌)).

ژ ئبن عه‌باسی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو وی ده‌رباره‌ی ڤێ ئایه‌تێ گۆتییه‌: (ده‌مێ ئاده‌م چوویه‌ نڤینا وێ؛ ئه‌و ب دووگیان كه‌فت، ئینا ئبلیس هاته‌ ده‌ڤ و گۆتێ: ئه‌ز ئه‌و هه‌ڤالێ هه‌وه‌ مه‌ یێ هوین ژ به‌حه‌شتێ ده‌رئێخستین، دێ گوهدارییا من که‌ن یان ژی دێ بۆ وی دوو قۆچێن ئه‌یلی چێکه‌م و دێ ژ زکێ ته‌ ده‌رکه‌ڤیت و دێ په‌قینیت.

دێ وه‌ که‌م و دێ وه‌ که‌م، ب ڤێ گۆتنێ ئه‌و دترساندن.

ناڤێ وی بكه‌نه‌ عه‌بدێ حارسی.

به‌لێ ئه‌و ڕازی نه‌بوون گوهدارییا وی بكه‌ن، پاشی ئه‌و زارۆك ب مری ژ زكێ حه‌وایێ ده‌ركه‌ڤت.

پاشی جاره‌كا دی دووگیان بوو، جاره‌كا دی ئبلیس هاته‌ ده‌ڤ وان و هه‌مان تشت گۆته‌ وان، به‌لێ ئه‌و ڕازی نه‌بوون گوهدارییا وی بكه‌ن، پاشی ئه‌و زارۆك ب مری ژ زكێ حه‌وایێ ده‌ركه‌ڤت.

پاشی جاره‌كا دی دووگیان بوو، جاره‌كا دی ئبلیس هاته‌ ده‌ڤ وان و هه‌مان تشت گۆته‌ وان، ڤێجارێ حه‌زژێكرنا هه‌بوونا عه‌یالی كه‌ڤته‌ دلێ وان و ناڤێ وی كره‌ عه‌بدێ حارسی.

ئه‌ڤه‌ ژی ڕامانا گۆتنا خودێیه‌: ((جَعَلاَ لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا))). ئبن ئه‌بو حاتیم ڤه‌گوهاستییه‌.

هه‌ر ئبن ئه‌بی حاتیمی ب سه‌نه‌ده‌كا دروست ژ قه‌تاده‌ی ڤه‌گوهاستییه‌ كو گۆتییه‌: (شریك و هه‌ڤالێن خودێنه‌ د گوهدانێدا نه‌ كو عیباده‌تی).

هه‌ر ئه‌وی ب سه‌نه‌ده‌كا دروست ژ موجاهدی ڤه‌گوهاستییه‌ كو وی ده‌رباره‌ی گۆتنا خودێ: ((لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا)) گۆتییه‌: (ترسیان کو نه‌بیته‌ مرۆڤ).

هه‌ر ئه‌ڤ ڕامانه‌ ژ حه‌سه‌نی و سه‌عیدی و ژ بلی وان ژی هاتییه‌ ڤه‌گوهاستن.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: حه‌رامكرنا هه‌ر ناڤه‌كێ عه‌بدینییا تشته‌كێ دی ژ بلی خودێ تێدا بیت.

دوو: ته‌فسیرا ئایه‌تێ.

سێ: ئه‌ڤ شركه‌ ب تنێ یا د ناڤدانانێدا، بێی كو مه‌ره‌م ب ناڤه‌ڕۆك و ڕامانا وی هه‌بیت.

چار: ده‌مێ خودێ كچه‌كا ساخله‌م و دروست دده‌ته‌ زه‌لامی؛ ئه‌ڤه‌ نیعمه‌ته‌.

پێنج: دیاركرنا سه‌له‌فان بۆ وێ جوداهییێ یا د ناڤبه‌را شركا د گوهداریكرنێدا و شركا د عیباده‌تیدا.

[ الأَعْرَافُ: 180].

ئبن ئه‌بی حاتیم ژ ئبن عه‌باسی ڤه‌دگوهێزیت كو وی ده‌رباره‌ی گۆتنا خودێ: ((يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ)) گۆتییه‌: (ئانكو: شریك و هه‌ڤالان بۆ خودێ چێدكه‌ن).

هه‌ر ژ وی هاتییه‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: (ناڤێ لات یێ ژ ناڤێ ئیلاھ وه‌رگرتی و ناڤێ عوززا ژی یێ ژ ناڤێ عه‌زیز وه‌رگرتی).

و ژ ئه‌عمه‌شی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: (هنده‌ك ناڤان دكه‌نه‌ د گه‌ل ناڤێن خودێ كو ژ وان نینن).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: بنه‌جهكرنا ناڤێن خودێ.

دوو: ئه‌و ناڤ هه‌می گه‌له‌ك د باش و جوانن.

سێ: فه‌رمانكرن ب دوعاكرنا ب وان ناڤان.

چار: هێلانا هه‌ر كه‌سێ دژی ڤێ چه‌ندێ ڕاوه‌ستیت ژ مولحدێن نه‌زان.

پێنج: ته‌فسیرا ئیلحادا د ناڤێن خودێدا.

شەش: گه‌فكرن ل وی كه‌سێ ئیلحادێ د ناڤێن خودێدا دكه‌ت.

بابه‌تێ كو ناهێته‌ گۆتن: سلاڤ ل سه‌ر خودێ بن

د فه‌رمووده‌یه‌كا دروستدا ژ ئبن مه‌سعوودی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ئه‌گه‌ر ئه‌م د گه‌ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن باین د نڤێژێدا؛ دا بێژین: سلاڤ ل سه‌ر خودێ بن ژ ده‌ڤ عه‌بدێن وی، سلاڤ ل سه‌ر فلان و فلان كه‌سی، ئینا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((نه‌بێژن: سلاڤ (سه‌لام) ل سه‌ر خودێ بن، چونكی ب ڕاستی خودێ سه‌لامه‌ (ئانكو ئێك ژ ناڤێن خودێ ئه‌وه‌))).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا سه‌لامێ.

دوو: كو ئه‌و سلاڤه‌.

سێ: ئه‌و بۆ خودێ چێنابیت.

چار: ئه‌گه‌رێ ڤێ چه‌ندێ.

پێنج: فێركرنا وان بۆ وێ سلاڤا ل به‌رامبه‌ری خودێ یا دروسته‌.

بابه‌تێ گۆتنا: خودایێ من؛ ئه‌گه‌ر ته‌ بڤێت ل من ببۆره‌.

فه‌رمووده‌یه‌كا دروست ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ((بلا ئێك ژ هه‌وه‌ نه‌بێژیت: خودایێ من؛ ئه‌گه‌ر ته‌ بڤێت ل من ببۆره‌، خودایێ من؛ ئه‌گه‌ر ته‌ بڤێت دلۆڤانییێ ب من ببه‌، به‌لكی بلا ڕژدییێ د دوعا و داخوازییا خۆدا بكه‌ت، چونكی كه‌سه‌ك نینه‌ كۆته‌كییێ ل خودێ بكه‌ت)).

موسلم ژی ڤه‌دگوهێزیت كو گۆتییه‌: ((بلا حه‌زا خۆ مه‌زن و زێده‌ بكه‌ت، چونكی چ تشتێن خودێ بده‌ت ل به‌ر خودێ د مه‌زن نینن)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: پاشڤه‌برن ژ گۆتنا (ئه‌گه‌ر ته‌ بڤێت) د دوعایێدا.

دوو: دیاركرنا ئه‌گه‌رێ ڤێ چه‌ندێ.

سێ: گۆتنا وی: ((بلا ڕژدییێ د داخوازا خۆدا بکەت)).

چار: مه‌زنكرن و زێده‌كرنا حه‌زێ.

پێنج: دیاركرنا ئه‌گه‌ری بۆ ڤی كاری.

بابه‌تێ كو ناهێته‌ گۆتن: عه‌بدێ من و كه‌نیزه‌كا من

فه‌رمووده‌یه‌كا دروست ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ((بلا ئێك ژ هه‌وه‌ نه‌بێژیت: خوارنێ پێشكێشی خودانێ خۆ بكه‌ و ئاڤا ده‌ستنڤێژێ بۆ خودانێ خۆ ئاماده‌ بكه‌، به‌لكی بلا بێژیت: مه‌زن و سه‌روه‌ر و مه‌ولایێ من، و بلا ئێك ژ هه‌وه‌ نه‌بێژیت: عه‌بدێ من و عه‌بدا من، به‌لكی بلا بێژیت: خزمه‌تكارێ من و خزمه‌تكارا من و خزمه‌تكارێ من یێ گه‌نج)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: پاشڤه‌برن ژ گۆتنا: عه‌بدێ من و عه‌بدا من.

دوو: عه‌بد نابێژیت: خودانێ من و بۆ ناهێته‌ گۆتن: خوارنێ پێشكێشی خودانێ خۆ بكه‌.

سێ: فێركرنا ده‌ستپێكێ كو بێژن: خزمه‌تكارێ من و خزمه‌تكارا من و خزمه‌تكارێ من یێ گه‌نج.

چار: فێركرنا دووێ ئه‌ڤه‌یه‌ بێژن: مه‌زن و سه‌روه‌ر و مه‌ولایێ من.

پێنج: هشیاركرن كو بنه‌جهكرنا ته‌وحیدێ هه‌تا په‌یڤان ژی بخۆڤه‌ دگریت.

بابه‌تێ: ئەوێ ب ناڤێ خودێ داخوازێ بکەت، ناهێته‌ زڤڕاندن

ژ ئبن عومه‌ری (خودێ ژ هه‌ردووکان ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) گۆت: ((هەر کەسێ داخواز ژ هەوە کر هوین ژ بەر خودێ وی پارێزن؛ هنگی هوین وی بپارێزن، هەر کەسێ داخواز ژ هەوە کر هوین ژ بەر خودێ تشتەکی بدەنە وی؛ هوین وی تشتێ خواستی بدەنە وی، هەر کەسێ هوین گازی و داخوازکرن؛ هوین ل دویڤ گازییا وی هەڕن و بەرسڤا وێ بدەن و هەر کەسێ باشییەك د گەل هەوە کر؛ هوین وی خەلات بکەن، بەلێ ئەگەر هەوە چ تشت نەدیتن وی پێ خەلات بکەن؛ هنگی هوین هند دوعا بۆ وی بکەن هەتا هوین وەسا دبینن کو هەوە ئەو خەلات کر)) ئه‌بو داوودی و نه‌سائی ب سه‌نه‌ده‌كا دروست ڤه‌گوهاستییه‌.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: پاراستنا وی كه‌سێ خۆ ب خودێ دپارێزیت.

دوو: دانا تشتی ب وی كه‌سێ ب ناڤێ خودێ داخواز دكه‌ت.

سێ: به‌رسڤدانا داخوازی و ده‌عوه‌تێ.

چار: خه‌لاتكرن ل سه‌ر باشیكرنێ.

پێنج: دوعاكرن خه‌لاتكرنه‌ بۆ وی كه‌سێ شیان نه‌بن وی كه‌سی خه‌لات بكه‌ت.

شەش: گۆتنا وی: ((هه‌تا هوین وه‌سا دبینن كو هه‌وه‌ ئه‌و یێ خه‌لاتكری)).

بابەته‌ك كو نابیت داخوازا چ تشتان ب وه‌جهێ خودێ بهێته‌ كرن، ب تنێ به‌حه‌شت نه‌بیت

ژ جابری دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((نابیت داخوازا چ تشتان ب وه‌جهێ خودێ بهێته‌ كرن، ب تنێ به‌حه‌شت نه‌بیت)). ئه‌بو داوود ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: پاشڤەبرن هاتییە کرن مرۆڤ ب وەجهێ خودێ داخوازێ بکەت، ب تنێ بۆ ئارمانج و مەرەمێن مەزن نەبن.

دوو: بنه‌جهكرنا سالۆخه‌تێ وه‌جهی.

بابه‌تێ ئه‌وا ل دۆر په‌یڤا ئه‌گه‌ر (لو) هاتی

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((ئه‌و دبێژن: ئه‌گه‌ر تشته‌كێ كێم ژى د ڤێ مه‌سه‌لێدا ب مه‌ با ئه‌م ئه‌ها ل ڤێرێ نه‌دهاتينه‌ كوشتن)). [آل عِمْرَانَ:154].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((ئه‌وێن ڕوينشتين و گۆتينه‌ برايێن خۆ يێن ل ڕۆژا (ئوحودێ) د شه‌ڕێ خۆدا دژى بوتپه‌رێسان د گه‌ل خودان باوه‌ران نه‌خۆشى هاتییه‌ سه‌رى: ئه‌گه‌ر وان گوهدارییا مه‌ كربا ئه‌و نه‌ دهاتنه‌ كوشتن)). [آل عِمْرَانَ:168].

فه‌رمووده‌یه‌كا دروست ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ئانكو: ((یێ ڕژدبە ل سەر وی تشتێ مفایێ تە تێدا و داخوازا هاریکارییێ ژ خودێ بکە و سست نەبە، ئەگەر تشتەك ب سەرێ تە هات، نەبێژە: ئەگەر من هۆسا کربا؛ دا هۆسا بیت، بەلکی بێژە: ئەڤا چێبووی قەدەرا خودێ بوو و تشتێ خودێ بڤێت دێ کەت، چونکی (لو - ئەگەر) دەرگەهی ل بەر کارێ شەیتانی ڤەدکەت)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا هه‌ردوو ئایه‌تان د سووڕه‌تا ((آل عمران)).

دوو: پاشڤه‌برنه‌كا ئاشكه‌را ژ گۆتنا: (لو) ئه‌گه‌ر تشته‌ك ب سه‌رێ ته‌ هات.

سێ: دیاركرنا ئه‌گه‌رێ ڤێ پاشڤه‌برنێ ب وێ چه‌ندێ كو ئه‌ڤه‌ ده‌رگه‌هێ شه‌یتانی ڤه‌دكه‌ت.

چار: ئاراسته‌كرن و ڕێنیشاندان بۆ ئاخڤتنا باش و جوان.

پێنج: فه‌رمانكرن ب ڕژدبوونا ل سه‌ر كرنا وی تشتێ مفایێ مرۆڤی تێدا هه‌ی د گه‌ل داخوازا هاریكارییێ ژ خودێ.

شەش: پاشڤه‌برن ژ دژێ ڤێ كو ئه‌و ژی سستی و ته‌مبه‌لییه‌.

بابه‌تێ پاشڤه‌برنێ ژ خه‌به‌رگۆتنا بای (هه‌وای)

ژ ئوبه‌ییێ كوڕێ كه‌عبی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ((خەبەران نەبێژنە بای، ئەگەر هەوە بایەك دیت کو یێ ب دلێ هەوە نەبوو و کەیفا هەوە پێ نەهات؛ هوین بێژن: خودایێ من؛ ئەم داخوازا خێر و باشییا ڤی بای و خێر و باشییا د ناڤ ویدا هەی و خێر و باشییا فەرمان پێ ل وی هاتییە کرن ژ تە دکەین، و ئەم خۆ ب تە دپارێزین ژ خرابییا ڤی بای و ژ وێ خرابییا د ناڤ ویدا هەی و ژ وێ خرابییا فەرمان پێ ل وی هاتییە کرن ژ تە دکەین)). تیرمیذی ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: پاشڤه‌برن ژ خه‌به‌رگۆتنا بای.

دوو: ئاراسته‌كرن و ڕێنیشاندان بۆ كرنا ئاخڤتنا ب مفا، ئه‌گه‌ر مرۆڤی تشته‌ك دیت ب كه‌یفا وی نه‌بوو.

سێ: ئاراسته‌كرن و ڕێنیشاندان بۆ وێ تێگه‌هشتنێ كو ئه‌ڤ بایه‌ یێ فه‌رمانپێكرییه‌.

چار: دبیت فه‌رمان ب باشییێ و دبیت فه‌رمان ب خرابییێ لێ بهێته‌ كرن.

[آل عِمْرَانَ:154].

- گۆتنا خودێ ئانكو: ((ئه‌وێن هزره‌كا خراب ژ خودێ دكه‌ن كو ئه‌و پێغه‌مبه‌رێ خۆ و وان خودان باوه‌رێن د گه‌لدا ب سه‌رنائێخیت، و دينێ خۆ زال ناكه‌ت، ڤێجا عه‌زاب و ئه‌و تشتێ وان پێ نه‌خۆش هه‌ر دێ ب سه‌ر واندا هێت و غه‌زه‌با خودێ و دويركه‌ڤتنا ژ ڕه‌حما وى هه‌ر دێ بۆ وان بیت و خودێ ئاگرێ جه‌هنه‌مێ بۆ وان ئاماده‌كرییه‌ و ئه‌و پيسه‌ جهه‌ يێ ئه‌و دێ چنێ)). [الْفَتْحُ:6].

ئبن قه‌ییم ده‌رباره‌ی ئایه‌تا ئێكێ دبێژیت: ئه‌ڤ هزره‌ وه‌سا هاتییه‌ ته‌فسیركرن كو ئه‌ڤه‌یه‌ خودایێ مه‌زن پێغه‌مبه‌رێ خۆ ب سه‌رنائێخیت و كارێ وی دێ پویچ بیت، دیسان هاتییه‌ ته‌فسیركرن كو ئه‌و تشتێ ب سه‌رێ وی هاتی؛ ب قه‌ده‌ر و حیكمه‌تا خودێ نه‌بوویه‌، ڤێجا ب ڕه‌دكرنا حیكمه‌ت و قه‌ده‌رێ هاتییه‌ ته‌فسیركرن، هه‌روه‌سا ڕه‌دكرنا وێ ئێكێ كو خودێ دێ كارێ پێغه‌مبه‌رێ خۆ ته‌مام كه‌ت و دێ وی ل سه‌ر هه‌می ئایینان ئێخیت، ئاها ئه‌ڤه‌ هزركرنا خرابه‌، ئه‌و هزرا مونافق و موشركانه‌ ئه‌وا د سووڕه‌ت (الفتح)ـدا به‌حسێ وێ هاتییه‌ كرن، ئه‌ڤه‌ هزرا خرابه‌؛ ژ به‌ر كو ئه‌و هزره‌كه‌ یا ژ هه‌ژی و لایقی خودایێ مه‌زن نینه‌، كا چاوا یا ژ هه‌ژی و لایقی حیكمه‌ت و سوپاسی و سۆزا وی یا ڕاست و دروست نینه‌.

ڤێجا هه‌ر كه‌سێ هزركر كو خودێ دێ باتلی ل سه‌ر حه‌قییێ ب سه‌رئێخیت، ب سه‌ركه‌ڤتنه‌كا بنه‌جھ كو حه‌ق د گه‌لدا ژ ناڤ بچیت، یان ئه‌و ئێك ڕه‌دكر كو ئه‌و تشتێ چێبووی؛ ب قه‌زا و قه‌ده‌را خودێ بوو، یان ژی ئه‌و ئێك ڕه‌دكر كو قه‌ده‌را خودێ ژ به‌ر حیكمه‌ته‌كا مه‌زن بوو كو خودێ ژ به‌ر وێ حیكمه‌تێ یێ ژ هه‌ژی سوپاسییێیه‌، به‌لكی بانگه‌شه‌یا وێ چه‌ندێ كر كو ئه‌ڤه‌ ژ مه‌شیئه‌ت و حه‌زا خۆرییه‌، ئاها ئه‌ڤ هزره‌؛ ئه‌و هزره‌ یا مرۆڤێن كافر كری، ڤێجا وه‌یل و تێچوون بۆ مرۆڤێن كافر بیت ژ ئاگری، و پترییا خه‌لكی ده‌مێ بابه‌ت گرێدایی وان ب خۆ بیت و ئه‌وا خودێ د گه‌ل كه‌سێن دی دكه‌ت؛ هزرێن خراب ژ خودێ دكه‌ن، و كه‌سه‌ك ژ ڤێ هزركرنا خراب پاراستی نابیت؛ ئه‌و نه‌بیت یێ خودێ نیاسی بیت ب باشناڤ و سالۆخه‌تێن وی و ئه‌و چه‌ندا حیكمه‌ت و سوپاسیكرنا وی ل سه‌ر خودانی فه‌ر دكه‌ت.

بلا كه‌سێ ژیر و دلسۆز بۆ نه‌فسا خۆ گرنگییێ ب ڤێ چه‌ندێ بده‌ت و بلا ته‌وبه‌ بكه‌ت و بزڤڕیته‌ لایێ خودێ و داخوازا لێبۆرینێ ژ خودێ بكه‌ت ژ به‌ر وێ هزرا خراب یا وی ب خودایێ خۆ بری.

ئه‌گه‌ر تۆ پشكنینێ بۆ هه‌ر كه‌سه‌كێ هه‌بیت بكه‌ی؛ دێ بینی ئه‌ڤی كه‌سێ ته‌ دویڤچوون بۆ كری ڕكدارییه‌ك ل سه‌ر قه‌ده‌رێ هه‌یه‌ و لۆمه‌ و گازنده‌ ژێ هه‌نه‌ و ل ده‌ڤ خۆ یێ وه‌سایه‌ كو ڤیابا قه‌ده‌ر یا هۆسا و هۆسا با، ڤێجا هنده‌كان ئه‌ڤ چه‌نده‌ ل ده‌ڤ وان گه‌له‌كه‌ و هنده‌كان كێمە، تۆ ژی دویڤچوونه‌كێ د نه‌فسا خۆدا بكه‌ و به‌رێ خۆ بدێ كا تۆ یێ ژ ڤێ چه‌ندێ پاراستی و ب سلامه‌تی؟

فَإِنْ تَنْجُ مِنْهَا تَنْجُ مِنْ ذِي عَظِيمَةٍ وَإِلاَّ فَإِنِّي لاَ إخَالُكَ نَاجِيًا). ئانكو: ئەگەر تۆ ژێ ڕزگار ببی؛ دێ ژ کاره‌كێ ب زه‌حمه‌ت ڕزگار بی، ئەگەر نە؛ ئەز باوەر ناکەم تۆ ڕزگار ببی.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕەت ((آل عمران)).

دوو: ته‌فسیرا ئایه‌تا سووڕه‌ت ((الفتح)).

سێ: ده‌نگوباسدان ب وێ چه‌ندێ كو ئه‌ڤه‌ ژی چه‌ندین جۆرن و ناهێنه‌ به‌ڕته‌نگكرن.

چار: كه‌س ژ ڤێ چه‌ندێ سلامه‌ت نابیت، ئه‌و نه‌بیت یێ باشناڤ و سالۆخه‌تێن خودێ دزانیت و خۆ دنیاسیت.

بابه‌تێ ئه‌وا ل دۆر ڕه‌دكه‌رێن قه‌ده‌رێ هاتی

ئبن عومه‌ری گۆت: ((ئه‌ز ب وی كه‌مه‌ یێ نه‌فسا ئبن عومه‌ری د ده‌ستاندا، ئه‌گه‌ر ئێك ژ وان هندی چیایێ ئوحودێ زێڕ هه‌بن و پاشی هه‌مییان د ڕێكا خودێدا بكه‌ته‌ خێر؛ خودێ ڤێ خێرێ ژ وی قه‌بویل ناكه‌ت هه‌تا ئه‌و باوه‌رییێ ب قه‌ده‌رێ دئینیت، پاشی ئبن عومه‌ری ئه‌ڤ گۆتنا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن كره‌ به‌ڵگه‌: ئانكو: ((باوەری ئه‌ڤه‌یه‌ تۆ باوه‌رییێ ب خودێ، ب مه‌لائیكه‌تێن وی، ب په‌ڕتووكێن وی، ب پێغه‌مبه‌رێن وی بینی، هه‌روه‌سا باوه‌رییێ ب ڕۆژا دویماهییێ و ب قه‌ده‌رێ بینی ب باشی و خرابییێن وێڤه)). موسلم ڤێ فەرموودەیێ ڤەدگوهێزیت.

و ژ عوباده‌یێ كوڕێ صامتی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو وی گۆته‌ كوڕێ خۆ: (كوڕێ من؛ باش بزانه‌ كو مسۆگه‌ر تۆ تام ناكه‌یه‌ شریناهییا باوه‌رییێ هه‌تا تۆ دزانی كو ئه‌و تشتێ ب سه‌رێ ته‌ هاتی؛ دا هه‌ر ب سه‌رێ ته‌ هێت و ئه‌و تشتێ ب سه‌رێ ته‌ نه‌هاتی؛ ب سه‌رێ ته‌ نه‌دهات، من گوھ ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بوو دگۆت: ((ئێكه‌م تشتێ خودێ چێكری؛ پێنۆس بوو، ڤێجا گۆتێ: بنڤیسه‌، ئه‌وی ژی گۆت: خودایێ من؛ ئه‌رێ ئه‌ز چ بنڤیسم؟

گۆت: قه‌ده‌را هه‌ر تشته‌كی هه‌تا قیامه‌ت ڕادبیت بنڤیسه‌)).

كوڕێ من؛ من گوھ ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بوو دگۆت: ((هه‌ر كه‌سێ ل سه‌ر ڤێ باوه‌رییێ نه‌مریت؛ ئه‌و نه‌ ژ منه‌))).

د ڤه‌گوهاستنا ئه‌حمه‌دیدا هاتییه‌: ((ئێكه‌م تشتێ خودێ چێكری؛ پێنۆس بوو، ڤێجا گۆتێ: بنڤیسه‌، پاشی ئاها ژ وی ده‌می هه‌تا وێ ڕۆژا قیامه‌ت ڕادبیت قه‌ده‌را هه‌ر تشته‌كی هاته‌ نڤیسین)).

د ڤه‌گوهاستنه‌كا دیدا كو ل ده‌ڤ ئبن وه‌هبی هاتییه‌، پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((ڤێجا هه‌ر كه‌سێ باوه‌رییێ ب قه‌ده‌رێ نه‌ئینیت ب باشی و خرابییێن وێڤه‌؛ خودێ دێ وی كه‌سی ب ئاگرێ جه‌هنه‌مێ سۆژیت)).

د (موسنه‌دێ) و (سونه‌نان)ـدا ژ ئبن ده‌یله‌می هاتییه‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: (ئه‌ز هاتمه‌ ده‌ڤ ئوبه‌ییێ كوڕێ كه‌عبی و من گۆته‌ وی كو تشته‌ك یێ كه‌ڤتییه‌ د دلێ مندا ده‌رباره‌ی قه‌ده‌رێ (ئانكو گومانه‌ك بۆ من یا ل دۆر قه‌ده‌رێ دروست بووی)، ڤێجا تشته‌كی بۆ من بێژه‌، به‌لكی خودێ ب ڕێكا وی تشتی ڤێ گومانێ ژ دلێ من ده‌ربێخیت، ئینا گۆت: ((ئه‌گه‌ر تۆ هندی چیایێ ئوحودێ زێڕان د ڕێكا خودێدا بكه‌یه‌ خێر؛ خودێ ڤێ خێرێ ژ ته‌ قه‌بویل ناكه‌ت هه‌تا تۆ باوه‌رییێ ب قه‌ده‌رێ دئینی و تۆ دزانی كو ئه‌و تشتێ ب سه‌رێ ته‌ هاتی؛ دا هه‌ر ب سه‌رێ ته‌ هێت و ئه‌و تشتێ ب سه‌رێ ته‌ نه‌هاتی؛ ب سه‌رێ ته‌ نه‌دهات، و ئه‌گه‌ر تۆ ل سه‌ر ڤێ باوه‌رییێ نه‌مری؛ دێ ژ خه‌لكێ جه‌هنه‌مێ بی و ناچییه‌ به‌حه‌شتێ.

گۆت: پاشی ئه‌ز هاتمه‌ ده‌ڤ عه‌بدولڵاهێ كوڕێ مه‌سعوودی و حوزه‌یفه‌یێ كوڕێ یه‌مانی و زه‌یدێ كوڕێ سابتی، ڤێجا هه‌مییان هه‌مان ئاخڤتن بۆ من ژ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ڤه‌گوهاست)). فه‌رمووده‌یه‌كا دروسته‌ و حاكم د (صه‌حیحا) خۆدا ڤه‌دگوهێزیت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: دیاركرنا فه‌ڕزبوونا باوه‌ریئینانێ ب قه‌ده‌رێ.

دوو: دیاركرنا چاوانییا باوه‌ریئینانێ ب وێ.

سێ: پویچبوونا كارێ وی كه‌سێ باوه‌رییێ ب وێ نه‌ئینیت.

چار: ده‌نگوباسدان ب وێ چه‌ندێ كو ئه‌و كه‌س سه‌حناكه‌ته‌ تاما باوه‌رییێ هه‌تا باوه‌رییێ ب وێ نه‌ئینیت.

پێنج: به‌حسكرنا ئێكه‌م تشتێ خودێ ئافراندی.

شەش: هه‌ر ل وی ده‌می قه‌ده‌را هه‌ر تشته‌كی هاته‌ نڤیسین هه‌تا قیامه‌ت ڕادبیت.

حەفت: به‌رائه‌تا وی (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) ژ وی كه‌سێ باوه‌رییێ پێ نه‌ئینیت.

هەشت: نه‌ریتێ سه‌له‌فان بۆ نه‌هێلانا گومانێ ب پرسیاركرنا ژ زانایان.

نه‌ھ: زانایان ب وی ڕه‌نگی به‌رسڤا وی دا كو گومان پێ نه‌مینیت و ژ ناڤ بچیت، ئه‌ڤه‌ ژی ئه‌ڤه‌بوو وان ب تنێ ئاخڤتن بۆ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن پالدا.

بابه‌تێ ئه‌وا ل دۆر وێنه‌گران هاتی.

ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((خودایێ مه‌زن گۆت: ما کی ژ وی كه‌سی زۆڕدارتره‌ یێ دچیت و وه‌کی ئافراندنا من دئافرینیت؟ ڤێجا بلا گه‌ردیله‌یه‌كێ یان دنكه‌كێ یان جه‌هه‌كی بئافرینن و دروست بكه‌ن)). بۆخاری و موسلمی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی.

هه‌ر بۆخاری و موسلم ژ عائیشایێ (خودێ ژێ ڕازی بیت) ڤه‌دگوهێزن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ئانكو: ((عه‌زابا ژ هه‌مییان دژوارتر ل ڕۆژا قیامه‌تێ، یا وان كه‌سانه‌ یێن دچن هه‌ڤڕكییێ د گه‌ل خودێ دكه‌ن و چێكرییه‌كێ وه‌كی چێكرییێ خودێ دئافرینن)).

دیسان بۆخاری و موسلم ژ ئبن عه‌باسی ڤه‌دگوهێزن كو گۆتییه‌: من گوھ ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بوو دگۆت: ((وێنه‌گر هه‌می یێن ل ناڤ ئاگرێ جه‌هنه‌مێ، خودێ دێ بۆ هه‌ر وێنه‌یه‌كێ وێنه‌گری كێشای ڕوحه‌كێ چێكه‌ت و ئافرینیت و ئه‌ڤ وێنه‌گره‌ دێ د ناڤ جه‌هنه‌مێدا پێ هێته‌ عه‌زابدان)).

هه‌روه‌سا بۆخاری و موسلم فه‌رمووده‌یه‌كێ ژ ئبن عه‌باسی ڤه‌دگوهێزن كو ئه‌و بۆ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بلند دكه‌ت كو گۆتییه‌: ((هەر کەسێ وێنەیەکی بکێشیت؛ دێ فه‌رمان لێ هێته‌ كرن و هێته‌ ڕاسپاردن كو ڕوحێ بکەتە به‌ر ڤی وێنەی و ئەو نەشێت ڕوحێ بکەتە بەر)).

موسلم ژ ئه‌بول هه‌ییاجی ڤه‌دگوهێزت كو گۆتییه‌: (عه‌لی گۆته‌ من): ((ئەرێ ما ئەز تە ب وی کاری فڕێنەکەم یێ پێغەمبەرێ خودێ صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن ئەز پێ فڕێکریم؟ ئەو کار ئەڤەیە هەر وێنەیەکێ تۆ دبینی؛ ژ ناڤ ببەی و نەهێلی و هەر قەبرەکێ بلند بیت د گەل ئەردی ڕاست بکەی)).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: مه‌زنكرن و توندكرنا بابه‌تی ل سه‌ر وێنه‌گران.

دوو: هشیاركرن ل ئه‌گه‌رێ ڤێ چه‌ندێ، كو ئه‌و ژی بێئه‌ده‌بییه‌ د گه‌ل خودێ، ئه‌ڤه‌ ژی ده‌مێ گۆتی: ((ما كی ژ وی زۆڕدارتره‌ یێ دچیت تشته‌كێ وه‌كی وی تشتێ من چێكری چێدكه‌ت)).

سێ: هشیاركرن ل سه‌ر هێز و شیانا خودێ و ل سه‌ر بێشیانا وان، ئه‌ڤه‌ ژی ده‌مێ گۆتی: ((ڤێجا بلا گه‌ردیله‌یه‌كێ یان دنكه‌كێ یان جه‌هه‌كی بئافرینن و دروست بكه‌ن)).

چار: گۆتنا ب ئاشكه‌رایی كو عه‌زابا وان ژ یا هه‌مییان مه‌زنتر و دژوارتره‌.

پێنج: مسۆگه‌ر خودێ بۆ هه‌ر وێنه‌یه‌كێ وێنه‌گری كێشای دێ ڕوحه‌كێ چێكه‌ت و ئافرینیت و ئه‌ڤ وێنه‌گره‌ دێ د ناڤ جه‌هنه‌مێدا پێ هێته‌ عه‌زابدان.

شەش: دێ فه‌رمان لێ هێته‌ كرن و هێته‌ ڕاسپاردن كو ڕوح ل به‌ر بهێته‌ كرن.

حەفت: فه‌رمانكرن ب ژێبرن و ژ ناڤبرنا وان ئه‌گه‌ر هاتنه‌ دیتن.

بابه‌تێ ئه‌وا ل دۆر گه‌له‌ك سویندخوارنێ هاتی

- گۆتنا خودایێ مه‌زن: ئانكو: ((و هوين سويندێن خۆ بپارێزن: ب خۆدويركرنا ژ سويندخوارنێ، يان ب جهئينانا سويندێ، يـان ب دانا كه‌فاره‌تێ ئه‌گه‌ر هه‌وه‌ سويند شكاند)). [الْمَائِدَةُ:89].

ژ ئه‌بو هوره‌یره‌ی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: من گوھ ل پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بوو دگۆت: ((سویندخوارن متای و كه‌لوپه‌لی دفرۆشیت، به‌لێ به‌ره‌كه‌ت و مفای ناهێلیته‌ تێدا)). بۆخاری و موسلمی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی.

هه‌روه‌سا ژ سه‌لمانی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ((سێ كه‌س هه‌نه‌، (ل ڕۆژا قیامه‌تێ) خودێ د گه‌ل نائاخڤیت و وان پاقژ ناكه‌ت و عه‌زابه‌كا ب ئێش بۆ وان هه‌یه‌، پیرەمێره‌كێ زیناكه‌ر، هه‌ژارێ خۆمه‌زنكه‌ر و زه‌لامه‌كێ دی خودێ یێ كرییه‌ متایێ خۆ، چ كڕین و فرۆتنان بێی سویندخوارنا ب خودێ ناكه‌ت)). طه‌به‌رانی ب سه‌نه‌ده‌كا دروست ڤه‌گوهاستییه‌.

د فه‌رمووده‌یه‌كا دروستدا ژ عمڕانێ كوڕێ حوصه‌ینی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((باشترین مرۆڤ؛ مرۆڤێن سه‌رده‌مێ منن (صه‌حابینه‌)، پاشی ئه‌وێن ب دویڤ واندا دهێن (تابعینه‌)، پاشی ئه‌وێن ب دویڤ واندا دهێن (تابعێن تابعییانه‌) - عمڕانی گۆت: ئەز نزانم‌ كا پشتی چه‌رخێ خۆ به‌حسێ دوو چه‌رخان كر یان سێیان -، پاشی پشتی هه‌وه‌ هنده‌ك مرۆڤ دێ په‌یدابن، بێی داخوازی ژێ بهێته‌كرن دێ ب بێ منه‌تی شاهده‌ییێ ده‌ن یان دێ شاهده‌ییا ژ دره‌و ده‌ن ، دێ خیانه‌تێ كه‌ن و د ده‌ستپاك نابن، دێ نه‌زران كه‌ن و د وه‌فادار نابن، دێ قه‌له‌وی ژی د ناڤ واندا به‌لاڤ بیت)).

دیسان د فه‌رمووده‌یه‌كا دروستدا ژ ئبن مه‌سعوودی دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ((باشترین مرۆڤ؛ مرۆڤێن سه‌رده‌مێ منن (صه‌حابینه‌)، پاشی ئه‌وێن ب دویڤ واندا دهێن (تابعینه‌)، پاشی ئه‌وێن ب دویڤ واندا دهێن (تابعێن تابعییانه‌)، پاشی دێ هنده‌ك مرۆڤ هێن؛ شاهده‌ییا ئێك ژ وان دێ به‌ری سویندا وی كه‌ڤیت و سویندا وی دێ به‌ری شاهده‌ییا وی كه‌ڤیت)).

ئیبراهیمی گۆت: (وان ئه‌م ژ به‌ر شاهده‌دان و سۆزدانێ دقوتاین و ئه‌م د بچویك بووین).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: شیره‌تكرن ب پاراستنا سۆز و په‌یمانان.

دوو: ده‌نگوباسدان ب وێ چه‌ندێ كو سویندخوارن متای و كه‌لوپه‌لی دفرۆشیت، به‌لێ به‌ره‌كه‌تێ ناهێلیته‌ تێدا.

سێ: گه‌فكرنا دژوار ل وی كه‌سێ چ كڕین و فرۆتنان بێی سویندخوارنا ب خودێ ناكه‌ت.

چار: هشیاركرن ل سه‌ر وێ چه‌ندێ كو گونه‌ھ ل دویڤ نه‌بوونا پێدڤیبوونێ ب تشتی مه‌زن دبیت.

پێنج: لۆمه‌كرن و گازنده‌كرن ژ وان كه‌سێن ب بێ مننه‌تی سویند دخۆن، د ده‌مه‌كیدا داخواز ژێ نه‌هاتییه‌ كرن سویند بخۆن.

شەش: په‌سنكرنا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ل سه‌ر هه‌رسێ چه‌رخان یان هه‌رچاران و به‌حسكرنا وی تشتێ دێ پشتی وان ڕویده‌ت و په‌یدا بیت.

حەفت: لۆمه‌كرن و گازنده‌كرن ژ وان كه‌سێن ب بێ منه‌تی شاهده‌ییێ دده‌ن، د ده‌مه‌كیدا داخواز ژێ نه‌هاتییه‌ كرن شاهده‌ییێ بده‌ن.

هەشت: سه‌له‌فان زارۆكێن بچویك ژ به‌ر شاهده‌دان و سۆزدانێ دقوتان و د ئێشاندن.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر په‌یمان و پاراستنا خودێ و په‌یمان و پاراستنا پێغه‌مبه‌رێ وی

- گۆتنا خودێ: ئانكو: ((و هه‌ر په‌يمانه‌كا دژى كيتابا خودێ و سوننه‌تا پێغه‌مبه‌رێ وى نه‌بیت يا هوين د ناڤبه‌را خۆ و خودێدا يان د ناڤبه‌را خۆ و به‌نییاندا بده‌ن و ل سه‌ر خۆ فه‌ركه‌ن هوين وه‌فادارییێ پێ بكه‌ن، هوين ل سويندێن خۆ لێڤه‌نه‌بن پشتى هه‌وه‌ ئه‌و موكوم كرين و ب ڕاستى هه‌وه‌ خودێ ل سه‌ر په‌يمانا خۆ كربوو وه‌كيل، هندى خودێیه‌ دزانیت هوين چ دكه‌ن)). [النَّحْلُ:91].

بوڕەیده‌ی گۆت: (ئه‌گه‌ر پێغه‌مبه‌رێ خودێ ﷺ كه‌سه‌ك كربا سه‌ركێش و فه‌رمانده‌یێ له‌شكه‌ره‌كی؛ دا شیره‌تێ ل وی كه‌ت كو ته‌قوا خودێ بكه‌ت د وان تشتان دا یێن تایبه‌ت ب ویڤه و د گه‌ل وان موسلمانێن د گه‌ل وی یێ باش بیت، پاشی دا (ب ده‌نگه‌كێ بلند) بێژیت: «ب ناڤێ خودێ و د ڕێكا خودێدا شه‌ڕی بكه‌ن، شه‌ڕێ وی بكه‌ن یێ كوفری ب خودێ كری، شه‌ڕی بكه‌ن به‌لێ غه‌در و خیانه‌تێ نه‌كه‌ن، دزی و خیانه‌تێ ل ده‌ستكه‌ڤتێ شه‌ڕی نه‌كه‌ن، له‌شێ كوشتییێن كافران نه‌شێوینن و كرێت نه‌كه‌ن، چ زارۆكان نه‌كوژن، و ئه‌گه‌ر تۆ گه‌هشتییه‌ دوژمنێ خۆ ژ موشركان، تۆ گازی وان بكه‌ بۆ ئێك ژ سێ تشتان، هه‌ر ئێك ژ وان سێ تشتان ژ ته‌ قه‌بویل كر و پێ ڕازی بوون؛ هنگی تۆ ژێ وه‌ربگره‌ و پێ ڕازی به‌ و ئێدی شه‌ڕێ وان نه‌كه‌‌، ده‌ستپێكێ گازی وان بكه‌ بۆ ئیسلامێ، ئه‌گه‌ر د به‌رسڤا ته‌دا هاتن و ب ئیسلامێ ڕازی بوون؛ هنگی تۆ ژێ وه‌ربگره‌ و پێ ڕازی به‌ و ئێدی شه‌ڕێ وان نه‌كه‌‌، پاشی (ئه‌گه‌ر ب هه‌لبژارتنا ئێكێ ڕازی نه‌بوون) تۆ گازی وان بكه‌ كو وه‌لاتێ خۆ بهێلن و بهێنه‌ وه‌لاتێ مشه‌ختییان و بێژه‌ وان كو ئه‌گه‌ر وان ئه‌ڤ چه‌نده‌ كر؛ كا مشه‌ختییان چ ماف هه‌نه‌؛ وان ژی دێ هه‌مان ماف هه‌بن و كا مشه‌ختییان چ ئه‌رك هه‌نه‌؛ وان ژی دێ هه‌مان ئه‌رك هه‌بن، به‌لێ ئه‌گه‌ر ئه‌ڤه‌ ژی ڕه‌د كر و پێ ڕازی نه‌بوون، هنگی بێژه‌ وان كو ئه‌و ژی دێ وه‌كی ده‌شته‌كییێن موسلمانان بن، حوكم و بڕیارا خودێ دێ ل سه‌ر هێته‌ جێبه‌جێكرن، كو هه‌ر ئه‌و حوكم و بڕیاره‌ یا ل سه‌ر باوه‌رداران دهێته‌ جێبه‌جێكرن و چ پشك ژ ده‌ستكه‌ڤتێ شه‌ڕی بۆ وان نابن، ئه‌و نه‌بیت ئه‌گه‌ر د گه‌ل موسلمانان بچنه‌ جیهادێ و جیهادێ بكه‌ن، به‌لێ ئه‌گه‌ر ڕازی نه‌بوون بهێنه‌ د ناڤ ئیسلامێدا، هنگی بێژه‌ وان بلا زێڕه‌سه‌رێ بده‌ن، ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ چه‌نده‌ ئه‌نجامدا؛ تۆ ژ وان وه‌ربگره‌ و ده‌ستان ژێ به‌رده‌ و ئێدی شه‌ڕێ وان نه‌كه‌، به‌لێ ئه‌گه‌ر ئه‌ڤه‌ ژی ڕه‌د كر و هه‌ر ڕازی نه‌بوون، هنگی داخوازا هاریكارییێ ژ خودێ بكه‌ بۆ شه‌ڕێ د گه‌ل وان و شه‌ڕێ وان بكه‌، و ئه‌گه‌ر ته‌ كه‌لهه‌ك دۆرپێچ كر و خودانێن وێ كه‌لهێ ڤیا تۆ وان بینییه‌ بن په‌یمان و پاراستنا خودێ و په‌یمان و پاراستنا پێغه‌مبه‌رێ وی، هنگی تۆ وان نه‌ئینه‌ بن په‌یمان و پاراستنا خودێ و په‌یمان و پاراستنا پێغه‌مبه‌رێ وی، به‌لكی تۆ وان بینه‌ بن په‌یمان و پاراستنا خۆ و بابێ خۆ و هه‌ڤالێن خۆ، چونكی ئه‌گه‌ر وان په‌یمانا هه‌وه‌ و بابێ هه‌وه‌ شكاند؛ ئه‌ڤه‌ سڤكتره‌ ژ هندێ ئه‌و په‌یمانا خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وی بشكێنن، و ئه‌گه‌ر ته‌ كه‌لهه‌ك دۆرپێچ كر و كه‌سێن د وێ كه‌لهێڤه‌ ڤیا بهێنه‌ بن حوكم و بڕیارا خودێ، هنگی تۆ وان نه‌ئینه‌ بن حوكم و بڕیارا خودێ، به‌لكی بینه‌ بن حوكم و بڕیارا خۆ، چونكی تۆ نزانی كا دێ ب دروستی شێی حوكم و بڕیارا خودێ ل سه‌ر وان جێبه‌جێ كه‌ی یان نه». موسلم ڤێ فەرموودەیێ ڤەدگوهێزیت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: جوداهی د ناڤبه‌را په‌یمان و پاراستنا خودێ و په‌یمان و پاراستنا پێغه‌مبه‌رێ وی د گه‌ل په‌یمان و پاراستنا موسلمانان.

دوو: ئاراسته‌كرن و ڕێنیشاندان بۆ كارێ كێمترین مه‌ترسی و زیان تێدا بیت.

سێ: گۆتنا وی: ((ب ناڤێ خودێ و د ڕێكا خودێدا شه‌ڕی بكه‌ن)).

چار: گۆتنا وی: ((شه‌ڕێ وی بكه‌ن یێ كوفری ب خودێ كری)).

پێنج: گۆتنا وی: ((داخوازا هاریكارییێ ژ خودێ بكه‌ن و شه‌ڕێ وان بكه‌)).

شەش: جوداهی د ناڤبه‌را حوكمێ خودێ و حوكمێ زانایان.

حەفت: دبیت ئه‌گه‌ر پێدڤی بكه‌ت صه‌حابی بڕیارێ ب حوكمه‌كی بكه‌ت كو نزانیت ئه‌رێ ئه‌ڤ حوكمه‌ د گه‌ل حوكمێ خودێ دگونجیت یان نه‌؟

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر سویندخوارنێ ل سه‌ر خودێ

ژ جوندوبێ كوڕێ عه‌بدولڵاهی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((زه‌لامه‌كی گۆت: ئه‌ز ب خودێ كه‌مه‌ خودێ گونه‌ھێن فلان كه‌سی ژێنابه‌ت و لێ نابۆریت، ئینا خودایێ مه‌زن گۆت: ئه‌و كییه‌ حوكمی ل سه‌ر من دكه‌ت و ب ناڤێ من سویند دخۆت كو ئه‌ز گونه‌ھێن فلان كه‌سی ژێنابه‌م و لێ نابۆرم؟ ئه‌ڤه‌ ئه‌ز ل وی بۆریم و من گونه‌هێن وی ژێبرن و من كارێ ته‌ یێ باش هه‌می پویچ كر)). موسلم ڤێ فەرموودەیێ ڤەدگوهێزیت.

د فه‌رمووده‌یا ئه‌بو هوره‌یره‌یدا هاتییه‌ كو ئه‌و كه‌سێ ئه‌ڤ ئاخڤتنه‌ كری؛ زه‌لامه‌كێ عابد بوو و گه‌له‌ك عیباده‌تێ خودێ دكر، ئه‌بو هوره‌یره‌ی گۆت: (ئاخڤتنه‌ك كر، ڤێ ئاخڤتنێ دونیا

و ئاخره‌تا وی خرابكرن).

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: هشیاركرن ل حوكمكرنا ل سه‌ر خودێ و سویندخوارنا ب ناڤێ وی كو خودێ ل ئێكی نابۆریت.

دوو: جه‌هنه‌م بۆ هه‌ر ئێك ژ مه‌ ژ قه‌یتانا پێلاڤا مرۆڤی نێزیكتره‌.

سێ: به‌حه‌شت ژی ب هه‌مان شێوه‌.

چار: شاهد و دیده‌ڤانه‌ك تێدا هه‌یه‌ ل سه‌ر گۆتنا وی: ((مرۆڤ دێ ئاخڤتنه‌كێ بێژیت ... هه‌تا دویماهیكا وێ)).

پێنج: دبیت ژ به‌ر تشته‌كی گونه‌هێن مرۆڤی بهێنه‌ ژێبرن كو ئه‌و تشت ژ نەخۆشترین تشتانە ل دەڤ مرۆڤی.

بابه‌تێ كو چێنابیت خودێ وه‌ك مه‌هده‌رچی بهێته‌ دانان ل سه‌ر چ چێكرییێن وی

ژ جوبه‌یرێ كوڕێ موطعیمی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: (كوچه‌ره‌كێ عه‌ره‌ب هاته‌ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن و گۆت: ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ؛ نه‌فس لاواز بوون، زارۆك برسی بوون، مال و سامان ژ ناڤچوون، ڤێجا بۆ مه‌ داخوازێ ژ خودایێ خۆ بكه‌ بارانێ بۆ مه‌ ببارینیت، ب ڕاستی ئه‌م خودێ دكه‌ینه‌ مه‌هده‌رچی ل ده‌ڤ ته‌ و ته‌ دكه‌ینه‌ مه‌هده‌رچی ل ده‌ڤ خودێ، ئینا پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((پاقژی بۆ خودێ بن ژ هه‌می كێماسییان، پاقژی بۆ خودێ بن ژ هه‌می كێماسییان! ڤێجا به‌رده‌وام ته‌سبیحات لێددان هه‌تا ئه‌ڤ چه‌نده‌ ل سه‌ر ڕویێ صه‌حابییێن وی هاتییه‌ دیتن، پاشی گۆت: ئه‌ڤه‌ تۆ چ دبێژی! وه‌ی بۆ ته‌ ئه‌رێ تۆ دزانی خودێ كییه‌؟ شوولا خودێ گه‌له‌ك ژ ڤێ مه‌زنتره‌، ب ڕاستی خودێ نابیته‌ مه‌هده‌رچی ل سه‌ر چ كه‌سان ...)). و فه‌رمووده‌ به‌حسكر و ئه‌بو داود ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ڕه‌دكرنا وی بۆ وی كه‌سێ گۆتی: ((ب ڕاستی ئه‌م خودێ دكه‌ینه‌ مه‌هده‌رچی ل ده‌ڤ ته‌)).

دوو: گوهۆڕینا وی ژ به‌ر ڤێ په‌یڤێ ب ڕه‌نگه‌گی ئه‌ڤ چه‌نده‌ ل سه‌ر ڕویێ صه‌حابییێن وی هاته‌ دیتن.

سێ: ئه‌وی گۆتنا: ((ئه‌م ته‌ دكه‌ینه‌ مه‌هده‌رچی ل ده‌ڤ خودێ)) ڕه‌د نه‌كر.

چار: هشیاركرن ل سه‌ر ته‌فسیرا (سبحان الله).

پێنج: موسلمانان داخواز ژ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن دكر كو ئه‌و داخوازا باران بارینێ ژ خودێ بكه‌ت.

بابه‌تێ ئه‌وا هاتی ل دۆر پارێزگاریكرنا ل سنوور و پاوانێ ته‌وحیدێ ژ لایێ موحه‌ممه‌د موصطه‌فای صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن و گرتنا وی بۆ هه‌ر ڕێكه‌كا سه‌ربكێشیت بۆ شركێ.

ژ عه‌بدولڵاهێ كوڕێ شیخخیری (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ئه‌ز د گه‌ل شاندا به‌نو عامرییان چوومه‌ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن و مه‌ گۆتێ: تۆ سه‌ید و مه‌زنێ مه‌ی.

وی گۆت: ((سه‌ید و مه‌زن خودێیه‌)).

مه‌ گۆت: پا تۆ ژ مه‌ هه‌مییان باشتری و ژ مه‌ هه‌مییان ب قه‌درتری.

گۆت: ((گۆتنا خۆ یان هنده‌ك ژ وێ گۆتنا خۆ بێژن، به‌لێ هشیاربن شه‌یتان هه‌وه‌ ڕانه‌كێشیت بۆ زێده‌گاڤیكرنێ)). ئه‌بو داوودی ب سه‌نه‌ده‌كا دروست ڤه‌گوهاستییه‌.

ژ ئه‌نه‌سێ كوڕێ مالكی (خودێ ژ وی ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو هنده‌كان گۆت: ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ، ئه‌ی باشێ مه‌ و كوڕێ باشێ مه‌، ئه‌ی مه‌زن و سه‌روه‌رێ مه‌ و كوڕێ مه‌زن و سه‌روه‌رێ مه‌، ئینا وی گۆت: ((گه‌لی خه‌لكی؛ گۆتنا خۆ بێژن، به‌لێ هشیاربن شه‌یتان هه‌وه‌ ڕانه‌كێشیت بۆ زێده‌گاڤیكرنێ، ئه‌ز موحه‌ممه‌دم، عه‌بدێ خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وی، ئه‌ز حه‌زناكه‌م هوین من ژ وی ئاست و وێ پله‌یێ بلندتر لێ بكه‌ن یا خودایێ مه‌زن ئه‌ز لێ دانایم)). نه‌سائی ب سه‌نه‌ده‌كا باش ڤه‌گوهاستییه‌.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: هشیاركرنا خه‌لكی ژ زێده‌گاڤیكرنێ.

دوو: كا پێدڤییه‌ ئه‌و كه‌سێ بۆ دهێته‌ گۆتن: (تۆ مه‌زن و سه‌روه‌رێ مه‌ی) چ بێژیت.

سێ: گۆتنا وی: ((هشیاربن شه‌یتان هه‌وه‌ ڕانه‌كێشیت بۆ زێده‌گاڤیكرنێ))، هه‌ر چه‌نده‌ وان ب تنێ ئاخڤتنا دروست یا كری.

چار: گۆتنا وی: ((ئه‌ز حه‌زناكه‌م هوین من ژ ئاست و پله‌یا من بلندتر لێ بكه‌ن)).

[الزُّمَرُ:67].

ژ ئبن مه‌سعوودی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: (زانایه‌كێ جوهی هاته‌ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن و گۆت: موحه‌ممه‌د؛ ئه‌م (د په‌ڕتووكا خۆدا) دبینین كو خودێ دێ هه‌می ئه‌سمانان دانیته‌ سه‌ر تبله‌كا خۆ و دێ هه‌می ئه‌ردان دانیته‌ سه‌ر تبله‌كا دی، دێ داران دانیته‌ سه‌ر تبله‌كێ و دێ ئاڤێ دانیته‌ سه‌ر تبله‌كێ و دێ ئاخێ ژی دانیته‌ سه‌ر تبله‌كێ و دێ هه‌می چێكرییێن دی ژی دانیته‌ سه‌ر تبله‌كا دی و پاشی دێ بێژیت: ئه‌زم شاھ و مه‌لك)، ئینا پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن كره‌ كه‌نی هه‌تا ددانێن وی یێن پشتێ دیاربووین، وه‌ك ڕاستده‌رئێخستنه‌ك بۆ گۆتنا وی زانایێ جوهی، پاشی ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ خواند: ئانكو: ((و ڤان بوتپه‌رێسان خودێ ب دروستى مه‌زن نه‌كرییه‌ وه‌كى ئه‌و يێ ژ هه‌ژى؛ چونكى وان د گه‌ل وى په‌رستنا وى تشتى كر يێ نه‌ مفاى و نه‌ زيانێ نه‌گه‌هينیت، ڤێجا وان ئه‌و ئافراندى ئينا ڕێزا ئافرانده‌رى، ئه‌وێ ژ شيانا خۆ يا مه‌زن ڕۆژا قيامه‌تێ ئه‌ردى هه‌مییێ ب مسته‌كێ دگریت)).

د ڤه‌گوهاستنا موسلمیدا هاتییه‌: ((دێ چیایان و داران ژی دانیته‌ سه‌ر تبله‌كێ، پاشی دێ هژینیت و دێ بێژیت: ئه‌زم شاھ و مه‌لك، ئه‌زم ئه‌لڵاھ)).

د ڤه‌گوهاستنا بۆخاریدا هاتییه‌: ((خودێ دێ هه‌می ئه‌سمانان دانیته‌ سه‌ر تبله‌كا خۆ، دێ ئاڤێ و ئاخێ ژی دانیته‌ سه‌ر تبله‌كێ و دێ هه‌می چێكرییێن دی دانیته‌ سه‌ر تبله‌كا دی)). بۆخاری و موسلمی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌ یا ڤه‌گوهاستی.

و موسلم فه‌رمووده‌یه‌كێ ژ ئبن عومه‌ری ڤه‌دگوهزیت كو ئه‌و بۆ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن بلند دكه‌ت كو گۆتییه‌: ((ل ڕۆژا قیامه‌تێ خودێ دێ ئه‌سمانان پێچیت، پاشی دێ ب ده‌ستێ خۆ یێ ڕاستێ گریت، پاشی دێ بێژیت: ئه‌زم شاھ و مه‌لك، ئه‌رێ ئه‌ڤرۆكه‌ ئه‌وێن ل دونیایێ زۆڕداری ل خه‌لكی دكر ل كیڤه‌نه‌؟ ئه‌رێ مرۆڤێن خۆ مه‌زن دكر ل كیڤه‌نه‌؟ پاشی دێ هه‌ر حه‌فت ئه‌ردان ژی پێچیت و دێ ب ده‌ستێ خۆ یێ چه‌پێ گریت، پاشی دێ بێژیت: ئه‌زم شاھ و مه‌لك، ئه‌رێ ئه‌ڤرۆكه‌ ئه‌وێن ل دونیایێ زۆڕداری ل خه‌لكی دكر ل كیڤه‌نه‌؟ ئه‌رێ مرۆڤێن خۆ مه‌زن دكر ل كیڤه‌نه‌؟)).

كا چاوا ژ ئبن عه‌باسی هاتییه‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ((هه‌ر حه‌فت ئه‌سمان و هه‌ر حه‌فت ئه‌رد د له‌پێ ده‌ستێ خودێدا وه‌كی خه‌رده‌لكه‌كێنه‌ د ده‌ستێ ئیك ژ هه‌وه‌دا)).

ئبن حه‌ریری گۆت: یوونسی گۆته‌ من، ئبن وه‌هبی گۆته‌ مه‌، گۆت: ئبن زه‌یدی گۆت: بابێ من بۆ من گۆت كو پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتییه‌: ((قه‌باره‌یێ هه‌ر حه‌فت ئه‌سمانان ل به‌رامبه‌ری كورسییێ؛ وه‌كی حه‌فت ده‌رهه‌مانه‌ بهێنه‌ هاڤێتن د ناڤ ئه‌رده‌كێ به‌رفره‌ھدا)).

گۆت: ئه‌بو زه‌ڕی (خودێ ژێ ڕازی بیت) گۆت: من گوهـ ل پێغەمبەرێ خودێ (صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن) بوو دگۆت: ((قه‌باره‌یێ كورسییێ ل به‌رامبه‌ری عه‌رشی؛ وه‌كی گوستیركه‌كا ئاسنییه‌ بهێته‌ هاڤێتن د ناڤ ده‌شته‌كێ یان بیابانه‌كێدا ژ ئەردی)).

ژ ئبن مه‌سعوودی ژی دهێته ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: ((ڕووبه‌ر و دویراتییا د ناڤبه‌را ئه‌سمانێ دونیایێ و ئه‌سمانێ ب دویڤ ویدا؛ قوناغا پێنجسه‌د سالانه‌، د ناڤبه‌را هه‌ر ئه‌سمانه‌كی بۆ یێ دی ژی قوناغا پێنجسه‌د سالانه‌، د ناڤبه‌را ئه‌سمانێ حه‌فتێ و كورسییێ ژیدا قوناغا پێنجسه‌د سالانه‌، د ناڤبه‌را كورسییێ و ئاڤێ ژیدا قوناغا پێنجسه‌د سالانه‌، عه‌رش یێ ل سه‌ر ئاڤێ و خودێ یێ ل سه‌ر عه‌رشی و خۆ تشته‌ك ژ كارێن هه‌وه‌ ل به‌ر وی یێ ڤه‌شارتی و به‌رزه‌ نینه‌)). ئبن مه‌هدی ئه‌ڤ فه‌رمووده‌یه‌ یا ته‌خریجكری ژ حه‌ممادێ كوڕێ سه‌له‌مه‌ی، ژ عاصمی، ژ زه‌ڕی، ژ عه‌بدولڵاهی، و مه‌سعوودی ژی فه‌رمووده‌ وه‌كی وی یا ڤه‌گوهاستی ژ عاصمی، ژ ئه‌بو وائیلی، ژ عه‌بدولڵاهی. حافزێ زه‌هه‌بی (خودێ دلۆڤانییێ پێ ببه‌ت) گۆت: ڤێ فه‌رمووده‌یێ چه‌ندین ڕێكێن سه‌نه‌دێ بۆ هه‌نه‌.

ژ عه‌باسێ كوڕێ عه‌بدولموطه‌لیبی (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهێته‌ ڤه‌گوهاستن كو گۆتییه‌: پێغه‌مبه‌رێ خودێ صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆت: ((ئه‌رێ هوین دزانن كا ڕووبه‌ر و دویراتییا د ناڤبه‌را ئه‌سمان و ئه‌ردیدا چه‌نده‌؟))، مه‌ گۆت: خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وی زاناترن، گۆت: ((قوناغا پێنجسه‌د سالان یا د ناڤبه‌را واندا، هه‌ر ئه‌سمانه‌كی بۆ ئه‌سمانێ دی ژی قوناغا پێنجسه‌د سالان یا د ناڤبه‌رێدا، چڕی و ستویراتییا هه‌ر ئه‌سمانه‌كی ژی قوناغا پێنجسه‌د سالانه‌، و ده‌ریاریه‌ك یا د ناڤبه‌را ئه‌سمانێ حه‌فتێ و عه‌رشێ خودێدا، ڕووبه‌ر و دویراتییا د ناڤبه‌را بنێ وێ ده‌ریایێ هه‌تا سه‌رێ وێ هندی وی ڕووبه‌رییه‌ یێ د ناڤبه‌را ئه‌سمان و ئه‌ردیدا هه‌ی، خودایێ مه‌زن ژی یێ د سه‌ر ڤێدا و خۆ تشته‌ك ژ كارێن مرۆڤی ل به‌ر وی ڤه‌شارتی نینه‌ و ل به‌ر وی یێ به‌رزه‌ نینه‌)).

ئه‌بو داوود و هنده‌كێن دی ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزن.

کۆمەکا بابەتان تێدا هەنە:

ئێك: ته‌فسیرا گۆتنا خودایێ مه‌زن: ((وَالأَرْضُ جَمِيعـًا قَبْضَـتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ)).

دوو: ئه‌ڤ زانسته‌ و یێن وه‌كی وان ل ده‌ڤ وان جوهییان مابوون یێن ل سه‌رده‌مێ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ژیاین و وان ئه‌ڤ زانسته‌ ڕه‌د نه‌كرن و ڕامانا وان ژی نه‌گوهاڕت.

سێ: ده‌مێ زانایێ جوهی ئه‌و تشت بۆ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن گۆتی؛ پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن ئه‌و ڕاست ده‌رئێخست و باوه‌ر ژێ كر، و پشتی هنگی قورئان ژی ل دۆر ڤێ چه‌ندێ هاته‌ خوار و دانپێدان پێ كر.

چار: پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن كره‌ كه‌نی ده‌مێ زانایێ جوهی ئه‌ڤ زانست و زانینا مه‌زن به‌حسكری.

پێنج: گۆتنا ب ئاشكه‌رایی كو خودێ دوو ده‌ست یێن هه‌ین و كو ئه‌سمان هه‌می یێن د ده‌ستێ ڕاستێدا و ئه‌رد هه‌می یێن د ده‌ستێ دیدا.

شەش: گۆتنا ب ئاشكه‌رایی ل دۆر ناڤكرنا وی ده‌ستی ب ده‌ستێ چه‌پێ.

حەفت: به‌حسكرنا مرۆڤێن زۆڕدار و خۆمه‌زنكه‌ر ل ڤی ده‌می.

هەشت: گۆتنا وی: وه‌كی خه‌رده‌لكه‌كێیه‌ د له‌پێ ده‌ستێ ئێك ژ هه‌وه‌دا.

نه‌ھ: مه‌زناهییا قه‌بارێ كورسییێ ل به‌رامبه‌ری ئه‌سمانی.

دەهـ: مه‌زناهییا قه‌بارێ عه‌رشی ل به‌رامبه‌ری كورسییێ.

یازدە: ڕوهنكرن كو عه‌رش نه‌ كورسییه‌ و نه‌ ئاڤه‌.

دۆازده‌: ڕووبه‌ر و دویراتی د ناڤبه‌را هه‌ر ئه‌سمانه‌كی بۆ ئه‌سمانێ دیدا چه‌نده‌.

سێزده‌: ڕووبه‌ر و دویراتی د ناڤبه‌را ئه‌سمانێ حه‌فتێ بۆ كورسییێ چه‌نده‌.

چارده‌: ڕووبه‌ر و دویراتی د ناڤبه‌را كورسییێ بۆ ئاڤێ چه‌نده‌.

پازده‌: عه‌رش یێ ل سه‌ر ئاڤێ.

شازده‌: خودێ یێ ل سه‌ر عه‌رشی.

هه‌ڤده‌: ڕووبه‌ر و دویراتی د ناڤبه‌را ئه‌سمانی و ئه‌ردیدا چه‌نده‌.

هه‌ژده‌: چڕی و ستویراتییا هه‌ر ئه‌سمانه‌كی دویراتییا سه‌د سالانه‌.

نۆزده‌: ئه‌و ده‌ریایا ل سه‌ر هه‌ر حه‌فت ئه‌سماناندا هه‌ی؛ بنێ وێ بۆ سه‌رێ وێ قوناغا پێنجسه‌د سالان یا دویره‌، خودێ ژی زاناتره‌.

ب قه‌نجی و هاریكارییا خودێ په‌ڕتووكا ئێكتاپه‌رستییێ ب دویماهیك هات.