ئاداب و حوکمێن گه‌شتێ

ئاداب و حوکمێن گه‌شتێ سوپاسی بۆ خودایێ هه‌می جیهانان بن، صه‌لات و سه‌لام ل سه‌ر پێغه‌مبه‌رێ مه‌ موحه‌ممه‌دی بن و ل سه‌ر مالبات و صه‌حابییێن وی هه‌مییان بن.

پشتی ڤێ چه‌ندێ دێ بێژم:

ئه‌ڤه‌ نامه‌یه‌كا كورته‌ ده‌رباره‌ی ئاداب و حوکمێن گه‌شتێ، تێدا ‌ئه‌م ڕژد بووینه‌ ل سه‌ر دیاركرنا پترییا وان تشتێن موسلمانێ گه‌شتیار پێدڤی دبیتێ.

داخوازێ ژ خودێ دکەین کو ڤی کاری ب تنێ بۆ ڕازیبوونا خۆ هژمار بکەت، و بکەتە جهێ مفای بۆ هەمی موسلمانان.

لژنا زانستی یا جڤاتا خزمه‌تكرنا بابه‌تێن ئیسلامی ب زمانان

ئێك: ئادابێن گه‌شتێ

پێدڤییه‌‌ ل سه‌ر وی كه‌سێ بۆ حه‌جێ یان عیباده‌ته‌كێ دی گه‌شتێ دکه‌ت، گرنگییێ ب ڤان خالێن ل خوارێ بده‌ت:

1. نڤێژا ئیستیخارێ بۆ خودێ بکه‌ت ل دۆر ده‌مێ گه‌شتێ و سویاری (ئامرازێ ڤه‌گوهاستنێ) و هه‌ڤالێ گه‌شتێ و ئه‌و ڕێكا دێ تێڕا چیت ئه‌گه‌ر ڕێك گه‌له‌ك بن، د ڤێ چه‌ندێدا شیره‌تێ ژ كه‌سێن شاڕه‌زا و باش وه‌ربگریت. و هندیكه‌ حه‌ج و عومره‌نه‌، بێگومان ئه‌و خێرن، شێوازێ ئیستیخاره‌ كرنێ ئه‌ڤه‌یه‌‌ مرۆڤ: دوو ڕکاعه‌تێن نڤێژێ بکه‌ت، پاشی وێ دوعایێ بێژیت یا ژ پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) هاتییه‌ ڤه‌گوهاستن.

2. پێدڤییه‌‌ ل سه‌ر حه‌جی و عومره‌کاری ئنیه‌تا وی ب حه‌ج و عومرا وی ڕازیبوونا خودایێ مه‌زن بیت و نێزیکبوونا ژ وی بیت و خۆ بپارێزیت ژ مه‌ره‌ما كه‌لوپه‌لێن دونیایێ یان خۆمه‌زنكرنێ یان ب ده‌ستڤه‌ئینانا نازناڤان یان خۆنیشاندان و ناڤ و ده‌نگییێ؛ چونکی ئه‌ڤه‌ ئه‌گه‌رێ به‌تالکرنا کریارێ و نه‌قه‌بویلکرنا وێنه‌. خودایێ مه‌زن دبێژیت: ئانكو: ((تۆ - ئه‌ى موحه‌ممه‌د - بێژه‌ ڤان بوتپه‌رێسان: هه‌ما ئه‌ز ژى وه‌كى هه‌وه‌ مرۆڤه‌كم وه‌حى بۆ من ژ نیك خودايێ من دهێت به‌لێ خودايێ هه‌وه‌ خودايه‌كێ ب تنێیه‌، ڤێجا هه‌چییێ ژ عه‌زابا خودايێ خۆ بترسيت و دلێ خۆ ببه‌ته‌ خێرا وى ل ڕۆژا ديدارا وى، بلا كاره‌كێ چاك بۆ خودايێ خۆ بكه‌ت كو ل دويڤ شريعه‌تێ وى بیت و چ شريكان د په‌رستنێدا بۆ وى نه‌ دانیت)). [الكهف: 110] د فه‌رمووده‌یا قودسی ژیدا هاتییه‌: «أَنَا ‌أَغْنَى ‌الشُّرَكَاءِ ‌عَنِ ‌الشِّرْكِ، مَنْ عَمِلَ عَمَلًا أَشْرَكَ فِيهِ مَعِي غَيْرِي تَرَكْتُهُ وَشِرْكَهُ» [1]، ئانكو: ((ئه‌ز ژ هه‌می هه‌ڤپشکان بێ منه‌تترم ژ هه‌ڤپشکییێ، هه‌ر که‌سێ کریاره‌کێ بکه‌ت و تێدا تشته‌كێ دی بکه‌ته‌ هه‌ڤپشکێ من، ئه‌ز دێ وی و هه‌ڤپشکییا وی هێلم)). [1] رواه مسلم، برقم (2985).

3. پێدڤییه‌ حه‌جی و عومره‌کار به‌ری گه‌شتێ بکه‌ت خۆ د حوکمێن عومرێ و حه‌جێ و گه‌شتێدا شاڕه‌زا بكه‌ت، دا کو واجبه‌کی نه‌هێلیت یان نه‌که‌ڤیته‌ د حه‌رامه‌کيدا، پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) گۆت: ئانكو: ((هه‌ر كه‌سێ خودێ خێر و باشی بۆ بڤێت؛ دێ وی د دینیدا شاڕه‌زا كه‌ت)) [2]. [2] رواه البخاري، برقم (3116)، ومسلم، برقم (100).

4. پێدڤییه‌ حه‌جی و عومره‌کار مالێ حه‌لال بۆ حه‌ج و عومرا خۆ هه‌لبژێریت، چونکی خودێ یێ پاقژه‌ و ژ بلی تشتێ پاقژ چ تشتێن دی قه‌بویل ناکه‌ت، و ژ به‌ر کو مالێ حه‌رام ئه‌گه‌رێ ‌قه‌بویلنه‌بوونا دوعایێیه‌.

5. ته‌وبه‌کرن ژ هه‌می گونه‌هـ و تاوانان و ئه‌گه‌ر زۆڕداری ل خه‌لکی کربیت ڤه‌گه‌ڕینیت و گه‌رده‌نا خۆ پێ بده‌ته‌ ئازاكرن، چ ئه‌و زۆڕداری نامویس و كه‌رامه‌ته‌ك بیت یان مال و سامانه‌ك، یان تشته‌كێ دی بیت.

6. سوننه‌ته‌ گه‌شتیار وه‌سییه‌تا خۆ بنڤیسیت، و کا چ بۆ وی هه‌یه‌ و چ ل سه‌ر وی هه‌یه ژی هه‌مییێ بنڤیسیت، پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) گۆتییه‌: «‌مَا ‌حَقُّ ‌امْرِئٍ ‌مُسْلِمٍ ‌لَهُ ‌شَيْءٌ يُوصِي فِيهِ يَبِيتُ لَيْلَتَيْنِ إِلَّا وَوَصِيَّتُهُ مَكْتُوبَةٌ عِنْدَهُ»[3] ئانكو: ((مافێ چ مرۆڤێن موسلمان نینه‌، تشته‌ك هه‌بیت کو وه‌سییه‌تێ ل سه‌ر بکه‌ت و دوو شه‌ڤ د سه‌ر ویدا ده‌رباز بن و وه‌سییه‌تا وی ل ده‌ڤ وی یا نڤیسی نه‌بیت)). و دێ هنده‌ك مرۆڤان كه‌ته‌ شاهد ل سه‌ر ڤێ وه‌سییه‌تێ و دێ وان ده‌ینێن ل سه‌ر وی هه‌ین ده‌ت، دێ ئه‌مانه‌تان ژی زڤرینته‌ڤه‌ بۆ خۆدانێن وان یان دێ ده‌ستویرییێ ژ وان وه‌رگریت کو ل ده‌ڤ وی بمینن. [3] رواه البخاري، برقم (2738)، ومسلم، برقم (1627).

سوننه‌ته‌ گه‌شتیار د هه‌لبژارتنا هه‌ڤالێ باشدا خۆ زه‌حمه‌ت بده‌ت و ب ڕژدی کار بکه‌ت کو ئه‌و هه‌ڤال ژ قوتابیێن زانستێ شه‌رعی بیت، چونکی ئه‌ڤه‌ ژ ئه‌گه‌رێن سه‌رکه‌ڤتنا وییه‌ و نه‌که‌ڤتنا وییه‌ د خه‌له‌تییاندا د گه‌شتا ویدا و د حه‌ج و عومرا وی ژیدا، ژ به‌ر گۆتنا پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن): «‌الرَّجُلُ ‌عَلَى ‌دِينِ ‌خَلِيلِهِ، فَلْيَنْظُرْ أَحَدُكُمْ مَنْ يُخَالِلُ» [4]، ئانكو: ((مرۆڤ یێ ل سه‌ر ئایینێ هه‌ڤالێ خو، ڤێجا بلا ئێك ژ هه‌وه‌ به‌رێ خۆ بده‌تێ كا كێ دکه‌ته‌ هه‌ڤالێ خۆ» [4]؛ و ژبه‌ر گۆتنا وی (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن): «‌لَا ‌تُصَاحِبْ ‌إِلَّا مُؤْمِنًا، وَلَا يَأْكُلْ طَعَامَكَ إِلَّا تَقِيٌّ» [5]، ئانكو: ((هه‌ڤالینییا كه‌سێ باوه‌ردار زێده‌تر نه‌که‌ و بلا ژ كه‌سێ ب ته‌قوا و ژ خودێ ترس زێده‌تر که‌سه‌ك خوارنا ته‌ نه‌خۆت)). [4] رواه أبو داود، برقم (4833). [5] رواه أبو داود، برقم (4832)، والترمذي، برقم (2395).

8. سوننه‌ته‌ گه‌شتیار خاترا خۆ ژ که‌سوکار و جیران و هه‌ڤالێن خۆ بخوازیت. پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) گۆتییه‌: «مَنْ أَرَادَ أَنْ يُسَافِرَ فَلْيَقُلْ لِمَنْ يُخَلِّفُ: ‌أَسْتَوْدِعُكُمُ ‌اللَّهَ الَّذِي لَا يُضِيعُ وَدَائِعَهُ» [6]، ئانكو: ((هه‌ر که‌سێ بڤێت گه‌شتێ بکه‌ت، بلا بێژیته‌ وان که‌سێن ل پشت خۆ دهێلیت: هه‌وه‌ ئه‌مانه‌تی وی خودایی دكه‌م یێ ئه‌مانه‌ت ل ده‌ڤ وی به‌رزه‌ نابن»، و پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) خاترا خۆ ژ هه‌ڤالێن خۆ دخواست، ئه‌گه‌ر ئێك ژ وان حه‌زكربا گه‌شتێ بکه‌ت، ڤێجا دگۆتێ: «‌أَسْتَوْدِعُ ‌اللهَ ‌دِينَكَ وَأَمَانَتَكَ وَخَوَاتِيمَ عَمَلِكَ»[7]، ئانكو: ((ئه‌ز ئایینێ ته‌ و ئه‌مانه‌تێ ته‌ و دویماهیكا کارێ ته‌ ئه‌مانه‌تی خودێ دكه‌م». دیسان پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) دگۆته‌ وی گه‌شتیارێ داخوازا شیره‌تێ ژێ دکر: «زَوَّدَكَ اللَّهُ التَّقْوَى، وَغَفَرَ ذَنْبَكَ، ‌وَيَسَّرَ ‌لَكَ ‌الخَيْرَ ‌حَيْثُ ‌مَا ‌كُنْتَ» [8]، ئانكو: ((بلا خودێ ته‌قوایێ بکه‌ته‌ خوارنا ته‌ و گونه‌ها ته‌ ژێ ببه‌ت و خێرێ بۆ ته‌ ب ساناهی لێ بکه‌ت ل هه‌ر جهه‌کێ تۆ لێ بی)). زه‌لامه‌كێ دی هاته‌ ده‌ڤ پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) و دڤییا گه‌شتێ بکه‌ت، ئینا گۆت: ئه‌ی پێغه‌مبه‌رێ خودێ؛ شیره‌ته‌کێ ل من بکه‌، گۆت: «‌أُوصِيكَ ‌بِتَقْوَى ‌اللهِ، ‌وَالتَّكْبِيرِ عَلَى كُلِّ شَرَفٍ» فَلَمَّا مَضَى قَالَ: « اللَّهُمَّ ازْوِ لَهُ الْأَرْضَ، وَهَوِّنْ عَلَيْهِ السَّفَرَ»[9]، ئانكو: ((ئه‌ز شیره‌تێ ل ته‌ دکه‌م ب ته‌قوایا خودێ و ته‌كبیران (گۆتنا: الله أكبر) ل سه‌ر هه‌ر بلنداهییه‌کێ». ده‌مێ چووی، گۆت: «خودایێ من، ئه‌ردی بۆ وی کۆم بکه‌ (کورت بکه‌)، و گه‌شتێ ل سه‌ر وی ب ساناهی لێ بکه)). [6] رواه الطبراني، برقم (823). [7] رواه أحمد في مسنده، برقم (4524). [8] رواه الترمذي، برقم (3444). [9] رواه أحمد في مسنده، برقم (9724).

9. چ زه‌نگل و مۆزیك و صه‌یان د گه‌ل خۆ نابه‌ته‌ گه‌شتێ، ژ به‌ر فه‌رمووده‌یا ئەبو هورەیرەی (خودێ ژێ ڕازی بیت) کو پێغه‌مبه‌رێ خودێ (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) گۆتییه‌: «لَا ‌تَصْحَبُ ‌الْمَلَائِكَةُ ‌رُفْقَةً ‌فِيهَا ‌كَلْبٌ ‌وَلَا ‌جَرَسٌ» [10]، ئانكو: ((مه‌لائیكه‌ت هه‌ڤالینیا وی کاروانی ناکه‌ن یێ صه‌یه‌ك یان زه‌نگله‌ك تێدا بیت)). [10] رواه مسلم، برقم (2113).

10. ئه‌گه‌ر بڤێت د گه‌ل ئێك ژ ژنێن خۆ گه‌شتێ بکه‌ت - ئه‌گه‌ر پتر ژ ژنه‌كێ هه‌بیت - دێ پشككێشانێ (قورعێ) د ناڤبه‌را واندا كه‌ت، ڤێجا هه‌ر ژنه‌کا تیروپشك که‌ڤته‌ سه‌ر وێ؛ دێ دگه‌ل خۆ به‌ت، ژ به‌ر فه‌رمووده‌یا عائیشایێ (خودێ ژێ ڕازی بیت) كو گۆتییه‌: «كَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم: إِذَا أَرَادَ سَفَرًا ‌أَقْرَعَ ‌بَيْنَ ‌نِسَائِهِ، فَأَيَّتُهُنَّ خَرَجَ سَهْمُهَا خَرَجَ بِهَا مَعَهُ» [11]، ئانكو: ((ده‌مێ پێغه‌مبه‌رێ خودێ (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن)، ڤیابا گه‌شتێ بکه‌ت؛ دا پشككێشانێ د ناڤبه‌را ژنێن خۆدا كه‌ت، ڤێجا هه‌ر ئێکا ناڤێ وێ ده‌ركه‌ڤتبا؛ دا د گه‌ل خۆ به‌ته‌‌ گه‌شتێ)). [11] رواه البخاري، برقم (2593)، ومسلم، برقم (2770).

11. سوننه‌ته ئه‌و ل‌ ڕۆژا پێنجشه‌مبییێ ل سپێدێ زوی ده‌رکه‌ڤیت بۆ گه‌شتێ، ئه‌گه‌ر بۆ وی ب ساناهی بیت، چونكى پێغه‌مبه‌ری ژى (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) وه‌دكر. كه‌عبێ كوڕێ مالكی (خودێ ژێ ڕازی بیت) گۆت: «لَقَلَّمَا كَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم ‌يَخْرُجُ ‌إِذَا ‌خَرَجَ ‌فِي ‌سَفَرٍ ‌إِلَّا ‌يَوْمَ ‌الْخَمِيسِ» [12]، ئانكو: ((پێغه‌مبه‌رێ خودێ (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) گه‌له‌ك كێم ده‌ردکه‌ڤت ئه‌گه‌ر بۆ گه‌شتێ ده‌رکه‌ڤتبا، ژ بلی ڕۆژا پێنجشه‌مبیێ)). [12] رواه البخاري، برقم (2949).

12. سوننه‌ته‌ ده‌مێ گه‌شتێ و تشتێن دی دوعایا ده‌رکه‌ڤتنا ژ مال بكه‌ت، ڤێجا ل ده‌مێ ده‌ردکه‌ڤیت دێ بێژیت: «بِسْمِ اللَّهِ، تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ، وَلا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ، اللَّهمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَضِلَّ أَوْ أُضَلَّ، أَوْ أَزِلَّ أَوْ أُزَلَّ، أَوْ أَظْلِمَ أَوْ أُظْلَمَ، أَوْ أَجْهَلَ أَوْ يُجْهَلَ عَلَيَّ» [13]. ئانكو: ((ب ناڤێ خودێ، من خۆ هێلا ب هیڤییا خودێڤه‌، چ هێز و چ شیان نینن ئه‌گه‌ر نه‌ ب خودێ بیت. خودایێ من، ب ڕاستی ئه‌ز خۆ ب ته‌ دپارێزم ژ هندێ کو ئه‌ز سەردا بچم یان بهێمه‌ د سه‌ردابرن، یان تووشی خه‌له‌تییێ ببم یان تووشی خه‌له‌تییێ بهێمه‌ كرن، یان زۆڕدارییێ بکه‌م یان زۆڕداری ل من بهێته‌ کرن، یان نه‌زانییێ بکه‌م یان نه‌زانی د گه‌ل من بهێته‌ کرن)). [13] رواه أبو داود، برقم (5094).

13. سوننه‌ته‌ ده‌مێ سویاری ده‌وارێ خۆ یان ترومبێلا خۆ یان فڕۆکێ یان تشته‌كێ دی ژ ئامیرێن ڤه‌گوهاستنێ بوو، بێژیت: «اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ پاشی دێ بێژیت: {سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ وَإِنَّا إِلَى رَبِّنَا لَمُنْقَلِبُونَ} [الزخرف: 14] اللَّهُمَّ ‌إِنَّا ‌نَسْأَلُكَ ‌فِي ‌سَفَرِنَا ‌هَذَا ‌الْبِرَّ ‌وَالتَّقْوَى، وَمِنَ الْعَمَلِ مَا تَرْضَى، اللَّهُمَّ هَوِّنْ عَلَيْنَا السَّفَرَ، وَاطْوِ عَنَّا بُعْدَهُ، اللَّهُمَّ أَنْتَ الصَّاحِبُ فِي السَّفَرِ، وَالْخَلِيفَةُ فِي الْأَهْلِ، اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ وَعْثَاءِ [14] السَّفَرِ، وَكَآبَةِ المنظر[15]، وسوء الْمُنْقَلَبِ[16] فِي الْمَالِ وَالْأَهْلِ» [17]. ئانكو: ((خودێ مه‌زنتره‌، خودێ مه‌زنتره‌، خودێ مه‌زنتره‌، پاشی دێ بێژیت: {پاقژی ژ كێماسییان بۆ وی خودایی بن یێ ئه‌ڤ (سویارییه‌) بۆ مه‌ بنده‌ستكری و مه‌ نه‌دشییا وێ کۆنترۆل بکه‌ین، ب ڕاستی ئه‌م دێ بۆ خودایێ خۆ زڤرین} [الزخرف: ١٤]. خودایێ من، ب ڕاستی ئه‌م داخوازا قه‌نجی و خودێ نیاسینێ ژ ته‌ دکه‌ین د ڤێ گه‌شتا خۆدا، و ژ کریاران یا تۆ پێ ڕازی بی. خودایێ من، گه‌شتێ ل سه‌ر مه ب‌ ساناهی بکه‌ و دویراتییا وێ بۆ مه‌ کورت بکه‌. خودایێ من، تۆی هه‌ڤال د گه‌شتێدا و جێگر د ناڤ خێزانێدا. خودایێ من، ب ڕاستی ئه‌ز خۆ ب ته‌ دپارێزم ژ زه‌حمه‌تییا گه‌شتێ و دیمه‌نێ نه‌خۆش و خه‌مگین، و زڤڕینا خراب د مال و خێزانێ دا...» [17]. [14] وعثاء السفر: وه‌ستیان و ماندویبوونا گه‌شتێیه‌. الإفصاح عن معاني الصحاح (4/ 284). [15] دیمه‌نێ كرێت و نه‌خۆشه‌ و شكه‌ستنه‌ ژ به‌ر خه‌مێ. الإفصاح عن معاني الصحاح (4/ 284). [16] (المنقلب): زڤڕینه‌. الإفصاح عن معاني الصحاح (4/ 284). [17] رواه أحمد في مسنده، برقم (6374).

14. سوننه‌ته‌ ب تنێ و بێی هه‌ڤال گه‌شتێ نه‌که‌ت؛ ژ به‌ر گۆتنا پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن): «‌لَوْ ‌يَعْلَمُ ‌النَّاسُ ‌مَا ‌فِي ‌الْوَحْدَةِ مَا أَعْلَمُ مَا سَارَ رَاكِبٌ بِلَيْلٍ وَحْدَهُ» [18]. ئانكو: ((((ئه‌گه‌ر خه‌لکێ ئه‌و زانیبا یا ئه‌ز دزانم كا چ د تنێبوونێدا هه‌یه‌، خۆ سویاره‌کی ب شه‌ڤ ب تنێ ب ڕێكێ نه‌دچوو)). [18] رواه البخاري، برقم (2998).

15. گه‌شتیار دێ ئێكی د ناڤ خۆدا كه‌نه‌‌ ئه‌میرێ خۆ، دا کو كاروبارێن وان زێده‌تر ب سه‌رێكڤه‌ بهێن، و پتر ڤێككه‌ن و ڕێككه‌ڤتنا وان بجھ بهێت و هێزه‌كا زێده‌تر بده‌ته‌ وان بۆ بجھهاتنا ئارمانجا وان، پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) گۆتییه‌: «‌إِذَا ‌خَرَجَ ‌ثَلَاثَةٌ ‌فِي ‌سَفَرٍ ‌فَلْيُؤَمِّرُوا ‌أَحَدَهُمْ» [19]، ئانكو: ((ئه‌گه‌ر سێ که‌س د گه‌شته‌کێدا ده‌رکه‌ڤتن، بلا ئێك ژ خۆ بکه‌نه‌ ئه‌میر)). [19] رواه أبو داود، برقم (2608).

16. یێ ڕژد بیت ل سه‌ر ئه‌نجامدانا وان عیباده‌تێن خودێ ل سه‌ر وی فه‌رکرین و ژ وان تشتێن ل سه‌ر وی حه‌رامكرین دویر بكه‌ڤیت و خۆ ب ڕه‌وشتێن جوان و بلند ب خه‌ملینیت، ڤێجا هاریكاریا وی بکه‌ت یێ پێدڤی ب هاریکارییێ و زانستی بده‌ته‌ داخوازکه‌ر و پێدڤییێ وێ و ب مالێ خۆ یێ مه‌رد بیت، ڤێجا ڤی مالی د به‌رژه‌وه‌ندییێن نه‌فسا خۆ و برایێن خۆ و پێدڤییێن واندا بمه‌زێخیت.

17. پێدڤییه‌‌ مه‌زاختی و پێدڤییێن گه‌شتێ زێده‌ بکه‌ت، چونکی هنده‌ك جاران پێدڤییه‌ك په‌یدا دبت و کاروبار دهێنه‌ گوهۆڕین.

18. پێدڤییه‌‌ د ڤێ چه‌ندێ هه‌مییێدا یێ ڕووی گه‌ش و دلخۆش بیت، و یێ ڕژد بیت ل سه‌ر که‌یفخۆشكرنا هه‌ڤالێن خۆ، دا کو تێكه‌لییا خه‌لكی بكه‌ت و خه‌لك ژی تێكه‌لییا وی بكه‌ت.

19. پێدڤییه‌‌ بێهنا خۆ ل سه‌ر دلڕه‌قییا هه‌ڤالێن خۆ فره‌هـ بکه‌ت و بهێنا خۆ فره‌ھ بكه‌ت ده‌مێ د گه‌ل بۆچوونا وی نه‌بن و ب باشترین شێوه‌ سه‌ره‌ده‌رییێ دگه‌ل وان بکه‌ت، دا کو د ناڤبه‌را واندا یێ ڕێزگرتی بیت و د دلێ واندا یێ مه‌زن بیت.

20. سوننه‌ته‌ ئه‌گه‌ر گه‌شتیار ل جهه‌کی مانه‌ڤه‌؛ بهێنه‌ د گه‌ل ئێك و ل ده‌ڤ ئێك كۆمبن، هنده‌ك صه‌حابییێن پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) ده‌مێ ل جهه‌کی دمانه‌ڤه‌؛ دا ل ناڤ گه‌لى و نهالان بژاله‌ بن و ژێكڤه‌ بن، ئینا پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) گۆت: «إِنَّ تَفَرُّقَكُمْ فِي الشِّعَابِ وَالْأَوْدِيَةِ إِنَّمَا ‌ذَلِكُمْ ‌مِنَ ‌الشَّيْطَانِ» [20]، ئانكو: ((ب ڕاستی به‌لاڤبوونا هه‌وه‌ د گه‌لى و نهالاندا ب تنێ ژ شه‌یتانییه)). ڤێجا پشتی ڤێ، هنده‌ك ژ وان دچوونه‌ ده‌ڤ هنده‌كێن دی و ل ده‌ڤ ئێك كۆم دبوون، هه‌تا وی ڕاده‌ی ئه‌گه‌ر پارچه‌ قۆماشه‌ك (جلكه‌ك) ل سه‌ر وان هاتبا ڕاخستن؛ دا تێرا هه‌مییان که‌ت. [20] رواه أحمد في مسنده، برقم (17736).

21. سوننه‌ته‌ ئه‌گه‌ر د گه‌شتێدا ل جهه‌کێ ڤه‌حه‌ویانێ یان جهه‌كێ دی ماڤه،‌ وێ دوعایێ بکه‌ت یا ژ پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) بنه‌جھ بووی: «‌أَعُوذُ ‌بِكَلِمَاتِ ‌اللَّهِ ‌التَّامَّاتِ ‌مِنْ ‌شَرِّ ‌مَا ‌خَلَقَ» [21]، ئانكو: ((ئه‌ز خۆ ب په‌یڤێن خودێ یێن ته‌مام دپارێزم، ژ خرابییا وی تشتێ وی ئافراندی)) ئه‌گه‌ر وی ئه‌ڤ چه‌نده‌ گۆت، چ تشت زیانێ ل وی ناكه‌ن‌، هه‌تا ژ وى جهێ خۆ بار دکه‌ت. [21] رواه مسلم، برقم (2708).

22. سوننه‌ته‌ ل سه‌ر بلنداهییان ئه‌و ته‌کبیران لێده‌ت و بێژیت: (الله أكبر) و ئه‌گه‌ر هاته‌ خوارێ بۆ جهێن نزم و دۆل و نهالان؛ ته‌سبیحاتان بکێشیت و بێژیت: (سبحان الله)، جابری (خودێ ژێ ڕازی بیت) گۆت: «كُنَّا ‌إِذَا ‌صَعِدْنَا ‌كَبَّرْنَا وَإِذَا نَزَلْنَا سَبَّحْنَا» [٢٢]، ئانكو: ((ده‌مێ ئه‌م ب سه‌ر جهه‌كێ بلند دكه‌ڤتین؛ مه‌ ته‌كبیر لێددان و ده‌مێ ئه‌م دهاتینه‌ خوارێ مه‌ ته‌سبیح لێددان)). ده‌نگێ خۆ ب ته‌کبیران بلند ناکه‌ن، پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) گۆت: «يَا ‌أَيُّهَا ‌النَّاسُ ‌ارْبَعُوا ‌عَلَى ‌أَنْفُسِكُمْ فَإِنَّكُمْ لَا تَدْعُونَ أَصَمَّ وَلَا غَائِبًا إِنَّهُ مَعَكُمْ إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ» [23]، ئانكو: ((گه‌لی خه‌لكی، دلوڤانيێ ب خۆ ببه‌ن ل سه‌ر خۆ بن (ده‌نگێ خو گه‌له‌ك بلند نه‌که‌ن)، چونکی هوین گازی ئێكی ناكه‌ن كو گوھ ل هه‌وه‌ نه‌بیت یان یێ ئاماده‌ نه‌بیت، ب ڕاستی ئه‌و یێ د گه‌ل هه‌وه‌، ب ڕاستی ئه‌و گوهدێر و نێزیکه‌)). [22] رواه البخاري، برقم (2994). [23] رواه البخاري، برقم (2993).

23. سوننه‌ته‌ ل ده‌مێ گه‌شتێ؛ ئه‌و ب شه‌ڤێ بچیت، ب تایبه‌تی ده‌ستپێكا شه‌ڤێ، ژبه‌ر گۆتنا پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن): «‌عَلَيْكُمْ ‌بِالدُّلْجَةِ؛ ‌فَإِنَّ ‌الْأَرْضَ تُطْوَى بِاللَّيْلِ» [24]، ئانكو: ((هه‌وه‌ ئه‌مانه‌ت ب شه‌ڤ بده‌نه‌ ڕێ، چونکی ب ڕاستی ئه‌رد ب شه‌ڤێ دهێته‌ پێچان (کورتکرن))) [24] رواه أبو داود، برقم (2571).

24. سوننه‌ته‌ گه‌له‌ك دوعایان د گه‌شتێدا بکه‌ت؛ ژ به‌ر گۆتنا پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن): «‌ثَلَاثُ ‌دَعَوَاتٍ ‌مُسْتَجَابَاتٌ ‌لَا ‌شَكَّ ‌فِيهِنَّ: دَعْوَةُ الْمَظْلُومِ، وَدَعْوَةُ الْمُسَافِرِ، وَدَعْوَةُ الْوَالِدِ عَلَى وَلَدِه» [٢٥]. ئانكو: ((سێ دوعا د قه‌بولکرینه و‌ چ گومان تێدا نینه‌: دوعایا زۆڕیلێکری، دوعایا گه‌شتییاری و دوعایا بابی ل سه‌ر زارۆكێ خۆ (نفرین))) [25] رواه أحمد في مسنده، برقم (10771).

***

دوو: پاقژی د گه‌شتێدا

پێدڤییه‌‌ گه‌شتیار گرنگییێ ب پاقژییا خۆ بده‌ت، ڤێجا دێ ده‌ستنڤێژێ ژ به‌ر بێده‌ستنڤێژییا بچویك شووت و دێ سه‌رێ خۆ ژ به‌ر جه‌نابه‌تێ شووت.

ئه‌گه‌ر ئاڤ نه‌دیت، یان ئاڤه‌کا کێم د گه‌ل وی بیت و پێدڤی پێ هه‌بیت بۆ خوارن و ڤه‌خوارنا خۆ؛ هنگی دێ ته‌یه‌ممومێ كه‌ت.

چاوانییا ته‌یه‌ممومكرنێ: دێ ده‌ستێن خۆ ل ئه‌ردی ده‌ت، پاشی دێ ڕوویێ خۆ و له‌پێن ده‌ستێن خۆ پێ مه‌سح که‌ت.

پاقژیا ته‌یه‌ممومێ پاقژییه‌کا ده‌مکییه‌، له‌وا هه‌ر ده‌مێ ئاڤ دیت؛ دێ به‌تال بیت و پێدڤییه‌‌ ل سه‌ر وی ئاڤێ بکاربینیت. ئه‌گه‌ر ژ به‌ر جه‌نابه‌تێ ته‌یه‌مموم گرت، پاشی ئاڤ دیت؛ هنگی پێدڤییه‌‌ ل سه‌ر وی ئه‌و سه‌رێ خۆ بشووت و ئه‌گه‌ر ته‌یه‌مموم ژ به‌ر چوونا ده‌ستئاڤا ستویر كێشا، پاشی ئاڤ دیت؛ هنگی پێدڤییه‌‌ ل سه‌ر وی ده‌ستنڤێژێ بشووت، د فه‌رمووده‌ییێدا هاتییه‌: «الصَّعِيدُ الطَّيِّبُ وَضُوءُ المُسْلِمِ وَإِنْ لَمْ يَجِدِ المَاءَ عَشْرَ سِنِينَ، فَإِذَا وَجَدَ المَاءَ ‌فَلْيَتَّقِ ‌اللَّهَ، ‌وَلْيُمِسَّهُ ‌بَشَرَتَهُ» [26]، ئانكو: ((ئاخا پاقژ ده‌ستنڤێژگرتنا موسلمانییه‌ ئه‌گه‌ر خۆ ده‌هـ سالان ژی ئاڤێ نه‌بینیت، به‌لێ ئه‌گه‌ر ئاڤ دیت؛ بلا ژ خودێ بترسیت و بلا ئاڤێ بگه‌هينيته‌ له‌شێ خۆ)). [26] رواه البزار في مسنده، برقم (10068).

مه‌سحکرنا ل سه‌ر خوفكان كاره‌كێ دروسته‌ ب قورئانێ و سوننه‌تێ و ئێكده‌نگی و (ئیجماعا) ئه‌هلێ سوننه‌تێ.

بۆ مه‌سحکرنا ل سه‌ر خوفكان و یێن د ڕامانا واندا هنده‌ك مه‌رج هه‌نه‌:

1. خوفكه‌ یان گۆره‌ د حه‌لال و پاقژ بن.

2. وان ل ده‌مێ پاقژییێ و یێ ب ده‌ستنڤێژ بكه‌ته‌ به‌ر خۆ.

3. ئه‌و خوفكه‌ یان گۆره‌ جهێ فه‌ڕز (كو هه‌تا سه‌ر گوزه‌كانه‌) ڤه‌شێرن.

4. مه‌سحكرن بۆ بێده‌ستنڤێژییا بچویك بیت، له‌وا مه‌سحكرن بۆ جه‌نابه‌تێ و وی تشتێ سه‌رشووشتنێ فه‌ر بكه‌ت چێنابیت و دروست نینه‌.

5. مه‌سحكرن د وی ده‌مێ دیارکریدا بیت یێ ژ لایێ شه‌ريعه‌تیڤه هاتییه‌ دیاركرن کو ڕۆژه‌ك و شه‌ڤه‌که‌ بۆ كه‌سێ ئاکنجی و سێ ڕۆژ و سێ شه‌ڤن بۆ گه‌شتییاری. ئه‌ڤ ده‌مه‌ ل دویڤ بۆچوونا دروست ژ ئێكه‌م جارا مه‌سحكرنێ پشتی بێده‌ستنڤێژییێ ده‌ست پێ دکه‌ت و پشتی بیست و چار ده‌مژمێران ب دویماهیك دهێت بۆ كه‌سێ ئاکنجی و پشتی حه‌فتێ و دوو ده‌مژمێران بۆ گه‌شتییاری.

مه‌سحا ل سه‌ر وان ب ئێك ژ ڤان سێ تشتان به‌تال دبیت:

1. ئه‌گه‌ر تشته‌ك ب سه‌ری هات كو سه‌رشووشتنێ فه‌ر بكه‌ت، وه‌كی جه‌نابه‌تێ كو مه‌سحكرن پێ به‌تال دبیت و پێدڤییه‌‌ سه‌رێ خۆ بشووت.

2. ئه‌گه‌ر پشتی مه‌سح ل سه‌ر کری؛ ژ پێ خۆ کرن.

3. ئه‌گه‌ر ده‌مێ دیارکری یێ شه‌رعی ب دویماهیك هات، هنگی مه‌سحكرن به‌تال دبیت.

***

سێ: حوکمێن کورتکرنا نڤێژێ د گه‌شتێدا:

کورتکرن د گه‌شتێدا باشتره‌ ژ ته‌مامکرنێ، به‌لێ ئه‌گه‌ر گه‌شتییاری نڤێژا چار ڕکاعه‌تی چوار ب ته‌مامی کرن (و كورت نه‌كر)؛ نڤێژا وی هه‌ر یا دروسته‌، به‌لێ وی سه‌رپێچییا كارێ باشتر کر.

گه‌شتییار نڤێژێ کورت دکه‌ت ئه‌گه‌ر ژ (سنوورێ) هه‌می مالێن گوندێ خۆ یان باژارێ خۆ ده‌رکه‌ڤت و ئه‌ڤه‌ مه‌زهه‌بێ پترییا زانایانه‌.

ئه‌گه‌ر پشتی ده‌مێ نڤێژێ هاتی گه‌شت کر، بۆ وی هه‌یه‌ نڤێژێ کورت بکه‌ت، چونکی وی به‌ری ده‌مێ وێ بچیت گه‌شت کر.

به‌لێ کۆمکرن د ناڤبه‌را نڤێژا نیڤرۆ و ئێڤاری، مه‌غره‌ب و عه‌یشایێ، سوننه‌ته‌ بۆ گه‌شتییاری ده‌مێ پێدڤی پێ هه‌بیت كو ڕێڤه‌چوونێ ئه‌و زه‌حمه‌تدا و به‌رده‌وام بوو؛ هنگی دێ وێ کەت یا بۆ وی ب ساناهیتر ژ کۆمکرنا پێشئێخستنێ یان پاشئێخستنێ.

به‌لێ ئه‌گه‌ر گه‌شتییار پێدڤی ب کۆمکرنێ نه‌بوو؛ کۆم ناکه‌ت، وه‌کی کو ل جهه‌کی بمینیت و نه‌ڤێت ژێ بار بکه‌ت هه‌تا پشتی ده‌مێ نڤێژا دووێ هاتی، هنگی یا باشتر ئه‌وه‌ ئه‌و کۆم نه‌كه‌ت، چونکی پێدڤی پێ نینه‌‌، ژ به‌ر هندێ ده‌مێ پێغه‌مبه‌ر (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) ل حه‌جا خاتر خواستنێدا ل مینایێ مایه‌ڤه‌؛ وی نڤێژێن خۆ كۆم نه‌كرن، ژ به‌ر كو چ پێدڤی پێ نه‌بوو.

به‌لێ بۆ نڤێژا سوننه‌ت، گه‌شتییار دێ وان سوننه‌تان که‌ت یێن ئاکنجی دکه‌ت، ڤێجا دێ نڤێژا تێشته‌گه‌هێ و شه‌ڤنڤێژان و ویترێ و ژبلی وان ژ نڤێژێن سوننه‌ت كه‌ت، ژ بلی سوننه‌تێن ڕه‌واتب‌ یێن نیڤرۆ و مه‌غره‌ب و عه‌یشایێ، سوننه‌ته‌ ئه‌و ڤانه‌ نه‌که‌ت.

سوننه‌تکرن ل سه‌ر سویاری د گه‌شتێدا دروسته‌: ژ فڕۆکێ و ترومبێلێ و كه‌شتییێ و ژ بلی وان ژ ئامرازێن ڤه‌گوهاستنێ. به‌لێ نڤێژا فه‌ڕز، پێدڤییه‌‌ ژێ بهێیه‌ خوارێ، ب تنێ ل ده‌مێ نه‌شیانێ نه‌بیت.

نڤێژا گه‌شتییاری ل پشت كه‌سێ ئاکنجی یا دروسته‌، گه‌شتییار ژی دێ نڤێژا خۆ ب ته‌مامی كه‌ت وه‌كی نڤێژا پێشنڤێژێ خۆ، چ بگه‌هیته‌ نڤێژێ هه‌مییێ، یان ڕکاعه‌ته‌کێ، یان کێمتر، هه‌تا ئه‌گه‌ر د گه‌ل وی د ته‌حیاتا دویماهیكێدا چوو د ناڤ نڤێژێدا، به‌ری پێشنڤێژ سلاڤا ملان ڤه‌ده‌ت، وێ گاڤێ ژی دێ نڤێژا خۆ ته‌مام کەت، ئه‌ڤه‌ بۆچوونا دروستتره‌ ژ هه‌ردوو گۆتنێن زانایان.

***

چار: ئادابێن زڤڕینێ ژ حه‌ج و عومرێ یان گه‌شتێ

پێدڤییه‌‌ له‌زێ د زڤڕینێدا بکەت و مانەڤەیا د گه‌شتێدا بێ پێدڤی درێژ نه‌که‌ت، ژ به‌ر گۆتنا پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن): «السَّفَرُ ‌قِطْعَةٌ ‌مِنَ ‌الْعَذَابِ، يَمْنَعُ أَحَدَكُمْ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ وَنَوْمَهُ، فَإِذَا قَضَى نَهْمَتَهُ فَلْيُعَجِّلْ إِلَى أَهْلِهِ» [27]، ئانکو: ((گه‌شت پارچه‌یەکه‌ ژ عه‌زابێ، ڕێگرییێ ل خوارن و ڤه‌خوارن و نڤستنا ئێك ژ هه‌وه‌ دکه‌ت، ڤێجا ئه‌گه‌ر حه‌زا خۆ بجهـئینا، بلا له‌زێ بکه‌ت بۆ زڤڕینا بۆ ده‌ڤ كه‌س وكارێن خۆ». [27] رواه البخاري، برقم (1804)، ومسلم، برقم (1927).

ئه‌گه‌ر ڤیا بزڤڕیته‌ وه‌لاتێ خۆ؛ دێ دوعایا گه‌شتێ خوینیت ل ده‌مێ سویاری سویارییا خۆ دبیت و دێ ڤێ ژی ل سه‌ر زێده‌ کەت: «آيِبُونَ تَائِبُونَ عَابِدُونَ لِرَبِّنَا حَامِدُونَ» [28]، ئانکو: ((ئەم زڤڕین ته‌وبه‌کەر و عیباده‌تکه‌ر و سوپاسدار بۆ خودایێ خۆ)). [28] رواه البخاري، برقم (1797)، ومسلم، برقم (1342).

سوننه‌ته‌ د ده‌مێ زڤڕینا ژ گه‌شتێ وێ بێژیت یا ژ پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) بنەجهـبووی کو ده‌مێ ژ شەڕەکی یان حه‌جێ یان عومرێ زڤڕیابا، ل سه‌ر هه‌ر جهەکێ بلند ژ ئه‌ردی سێ تەکبیر لێ ددان، پاشی دگۆت: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ، وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ، وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ، ‌آيِبُونَ، تَائِبُونَ، ‌عَابِدُونَ، سَاجِدُونَ، لِرَبِّنَا حَامِدُونَ، صَدَقَ اللهُ وَعْدَهُ، وَنَصَرَ عَبْدَهُ، وَهَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ» [29]، ئانکو: ((ژ ئەلڵاهی پێڤەتر چ خودایێن ژ هەژی پەرستنێ نینن، ئەو ئێکێ ب تنێیه‌ و وی چ هه‌ڤپشك نینن، مولك یێ وییه‌ و سوپاسی هەر بۆ وییه‌ و ئه‌و ل سه‌ر هه‌ر تشته‌کی یێ خۆدان شیانه‌. ئەم زڤڕین ته‌وبه‌کەر و عیباده‌تکه‌ر و سوپاسدار بۆ خودایێ خۆ، خودێ سۆز و پەیمانا خۆ ب جهـئینا و عەبدێ خۆ ب سەرئێخست و وی ب تنێ کۆم و دەستەك شکاندن)). [29] رواه البخاري، برقم (4116).

سوننه‌ته‌ بۆ وی ئه‌گه‌ر باژێرێ خۆ دیت، بێژیت: «آيِبُونَ تَائِبُونَ عَابِدُونَ لِرَبِّنَا حَامِدُونَ» [30]، ئانکو: ((ئەم زڤڕین ته‌وبه‌کەر و عیباده‌تکه‌ر و سوپاسدار بۆ خودایێ خۆ)). دێ ڤێ چه‌ندێ هه‌ر دووباره‌ كه‌ت هه‌تا دهێته‌ ناڤ باژێرێ خۆدا، ئه‌ڤه‌ ژی ژ به‌ر كو پێغه‌مبه‌ری صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن وه‌دكر. [30] رواه البخاري، برقم (1797)، ومسلم، برقم (1342).

ب شه‌ڤ ناچیتە ده‌ڤ مالباتا خۆ، ئه‌گه‌ر مانا وی ل گەشتێ بێ پێدڤی درێژ بوو، ئەو نەبیت ئه‌گه‌ر ئه‌و ئاگه‌هدار کربن ب وێ چه‌ندێ و ده‌مێ هاتنا خۆ یا شه‌ڤێ بۆ وان گۆتبیت، ئەڤە ژی ژ به‌ر پاشڤەبرنا پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) ژ ڤێ چه‌ندێ. جابرێ کوڕێ عەبدولڵاهێ (خودێ ژ هه‌ردووکان ڕازی بیت) گۆت: «نَهَى رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ ‌يَطْرُقَ ‌الرَّجُلُ ‌أَهْلَهُ ‌لَيْلًا» [31]، ئانکو: ((پێغه‌مبه‌رێ خودێ (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) پاشڤەبرن کر کو زه‌لام ب شه‌ڤ بزڤريته‌ ده‌ڤ مالباتا خۆ و ل دەرگەهێ مالێ بدەت)). ژ حیکمەت و کاربنەجهییا ڤێ چه‌ندێ ئه‌وه‌ یا ڤەگۆهاستنا دی دیارکری: «حَتَّى ‌تَمْتَشِطَ ‌الشَّعِثَةُ [32]، وَتَسْتَحِدَّ الْمَغِيبَةُ» [33]، ئانکو: ((هه‌تا یا پرچ قژاڤژ پرچا خۆ شه‌ دکەت، و یا مێرێ وێ چوویە گەشتێ و ئامادە نەبووی خۆ پاقژ بکەت)). د ڤەگۆهاستنا دیدا هاتییە: «نَهَى رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَطْرُقَ الرَّجُلُ أَهْلَهُ ‌لَيْلًا، ‌يَتَخَوَّنُهُمْ أَوْ يَلْتَمِسُ عَثَرَاتِهِمْ» [34]، ئانکو: ((پێغه‌مبه‌رێ خودێ (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) پاشڤەبرن کر کو زه‌لام ب شه‌ڤ بزڤريته‌ ده‌ڤ مالباتا خۆ کو گومانا خیانه‌تێ ل وان ببه‌ت یان ل کێماسییێن وان بگه‌ڕییێت)). [31] رواه مسلم، برقم (715). [32] (‌الشعثة): ئه‌وه‌ یێ ئه‌ڤه‌ ده‌مه‌كێ درێژه‌ زه‌یت ل پرچا خۆ نه‌دای و پرچا خۆ شه‌نه‌كری و (الاستحداد): بكارئینانا ئاسنییه‌ (بۆ چێكرنا مويێن ده‌وروبه‌رێن عه‌وره‌تى ) ، و (المغيبة): ئه‌وه یا هه‌ڤژینێ وێ ل ده‌ڤ نه‌بیت. التحرير في شرح صحيح مسلم - الأصبهاني (ص292). [33] رواه النسائي، برقم (9099). [34] رواه مسلم، برقم (715).

سوننه‌ته‌ ئەو کەسێ ژ گه‌شتێ دزڤڕیت ده‌ستپێکێ بچیته‌ وێ مزگه‌فتا ل نێزيك مالا وی هەی و دوو ڕکاعه‌تان تێدا بکه‌ت، ژ به‌ر کریارا پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن).

سوننه‌ته‌ ئه‌گه‌ر گه‌شتیار ژ گه‌شتەکێ زڤڕی؛ ب نه‌رمی سه‌ره‌ده‌رییێ دگه‌ل زارۆکێن خۆ و جیرانێن خۆ بکه‌ت و قه‌نجییێ د گه‌ل وان بکه‌ت ئه‌گه‌ر هاتنە پێشوازییا وی. ژ ئبن عه‌باسی (خودێ ژ هه‌ردووکان ڕازی بیت) ڤه‌دگوهێزیت کو گۆتییە: ده‌مێ پێغه‌مبه‌ر (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) هاتییه‌ مه‌که‌هێ، زارۆکێن بچویك یێن به‌نی عه‌بدولموطه‌لبی پێشوازییا وی کر، ڤێجا ئێك ل به‌ر سنگێ خۆ هه‌لگرت و یێ دی ل پشت خۆ. عەبدولڵاهێ کوڕێ جه‌عفه‌ری (خودێ ژێ ڕازی بیت) گۆت: «كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى الله عليه وَسَلَّمَ إِذَا ‌قَدِمَ ‌مِنْ ‌سَفَرٍ ‌تُلُقِّيَ ‌بِنَا، قَالَ: فَتُلُقِّيَ بِي وَبِالْحَسَنِ أَوْ بِالْحُسَيْنِ، قَالَ: فَحَمَلَ أَحَدَنَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَالْآخَرَ خَلْفَهُ حَتَّى دَخَلْنَا الْمَدِينَةَ» [35]، ئانکو: ((پێغه‌مبه‌ر (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) ده‌مێ ژ گه‌شتێ هاتبا پێشوازی ل مه‌  دکر، گۆت: ڤێجا پێشوازی ل من و حه‌سه‌نی یان حوسێنی کر، گۆت: ڤێجا ئێك ژ مه‌ ل به‌ر سینگێ خۆ هه‌لگرت و یێ دی ل پشت خۆ هه‌تا ئه‌م چووینه‌ د ناڤ مه‌دینێدا)). [35] رواه مسلم، برقم (2428).

دیاری سوننه‌ته‌، ژبه‌ر وێ خۆشکرنا دلان و ڕاکرنا کەرب و کینێ یا تێدا هەی، قه‌بویلکرنا وێ و خه‌لاتدان ل سه‌ر وێ سوننه‌ته‌ و ڕه‌دکرنا وێ بێ ڕێگرییه‌کا شه‌رعی نەیا باشە (یا مەکروهە)، ژ به‌ر هندێ ژی پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) گۆتییە: «‌تَهَادُوا ‌تَحَابُّوا» [36]، ئانکو: ((دیاریان بده‌نه‌ ئێكودوو دێ حه‌ز ژ ئێكودوو که‌ن)). دیاری ئه‌گه‌ره‌كە ژ ئه‌گه‌رێن ڤیان و حەزژێکرنێ د ناڤبه‌را موسلماناندا. [36] رواه البيهقي في السنن الكبرى، برقم (11946).

ئه‌گه‌ر گه‌شتییار هاته‌ وه‌لاتێ خۆ، هه‌مبێزکرن سوننه‌ته‌؛ ژ به‌ر وێ یا ژ صەحابییێن پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) بنەجهـبووی، وه‌کی ئه‌نه‌سی (خودێ ژێ ڕازی بیت) گۆتی: «كانوا إِذَا تَلَاقَوْا تَصَافَحُوا، وَإِذَا قَدِمُوا مِنْ ‌سَفَرٍ ‌تَعَانَقُوا» [37]، ئانکو: ((ده‌مێ د گه‌هشتنه‌ ئێكودوو؛ دچوونە ده‌ستێن ئێك (ته‌ووقه‌ دکر) و ئه‌گه‌ر ژ گه‌شتێ هاتبان؛ ئێكودوو هه‌مبێز دکرن)). [37] رواه الطبراني في الأوسط، برقم (97).

و صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر پێغەمبەرێ مە موحەممەدی بن.