آداب سفر و احکام آن

آداب سفر و احکام آن الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على نبينا محمد، وعلى آله وصحبه أجمعين.

اما بعد:

این، رسالۀ مختصر در مورد آداب و احکام سفر است، که در آن سعی کرده‌ایم بیشتر آنچه مسافر به آن نیاز دارد را بیان کنیم.

از الله متعال می خواهیم که آن را صرفاً به خاطر رضای خود، و به نفع همه مسلمانان قرار دهد.

كميته علمی انجمن خدمت‌ رسانی محتوای اسلامی به زبان‌های گوناگون

اول: آداب سفر

هر کسى به نیّت حج یا دیگر عبادات سفر می‌کند، باید به موارد زیر توجه ویژه داشته باشد:

1- در انتخاب زمان سفر، وسیلهٔ نقلیه، همسفر و جهت مسیر (اگر راه‌های گوناگون موجود باشد)، از پروردگار متعال طلب خیر (استخاره) نماید، و در این امور با اهل تجربه و صلاح مشورت کند، اما دربارهٔ حج و عمره، بی‌شک این دو، نیکیِ بی‌چون‌وچرایی هستند، روشِ طلب خیر (استخاره) چنین است که دو رکعت نماز بجا آورده، سپس دعایی را که از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌ وسلّم روایت شده است بخواند.

2- بر هر حاجی و عمره کننده واجب است که حج و عمرهٔ خویش را تنها برای الله متعال و تقرّب به او به جا آورد، و از قصدِ به دست آوردن متاع ناچیز دنیا، فخرفروشی، کسب لقب ها یا ریا و شهرت طلبی بپرهیزد؛ چرا که این امور سبب بطلان عمل و عدم پذیرش آن می‌گردد. الله متعال فرموده است: {قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِّثْلُكُمْ يُوحَىٰ إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ ۖ فَمَن كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا} (بگو: من فقط بشرى مانند شما هستم كه به من وحى مى شود كه معبودتان معبود يكتاست. پس كسى كه به لقاى پروردگارش اميدوار است بايد كار پسنديده اى انجام دهد، و در پرستش پروردگارش كسى را شريک نسازد). [الكهف: 110] و در حدیث قدسی آمده است: «أَنَا ‌أَغْنَى ‌الشُّرَكَاءِ ‌عَنِ ‌الشِّرْكِ، مَنْ عَمِلَ عَمَلًا أَشْرَكَ فِيهِ مَعِي غَيْرِي تَرَكْتُهُ وَشِرْكَهُ» [1]. «من بی نیازترین شرکا از شرک هستم، هر کس عملی انجام دهد که در آن با من کسی دیگر را شریک نماید، او را با شرک اش رها می کنم». [1] روایت مسلم در شماره (2985).

3- بر هر حاجی و عمره کننده واجب است که پیش از آغاز سفر، احکام عمره، حج و آداب سفر را بیاموزد، تا مبادا واجب را ترك كند ، ویا در حرامی واقع شود، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلّم فرموده‌اند: « برای کسی که الله ارادۀ خیر کند، به او فهم دین می دهد».[2]. [2] روایت بخاری در شماره (3116)، و مسلم در شماره (100).

4- بر حاجیان و عمره‌گزاران واجب است که مال حلال را برای حج یا عمرۀ خود برگزینند؛ زیرا الله متعال پاکیزه است و جز پاکیزه را نمی‌پذیرد، و مال حرام سبب عدم استجابت دعا می‌شود.

5- توبه از همه گناهان و نافرمانی‌ها واجب است و اگر حقی از مردم نزد اوست، باید آن را بازگرداند و از آنان طلب بخشش کند؛ خواه این حق مربوط به آبرو، مال یا هر چیز دیگری باشد.

6- مستحب است مسافر وصیتنامه خود را همراه با دارایی‌ها و قرض هایی که بر دیگران دارد و یا از دیگران بر او است را بنویسد؛ همانگونه که پیامبر صلى الله عليه وسلم فرمودند: «‌برای مسلمانی که چيزی برای وصيت دارد، جايز نيست دو شب بر او بگذرد و وصيت نامه اش را ننوشته باشد» [3]. و بر آن گواه بگیرد، قرض هایش را بپردازد، و امانت‌ها را به صاحبانشان بازگرداند یا از آنان اجازه نگهداری آن‌ها را بگیرد. [3] بخاری در شماره (2738)، ومسلم در شماره (1627) روایت نموده اند.

7- مستحب است مسافر در انتخاب همسفر صالح تلاش نماید، و دقت کند که همراه او از طلبهء علوم شرعی باشد؛ چرا که این کار از عوامل توفیق او و جلوگیری از بروز اشتباهات در سفر، حج و عمره می باشد؛ همان‌گونه که پیامبر صلّی‌الله‌علیه‌ وسلّم فرمودند: «‌هرکسی بر دين و آيين دوست خويش است؛ پس باید هريک از شما بنگرد با چه کسی دوستی و همنشينی دارد» [4]؛ و بنابر قول او صلى الله عليه وسلم: «جز با مؤمن دوستی و همنشينی مکن و غذايت را جز پرهيزگار نخورَد[5]. [4] روایت ابو داود در شماره (4833). [5] ابو داود در شماره (4832)، و ترمذی در شماره (2395) نقل نموده اند.

8- برای مسافر مستحب است که قبل از رفتن با خانواده، فامیل، همسایه‌ها و دوستاش الله حافظی کند، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمودند: «هر که خواهد به سفر رود، به بازماندگانش گوید: شما را به الله می‌سپارم که هیچ امانتی را ضایع نمی‌سازد.»[6]، و پیامبر صلی‌ الله‌ علیه‌ وسلّم هرگاه قصد سفر می‌کرد، هنگام الله حافظی به یارانش می‌فرمود: «‌دین، امانت، پایان عمل ات را به الله می‌سپارم »[7]، برای کسانی که قصد سفر داشتند و از او صلی الله علیه وسلم توصیه می خواستند، ایشان می فرمودند: «الله متعال برای تو تقوا عنایت فرماید، و گناهانت را ببخشد، و هر کجا که باشی، خیر را برای تو آسان کند» [8] مردی که قصد سفر داشت نزد پیامبر صلی الله علیه وسلم آمد و گفت: ای رسول الله مرا نصیحت کن، فرمود: «‌تو را به تقواى الله و تکبیر گفتن در هر مکان بلندی توصيه مى كنم، و چون رفت فرمود: الهی زمین را بر او آسان وكوتاه و سفر را بر او راحت گردان» [9]. [6] روایت از طبرانی در شماره (823). [7] روایت از احمد در مسند اش در شماره (4524). [8] روایت ترمذی در شماره (3444). [9] روایت از احمد در مسند اش، در شماره (9724).

9- مسافر در سفر زنگ، آلات موسیقی، و سگ را با خودش در سفر نمی برد؛ بنابر حدیث ابوهریره رضی الله عنه که پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمودند: «ملائکه با گروهی که در بین آنها سگ و زنگوله است همراهی نمی‌کنند» [10]. [10] روایت مسلم در شماره (2113).

10- هرگاه می خواست با یکی از همسرانش مسافرت کند، اگر بیش از یک زن داشته باشد، در میان آنان قرعه انداخته و نام هر کسی که در قرعه بر آید با او برود؛ در حدیث عایشه رضی الله عنها چنین آمده است: «هرگاه رسول الله صلی الله علیه وسلم قصد سفر داشتند، بین همسرانش قرعه می انداختند و قرعه به نام هریک از آنها می بر آمد با ایشان همسفر می شد» [11]. [11] بخاری در شماره (2593)، و مسلم در شماره(2770). روایت نموده اند.

11- مستحب است در صورت امکان، روز پنجشنبه سفر نماید؛ بنابر انجام آن از سوی او صلی الله علیه وسلم. کعب بن مالک رضی الله عنه می فرماید: «رسول الله صلی الله علیه وسلم جز روز پنجشنبه به ندرت به مسافرت می رفت» [12]. [12] روایت از بخاری در شماره (2949).

12- مستحب است که مسافر هنگام خروج از خانه (چه برای سفر و چه غیر آن)، این دعا را بخواند: «بِسْمِ اللَّهِ، تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ، وَلا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ، اللَّهمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَضِلَّ أَوْ أُضَلَّ، أَوْ أَزِلَّ أَوْ أُزَلَّ، أَوْ أَظْلِمَ أَوْ أُظْلَمَ، أَوْ أَجْهَلَ أَوْ يُجْهَلَ عَلَيَّ» [13]. (به نام الله توکل کردم بر الله هیچ قوت و نیرویی جز به الله نیست، الهی به تو پناه می برم این که گمراه شوم یا دیگری را گمراه کنم، یا به سبب ارتکاب گناه پاهایم بلغزد و یا سبب لغزش پاهای دیگری شوم، یا مورد ستم قرار گیرم و یا سبب ستم بر دیگران شوم، و یا مانند جاهلان عمل کنم و یا دیگران کار جاهلانه را بر من عملی کنند). [13] روایت ابو داود در شماره (5094).

13- مستحب است که مسافر هنگام سوار شدن بر مرکب خود (چه چهارپا، چه موتر، چه هواپیما و یا هر وسیلهٔ دیگر) این دعا را بخواند: «اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ ثُمَّ يَقُولُ: {سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ وَإِنَّا إِلَى رَبِّنَا لَمُنْقَلِبُونَ} [الزخرف: 14] اللَّهُمَّ ‌إِنَّا ‌نَسْأَلُكَ ‌فِي ‌سَفَرِنَا ‌هَذَا ‌الْبِرَّ ‌وَالتَّقْوَى، وَمِنَ الْعَمَلِ مَا تَرْضَى، اللَّهُمَّ هَوِّنْ عَلَيْنَا السَّفَرَ، وَاطْوِ عَنَّا بُعْدَهُ، اللَّهُمَّ أَنْتَ الصَّاحِبُ فِي السَّفَرِ، وَالْخَلِيفَةُ فِي الْأَهْلِ، اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ وَعْثَاءِ [14] السَّفَرِ، وَكَآبَةِ المنظر[15]، وسوء الْمُنْقَلَبِ[16] فِي الْمَالِ وَالْأَهْلِ..» [17]. «الله بزرگ است، الله بزرگ است، الله بزرگ است» پاک است كسى كه اين را براى ما رام كرد و[گرنه] ما را توانمندی [رام ‏ساختن] آنها نبود، و به راستى كه ما به سوى پروردگارمان بازخواهيم گشت (،الهی در این سفر مان از تو نیکی و تقوا و عملی که تو از آن راضی باشد می خواهیم، الهی سختی های سفر را برای ما آسان نما، و دوری آن را از ما برچین، الهی تو همنشین در سفری، و خلیفه در خانواده هستی، الهی به تو پناه می بریم از مشقت سفر و منظرۀ بد و تغییر ناپسند در مال و خانواده. [14] وعثاء السفر: شدت و سختی آن. الإفصاح عن معاني الصحاح (4/ 284). [15] ظاهر بد و شکسته از غم و اندوه. الإفصاح عن معاني الصحاح (4/ 284). [16] (المنقلب): عبارت از بازگشت است. الإفصاح عن معاني الصحاح (4/ 284). [17]روایت از احمد در مسند اش، در شماره (6374).

14- برای او مستحب است که به تنهایی و بدون همراه سفر نکند؛ بنابر این قول پیامبر صلی الله علیه وسلم: «‌اگر مردم آنچه را که من از تنهایی می دانم می دانستند، هیچ سوارکاری تنها در شب سفر نمی کرد» [18]. [18] روایت بخاری شماره(2998).

15- مسافران از میان خود یک تن را منحیث امیر برگزینند؛ تا سبب اجتماع، اتفاق، و نیل مقصود گردد، پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «هرگاه سه نفر رهسپار سفر می شوند، بايد يکی از خودرا امير قرار دهند»[19]. [19] روایت ابو داود، شماره (2608).

16- باید بر انجام واجبات الهی و ترک محرمات پایبند باشد و خُلق نیکو پیشه کند، به نیازمندان یاری رساند، علم خود را در اختیار جویندگان و کسانی که به آن نیاز دارند بگذارد، و در مال سخاوت ورزد تا آن را در راه مصالح خود و برادران دینی و رفع نیازهایشان خرچ نمايد.

17- همچنین شایسته است هزینه و مایحتاج سفر را به اندازه کافی فراهم آورد، چرا که امکان دارد نیازهای پیش بینی نشده رخ دهد یا شرایط دگرگون شود.

18- در تمام این امر باید با چهره ای گشاده، روان آرام، بکوشد تا شادی را به همراهانش هدیه کند؛ و با خوشرویی و مهربانی، محبوب دلها گردد.

19- همچنین باید بر خشونتِ همراهان و مخالفت شان با نظرياتش شکیبایی کند، و به نیکوترین روش با آنها رفتار کند، تا احترام و جایگاه والایی در دلهای شان بیابد.

20- مستحب است که وقتی مسافران در جایی پایان می شوند، باید کنار يکديگر قرار بگیرند، برخی از اصحاب پیامبر صلی الله علیه وسلم زمانی که در جایی پایان می شدند، در دره ها و گذرگاه های کوهستانی پراکنده می شدند، لذا رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «پراکنده شدن شما در دره‌ها و کوهستان‌ها، بی‌گمان از وسوسه‌های شیطان است» [20]، از آن پس مردم کنار يکديگر قرار می گرفتند، حتى اگر جامه اى بر آنها پهن می شد، براى آنان كافى بود. [20] روایت از احمد در مسند اش، در شماره (17736)

21- مستحب است که وقتی در سفر و یا خانه یی دیگری پایان شدند، با دعای که از او صلی الله علیه وسلم ثابت است بخواند: «‌پناه می برم به کلمه های کامل الله از شر آنچه آفریده است» [21]؛ اگر این را بخواند، تا زمانی که از آن خانه خارج نشده، چیزی به او آسیب نمی رساند. [21] روایت مسلم شماره (2708).

22- مستحب است در سربالایی ها الله اکبر بگوید، و هنگام پایین آمدن به سراشیبی ها و دره ها سبحان الله بگوید، جابر رضی الله عنه می گوید: "هرگاه از سربالا می رفتيم، «الله اکبر» می گفتيم و چون از سراشيبی پايين می رفتيم، «سبحان الله» می گفتيم" [22]، و نبايد صدای خود را برای گفتن تکبیر بلند كنند، رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: «ای مردم، بر خود رحم کنيد (و صدای تان را پايين بياوريد)؛ زيرا شخصِ ناشنوا و غايبی را نمی خوانيد؛ بلکه الله با شما بوده و شنوایِ نزديک است» [23]. [22]روایت بخاری شماره(2994). [23] روایت بخاری شماره(2993).

23- مستحب است سفر را شب آغاز نماید، به ویژه در اول شب؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «در شب حرکت کنيد؛ زيرا زمين در شب، در هم پيچيده و کوتاه می شود» [24]. [24] روایت ابو داود، شماره (2571).

24- مستحب است در سفر دعاهای زیادی بخواند؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه وسلم فرموده اند: «بی گمان سه دعای مستجاب وجود دارد که در پذيرفته شدن آنها شکی نيست: دعای مظلوم، دعای مسافر و دعای پدر [و مادر] بر عليه فرزند» [25]. [25]روایت احمد در مسند اش، شماره (10771).

***

دوم: طهارت در سفر

مسافر باید مراقب طهارت خود باشد، برای نجاست کوچک وضو بگیرد، و برای جنابت غسل کند.

اگر آب به دسترس نبود، و یا آب کمی داشته باشد که برای خوردن و آشامیدن به آن نیاز باشد، در این صورت باید تیمم کند.

چگونگی تیمیم: با دستان خود به زمین بزند، سپس رو و دستان خود را با آنها مسح کند.

پاکی تیمم پاکی‌ای موقتی است؛ بنابراین هرگاه آب یافت شود، تیمم باطل می‌گردد و استفاده از آب بر او واجب می شود، اگر کسی به سبب جنابت تیمم کند و سپس آب بیابد، بر او واجب است غسل جنابت به جای آورد، و اگر به جهت قضای حاجت (غائط) تیمم نماید و آب بیابد، وضو گرفتن بر او واجب می شود. و در حدیث آمده است که: «خاک پاک وسيله ای است برای وضوی هر مسلمان (كه می تواند با آن وضو بگيرد) هرچند اين عمل تا ده سال ادامه يابد (و آبی نيابد)، پس چون آب یافت، از الله متعال بترسد و پوستش را در تماس با آن قرار دهد » [26]. [26] بزار در مسند اش در شماره (10068) روایت نموده است.

مسح بر روی پاپوش‌ها (موزه ها) با استناد به کتاب الله، وسنت و اجماع اهل سنت مشروعیت دارد.

شرایط مسح بر پاپوش‌ها (موزه ها) و امثال آنها:

1- پاپوش یا جوراب باید مباح و پاک باشد.

2- پوشیدن آنها پس از طهارت انجام گیرد.

3- پوشش آنها محل واجب (تا بجلک) را بپوشاند.

4- مسح تنها در حَدَث اصغر (وضو) جایز است، نه در جنابت یا مواردی که موجب غسل می شود.

5- مسح در زمان مشخص شرعی انجام شود؛ برای مقیم یک روز و شب، و برای مسافر سه روز و شب، این مدت به نظر صحیح از زمان اولین مسح پس از بی وضویی آغاز می‌شود و برای مقیم پس از ۲۴ ساعت و برای مسافر پس از ۷۲ ساعت پایان می‌یابد.

مسح بر پاپوش‌ها (موزه ها) در سه موارد باطل می شود:

1- وقوع ناپاکی که غسل را واجب می‌کند (مانند جنابت) که در این صورت مسح باطل شده و غسل باید صورت گیرد.

2- درآوردن پاپوش ها (موزه ها) پس از مسح بر آنها.

3- پایان یافتن مدت تعیین‌شده شرعی، مسح باطل می گردد.

***

سوم: احکام قصر نماز در سفر:

کوتاه کردن نماز (قصر) در سفر بهتر از اتمام آن است؛ هرچند اگر مسافر نماز چهار رکعتی را کامل (چهار رکعت) بخواند، نمازش صحیح است، ولی عمل به شیوهٔ برتر را ترک کرده است.

مسافر هنگامی می‌تواند نماز را کوتاه (قصر) بخواند که از تمام خانه‌های روستا یا شهر خود خارج شود، این نظر اکثر علمای اهل سنت است.

اگر پس از داخل شدن وقت نماز سفر را آغاز کند، می‌تواند نماز را کوتاه بخواند؛ زیرا پیش از پایان وقت نماز، مسافر شده است.

و اما جمع بین نماز ظهر و عصر، و مغرب و عشاء، در سفر و هنگام نیاز (مانند ادامهٔ سفر) سنت است، در این حالت، مسافر می‌تواند بنا بر مصلحت خود، جمع تقدیم (خواندن هر دو نماز در وقت اول) یا جمع تأخیر (خواندن هر دو نماز در وقت دوم) را انجام دهد.

اگر مسافر نیازی به جمع کردن نداشته باشد (مانند توقف در مکانی که قصد حرکت پیش از وقت نماز دوم را ندارد)، بهتر و اولی عدم جمع کردن نمازها است؛ به همین دلیل، پیامبر صلی الله علیه وسلم در حجة الوداع هنگام توقف در مِنی، نمازها را جمع نکردند؛ چرا که نیازی به آن نبود.

مسافر می‌تواند همانند مقیم، نمازهای نفلى مانند نماز ضحی، قیام شب، وتر و دیگر نوافل غیر از نوافل راتبهٔ ظهر، مغرب و عشاء را به جای آورد، سنت آن است که نوافل راتبهٔ این نمازها خوانده نشود.

خواندن نماز نفلى بر مرکب (هواپیما، موتر، کشتی و...) در سفر جایز است، اما برای نماز واجب باید از مرکب پیاده شد، مگر در صورت ناتوانی.

نماز مسافر که عقب امام مقیم می‌ایستد صحیح است، و مسافر باید نماز را همانند امام خود کامل بخواند، خواه تمام نماز را درک کرده باشد، خواه یک رکعت یا کمتر، و حتی اگر در تشهد آخر پیش از سلام به امام بپیوندد، باز هم نمازش را باید کامل بخواند، این نظر صحیح در میان آرای علماست.

***

چهارم: آداب برگشت از حج، عمره و یا سفر

در بازگشت عجله کند و بدون ضرورت در سفر برای مدت طولانی نماند؛ چنانکه پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «سفر پاره ای از عذاب است؛ زيرا انسان را از خوردن و نوشيدن و خوابيدن باز می دارد، بنابراين هريک از شما هدفش از سفر را به انجام رساند، هرچه زودتر نزد خانواده اش باز گردد» [27]. [27] بخاری در شماره (1804)، و مسلم در شماره (1927) روایت نموده اند.

و هنگام بازگشت به سرزمینش هنگام سوار شدن بر مرکب، دعای سفر بخواند واين را بيفزاید: «آيِبُونَ، تَائِبُونَ، عَابِدُونَ، لِرَبِّنَا حَامِدُونَ». «ما درحالی باز می گرديم که توبه کنندگان، عبادت گزاران و ستايش گران پروردگارمان هستيم»[28]. [28] بخاری در شماره (1797)، و مسلم در شماره (1342) روایت نموده اند.

مستحب است که مسافر هنگام بازگشت از سفر، همان گونه که از پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) ثابت شده، هرگاه از جنگ یا حج یا عمره بازمی‌گشت، بر هر بلندی از زمین سه بار تکبیر می‌گفت، سپس این ذکر را می‌خواند: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ، وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ، وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ، ‌آيِبُونَ، تَائِبُونَ، ‌عَابِدُونَ، سَاجِدُونَ، لِرَبِّنَا حَامِدُونَ، صَدَقَ اللهُ وَعْدَهُ، وَنَصَرَ عَبْدَهُ، وَهَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ» [29]. «هیچ معبودی جز الله یگانه‌ای که شریک ندارد نیست، فرمانروایی و سپاس ویژهٔ اوست و او بر هر چیزی تواناست. [ما] بازگشت‌کنندگان [به سوی او]، توبه‌کنندگان، عبادت‌کنندگان و سجده‌کنندگانیم و برای پروردگارمان شاکریم. الله به وعده‌اش وفا کرد، بنده‌اش را یاری نمود و [هم‌تنها] لشکرهای [دشمن] را درهم کوبید». [29] روایت از بخاری در شماره(4116).

مستحب است هنگامی که مسافر شهر خود را می‌بیند، این دعا را بخواند: «آيِبُونَ تَائِبُونَ عَابِدُونَ لِرَبِّنَا حَامِدُونَ» [30]، ( [ما] بازگشت‌کنندگان [به سوی او]، توبه‌کنندگان، عبادت‌کنندگان و سپاسگزار پروردگارمان هستیم). و این اذکار را تا هنگام ورود به شهر زادگاهش تکرار کند؛ چنانکه پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم اینگونه عمل می فرمود. [30] بخاری در شماره (1797)، و مسلم در شماره (1342) روایت نموده اند.

اگر مدت زیادی از خانه دور بوده باشد، از طرف شب نباید بر خانواده اش داخل شود، مگر این که آنان را از وقت قدوم خود شب هنگام آگاه نموده باشد؛ چون پیامبر صلی الله علیه وسلم از این امر نهی کرد، جابر بن عبدالله رضی الله عنهما می فرماید: «رسول الله صلی الله علیه وسلم مردان را از آمدن ناگهانی به خانه در شب نهی فرمود» [31]، حکمت این نهی را روایت دیگری چنین بیان می‌کند: «تا زنِ ژولیده موی خود را آراسته کند[32]،، و زنی که شوهرش سفر کرده خود را بیاراید» [33]، و در ادامه می‌فرماید: «رسول الله صلی الله علیه وسلم مرد را منع نمود که شب هنگام بر خانواده اش داخل شود تا این که بر آنان شک نموده و آنان را به خیانت متهم نماید، و یا عیب جویی نماید» [34]. [31] روایت مسلم در شماره (715). [32] (الشعثة): کسى که روغن و شانه را برای مدت طولانی استفاده ننموده باشد، و (الاستحداد): استعمال آهن، و (المغيبة): کسى که شوهرش غایب باشد. التحرير في شرح صحيح مسلم - الأصبهاني (ص292). [33] روایت نسائي در شماره (9099). [34] روایت مسلم در شماره (715).

مستحب است کسى که از مسافرت مى‏ آید از مسجد کنار خود شروع کند و در آنجا دو رکعت نماز بخواند؛ چنانچه پیامبر صلی الله علیه وسلم انجام داده اند.

برای مسافر مستحب است، هنگام بازگشت از سفر با فرزندان خانواده و همسایه گان اش که به استقبالش می آیند نرمی و نیکی کند: از ابن عباس رضی الله عنه روایت است که گفت: هنگامی که پیامبر صلی الله علیه وسلم به مکه رسید، جوانان بنی عبدالمطلب از او استقبال کردند، پس یکی را در آغوش و دیگری را پشت سر خود حمل نمود، و عبدالله بن جعفر رضی الله عنه می گوید: "هرگاه رسول الله صلی الله علیه وسلم از سفر برمی گشت ما را ملاقات می کرد، و مرا و حسن و یا حسین را ملاقات می کرد و یکی از ما را در آغوش خود و دیگری را پشت سر خود حمل می نمود تا اینکه وارد مدینه شدیم" [35]. [35] روایت مسلم در شماره (2428).

هديه دادن مستحب است، زيرا دلها را صفا بخشیده و کینه زدایی می کند، مستحب است كه هدیه پذیرفته شود، و در مقابل آن ثواب حاصل می شود، و بدون مانع شرعی نباید رد شود؛ از این رو پیامبر صلی الله علیه وسلم فرموده است: «به یکدیگر هدیه دهید تا محبت میان شما فزونی یابد» [36]. هدیه سببی از اسباب محبت بین مسلمانان است. [36] روایت از بيهقي در السنن الكبرى در شماره (11946).

اگر مسافری به سرزمین خود بازگردد، مستحب است که او را در آغوش بگیرید؛ زیرا از اصحاب پیامبر صلی الله علیه وسلم ثابت شده است چنانچه انس رضی الله عنه می فرماید: "هنگام ملاقات با هم دست می دادند، و چون از سفر بر می گشتند همدیگر را در آغوش می گرفتند" [37]. [37] روایت طبراني در الأوسط، در شماره (97).

وصلى الله وسلم على نبينا محمد.