آداب و احکام مسافرت

آداب و احکام مسافرت

حمد و ستایش مخصوص خداوندی است که پروردگار جهانیان است و درود و سلام بر پیامبرمان محمد و بر همه‌ى اهل بیت و اصحابشان باد.

اما بعد:

آنچه در پیش رو دارید نامه‌ى مختصری در مورد آداب و احکام مسافرت است و در آن تلاش کردیم بیشترین نکاتی را که مسافر به آن نیاز دارد، بیان کنیم.

از خداوند می‌خواهیم آن‌ را برای خود خالص گردانده و آن‌را برای همهٔ مسلمانان سودمند سازد.

کمیتهٔ علمی انجمن خدمت به محتوای اسلامی به زبان‌های گوناگون

اول: آداب سفر

برای انسان مسافرى كه چه برای حج یا عبادات دیگرى سفر کند، لازم است نکات زیر را رعایت نمايد:

۱- در انتخاب زمان سفر، وسیلهٔ سواری، و همسفر و مسیر اگر مسیرها مختلف بود به درگاه خداوند استخاره کند، و در این رابطه با اهل تجربه و صلاح مشورت کند، و اما در مورد حج و عمره شکی نیست که سفر برای آن خیر است، و روش استخاره این است که دو رکعت نماز بخواند سپس دعاهایی که از پیامبر صلی الله علیه وسلم نقل شده را بگوید.

۲- بر حاجی و عمره‌گزار واجب است که هدفشان از ادای حج و عمره رضایت الهی و نزدیک شدن به او باشد، و از کالای بی‌ارزش دنیا و فخر فروشی و به‌دست آوردن القاب و یا ریاکاری و سُمعه برحذر باشد؛ زیرا این کار سبب بطلان عمل و نپذیرفته شدن آن می‌شود، خداوند می‌فرماید: [ای پیامبر،] بگو: «من فقط بشری [عادی] همچون شما هستم. به من وحی می‌شود که تنها معبودتان، اللهِ یکتاست؛ پس هر‌ کس به دیدارِ پروردگارش [در آخرت] امید دارد، باید کار شایسته انجام دهد و هیچ کس را در عبادتِ پروردگارش شریک نسازد». [الكهف: ۱۱۰]. و در حدیث قدسی آمده است که: «من بى نيازترين شريک ها به شرک هستم، هر كسى عملى انجام دهد كه غير من را در آن شريک خويش كند، او و شركش را به حال خود رها مى‌كنم» [۱]. [۱] روایت مسلم به‌شمارهٔ (۲۹۸۵).

۳- بر حاجی و عمره‌گزار لازم است که قبل از مسافرت، احکام حج و عمره را بیاموزد؛ تا اینکه واجبی را ترک ننموده و کار حرامی را انجام ندهد، پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرمایند: «هر کس که الله به او ارادهٔ خیری داشته باشد، در دین فقیهش می‌گرداند» [۲]. [۲] روایت بخاری به‌شمارهٔ (۳۱۱۶) و مسلم به‌شمارهٔ (۱۰۰).

۴- بر حاجی و عمره‌گزار لازم است که مال حلال را برای ادای حج و عمرهٔ خود انتخاب کند؛ زیرا خداوند پاک است و جز پاکی را نمی‌ پذیرد و زیرا که مال حرام سبب نپذیرفته شدن دعا می‌شود.

۵- توبه کردن از همهٔ گناهان و معصیت‌ها، و اگر در حق کسی ستم روا داشته حق او را بازگردانده و از وی حلالیت بطلبد، چه آن بدهی آبرو باشد یا مال و غیر آن.

۶- مستحب است که مسافر وصیت خود را نوشته و حقوق مردم بر گردن او و حقوق خود بر گردن مردم را بنویسد؛ پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «برای هیچ مسلمانی روا نیست که دو شب را بخوابد مگر اینکه وصیتی که نوشته در کنارش باشد» [۳]. و برای آن گواه می‌گیرد و بدهی‌هایی که دارد را پرداخت نموده و امانت‌ها را به صاحبانش باز می‌گرداند یا از آن‌ها اجازه می‌گیرد. [۳] روایت بخاری به‌شمارهٔ (۲۷۳۸) و مسلم به‌شمارهٔ (۱۶۲۷).

۷- برای مسافر لازم است که در انتخاب همسفر صالح و نیکوکار تلاش کند، و حریص باشد که همسفرش از طلاب علوم شرعی باشد؛ زیرا این کار به وی کمک می‌کند توفیق یافته و در حج و عمرهٔ خود مرتکب اشتباه نشود. همچنین به دلیل این فرمودهٔ پیامبر صلی الله علیه وسلم که می‌فرماید: «مرد بر دین دوست خاص و صمیمی خود است، پس باید هریک از شما بنگرد که با چه کسی دوستی صمیمی دارد» [۴]؛ و این حديث پیامبر صلی الله علیه وسلم که می‌فرماید: «جز با مؤمن دوستی و همنشينی مکن و غذايت را جز شخص باتقوا نخورَد» [۵]. [۴] به روایت أبو داود به‌شمارهٔ (۴۸۳۳). [۴] روایت ابوداود به‌شمارهٔ (۴۸۳۲) و ترمذی به‌شمارهٔ (۲۳۹۵).

۸- مستحب است که مسافر با خانواده، نزدیکان، همسایه‌ها و دوستانش خداحافظی کند، پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «کسی که می‌خواهد به مسافرت برود به کسانی که مانده‌اند می‌گوید: أستودِعُكمُ اللهَ الذي لا تضيعُ ودائِعُه» یعنی: «شما را نزد خدایی به امانت می‌گذارم که امانت‌های او ضایع نمی‌شود» [۶]. و پیامبر صلی الله علیه وسلم هرگاه یارانش می‌خواستند به مسافرت بروند به آن‌ها می‌فرمود: «أَسْتَوْدِعُ اللَّه دِينَكَ، وَأَمانَتَكَ، وخَوَاتِيمَ عَمَلِكَ» (دين، امانت و فرجامِ کارهايت را به الله می سپارم) [۷]. و پیامبر صلی الله علیه وسلم به مسافرانی که از ایشان نصیحت می‌خواستند می‌فرمود: «زَوَّدَكَ اللهُ التَّقْوَى، وَغَفَرَ ذَنْبَكَ، وَيَسَّرَ لَكَ الخَيْرَ حَيْثُ مَا كُنْتَ» یعنی : «خداوند، تقوا را توشهٔ تو گرداند، گناهانت را ببخشاید، و هر جا که هستی خیر را براى تو آسان سازد» [۸]. مردی که قصد مسافرت داشت خدمت رسول الله صلی الله علیه وسلم آمده و گفت: ای رسول خدا مرا نصیحت کن، ایشان فرمودند: «تو را به رعایت تقوای الهی و الله اکبر گفتن در هر بلندی توصیه می‌کنم» وقتی آن مرد دور شد فرمودند: «خدایا زمین را برای او فراخ و سفر را برای او آسان بگردان» [۹]. [۶] روایت طبرانی به‌شمارهٔ (۸۲۳). [۷] روایت احمد در مسند، به‌شمارهٔ (۴۵۲۴). [۸] روایت ترمذی به‌شمارهٔ (۳۴۴۴). [۹] روایت احمد در مسند، به‌شمارهٔ (۹۷۲۴).

۹- و با خود زنگوله و آلات موسیقی و سگ به سفر نمی‌برد، به دلیل حدیث ابوهریره از پیامبر صلی الله علیه وسلم که ایشان فرمودند: «فرشتگان با گروهی که در بین آنها سگ و زنگوله است، همراهی نمی‌کنند» [۱۰]. [۱۰] روایت مسلم به‌شمارهٔ (۲۱۱۳).

۱۰-و اگر بیش از یک همسر داشت و خواست با یکی از آن‌ها به مسافرت برود بین آن‌ها قرعه کشی می‌کند، و هر همسری که نامش در‌ آمد با وی به مسافرت می‌رود؛ به‌دلیل حدیث عایشه رضی الله عنها که فرمودند: «هرگاه پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌خواست به مسافرت برود بین همسران خود قرعه کشی می‌کرد و هر همسری که نامش در می‌آمد با او به سفر می‌رفت» [۱۱]. [۱۱] روایت بخاری به‌شمارهٔ (۲۵۹۳) و مسلم به‌شمارهٔ (۲۷۷۰).

۱۱- برای او مستحب است که در صورت امکان در آغاز روز پنجشنبه به مسافرت برود؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه وسلم این کار را می‌کردند. کعب بن مالک رضی الله عنه می‌گوید: «کم پیش می‌آمد که پیامبر صلی الله علیه وسلم در روزی غیر از روز پنجشنبه به مسافرت برود» [۱۲]. [۱۲] روایت بخاری، به‌شمارهٔ (۲۹۴۹).

۱۲- برای انسان مستحب است که هنگام خروج از منزل برای سفر و غیره دعای سفر را بخواند، و در هنگام خروج از منزل می‌گوید: «بِسْمِ اللَّهِ، تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ، وَلا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ، اللَّهمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَضِلَّ أَوْ أُضَلَّ، أَوْ أَزِلَّ أَوْ أُزَلَّ، أَوْ أَظْلِمَ أَوْ أُظْلَمَ، أَوْ أَجْهَلَ أَوْ يُجْهَلَ عَلَيَّ» یعنی: (به نام الله، بر الله توکل کردم و نیرو و توانی نیست جز با [یاری] الله، یا الله من به تو پناه می‌برم از این که گمراه شوم یا کسی را گمراه کنم؛ و اینکه خواسته یا ناخواسته در گناه بیفتم؛ و از اینکه ظلم کنم یا مورد ظلم واقع شوم؛ و اینکه مرتکب کار جاهلانه ای شوم یا دیگران در حق من مرتکب کار جاهلانه شوند) [۱۳]. [۱۳] روایت ابوداود، به‌شمارهٔ (۵۰۹۴).

۱۳. مستحب است که هنگام سوار شدن بر وسیلهٔ نقلیه، مانند: چهارپا، خودرو، هواپیما یا دیگر وسایل نقلیه، دعای سفر را بخواند و بگوید: پاسخ: «الله أكبر، الله أكبر، الله أكبر {سُبحانَ الَّذي سَخَّرَ لَنا هذا وَما كُنّا لَهُ مُقرِنينَ * وَإِنّا إِلى رَبِّنا لَمُنقَلِبونَ} [زخرف: ۱۴] (پاک و منزه است ذاتی كه این [وسیله] را در خدمت ما گماشت و[گرنه] ما خود توان این کار را نداشتیم * و ما به پیشگاهِ پروردگار‌مان بازمی‌گردیم) اللَّهُمَّ إنَّا نَسْأَلُكَ في سَفَرِنَا هذا البِرَّ وَالتَّقْوَى، وَمِنَ العَمَلِ ما تَرْضَى، اللَّهُمَّ هَوِّنْ عَلَيْنَا سَفَرَنَا هذا، وَاطْوِ عَنَّا بُعْدَهُ، اللَّهُمَّ أَنْتَ الصَّاحِبُ في السَّفَرِ، وَالْخَلِيفَةُ في الأهْلِ، اللَّهُمَّ إنِّي أَعُوذُ بكَ مِن وَعْثَاءِ السَّفَرِ، وَكَآبَةِ المَنْظَرِ، وَسُوءِ المُنْقَلَبِ في المَالِ وَالأهْلِ» (يا الله، ما در اين سفر از تو نيکی و پرهيزگاری و عملی که می‌پسندی درخواست می‌کنيم. يا الله، اين سفر را بر ما آسان بگردان و دوریِ راه را برای ما کوتاه بفرما. يا الله، تو همراه و ياورم در سفر و جانشينم در خانواده‌ام هستی. يا الله از سختی‌های سفر و ديدن مناظر غم انگيز و پيش‌آمدهای ناگوار در مال و خانواده و فرزند به تو پناه می‌آورم) [۱۷]. [۱۴] وعثاء السفر: یعنی شدت آن. الإفصاح عن معاني الصحاح (۴/ ۲۸۴). [۱۵] بدحالی و دل شکستگی بر اثر ناراحتی. الإفصاح عن معاني الصحاح (۴/ ۲۸۴). [۱۶] المنقلب: یعنی بازگشت. الإفصاح عن معاني الصحاح (۴/ ۲۸۴). [۱۷] روایت احمد در مسند، به‌شمارهٔ (۶۳۷۴).

و برای انسان مستحب است که تنهایی و بدون همراه به مسافرت نرود؛ به دلیل این فرمودهٔ پیامبر صلی الله علیه وسلم: «اگر مردم می‌دانستند در سفر به تنهایی چه [زیان‌هایی] وجود دارد هیچ مسافری شبانه به تنهایی سفر نمی‌کرد» [۱۸]. [۱۸] روایت بخاری، به‌شمارهٔ (۲۹۹۸).

۱۵- و مستحب است که مسافران شخصی را از میان خود به عنوان امیر [یا مدیر و رهبر] تعیین کنند تا برای هم‌گرایی آن‌ها و توافق دیدگاه‌هایشان و رسیدن بهتر به اهدافشان کمک کند، پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: « اگر سه نفر از شما به‌قصد سفر خارج شدید یکی را بعنوان امیر تعیین کنید» [۱۹]. [۱۹] به روایت أبو داود به‌شمارهٔ (۲۶۰۸).

۱۶- بر ادای کارهایی که خداوند بر وی واجب نموده اعم از انجام طاعات و عبادات و پرهیز از کارهای حرام، و آراسته شدن به اخلاق نیک حریص باشد و به حاجیانی که نیازمند کمک هستند کمک کند، و کسانی که نیازمند علم و دانش هستند را بیاموزد، و در مال و دارایی خود سخاوتمند باشد، و از مالش در هزینه‌های خود و منافع و نیازهای برادرانش استفاده کند.

۱۷- شایسته است که برای خود بسیار توشه برگیرد، زیرا امکان دارد در سفر به آن نیاز پیدا کند و برخی محاسباتش به هم بریزد.

۱۸- باید در مسافرت خوش‌رو و خوش برخورد باشد و برای شاد کردن همسفرانش تلاش کند تا آن‌ها با وی انس بگیرند.

۱۹- باید بر بی‌مهری همسفرانش و مخالفت آن‌ها با رای و نظر او صبر نموده و به نیکی با آن‌ها مدارا کند تا بینشان محترم بوده و آن‌ها وی را بزرگ بدارند.

۲۰- برای مسافران مستحب است اگر جایی اطراق کردند به هم نزدیک باشند، برخی از یاران پیامبر صلی الله علیه وسلم در مکانی اطراق نموده و در دشت و دمن پراکنده شدند، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمودند: «پراکنده شدن شما در این دشت و دمن از شیطان است» [۲۰]. و پس از آن به هم ملحق می‌شدند به‌گونه‌ای که اگر پارچه‌ای را پهن می‌کردند برای همهٔ آن‌ها کافی بود. [۲۰] روایت احمد در مسند، به‌شمارهٔ (۱۷۷۳۶).

۲۱- مستحب است وقتی مسافر در سفر و یا غیره جایی اطراق کرد دعاهایی که از پیامبر صلی الله علیه وسلم نقل شده را بخواند: «أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ»: «پناه می‌برم به کلمات کامل الله از شر آنچه خلق نموده است» [۲۱]. وقتی این دعا را بخواند تا وقتی که از آنجا رخت بر نبسته چیزی به او گزند نمی‌رساند. [۲۱] روایت مسلم به‌شمارهٔ (۱۷۱۸).

۲۲- برای او مستحب است که در بلندی‌ها الله اکبر و در سراشیبی‌ها سبحان الله بگوید، جابر رضی الله عنه می‌گوید: وقتی بالا می‌رفتیم الله اکبر و وقتی پایین می‌آمدیم سبحان الله می‌گفتیم [۲۲]. و هنگام الله اکبر گفتن صدای خود را بالا نمی‌برند. پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «به حال خود رحم کنید؛ همانا شما ناشنوا و غایب را نمی‌طلبید؛ او همراه شماست، او شنوا و نزدیک است» [۲۳]. [۲۲] روایت بخاری به‌شمارهٔ (۲۹۹۴). [۲۳] روایت بخاری، به‌شمارهٔ (۲۹۹۳).

۲۳- و مستحب است که شب در سفر باشد و خصوصا اول آن؛ به دلیل این فرمودهٔ پیامبر صلی الله علیه وسلم: «شبانه سفر کنید زیرا زمین شب‌هنگام در هم پيچيده و کوتاه می‌شود» [۲۴]. [۲۴] روایت أبو داود به‌شمارهٔ (۲۵۷۱).

۲۴- و مستحب است که در سفر بسیار دعا کند؛ به‌دلیل این فرمودهٔ پیامبرصلی الله علیه وسلم: «سه دعا بدون شک مستجاب خواهند شد: دعای مظلوم، دعای مسافر و دعای پدر بر فرزندش» [۲۵]. [۲۵] روایت احمد در مسند، به‌شمارهٔ (۱۰۷۷۱).

***

دوم: طهارت و پاکیزگی در سفر

بر مسافر واجب است که به طهارت و پاکیزگی خود توجه داشته باشد، از حدث کوچک وضو می‌گیرد و از جنابت غسل می‌کند.

اگر آب به‌همراه نداشت یا مقدار کمی آب به‌همراه داشت که برای غذا و نوشیدن لازم بود، تیمم می‌کند.

کیفیت تیمم: تیمم به‌ این صورت است که دستان خود را به‌زمین زده و با آن صورت و دو کف دستش را مسح می‌کند.

طهارت تیمم یک طهارت مؤقت است یعنی هر گاه آب یافت تیمم او باطل شده و باید از آب استفاده کند، اگر از جنابت تیمم کرد و سپس آب یافت باید غسل کند، و اگر از قضای حاجت تیمم کرد، و سپس آب یافت باید وضو بگیرد. در حدیث آمده است: « خاکِ پاک، وضوی مسلمان است حتی اگر ده سال آب نیابد، اگر آب یافت تقوای خدا را پیشه نموده و به پوست خود آب بزند» [۲۶]. [۲۶] روایت بزار در مسند، به‌شمارهٔ (۱۰۰۶۸).

مسح بر دو خف (پاپوش) جایز است به دلیل قرآن و سنت و اجماع اهل سنت.

و برای مسح دو خُف (پاپوش) و آنچه حکم آن‌را دارد شرط‌هایی است:

۱- اینکه دو خف یا جوراب مباح و پاک باشند.

۲- اینکه بر پاکی [یعنی بعد از وضو] آن‌ها را بپوشد.

۳- اینکه محل فرض را بپوشانند.

۴- اینکه مسح در بی‌وضویی باشد، درست نیست در جنابت و آنچه غسل را واجب می‌کند مسح شود.

۵- اینکه مسح در وقتی باشد که شریعت تعیین نموده، که همان یک شبانه‌روز برای مقیم و سه‌شبانه‌روز برای مسافر است، و این مسح طبق قول صحیح از اولین باری که بعد از بی‌وضویی آن‌را مسح می‌کند شروع می‌شود و بعد از ۲۴ ساعت برای مقیم و ۷۲ ساعت برای مسافر پایان می‌یابد.

و مسح بر آن‌ها بر اثر یکی از سه اتفاق زیر باطل می‌شود:

۱- آنچه غسل را واجب می‌کند پیش آید مانند جنابت که مسح را باطل کرده و باید غسل کند.

۲- اگر بعد از مسح بر آن‌ها، آن‌را بیرون آورد.

۳- اگر مدتی که شریعت تعیین نموده پایان یابد مسح باطل می‌شود.

***

ثالثا: احکام قصر نماز (دو رکعت خواندن نماز چهار رکعتی) در سفر:

قصر و شکسته خواندن نماز در سفر بهتر از کامل خواندن آن است؛ اما اگر مسافر نمازهای چهاررکعتی را کامل خواند نمازش صحیح است گرچه با آنچه افضلیت دارد مخالفت کرده است.

وقتی مسافر از محدودهٔ همهٔ خانه‌های روستا و شهرش خارج شد می‌تواند نمازش را به‌صورت شکسته و قصر بخواند، و این مذهب جمهور علما است.

و اگر بعد از دخول وقت نماز به سفر رفت می‌تواند آن‌را به‌صورت شکسته بخواند، زیرا وی قبل از خروج وقت‌ آن به سفر رفته است.

اما جمع بین نمازهای ظهر و عصر، و بین نمازهای مغرب و عشا برای مسافر درصورت نیاز سنت است، اگر در مسیر باشد و به راهش ادامه دهد. در این حالت هر کاری که برای او راحت‌تر است از جمع تقدیم یا جمع تأخیر را انجام می‌دهد.

اما اگر مسافر محتاج و نیازمند جمع کردن نبود جمع نمی‌کند. برای نمونه اگر در مکانی اطراق کند که از آنجا نمی‌رود مگر بعد از دخول وقت نماز دوم، بهتر است نمازش را به‌صورت جمع نخواند؛ زیرا به آن نیازی ندارد. برای همین پیامبر صلی الله علیه وسلم در حج وداع وقتی در منا سکونت گزید نمازهایش را به‌صورت جمع نخواند، زیرا نیازی به آن نبود.

اما نمازهای سنت، شخص مسافر همان نمازهای مقیم را می خواند، مانند نماز چاشت، قیام شب، وتر و ... به استثنای نمازهای راتبهٔ ظهر و مغرب و عشاء که سنت است آن‌را نخواند.

و خواندن نمازهای سنت بر روی مرکب در سفر، همانند هواپیما، ماشین، کشتی و دیگر وسایل نقلیه درست است، اما برای نماز فرض باید از وسیلهٔ سواری پایین بیاید مگر اینکه برایش مقدور نباشد.

نماز مسافر پشت سر انسان مقیم درست است، و مسافر نمازش را همانند امامش کامل می‌خواند، چه همهٔ نماز را درک کرده باشد و چه یک رکعت از آن و یا کمتر، حتی اگر در تشهد آخر و قبل از سلام به امام برسد، و این قول درست اهل علم است.

***

چهارم: آداب بازگشت از حج و عمره

سزاوار است که شخص در بازگشت عجله کند و بدون نیاز به مدت طولانی در سفر نماند؛ به‌دلیل این فرمودهٔ پیامبر صلی الله علیه وسلم: «سفر قطعه‌ای از عذاب است، که یکی از شما را از غذا و نوشیدنی و خوابش محروم می‌کند؛ پس هر وقت یکی از شما هدف خود از سفر را برآورده ساخت شتابان به نزد خانواده‌اش باز گردد» [۲۷]. [۲۷] روایت بخاری به‌شمارهٔ (۱۸۰۴) و مسلم به‌شمارهٔ (۱۹۲۷).

وقتی اراده کرد به شهرش بازگردد دعای سوار شدن بر وسیلهٔ سواری را می‌خواند و افزون بر آن می‌گوید: «آيِبُونَ تَائِبُونَ عَابِدُونَ لِرَبِّنَا حَامِدُونَ» یعنی: «توبه‌کار و عبادت‌کار بر می‌گردیم در حالی‌که پروردگار خود را می‌ستاییم» [۲۸]. [۲۸]‌ روایت بخاری به شماره (۱۷۹۷)، و روایت مسلم به شماره (۱۳۴۲).

مستحب است كه در هنگام بازگشت از سفر دعایی که از پیامبر صلی الله علیه وسلم به ثبوت رسیده و ایشان هنگام بازگشت از جهاد، حج و یا عمره می‌خواندند را بخواند، و بر هر زمین بلندی سه مرتبه الله اکبر گفته و سپس بگوید: «لا إلَهَ إلَّا اللَّهُ، وحْدَهُ لا شَرِيكَ له، له المُلْكُ، وله الحَمْدُ، وهو علَى كُلِّ شيءٍ قَدِيرٌ، آيِبُونَ تَائِبُونَ، عَابِدُونَ سَاجِدُونَ، لِرَبِّنَا حَامِدُونَ، صَدَقَ اللَّهُ وعْدَهُ، ونَصَرَ عَبْدَهُ، وهَزَمَ الأحْزَابَ وحْدَهُ» یعنی: «به‌جز الله معبود [به حق] دیگرى وجود ندارد، یگانه است، شریکى ندارد، پادشاهى از آنِ اوست، ستایش مخصوص اوست، و او بر هر چیز توانا است. توبه کنان، عبادت‌کنان و سجده کنندگان و حمدگویان براى پروردگارمان، باز می‌گردیم. خداوند وعده‌اش را تحقق بخشید، بنده‌اش را یاری داد و به تنهایى گروه‌ها را شکست داد» [۲۹]. [۲۹] روایت بخاری، به‌شمارهٔ (۴۱۱۶).

و مستحب است وقتی شهرش را دید بگوید: «آيِبُونَ تَائِبُونَ عَابِدُونَ لِرَبِّنَا حَامِدُونَ» یعنی: «توبه‌کنان، عبادت‌کنان و حمدگویان براى پروردگارمان، باز می‌گردیم» [۳۰]. و این ذکر را تکرار کند تا وقتی که وارد شهرش می‌شود، زیرا پیامبر صلی الله علیه وسلم چنین کردند. [۳۰] روایت بخاری، به‌شمارهٔ (۱۷۹۷) و مسلم به‌شمارهٔ (۱۳۴۲).

اگر به‌مدت طولانی از خانواده دور بوده شبانگاه بدون نیاز بر آن‌ها وارد نمی‌شود مگر اینکه اندکی قبل از رسیدن در شب، آن‌ها را باخبر کند؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه وسلم از چنین کاری نهی کرده‌اند. جابر بن عبدالله رضی الله عنهما می‌گوید: «پیامبر صلی الله علیه وسلم نهی کردند از اینکه مرد شب‌هنگام در خانه‌اش را بکوبد» [۳۱]. حکمت آن‌را روایت دیگر تفسیر می‌کند: «تا اینکه ژولیده مو موهایش را شانه کند [۳۲] و زنی که از شوهرش دور است موهای زائد بدنش را بزند [و خودش را برای شوهرش بیاراید]» [۳۳] . و در روایت دیگر: «رسول الله صلی الله علیه وسلم از اینکه مرد شبانگاه در خانه‌اش را بکوبد نهی کردند تا اینکه مبادا گمان خیانت به آن‌ها ببرد یا عیب‌هایشان را کشف کند» [۳۴]‌. [۳۱] روایت مسلم، به‌شمارهٔ (۷۱۵). [۳۲] «الشعثة»: کسی که مدت طولانی موهایش را روغن نزده و آن‌ها را شانه نکرده است «الاستحداد»: استفاده از آهن [برای تراشیدن موهای زائد بدن] و «المغيبة»: زنی که از شوهرش دور است. التحرير في شرح صحيح مسلم - الأصبهاني (۲۹۲). [۳۳] روایت نسائی،‌به‌شمارهٔ (۹۰۹۹). [۳۴] روایت مسلم، به‌شمارهٔ (۷۱۵).

مستحب است کسی که از سفر باز می‌گردد ابتدا به مسجد نزدیک خانه‌اش برود و در آن‌جا دو رکعت نماز بخواند، زیرا پیامبر صلی الله علیه وسلم چنین کاری کردند.

برای کسی که از سفر باز می‌گردد مستحب است که با کودکان خانهٔ خودش و کودکان همسایه با لطف و نرمی برخورد کند، و اگر به پیشواز او آمدند به آن‌ها نیکی کند. از ابن عباس رضی الله عنهما روایت است که وقتی پیامبر صلی الله علیه وسلم از سفر مکه بازگشت پسربچه‌هایی از طایفهٔ بنوعبدالمطلب به پیشواز ایشان آمدند و وی یکی را بغل کرد و یکی را بر پشت سر خود گرفت. و عبدالله بن جعفر رضی الله عنهما می‌گوید: «هرگاه پیامبر صلی الله علیه وسلم از سفر باز می‌گشت با ما دیدار می‌کرد، با من و با حسن و حسین، یکی از ما را از جلو و یکی را از پشت سر می‌گرفت تا وقتی وارد مدینه می‌شد» [۳۵]. [۳۵] روایت مسلم، به‌شمارهٔ (۲۴۲۸).

هدیه دادن به سبب تأثیر آن در جذب دل‌ها و از بین بردن کدورت‌ها مستحب است و پذیرفتن آن و پاسخ آن با هدیهٔ دیگر مستحب است، و رد کردن آن بدون مانع شرعی مکروه است؛ به همین دلیل پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمودند: «هدیه دهید تا میان شما محبت ایجاد شود» [۳۶]. و هدیه دادن از اسباب دوستی میان مسلمانان است. [۳۶] روایت بیهقی در السنن الکبری به‌شمارهٔ (۱۱۹۴۶).

وقتی مسافر از سفر بازگشت مستحب است مردم را در آغوش بگیرد، به دلیل آنچه از پیامبر صلی الله علیه وسلم به ثبوت رسیده، همانگونه که انس رضی الله عنه می‌فرماید: «[یاران پیامبر صلی الله علیه وسلم] هر گاه با هم ملاقات می‌کردند و یا از سفر باز می‌گشتند همدیگر را در آغوش می‌گرفتند» [۳۷]. [۳۷] روایت طبرانی در «الأوسط» به شمارهٔ (۹۷).

و درود و سلام الله بر پیامبر ما محمد باد