المختصر المفيد للمؤذن والإمام والخطيب وأحكام المساجد
Müezzin, İmam ve Hatipler İçin ve Camiler ile ilgili Hükümler
These files are generated automatically from the book's text; their layout may differ from the printed edition.
Müezzin, İmam ve Hatipler İçin
ve Camiler ile ilgili Hükümler
([4]).
sünnet ve fıkıh kitaplarıdır. Özellikle hutbe, imamlık, ezan ve camilerle ilgili bölümler.
(El-Müfîd Fî Takrîbi Ahkâm el-Ezân) Ezan Hükümlerinin Kolaylaştırılması, Dr. Muhammed b. Abdurrahman b. Mülhî el-Arîfî tarafından yazılmıştır. Yayıncı: İslam İşleri ve Dinî Rehberlik Bakanlığı, Suudi Arabistan Krallığı.
(Mevdûât Hutbeti'l-Cum'a) Cuma Hutbesi Konuları, Abdurrahman b. Mu'la el-Luvayhık tarafından yazılmıştır. Yayıncı: İslam İşleri ve Dinî Rehberlik Bakanlığı, Suudi Arabistan Krallığı.
Müezzin, İmam ve Hatipler İçin Faydalı Bilgiler
Hamt, Allah'a mahsustur. O'na hamt eder, O'ndan yardım diler ve O'ndan mağfiret dileriz. Nefislerimizin şerlerinden ve amellerimizin kötülüklerinden Allah'a sığınırız. Allah kimi hidayete erdirirse onu saptıracak yoktur, kimi de saptırırsa onu hidayete erdirecek yoktur, Şahitlik ederim ki, Allah’tan başka ibadet edilecek hak ilah yoktur. Yine şehadet ederim ki Muhammed –sallallahu aleyhi ve sellem- Allah’ın kulu ve rasûlüdür. Allah'ın salat ve selamı Peygamberimiz Muhammed -sallallahu aleyhi ve sellem-'in, ailesinin, ashabının ve iyilik üzerine onlara tabi olanların üzerine olsun.
Bundan sonra: İnsanlar her daim sürekli olarak durumlarını iyileştirecek şeylere ihtiyaç duyarlar. İslam dini bunu sağlayacak şeyleri getirmiştir. Ezan ve kamet, namazda cemaate imamlık yapmak, cuma hutbesi, cami ahkamı ile ilgili hükümler de bu kapsama girmektedir. Dolayısıyla müezzin, imam ve hatiplerin sorumlulukları çok büyüktür. Bundan dolayı "Müezzin, İmam ve Hatipler İçin Faydalı Bilgiler ve Cami Ahkamı" adında bu kitabı hazırlamaya özen gösterdik. Bir çok dile de tercüme ettik.
Birinci Bölüm: Ezan ve Kametin Hükümleri.
Ezan, İslam'ın ve Müslümanların şiarıdır. Bir gün ve gecede beş kez ezan ile namaza çağrılır. Âlimler; kitaplarında önemini, hükümlerini, sünnetlerini, müstehaplarını ve onu bozan durumları zikretmişlerdir. Bu da ezanın ne kadar önemli ve değerli bir ibadet olduğunu göstermektedir. ([1]) Bkz: el-Müfîdu fî Takrîbi Ahkâmi'l-Ezâni Lil-Arîfî s.7
Birinci Fasıl: Ezan ve Kametin Anlamı.
Ezanın terim anlamı: Meşru kendisine özel lafızlar ile beş vakit namaz vaktinin girdiğini haber vermektir. ([2]) Bkz: el-Muğnî Li-İbni Kudâme 1/292, Muhtâru's-Sıhâh s.16, el-Ezânu ve'l-İkâmetu Lil-Kahtânî s.5.
Kametin terim anlamı: Meşru, kendisine özel zikirler ile namazın başlayacağını haber vermektir. ([3]) Bkz: Keşşâfü’l-Kınâʿ 1/230.
İkinci Fasıl: Ezan ve Kametin Hükmü.
Ezan ve kamet; Kur'an, sünnet ve icma ile meşru kılınmış bir ibadettir.
Kur'an'dan deliline gelince; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (Siz, namaza çağırdığınız vakit onu alaya alıp eğlence yerine koyuyorlar. Bu, şüphesiz onların akılları ermeyen bir toplum olmalarındandır.) [Mâide Suresi: 58].
Sünnetten deliline gelince; ezan ve kametin meşru olduğuna dair birçok hadis bulunmaktadır. Bunlardan bir tanesi:
Abdullah b. Ömer -radıyallahu anhuma-'dan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Müslümanlar hicret edip Medine'ye geldiklerinde, toplanıp namaz vakitlerini bildiren bir şeyi belirlemeye çalışmışlardı. Zira o zamana kadar namaza çağrı yapan bir şey yoktu. Bir gün bu hususta konuştular. Bazıları Hristiyanların çanları gibi bir çan edinelim, bazıları da Yahudilerin borusu gibi bir boru olsun, dediler. Ömer -radıyallahu anh- halkı namaza çağırmak için niye, bir adam göndermiyorsunuz? dedi. Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-: «Ey Bilal! Kalk namaz için nida et!» diye buyurdu. () Buhârî 604, Müslim 377.
İcmadan deliline gelince: Beş vakit namaz için ezan okunup kamet getirilmesinin meşru olması hakkında ümmet icma etmiştir:
İmam İbn Kudâme el-Makdisî şöyle demiştir: "Beş vakit namaz için ezan okunması hususunda ümmet icma etmiştir." ([5]) () el-Muğnî: 1/293.
Seferde ya da mukim olan erkeklerin beş vakit namaz için ezan okunup kamet getirmeleri farz-ı kifâyedir. Mâlik b. Huveyris -radıyallahu anh-'dan rivayet edilen hadiste, Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- onlara şöyle buyurmuştur: «Namaz vakti gelince, biriniz size ezan okusun, en büyüğünüz de size imamlık etsin.» ([6]). () Buhârî (628), Müslim (674) rivayet etmiştir.
Ezan ve kamet İslam'ın en belirgin şiarlarındandır. Bu ikisinin terk edilmesi caiz değildir.
Kadınlara gelince, ister tek başlarına isterse de kadınlardan birisi onlara imamlık yaparak namaz kıldırdığında ezan okuyup, kamet getirmeleri meşru kılınmamıştır. ([7]) Şerhü`l-Umde Li ibni Teymiyye-Kitâbu's-Salât s: 101.
Üçüncü Fasıl: Ezan ve Kametin Fazileti.
Ezan ve müezzinlerin fazileti hakkında birçok delil bulunmaktadır. Bunların arasında aşağıdaki faziletler yer almaktadır:
Müezzin, Yüce Allah'a davet eden bir davetçidir. Sözü en güzel olan kimselerdendir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (Allah'a çağıran, salih amel işleyen ve "Şüphesiz ben Müslümanlardanım" diyenden daha güzel sözlü kim olabilir?) [Fussilet Suresi: 33].
Kıyamet günü boyunları en uzun olanlar müezzinlerdir. Muâviye -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'i şöyle buyururken işittim demiştir: «Kıyamet günü boyunları en uzun olanlar müezzinlerdir.» ([8]). () Müslim (387) rivayet etmiştir.
Ezan ve kamet şeytanı kaçırır. Ebû Hureyre -radıyallahu anh-’den rivayet edildiğine göre, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Namaz için ezan okunduğu zaman, Şeytan ezanı duymamak için arkasını dönüp yellenerek kaçar. Ezan bitince tekrar geri gelir. Namaz için kamet edilince yine arkasını dönüp kaçar. Kamet bittiğinde yine gelir ve kişi ile nefsi arasına sokulur ve ona: Filan şeyi hatırla, filan şeyi hatırla diyerek, namazdan önce aklında olmayan şeyleri hatırlatır da, neticede insan kaç rekât namaz kıldığını bilemez olur.» ([9]). Buhârî (1222) ve Müslim (389) rivayet etmiştir.
Müezzinin okuduğu ezanı duyan her şey ona şahitlik eder. Abdullah b. Abdurrahman el-Ensârî -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Ebû Saîd el-Hudrî -radıyallahu anh- ona şöyle demiştir: “Ben senin koyunu ve kır hayatını sevdiğini görüyorum. Koyunlar arasında veya kırda iken, namaz için ezan okuduğunda sesini iyice yükselt." «Çünkü müezzinin sesinin ulaştığı yere kadar ki alanda olup da onu işiten cin, insan ve her varlık, kıyamet gününde ezan okuyanın lehine şahitlik yaparlar.» Ebû Saîd: Ben bunu Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-’den işittim, demiştir. ([10]). () Buhârî (609) rivayet etmiştir.
Şayet insanlar ezanın faziletini gerçekten bilselerdi hangisi ezan okuyacak diye aralarında kura çekerlerdi. Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «İnsanlar ezan okumanın ve namazda birinci safta bulunmanın ne kadar faziletli olduğunu bilselerdi, sonra bunları yapabilmek için kura çekmek zorunda kalsalardı, kura çekerlerdi.» ([11]). () Buhârî (615), Müslim (437) rivayet etmiştir.
Müezzin, sesinin ulaştığı yer miktarınca mağfirete nail olur, sesinin ulaştığı yerlerde yaş-kuru ne varsa hepsi de ona şahitlik eder. Kendisi ile birlikte namaz kılan kimselerin aldığı ecir kadar kendisine sevap verilir. Çünkü hayra yönlendiren o hayrı yapan gibidir. Berâ b. Âzib -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Allah ve melekleri ilk saftaki kimselere salat ederler. Müezzin, sesinin ulaştığı yer miktarınca günahları affedilir. Yaş, kuru, canlı, cansız müezzinin sesini duyan her şey müezzinin söylediklerini tasdik ederler. Müezzin için kendisiyle beraber namaz kılanların ecri kadar sevap vardır.» buyurdu. ([12]). () Ahmed (18506), Nesâî (646) rivayet etmiştir. Münzirî "et-Terğîb ve't-Terhîb" adlı eserde (1/176) şöyle demiştir: İsnadı hasen ceyyiddir. İbn Müflih "el-Bedrül-Münîr" adlı eserde (3/385) şöyle demiştir: Bu isnat ceyyiddir.
Ezan, İslam'ın en büyük şiarlarındandır. Ezan, İslam diyarı ile küfür diyarı arasındaki en belirgin farklardandır. Buhârî, Sahih adlı eserinde "Ezan Okunması Sebebiyle Kan Akıtmaktan Alıkonacağı Babı" adında bir başlık atmıştır. Sonra Enes b. Mâlik -radıyallahu anh- hadisini zikretmiştir: Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- bizleri bir topluluk üzerine gazaya götürdüğü vakitlerde sabah olmadıkça ve beklemedikçe bize hücum ettirmezdi. Bekler, ezan sesi işitirse onlara saldırmaktan vazgeçerdi. Ezan sesi işitmezse üzerlerine baskın yapardı. ([13]) Buhârî (610) ve Müslim (382) rivayet etmiştir.
İmam Hattabî şöyle demiştir: "Bu rivayette ezanın İslam dininin şiarı olduğu beyan edilmiştir. Ezan okunması farzdır, terk edilmesi caiz değildir. Şayet bir beldenin insanları ezanı terk edip okumamak için anlaşırsalar devlet yöneticisi onlarla savaşır." ([14]). () A'lâmü'l-Hadis fî Şerhi Sahîhi'l-Buhârî (1/460).
Dördüncü Fasıl: Ezan ve Kametin Sıhhat Şartları.
1- İslam: Kâfirin okuduğu ezan geçerli değildir. Çünkü ezan ve kamet ibadettir ve kâfirin yaptığı ibadet de geçersizdir.
2- Akıl sahibi olmak: Ezan ve kamet deli, sarhoş ve temyiz yaşına ulaşmamış küçük çocuğun okuması geçerli değildir. Diğer ibadetlerde de böyledir.
3- Niyet: Ezan ve kamet niyet edilmeden okunursa geçersizdir. Çünkü bu ikisi ibadettir ve ibadetlerde niyet olmadan geçerli olmaz. Nitekim Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Ameller niyete göredir. Herkes sadece niyetinin karşılığını alır.» ([15]). () Buhârî (1) ve Müslim (1907) Ömer b. Hâttâb -radıyallahu anh-'dan rivayet etmişlerdir.
4- Erkek olmak: Kadının okuduğu ezan ve getirdiği kamet geçersizdir.
5- Ezanın namaz vaktinde okunması gerekir: Vakit girmeden önce geçerli değildir. Nitekim Mâlik b. Huveyris -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «... namaz vakti girdiğinde sizden birisi ezan okusun, en büyüğünüz namaz kıldırsın.» ([16]) Ezan okunması namazın kılınmasına bağlanmıştır. Namazda ancak vakit girdikten sonra kılınır. Kamet getirmek ise namaza başlarken getirilir. () Buhârî (628) ve Müslim (674) rivayet etmiştir.
6- Ezan -aynı şekilde kamet- düzenli okunması gerekir. Düzenden kasıt; müezzin, ezan ve kametin okunuş şekli şeri naslarda nasıl geldi ise ona uygun şekilde okur. Bir kelimeyi ya da cümleyi ne önce ne de sonra okur. Çünkü ezan ibadettir ve sırasına göre okunması sabit olmuştur. Bundan dolayı varit olduğu şekilde yapılması gerekir. Nitekim Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Kim, bizim bu dinimizde olmayan bir şeyi sonradan ortaya koyarsa, o reddedilir.» ([17]). () Buhârî (2697) ve Müslim (1718) Âişe -radıyallahu anh-'dan rivayet etmişlerdir.
7- Ezanın -aynı şekilde kametin- sözleri peş peşe okunması ve aralarında başka bir söz ya da amelle ara verilmemesi gerekir. Lafızlarının bazısı diğerlerinden uzun bir süre geçtikten sonra okunmamalıdır.
8- Ezanın -aynı şekilde kametin- Arapça ve sünnette geldiği lafızlar ile okunması gerekir. Manayı değiştiren hatalar yapılmamalıdır.
Ezanın yüksek sesle okunması gerekir. Çünkü müezzin ezanı sadece kendisi duyacak kadar kısık sesle okursa, ezanın meşru kılınmasındaki hikmet hasıl olmaz. Nitekim Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Sizden birisi ezan okusun» ([18]) Bu, başkalarının duyabilmesi için kişinin ezan okurken sesini yükseltmesi anlamına gelir; amaçlanan dinleme bu duyurma ile sağlanır. Şayet kendisi veya yanında bulunanlar için ezan okursa o zaman yüksek sesle ezan okuması gerekmez. Ancak kendisi veya yanında bulunanların duyacağı şekilde sesini yükseltir. Fakat biraz daha yüksek sesle okuması daha faziletlidir. Nitekim Ebû Saîd -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «... Koyunlar arasında veya kırda iken, namaz için ezan okuduğunda sesini iyice yükselt. Çünkü müezzinin sesinin ulaştığı yere kadar ki alanda olup da onu işiten cin, insan ve her varlık, kıyamet gününde ezan okuyanın lehine şahitlik yaparlar.» ([19]). () Tahrici daha önce geçmişti. () Tahrici daha önce geçmişti.
Beşinci Fasıl: Müezzinde Aranan Özellikler.
1- Adalet ve istikamet üzere olmakla bilinen birisi olması gerekir: Nitekim Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «İmam (arkasında duran cemaatin namazlarından) sorumlu, müezzin ise güvenilen kimsedir. Allah'ım! İmamlara doğru yolu göster, müezzinleri de bağışla.» (]20]) Müezzin, namaz ve oruç vakti için güvenilir kimsedir. Emanet de ancak adil kimse tarafından yerine getirilir. Müezzin; fasık, açıkça günah işleyen veya adamlık vasfına zarar veren birisi olamaz. () Ebû Dâvûd (517), Tirmizî (207) rivayet etmiştir.
2- Büluğ çağına ermiş olması gerekir: Çünkü büluğ çağına eren kimsenin okuduğu ezan daha mükemmeldir. Vaktinde okuduğu sürece temyiz yaşına ulaşmış çocuğun okuduğu ezan da geçerlidir. Ne zaman ezan okursa o ezan yeterli olur. Çünkü vaktin girdiğinin haber verilmesi yerine gelmiştir.
3- Namaz vakitlerini bilmeli ve gözetleyerek ilk vaktinde okuması gerekir: Çünkü vakitleri bilmezse hata edip karıştıracağından dolayı kendisine itimat edilmez.
4- Gür sesli olması gerekir: Nitekim Abdullah b. Zeyd -radıyallahu anh-'ın ezan ile ilgili gördüğü rüyasını anlatan hadiste, Peygamber Efendimiz kendisine şöyle buyurmuştur: «Bu sadık bir rüyadır. Onu Bilâl'e öğret. Onun sesi seninkinden daha gürdür. Sana öğretileni ona öğret ki, o da bu sözlerle ezan okusun.» ([21]) «Onun sesi seninkinden daha iyi ve gürdür.» ibaresinin anlamı: Senden daha gür ve yüksek seslidir. Bu da müezzinin yüksek ve gür sesli kimselerden seçilmesinin müstehap olduğunu gösterir. Çünkü gür sesli olmak ezanın duyulmasında etkilidir. ([22]). Tirmizî (189) rivayet etmiş ve ''Hasen sahih bir hadis'' olduğunu söylemiştir. () Bkz: Tuhfetu'l-Ahvezî 1/481.
5- Güzel sesli olması gerekir. Nitekim Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- Abdullah b. Zeyd hadisinde şöyle buyurmuştur: «Onun sesi seninkinden daha iyi ve gürdür.» Yani; daha iyi ve daha tatlı ses manasına gelir.
6- Büyük ve küçük hadesten temizlenmiş olması gerekir. Çünkü ezan ve kamet Allah'ın zikrini içerir. Zikreden kimsenin taharet üzere olması müstehaptır.
7- Ayakta ezan okuması gerekir. Nitekim Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Ey Bilal kalk, ezan oku.» ([23]) İbn Münzir -rahimehullah- şöyle demiştir: "Müezzinin ayakta ezan okuması sünnette icma edilen bir husustur." ([24]). () Buhârî (604) ve Müslim (377) İbn Ömer -radıyallahu anhumâ-'dan rivayet etmişlerdir. () el-İcmâ Li-İbn Münzir s.38
8- Kıbleye dönerek okuması gerekir. Abdullah b. Zeyd -radıyallahu anh-'ın ezanı rüyasında gördüğü hadisinin bazı rivayetlerinde şöyle demiştir: Kıbleye döndü, Allahu Ekber Allahu Ekber... dedi (]25]), İbn Münzir -rahimehullah- şöyle demiştir: "Ezanda kıbleye dönülmesi sünnette icma edilen bir husustur."([26]). Ebû Dâvûd (507) rivayet etmiştir. () el-İcmâ Li-İbn Münzir s.38
9- İşaret parmaklarını kulaklarına koyar. Bilal -radıyallahu anh- Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'in yanında okuduğu ezanda böyle yapmıştır. Ebû Cuheyfe -radıyallahu anh- şöyle demiştir: “Bilal -radıyallahu anh-’ı ezan okurken gördüm, dönüyor, ağzını sağa sola çeviriyordu. İki parmağı iki kulağında idi. Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- kendisine ait kırmızı bir çadırın altında oturuyordu...([27]). () Hadisi Tirmizî (197) rivayet etmiş ve ''Hasen sahih bir hadis'' olduğunu söylemiştir. Hadisin aslı Sahîhu'l-Buhârî'de (634) geçmektedir. Avn b. Ebî Cuhayfe, babasından aktardığına göre; Bilal -radıyallahu anh-'ı ezan okurken takip etti. Ağzını şu tarafa, bu tarafa (sağa sola) dönerken görmüştür.
İmam Tirmizî bu hadisi rivayet ettikten sonra şöyle demiştir: "İlim adamlarına göre uygulama bu şekildedir. Yani müezzinin ezan okurken iki parmağını iki kulağına sokması müstehaptır."
İbn Şubrume'ye müezzin iki parmağını neden kulaklarına sokar diye sorulduğunda? "Sesinin daha kuvvetli çıkması için demiştir..." ([28]). () "el-Evsat" (4/11)
Nevevî -rahimehullah- şöyle demiştir: “İki parmağını kulak kanallarına sokması sünnettir ve bunda ittifak vardır ve Mehâmilî bunu Mecmû'da âlimlerin çoğunluğundan rivayet ederek şöyle demiştir: Ashabımız, bir faydası daha olduğunu söylemiştir: Yani belki bazı kimseler, sağır, uzaklık veya başka bir sebepten dolayı sesini duyamaz ve iki parmağını kullanarak ezan okuduğunu gösterir." ([29]). () Şerhu'l-Mühezzeb (3/113)
10- Ezan okurken iki kez "Hayyâlessalâh (Haydi namaza!)" dediğinde sağa ve iki kez "Hayyâlelfelâh (Haydi felaha!)" dediğinde sola döner ancak ayakları olduğu yerde sabit kalır. Ebû Cuheyfe -radıyallahu anh-'ın hadisinde Bilal -radıyallahu anh- Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'in yanında okuduğu ezanı anlatırken şöyle demiştir: Bilal -radıyallahu anh-'ı ezan okurken takip ettim. Ağzını şu tarafa, bu tarafa (sağa sola) dönerken hayyâlessalâh, hayyâlelfelâh diyordu. ([30]); Çünkü camiye uzak olan kimselere ezanı duyurmak için en iyi yöntemdir. Buhârî (634), Müslim (503). Hadisin lafzı Müslim'e aittir.
11- Ezan lafızları yayıla yayıla okunmamalı ve aşırı uzatılmadan, ağır ağır okunmalıdır. Çünkü ezan camide olmayanları duyurmak içindir. Bundan dolayı yavaş yavaş okunur. Ancak kamet getirirken hızlı bir şekilde getirilir. Çünkü camide hazır bulunanlara haber verme amaçlı olduğu için yavaş yavaş okumaya gerek yoktur uygun olan hızlı okumaktır.([31]). () Bkz: el-Muğnî Li-İbni Kudâme 1/295.
12- Ezanı meşru kılındığı gibi, açık ve rahat bir sesle, kendini kasmadan ve nağme yapmadan okumalıdır. Ezanı şarkı gibi icra etmemelidir. Amacından uzaklaştıracak kadar uzatmamalıdır. Bunun yerine, müezzin, şartlarına ve şeri adabına uygun olarak sesiyle icra etmelidir.
Altıncı Fasıl: Ezan ve Kametin Okunuş Şekli.
Nebevi naslarda geldiği üzere ezan ve kametin okunuş şekli vardır. Ezan ve kametin okunuş şekli ile ilgili Abdullah b. Zeyd -radıyallahu anh-'dan rivayet edilmiştir. Ezanın lafzı şu şekilde geçmektedir:
Allâhu ekber, Allâhu ekber, Allâhu ekber, Allâhu ekber.
Eşhedü en lâ ilâhe illallah, Eşhedü en lâ ilâhe illallah.
Eşhedü enne Muhammeden Rasûlullah, Eşhedü enne Muhammeden Rasûlullah.
Hayye ale’s-salâh, Hayye ale’s-salâh.
Hayye ale’l-felâh, Hayye ale’l-felâh.
Allâhu ekber, Allâhu ekber.
Lâ ilâhe illallâh.
Kametin lafzı:
Allâhu ekber, Allâhu ekber.
Eşhedü en lâ ilâhe illallah,
Eşhedü enne Muhammeden Rasûlullah,
Hayye ale’s-salâh, Hayye ale’l-felâh,
Kad Kâmeti's Salâh, Kad Kâmeti's Salâh.
Allâhu ekber, Allâhu ekber.
Lâ ilâhe illallâh. ([32]) Hadisi Ebû Dâvûd (499) ve Tirmizî muhtasar olarak (189) rivayet etmiştir. Tirmizî şöyle demiştir: Abdullah b. Zeyd hadisi hasen sahih hadistir.
Bu, Bilal -radıyallahu anh-'ın Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in vefatına kadar onunla birlikte mukim ve seferdeyken sürekli okuduğu şeklidir.
Sabah ezanında hayye ale’s-salâh dedikten sonra iki kez Es-salatu hayrun mine'n nevm der. Ebû Mahzûra -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- kendisine şöyle demiştir: «Sabah namazında şöyle dersin: Es-salatu hayrun mine'n nevm, Es-salatu hayrun mine'n nevm.» ([33[). () Ebû Dâvûd (500) rivayet etmiştir. Nevevî -rahimehullah- "Hulâsatü'l-Ahkâm" (1/286) adlı eserinde hadisin hasen olduğunu söylemiştir.
Ezanın bir diğer okunuş şekli daha vardır ki o da tercîdir, yani tekrar etmektir. Öncelikle ezandaki şehadeteyn kısmını kısık bir sesle okur sonra da yüksek bir sesle okur. Kamette ise sadece ikişer ikişer okur. Bu okunuş şekli Ebû Mahzûra -radıyallahu anh-'ın hadisinde şu şekilde gelmiştir: Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- bana kendisi ezanı şu şekilde okudu: Allâhu ekber, Allâhu ekber, Eşhedü en lâ ilâhe illallah, Eşhedü en lâ ilâhe illallah, Eşhedü enne Muhammeden rasûlullâh, Eşhedü enne Muhammeden rasûlullâh -ikişer ikişer- Sonra tekrar şehadeteyne geri dön ve sesini yükselterek: Eşhedü en lâ ilâhe illallah, Eşhedü en lâ ilâhe illallah, Eşhedü enne Muhammeden rasûlullâh, Eşhedü enne Muhammeden rasûlullâh, Hayya-l'essalâh, Hayya-l'essalâh, Hayya-lelfelâh, Hayya-lelfelâh, Allahu Ekber Allahu Ekber, La ilahe illallah.
Kamette ise: Allâhu ekber Allâhu ekber, Allâhu ekber Allâhu ekber, Eşhedü en lâ ilâhe illallah, Eşhedü en lâ ilâhe illallah, Eşhedü enne Muhammeden rasûlullâh, Eşhedü enne Muhammeden rasûlullâh, Hayya-l'essalâh, Hayya-l'essalâh, Hayya-lelfelâh, Hayya-lelfelâh, Kad Kâmeti's Salâh, Kad Kâmeti's Salâh. Allahu Ekber Allahu Ekber, La ilahe illallah. ([34]). () Ebû Dâvûd (502), (503) rivayet etmiştir.
Buradaki farklılık çeşitliliktir. Müezzin, bu okunuş şekillerinden hangisini alırsa o güzeldir. İbn Teymiyye -rahimehullah- ezanın sabit olan şekillerini rivayet ettikten sonra şöyle demiştir: «Eğer durum böyle ise, o zaman doğru görüş, hadis âlimlerinin ve onlarla aynı fikirde olanlarındır. Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'den gelenleri kerih görmeden uygulanmasıdır. Ezan ve kametin farklı şekillerde gelmesi aynı kıraat ve teşehhüt dualarının farkı olarak rivayet edilmesi gibidir. Hiç kimsenin Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in sünnet olarak belirlediği şeylerden hoşlanmama hakkı yoktur.» ([35]). () Mecmûu'l-Fetâvâ 22/66.
Yedinci Fasıl: Ezanı işiten Kimse Ne Söyler ve Ezandan Sonra Nasıl Dua Eder?
Ezanı işiten kimse müezzinin söylediklerini tekrar etmesi müstehaptır. Nitekim Ebû Saîd -radıyallahu anh- Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'in şöyle buyurduğunu aktarmıştır: «Ezanı işittiğiniz zaman siz de müezzinin söylediklerini söyleyiniz.» ([36]). Ezanı işiten kimse Hay'aleteyn'den -müezzinin Hayya-l'essalâh, Hayya-lelfelâh sözüdür- sonra şöyle der: «Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh» Ömer b. Hattâb -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Müezzin; "Allah en büyüktür, Allah en büyüktür." dediği zaman, sizlerden biri "Allah en büyüktür, Allah en büyüktür." derse, "Şehadet ederim ki Allah'tan başka hak ilah yoktur." dediği zaman, "Şehadet ederim ki Allah'tan başka hak ilah yoktur." derse, "Şehadet ederim ki Muhammed Allah'ın rasûlüdür." dediği zaman, "Şehadet ederim ki Muhammed Allah'ın rasûlüdür." derse, "Haydi namaza!" dediği zaman, "Allah'tan başka hiçbir güç ve kuvvet sahibi yoktur." derse, "Haydi felaha!" dediği zaman, "Allah'tan başka hiçbir güç ve kuvvet sahibi yoktur" derse, sonra da "Allah en büyüktür, Allah en büyüktür" dediği zaman; "Allah en büyüktür, Allah en büyüktür" derse, sonra: "Allah'tan başka hak ilah yoktur." dediği zaman, "Allah'tan başka hak ilah yoktur." derse ve kalbiyle de tekrar ederse Cennet'e girer.» ([37]). Buhârî (611) ve Müslim (383) rivayet etmiştir. Müslim (385) rivayet etmiştir.
İki şehadetten sonra: (Eşhedü en lâ ilâhe illâllahü vahdehû lâ şerîke leh ve enne Muhammeden abdühû ve Rasûlüh. Radıytü billâhi Rabben ve bi-Muhammedin Rasûlen ve bi`l-İslâmi dînen) der.
Sa'd b. Ebî Vakkâs -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: Kim müezzin ezan okurken "Eşhedü en lâ ilâhe illâllahü vahdehû lâ şerîke leh ve enne Muhammeden abdühû ve Rasûlüh. Radıytü billâhi Rabben ve bi-Muhammedin Rasûlen ve bi`l-İslâmi dînen" derse, günahları bağışlanır. ([38]). () Müslim (386) rivayet etmiştir.
Müezzin sabah ezanını okurken "Es-salatu hayrun mine'n nevm" dediğinde, ezanı işiten kimse de aynı şeyi söyler: Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Ezanı işittiğiniz zaman siz de müezzinin söylediklerini söyleyiniz.» ([39]). () Muttefakun aleyh.
Sonra Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'e salat eder. Sonra da Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'den gelen şu duayı okur: «Kim ezanı işittiği zaman: "Allâhumme Rabbe hâzihi’d-da‘veti’t-tâmme, ve’s-salâti’l-kâ’ime, âti Muhammedeni’l-vesîlete ve’l-fadîle veb'ashu makâmen mahmûdeni’llezî vaadteh." (Ey şu eksiksiz davetin ve kılınacak namazın Rabbi Allahım! Muhammed'e -sallallahu aleyhi ve sellem- vesîleyi ve fazîleti ver. Onu, kendisine vadettiğin Makâm-ı Mahmûd'a ulaştır.) diye dua ederse, kıyamet gününde o kimseye şefaatim vâcip olur.» ([40]) Hadisin manası: «da‘veti’t-tâmme» Ezan daveti; Yüce Allah'ın tazimi ve tevhidini, risalete şahitliği ve hayra daveti içerdiği için tam ve eksiksizdir. «ve’s-salâti’l-kâ’ime» Kılınacak ve eda edilecek namaz. «el-vesîlete» Cennet'te bir makamdır. «ve’l-fadîle» Hiçbir kimsenin ulaşamayacağı yüksek makam. «makâmen mahmûden» Mâkam-ı Mahmûd: İnsanların onu övdüğü her makamdır. Mevkıf ehline şefaat edip bütün insanlar için hesap görülmesini sağlayan "Şefâat-i Uzma" da bu kapsamdadır. () Buhârî (614) Câbir -radıyallahu anh-'dan rivayet etmiştir.
Abdullah b. Amr b. el-Âs -radıyallahu anhuma-'dan rivayet edildiğine göre, Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'i şöyle buyururken işitmiştir: «Müezzini duyduğunuzda, siz de söylediklerini tekrar edin. Sonra da benim için salavat getirin.* Kim benim için salavat getirirse, Allah da bunun karşılığında ona on defa salat eder. Sonra da Allah'tan benim için ''Vesile'yi'' dileyiniz. O, Cennet'te öyle bir makamdır ki, yalnızca Allah'ın kullarından bir kuluna yaraşır. Umuyorum ki o, ben olurum. Kim benim için ''Vesile'yi'' dilerse ona şefaat edilir.» ([41]). () Müslim (384) rivayet etmiştir.
Ezan hakkında uydurulan bidatler arasında; ezan bittikten sonra müezzinin salatu selamı yüksek sesle okuması, ezandan sonra okunan "Allâhumme Rabbe hâzihi’d-da‘veti’t-tâmme" duasını cemaat halinde yapmaları, ezan duası esnasında ellerini kaldırmaları, ezanı tekrarlarken (حقًّا) veya (أبدًا) ibarelerini ezanın son cümlesine ekleyerek okumalarıdır. Mesela: " Hakkan Lâ ilâhe illallah" veya " Ebeden Lâ ilâhe illallah" der, ancak bu iki ibare hakkında da bir delil bulunmamaktadır.
Sekizinci Fasıl: Ezan Okunduktan Sonra Camiden Çıkmak.
Bir kimsenin ezan okunduktan sonra bir mazereti olmadan ya da dışarı çıkıp camiye geri gelme niyeti olmadan kılınacak namazı ede etmeden camiden çıkması haramdır. Ebû'ş-Şa'sâ'dan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: "Mescitte Ebû Hureyre -radıyallahu anh- ile beraber oturuyorduk; müezzin ezan okudu. Bir adam kalkıp yürümeye başladı ve mescitten çıkıncaya kadar Ebû Hureyre -radıyallahu anh- onu gözüyle takip etti ve şöyle dedi: "İşte bu adam, Ebu'l-Kasım -sallallahu aleyhi ve sellem-'e isyan etmiş oldu." ([42]). Müslim (655) rivayet etmiştir.
Tirmizî süneninde bu hadisi rivayet ettikten sonra şöyle demiştir: "Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-’in ashabı ve sonraki âlimlerin görüşü; bir kimsenin abdesti kaçar ya da camiden çıkmak zorunda kalması gibi bir mazereti olursa ezan okunduktan sonra camiden çıkabilir doğrultusundadır." ([43]). Sünen-i Tirmizî: 1/397, (204).
Dokuzuncu Fasıl: Ezan ve Kamet Arasındaki Vakit Ne Kadardır?
Ezan ve kamet arasında yeterli bir vakit olduğuna dair sünnette deliller vardır. Abdullah b. Muğaffel -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Her iki ezan arasında bir namaz vardır, her iki ezan arasında bir namaz vardır.» Üçüncüsünde: «İsteyen için» diye buyurmuştur. ([44]) Hadisteki iki ezandan kasıt: Ezan ve kamettir. Müezzin, okuduğu ezan ile kamet arasında bir vakit bekler ki, camide hazır bulunan cemaat farzdan önce iki rekât namaz kılabilsin. Dışardan gelenler de namazın farzına yetişebilsin. Buhârî (627) ve Müslim (838) rivayet etmiştir.
İmam Ahmed şöyle demiştir: "Ezanı okuyan müezzinin kameti de getirmesi uygun olandır. Cami cemaati gelene kadar ve tuvalet ihtiyacı olan ihtiyacını giderip dönene kadar bir vakit bekler. Ezan ve kamet arasında bir müddet bekler." ([45]). Şerhü`l-Umde Libni Teymiyye -Kitâbu's-Salât s: 135.
Onuncu Fasıl: Müezzinin Sorumluluğu ve Adabı
Müezzin okuduğu ezanla Allah Teâlâ'nın rızasını kazanmayı ümit etmelidir. Osman b. Ebî’l-Âs -radıyallahu anh- şöyle demiştir: Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-’in bana son sözü: “Ezan okuduğu için ücret almayan bir müezzin tut, sözü oldu.”([46]). () Tirmizî (209) rivayet etmiştir ve hadisin hasen olduğunu söylemiştir.
Tirmizî -rahimehullah- bu hadisi rivayet ettikten sonra şöyle demiştir: "İlim adamlarının görüşü bu doğrultudadır. Müezzinin ücret almasını hoş karşılamayıp Allah rızası için yapmasını uygun görmüşlerdir."
Müezzine Beytülmâl'den bir ücret ödenmesinde bir sakınca yoktur. Çünkü devlet hazinesi Müslümanların menfaati için kurulmuş olup, ezan ve kamet Müslümanların menfaatleri arasındadır. ([47]). () Bkz: el-Ezan ve'l-İkâmeti Li'l-Kahtânî s.19.
Beş vakit namazın ezanını vaktinde okumakla yükümlü olduğunu bilmelidir. Nitekim Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «İmam (arkasında duran cemaatin namazlarından) sorumlu, müezzin ise güvenilen kimsedir.» ([48]) Yani; müezzin namaz vakitleri için güvenilen kimsedir. Ezan vakti girmeden önce camiye gelmelidir. Mazereti olmadan ezan okumayı terk etmemelidir. Bu durumda da ezanı okuyacak birisini yerine bırakmadan camiden ayrılmamalıdır. () Ebû Davûd (517), Tirmizî (207) Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet etmişlerdir.
Müezzin şunları yapmalıdır:
(1) Caminin temizlik ve bakımına özen göstermeli ve bu konuda cami çalışanları ve cami cemaatiyle işbirliği yapmalıdır. Allah Teâlâ camileri inşa eden kimselere övgüde bulunarak şöyle buyurmuştur: (Allah’ın mescitlerini ancak Allah’a ve ahiret gününe inanan, namazını kılan, zekâtını veren ve yalnız Allah’tan korkup çekinen kimseler imar edebilirler. İşte bunların doğru yolu bulanlardan olmaları umulur.) [Tevbe Suresi: 18] İster bu caminin inşa edilmesi, temizlik ve bakımı olsun; isterse de namazı buralarda kılıp Allah'ı zikretmek olsun fark etmez. Bütün bu zikredilenler bu kapsamda değerlendirilir. ([49]) () Bkz: Fethu'l-Bârî Libni-Hacer 1/541.
(2) Doğru inanç esaslarını, ezan, taharet ve namazın ahkamını öğrenmeli, Allah'ın kitabından yeteri kadar ezberlemeli ve imamın camide olmadığı zamanlarda onun yerine geçip namaz kıldıracak yeterliliğe sahip olmalıdır.
(3) İyiliği emredip kötülükten sakındırmalı, Yüce Allah'ın dinine hikmetle ve güzel öğütle çağırmalı, insanlara karşı nazik olmalı ve eziyetlerine sabretmelidir. Bu konuda cami imamıyla birbirlerine destek olmalıdır.
(4) Camiyi ilim, ibadet ve ibadet edenlere fayda sağlayan şeyler için tahsis etmeli, onların din ve dünyalarına zarar veren her şeyden uzak tutmalıdır.
(5) Cami cemaati ve ziyaretçileri ile kaynaşıp yardımlaşmalı, camiye gelmediklerinde onların halini sormalı ve hasta olanları ziyaret etmeli, vefat edenlerin cenaze namazını kılıp defin işlemine katılmalı ve onların başına gelen bela ve musibetlerde yanlarında olmalıdır.
İkinci Konu: İmamlığa Dair Hükümler
Birinci Fasıl: (İmamet) İmamlığın Tarifi
Namazda İmamet: Namazda cemaattin kendilerine namaz kıldırması için aralarından birisinin öne geçmesidir. Namaz kıldıran imam, namazda cemaatin kendisine uyup arkasında namaz kıldığı kişidir.([50]). () Bkz: Hâşiyetü'r-Ravdi'l-Murbi' 2/296, el-İmâmetu Fi's-Salâti Li'l-Kahtânî s.6.
İkinci Fasıl: İmamlığın Meşruluğu ve Fazileti
Namaz kıldırmak; ilim, kıraat, adalet ve benzeri faziletlere sahip en iyi insanların yaptığı en iyi amellerden biridir. Cemaatle namaz kılmak imam olmadan düşünülemez. Cemaatle eda edilen namaz İslam'ın en büyük şiarlarındandır. ([51]) () Bkz: el-Mevsû'atü’l-Fıḳhiyyetu'l-Kuveytiyye 6/201.
İmamlık yapmanın faziletlerinden bazıları şunlardır:
1- İmamlığın fazileti malumdur. Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- ve Râşid Halifeleri bunu kendileri üstlenmiş, ilim ve amel bakımından en iyi Müslümanlar da bunu üstlenmeye devam etmektedirler. ([52]) () Bkz: el-İmâmetu Fi's-Salâti Li'l-Kahtânî s.9.
2- Namaz kıldırmak, salih insanların üstlendiği meşru ve faziletli bir görevdir. Nitekim Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Cemaate, Allah'ın kitabını en iyi okuyan kimseler imam olur....» ([53]) Allah'ın kitabını en iyi okuyan kimseler, en faziletli olan kimseler olduğu aşikârdır. İmametle bunun ilişkilendirilmesi bunun faziletini göstermektedir. ([54]) () Müslim (673) Ebû Mesûd el-Ensârî -radıyallahu anh-'dan rivayet etmiştir. () Bkz: Eş-Şerhül-Mümti ala Zâdil-Müstakni 2/41.
3- Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- imamlara hidayet için dua etmiştir. Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «İmam (arkasında duran cemaatin namazlarından) sorumlu, müezzin ise güvenilen kimsedir. Allah'ım! İmamlara doğru yolu göster, müezzinleri de bağışla.» ([55]). () Ebû Dâvûd (517), Tirmizî (207) rivayet etmiştir.
Hadisin manası: «İmam (arkasında duran cemaatin namazlarından) sorumlu» Yani: Arkasında namaz kılan cemaatin namazlarının sıhhatinden sorumludur. Çünkü onların namazı imamın namazıyla bağlantılıdır. «Allah'ım! İmamlara doğru yolu göster.» ibaresinin manası: Onları doğru yola ilet ki; en güzel şekilde namazlarını kılsınlar. ([56]). () Bkz: Şerh Ebî Dâvûd Lil-Aynî 2/468, Feyzü’l-Kadîr Lil-Münâvî 3/182.
Üçüncü Fasıl: İmamlığa Kim Daha Layıktır?
Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- kimin imamete daha hak sahibi ve en layık olduğunu açıklamıştır. Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem - şöyle buyurmuştur: «Cemaate, Allah'ın kitabını en iyi okuyan kimseler imam olur. Eğer okuma hususunda eşit iseler, sünneti en iyi bilenleri; sünnet hususunda da eşit iseler hicret itibariyle en kıdemlileri; hicret hususunda da eşit iseler, İslam'ı kabulde en kıdemlileri imam olur -başka bir rivayette yaşça büyük olan- geçmektedir. Sakın sizden birisinin hâkim olduğu yerde, başka biri ona imam olmasın.» ([57]) İmamete daha hak sahibi ve en layık olan kimseler şu şekildedir: () Müslim (673) rivayet etmiştir.
1- Kur'an'ı en çok ezberleyen, Kur'an'ı okumayı en iyi bilip kıraati en düzgün olan, namazın fıkhını bilen özelliklere sahip olan kimsedir. Ancak Kur'an ezberi daha çok olan ile ezberi daha az olup namaz fıkhını daha iyi bilen kişi arasında, ezberi daha az olup namaz fıkhını daha iyi bilen kişi Kur'an ezberi daha çok olan ancak namaz fıkhını bilmeyen kimseye imamlı yapmada takdim edilir. Namaz fıkhı ve ahkamına duyulan ihtiyaç kıraatin mükemmel olmasına duyulan ihtiyaçtan daha önceliklidir.
2- Sonra sünneti daha iyi bilen kişi gelir. Kıraatte birbirine eşit olan iki imamdan sünneti daha iyi bilen ve fıkıh sahibi olan diğerine tercih edilir. Nitekim Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Şayet cemaatin tümü kıraatte (Kur'an ezberi) eşit iseler sünneti en iyi bilen kişi imamlık yapar.»
3- Şayet Kur'an ezberi ve sünneti daha iyi bilme hususunda eşit iseler; kâfir diyarından İslam beldesine en önce hicret eden kişi gelir. Nitekim Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Şayet cemaat sünneti bilme hususunda eşit iseler en önce hicret eden kişi imamlık yapar.»
4- Hicret etme hususunda eşit iseler önce Müslüman olan kişi gelir. Nitekim Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- bir önceki hadisin devamında şöyle buyurmuştur: «Hicret hususunda da eşit iseler, en önce İslam'ı kabul eden imam olur.» Hadisin metnindeki "silmen" ibaresi Müslüman olan manasına gelmektedir.
5- Buraya kadar zikredilen hususlarda da eşit iseler, yaş olarak en büyük olan kişi gelir. Bir önceki hadisin bazı rivayetlerinde bu şekilde geçmektedir: «Yaşça en büyük olan» Mâlik b. Huveyris -radıyallahu anh-'dan rivayet edilen hadiste şöyle buyrulmuştur: «Namaz vakti gelince; biriniz size ezan okusun, en büyüğünüz de size imamlık etsin.» ([58]). () Buhârî (628) ve Müslim (674) rivayet etmiştir.
Bu hadiste Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'in yaşı büyük olanı takdim etmesi ilim hususunda birbirine yakın mertebede olmalarından dolayıdır.
Bütün bu geçen hususlarda da eşit iseler ve her biri imam olmak istiyorsa aralarında kura çekilir. Kura çekiminde kazanan imamlığa geçer. Çünkü liyakat hususunda eşittirler ve tercih etme durumu söz konusu değildir. Diğer hak sahiplerini belirleme hususunda olduğu gibi aralarında kura çekilir.
Ev sahibi, namaz kıldırma hususunda misafirden daha hak sahibidir. Devlet yöneticisi de diğer kimselere göre imamette daha hak sahibidir. Tabi ki, ev sahibinin ve devlet yöneticisinin namaz kıldıracak vasıflara sahip olması gerekir. Nitekim Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Bir kimseye evinde ve yetkisi dahilinde olan bir yerde imamlık yapılmaz.»
-Devlet yöneticisi dışında- Cemaat içinde kendisinden daha fazla Kur'an ezberi ve sünnet bilgisi olan kimseler olsa dahi camideki kadrolu imam namaz kıldırmaya daha hak sahibidir. Bir önceki hadisin geneli bunu ifade etmektedir.
İbn Ömer -radıyallahu anhuma-'nın camide namaz kıldıran bir azatlı kölesi vardır. İbn Ömer -radıyallahu anh- camiye geldiğinde azatlı kölesi onu imamlık yapması için öne geçirmek istediğinde, İbn Ömer ona şöyle demiştir: (Namaz kıldırdığın camide sen imamlık yapmayı daha çok hak ediyorsun.) ([59]) () Şâfiî (el-Üm) isimli eserinde 1/185, Abdurrezzak (el-Musannef) isimli eserinde 2/399, Beyhakî 3/126 (5531) rivayet etmiştir. Nevevî (el-Hulâsa) da 2/701: İsnadı hasen ya da sahih demiştir. Albânî (İrvâü'l-Galîl) 2/302 adlı eserde isnadının hasen olduğunu belirtmiştir.
Çünkü imamın önüne başkasını geçirmek, uygun olmaz ve gönlünün kırılmasına sebebiyet verir.
Temyiz yaşına gelen çocuğun imam olması hakkında ihtilaf edilmiştir. Bazı ilim ehli Amr b. Seleme -radıyallahu anh-'ın hadisini delil göstererek caiz görmüşlerdir: Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- zamanında kavmine imamlık yaptı ve o zaman altı ya da yedi yaşındaydı. ([60]). () Buhârî (4302) rivayet etmiştir.
Muâz b. Cebel -radıyallahu anh-'tan rivayet edildiğine göre: Nafile namaz kılan kimsenin imameti arkasında farz namaz kılan için geçerlidir. Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- ile beraber yatsı namazını kılar sonra da kavminin yanına döndüğünde onlara yatsı namazını kıldırırdı. ([61]) () Buhârî (701) ve Müslim (465) rivayet etmiştir.
Dördüncü Fasıl: Kimin İmamlık Yapması Haram Kılınmıştır?
Aşağıdaki hallerde imamlık yapmak haram kılınmıştır:
1- Kadın erkeklere imamlık yaparsa. Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in şu sözünün geneli bunu kapsamaktadır: «İşlerini (idarelerini) yürütmek için bir kadını başlarına geçiren bir topluluk asla felah bulmaz.» ([62]) İmamlık yönetimin bir çeşididir. Sünnette geldiği üzere asıl olan kadının arka saflarda namaz kılmasıdır. Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Erkekler için en hayırlı saf en öndeki saf, en kötü (sevabı az) saf da en arkadaki saftır. Kadınlar için en hayırlı saf en arka saf, en kötü (sevabı az) saf ise en öndeki (erkeklerin hemen arkasındaki) saftır.» (]63]) Bunun nedeni kadını korumak ve muhafaza etmek içindir. Şayet kadın imamlık görevine getirilirse, bu durum şer'i ilkeye aykırı olur. İlim ehli bu hususta icma etmiştir. İbn Hazm -rahimehullah- şöyle demiştir: "Âlimler, bir kadının kadın olduğu bilindiği halde erkeklere namaz kıldırmaması gerektiği hususunda ittifak etmişlerdir. Şayet böyle yaparsalar icma ile kılmış oldukları bu namaz batıldır." (]64]) () Buhârî (4425) Ebû Bekra -radıyallahu anh-'tan rivayet etmiştir. Müslim (440) rivayet etmiştir. Merâtibu'l- İcmâ' s.27.
2- Abdesti olmayan ve üzerinde necaset bulunan kimse imam olur ve bunu bilirse, şayet cemaat bunu namaz kılınıp bitene kadar bilmezse namazları geçerlidir. Ömer b. Hattâb -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, cünüp olduğu halde insanlara namaz kıldırmış sonra namazı iade etmiştir. Ancak cemaate namazı iade etmelerini emretmemiştir. ([65]) Dârekutnî Süneni'nde (1371) rivayet etmiştir.
Abdurrahman b. Mehdî -rahimehullah- şöyle demiştir: "Bu husus üzerinde icma vardır. Cünüp olan namazını iade eder ancak cemaat iade etmez. Bu konuda bir ihtilaf olduğunu bilmiyorum." (]66]). Sünen-i Dârekutnî: 2/188.
3- Fâtiha Suresi'ni ezbere bilmeyen ya da düzgün okuyamayan veya idğam yapılmayan harflerde idğam yapan bir kimse imamlık yaparsa. Örneğin Allah Teâlâ'nın şu ayetinde olduğu gibi "ha" harfini "ra" harfi ile idğam yapılması: (Elhamdulillâhi rabbil'âlemîn) [Fâtiha Suresi: 2] Çünkü kendisine benzemeyen veya ona yakın olmayan bir harfle idğam yapmış ya da bir harfi başka bir harfle değiştirmiştir. Örneğin "ra" harfini "ya" harfi ile değiştiren ya da manayı değiştirecek şekilde yanlış okuyan kişinin durumu böyledir. Bu kişinin namazının bu rüknünü yerine getirmekte aciz olduğu ya da doğru bir şekilde yerine getiremediği için imamlığı geçerli değildir, ancak emsali olan kişilere imamlık yapabilir.
4- İşlediği bidat ile tekfir edilen bidat ehli biri imamlık yaparsa. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (Hiç Mümin, fasık gibi olur mu? Bunlar (elbette) eşit olmazlar.) [Secde Suresi: 18] Ayette geçen "fasık" ibaresi" kâfir anlamındadır. Ayetlerin ifade şekli bunu açıkça ortaya koymaktadır.
5- Kadrolu imamın olduğu bir camide imamlık yapmak haramdır. İmamın izni olmadan veya gecikmesi ya da vaktin çıkmasına az bir zaman kalması gibi durumlar dışında başkasının ondan önce imamlık yapması geçerli değildir. ([67]) () Bkz: el-Esiletu vel-Ecvibetu'l-Fıkhiyyetu Lis-Selmân 1/163.
Beşinci Fasıl: Kimin İmamlık Yapması Mekruh Kılınmıştır?
Aşağıdaki hallerde imamlık yapmak mekruh kılınmıştır:
1- Lahhân: Kıraatte manayı değiştirmeyecek çok hata yapan kimsedir. İster bu hata Fâtiha'da olsun ya da başka bir surede olsun fark etmez. Bir kişinin (Elhamde lillah) "Dal" harfini fethalı bir şekilde okuması buna örnek verilebilir. Bu kimsenin namazı geçerlidir, ancak imamlık yapması mekruhtur. Nitekim Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Cemaate, Allah'ın kitabını en iyi okuyan kimseler imam olur.» ([68]) () Tahrici daha önce geçmişti.
Fâtiha'nın dışında manayı yanılma, cehalet veya dilindeki bir kusurdan dolayı değiştirerek hata yapan kişinin imameti kerahet ile sahihtir. Çünkü Fatiha'dan başka bir şey okumasaydı imamlığı geçerli olurdu. Şayet kasıtlı olarak Fâtiha'da hata yapmış olsaydı imamlığı batıl olurdu. Çünkü namazı önemsemeyip hafife almış olur.
2- "Fe" "Te" ve diğer bazı harfleri tekrar etmek. Bu kimse kıraate fazladan harf ziyade etmiş olur.
3- Günahkâr ve işlediği bidat ile tekfir edilmeyen bidatçinin imamlık yapması. ([69]) () Bkz: Keşşâfu'l-Kınâ': 1/475 ve sonrası.
4- Bir topluluğa imamlık yapan ancak toplumun büyük bir kesiminin haklı olarak kendisinden hoşlanmadığı kişinin imameti. Ebû Umame -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Üç kişi vardır ki, namaz da kılsalar namazları kulaklarından öteye geçmez. Sahibinden kaçan köle dönüp gelinceye kadar, kocası kendisini öfkeli durumda geceyi geçiren kadın ve istenmediği halde cemaate imam olan kişi.» (]70]) () Tirmizî (360) rivayet etmiştir. Bu hadis bu vecih ile hasen gariptir.
İmam Tirmizî -rahimehullah- şöyle demiştir: "İlim adamlarından bir kısmı istenmeyen imamın cemaate imamlık yapmasını hoş görmemiş ve imam zalim değilse, günah onu istemeyen kimseleredir, demişlerdir. Ahmed ve İshâk bu konuda şöyle demişlerdir: İstemeyen bir kişi, iki kişi ya da üç kişi olursa bir sakınca yoktur, çoğunluk istemezse o zaman bu durum geçerli olur." ([71]). () Sünen-i Tirmizî 2/192.
Eğer namazda sünnete uymaya önem verdiği için ondan hoşlanmıyorlarsa, onlara namaz kıldırırken sünnette gelen sureleri okur ve dikkatli bir şekilde namazı özenle kıldırır. Bu durumda cemaate kıldırdığı namaz kerih görülmez. Çünkü cemaat haksız yere imamı hoş görmemiştir ve bu hoş görmemeye itibar edilmez. İmamın, namaz kıldırdığı cemaat kendisini haksız yere kerih görürse, onlara öğüt vermeli, hatırlatmalı ve uyum sağlayarak sünnette geldiği gibi namaz kıldırmalıdır. Yüce Allah imamın cemaate uyum sağlamak için samimiyetini görürse bunu ona kolaylaştırır. (]72]). () Bkz: Eş-Şerhül-Mümti ala Zâdil-Müstakni 4/253.
Altıncı Fasıl: İmam Cemaatin Neresinde Durur:
Sünnete göre imam cemaatin önünde durur. Şayet cemaat iki ya da daha fazla kişiyse imamın arkasında dururlar. Çünkü Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- namaza kalktığında öne geçer ve ashabı da arkasında saf tutardı. Câbir ve Cabbâr -radıyallahu anhuma-'dan sabit olduğuna göre birisi Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- namaz kılarken sağına diğeri de soluna durdu. Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- bu iki sahabenin elinden tutarak onların arkasında saf tutmalarını sağladı. (]73]). () Müslim (3010) Câbir -radıyallahu anh-'dan rivayet edilen uzun hadisin bir parçasıdır.
Cemaat bir kişiden oluşuyor ise imamın hizasında sağ tarafında durur. İbn Abbâs -radıyallahu anhuma- şöyle demiştir: Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- (geceleyin) kalktı ve namaza durdu. Ben de onunla beraber kalktım ve solunda durdum. Kafamdan tutup beni sağ tarafına aldı. ([74]). Buhârî (6316) ve Müslim (763) rivayet etmiştir.
Kadınlar, erkeklerin durduğu safların arkasında dururlar. Nitekim Enes -radıyallahu anh-'ın hadisinde şöyle geçmektedir: Ben ve bir yetim Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in arkasında saf tuttuk. Yaşlı kadın da bizim arkamızda namaza durdu. ([75]). Buhârî (380) ve Müslim (658) rivayet etmiştir.
İmamın, arkasında bulunan safların ortasında durması gerekir. Allame İbn Bâz -rahimehullah- şöyle demiştir: "Sünnet olan, imamın caminin ön tarafında ortada durmasıdır. Bu Müslümanların üzerinde devam ettikleri amelî sünnettir." (]76]). () Şeyh Sâîd el-Kahtânî -rahimehullah- "el-İmâmetu Fi's-Salât" s.55 adlı eserinde nakletmiştir.
İbn Bâz -rahimehullah- yine şöyle demiştir: "Saf, imamın arkasında ortadan başlar. Safın sağ tarafı sol tarafından daha faziletlidir. Önceki saf dolmadan bir sonraki safa başlanmaz."
Yedinci Fasıl: İmamdan Önce Hareket Etmek
Cemaatin imamdan sonra namaza başlaması gerekir. İmama uymalı ve hareketlerine tabi olmalıdır. İmama tabi olan cemaat, tabi olduğu kimseden önce ya da onunla birlikte hareket etmez. Bilakis imamın durumunu gözetip hareket ettikten sonra hareket etmelidir. Bu husus hiçbir durumda imama muhalefet etmemeyi gerektirir. Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «İmam ancak kendisine uyulsun diye imamdır. Ona muhalefet etmeyin. Bu sebeple rükûa varınca, siz de rükû yapınız. "Semiallahu limen hamideh." derse, siz de "Rabbena leke’l-hamd" deyiniz. O secde edince siz de secde edin. O oturarak namaz kılarsa, siz de birlikte oturarak namaz kılın. Namazda safı düzeltiniz. Zira safın düzgün olması, namazın güzelliğindendir.» (]77]). Buhârî (722) ve Müslim (417) rivayet etmiştir.
Bütün rükünlerde imamdan önce hareket etmek haramdır. Enes b. Mâlik -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Bir gün Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- bize namaz kıldırdı ve namazı bitirince bize dönerek şöyle buyurdu: «Ey insanlar! Ben sizin imamınızım. Rükûda, secdede, kıyamda, namazdan çıkışta benden önce hareket etmeyiniz. Çünkü ben önümü gördüğüm gibi arkamı da görüyorum.» ([78]).Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Başını imamdan önce kaldıran kimse; Allah’ın, onun başını eşek başına ya da suretini eşek suretine çevirmesinden korkmaz mı?» ([79]). Müslim (426) rivayet etmiştir. Buhârî (691) ve Müslim (427) rivayet etmiştir.
İmamdan önce başlangıç tekbirini alan kimse namaza başlamış olmaz. Çünkü bu tekbirin imamdan sonra alınmış olması gerekir ve ancak bunu yerine getirmemiştir.
Sekizinci Fasıl: İmamlık ve Cemaat ile İlgili Çeşitli Hükümler:
Yukarıda sayılanların dışında imamet ve cemaatle ilgili hükümler arasında:
1- Akıl sahibi ve büluğ çağına ermiş kimselerin imamın arkasında durması müstehaptır. Akıl ve fazilet sahibi büluğ çağına ermiş kimseler imamın arkasında bulunmaları için takdim edilir. Nitekim Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «İçinizden yetkili, olgun, aklı başında kimseler arkamdaki birinci safta yer alsınlar, sonra gelenler ondan sonraki safta yer alsınlar, daha sonraki gelenler de bir sonraki safta yer alsınlar.» ([80]). Müslim (432) Abdullah b. Mesûd -radıyallahu anh-'dan rivayet etmiştir.
2- İlk safta olmaya özen göstermek: Cemaatin ilk safta olmaya özen göstermesi ve hırslı olması müstehaptır. Buradan geri kalmak ise sakındırılmıştır. Ebû Sâîd el-Hudrî -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- ashabının ilk safa geçmekte gevşek davrandıklarını görünce şöyle demiştir:
«İleri geliniz ve bana uyunuz. Sizden sonrakiler de size uysunlar. (Ön saftan) geri durmaya devam eden bir kavmi nihayet Yüce Allah geriletir.» ([81]). Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «İnsanlar nida (ezan) okumanın ve namazda birinci safta bulunmanın ne kadar faziletli olduğunu bilselerdi, sonra da bunun için kura çekmekten başka yol bulamasalardı, kesinlikle kura çekerlerdi.» ([82]). "kesinlikle kura çekerlerdi." ibaresinin anlamı: Yani ilk safta kim duracak diye aralarında kura çekerlerdi. () Müslim (438) rivayet etmiştir. Buhârî (615) ve Müslim (437) rivayet etmiştir.
Ancak kadınların arka saflarda bulunmaları onlar için müstehaptır. Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Erkekler için en hayırlı saf en öndeki saf, en kötü (sevabı az) saf da en arkadaki saftır. Kadınlar için en hayırlı saf en arka saf, en kötü (sevabı az) saf ise en öndeki (erkeklerin hemen arkasındaki) saftır.» ([83]). Bu hadis, erkekler ile aralarında bir engel olmayıp direk erkeklerin arkasında namaz kılmaları durumuna hamledilmektedir. Şayet kadınlara has erkeklerin göremeyeceği bir yerde kılıyor iseler o zaman öncelikli olarak ilk safı doldururlar. ([84]). Müslim (440) rivayet etmiştir. Mecmûu Fetâvâ İbn Bâz: (12/196)
3- İmam, Fâtiha Suresi'ni okurken acele etmemelidir. Arkasındaki cemaatin de okumasına fırsat vermelidir. ([85]). Bkz: el-Minzâru fî Beyâni kesîrin Minel-Ahtâiş-Şâiati isimli kitap Salih Âliş-Şeyh'in s. 53.
Vâbisa b. Ma´bed -radıyallahu anh-'tan rivayet edildiğine göre bir kişi safın arkasında tek başına namaz kılıyordu. Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- ona namazını yeniden kılmayı emretti. ([86]). () Tirmizî (230) rivayet etmiş ve Vâbisa hadisi hasen hadis demiştir.
Dokuzuncu Fasıl: İmamın Uyması Gereken Sünnetler
İmam, Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'in sünnetine göre hareket etmelidir. Bu sünnetlerden bazıları şunlardır:
1- Namazı çok uzun tutmamalı ve insanların durumunu gözetmelidir. Bu da namazı tadili erkana uygun kılarak olur. İmamın, arkasında namaz kılan cemaatin namazın rükün ve farzlarını yerine getiremeyecek kadar acele etmesi caiz değildir. Kıraatte da acele etmemelidir ki, arkasında namaz kılan cemaat namazlarını tamamlayabilsinler. Ebû Mesûd el-Ensârî -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, bir adam şöyle demiştir: "Vallahi yâ Rasûlallah, filanca bize sabah namazını kıldırırken o kadar uzatıyor ki âdeta namazı terk edecek gibi oluyorum." dedi. Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'i hiçbir vaazında o günkü kadar öfkeli görmedim. Sonra şöyle buyurdu: «Ey insanlar! Sizin aranızda nefret ettiriciler vardır. Her kim insanlara namaz kıldırırsa namazı hafifletsin. Çünkü cemaatin içinde hasta, yaşlı ve iş güç sahibi olanı vardır.» ([87]). () Buhârî (90) rivayet etmiştir.
2- Namaza başlamadan önce safların düzeltilmesini ve boşlukların doldurulmasını emretmelidir. Çünkü Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- böyle yapar ve bu şekilde yapılmasını emrederdi. Numân b. Beşîr -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- okları düzeltir gibi saflarımızı düzeltirdi. Bizim buna alıştığımızı görünceye kadar böyle yapmaya devam etti. Kendisi bir gün namaza çıktı ve namaz kıldıracağı yerde durdu. Tam tekbir almak üzere iken göğsü saf hizasından dışarı çıkmış bir adam gördü. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Ey Allah'ın kulları! Ya saflarınızı düzeltirsiniz ya da Allah Teâlâ aranıza düşmanlık sokar ve birbirinizden yüz çevirirsiniz.» ([88]). Buhârî (717), Müslim (436). Hadisin lafzı Müslim'e aittir.
İmam Nevevî -rahimehullah- şöyle demiştir: "El-Kıdâh: Kaf harfinin kesralı yazımıyla oyulup bilenmiş okların tahtasıdır. Manası: Safları düzeltmeye öyle bir özen gösterirdi ki, sanki okların eşit ve düzgün olmaları için aşırı dikkat eden kimse gibi davranırdı." ([89]). () Şerh Sahih-i Müslim 4/157.
3- İmam, cemaate önce ilk safı sonra sırasıyla diğerlerini tamamlamayı emretmelidir. Safta boşluk olacaksa son safta olması gerekir. Nitekim Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: “Meleklerin Rableri huzurunda saf tuttukları gibi saf tutsanız ya!” Bunun üzerine biz: Ya Rasûlallah! Melekler Rablerinin huzurunda nasıl saf tutarlar? diye sorduk. Şöyle buyurdu: «Onlar öndeki safları tamamlayıp birbirine perçinlenmiş gibi bitişik dururlar.» ([90]). () Müslim (430) Câbir b. Semura -radıyallahu anh-'dan rivayet etmiştir.
4- Namazda Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'in kıraatini örnek almalıdır. Genellikle sabah namazının kıraatinde tıval (uzun) mufassal, akşam namazında kısar (kısa) mufassal, yatsı, öğlen ve ikindi namazlarında evsat (orta) mufassal süreleri okurdu. Süleyman b. Yesâr'ın Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "Ben, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in namazına falancadan daha çok benzeyen kimsenin arkasında namaz kılmadım." Süleyman dedi ki: Öğle namazının ilk iki rekâtını uzun, son iki rekâtını kısa kılardı; ikindi namazını kısa kılardı; akşam namazında kısar mufassal sureler okurdu; yatsı namazında vasat mufassal sureler okurdu; sabah namazında ise tıval mufassal sureler okurdu.» ([91]). () Nesâî (982), Hafız, Bulûğu'l-Merâm (286) adlı eserinde isnadı sahih demiştir.
Tival mufassal: Hucurat Suresi'nden başlayıp Burûc Suresi'ne kadar olan surelerdir. Evsat mufassal sureler: Burûc Suresi'nden Beyyine Suresi'ne kadar olan surelerdir. Kısar mufassal sureler Beyyine Suresi'nden Nâs Suresi'ne kadar olan surelerdir. ([92]). () Bkz: Mirkâtül-Mefâtîh 2/700.
Onuncu Fasıl: İmamın Özellikleri
Caminin imamı, caminin dayanak noktası ve gücü olarak kabul edilir. Cami; daveti yayma, toplumu eğitme ve insanları dini konularda aydınlatma misyonunu imamın aracılığıyla yerine getirir. İmam; ilim sahibi, akıllı, ileri görüşlü, insanların örf ve adetlerini iyi bilen birisi olduğunda, hem cami cemaatine, hem de caminin bulunduğu mahalle sakinlerine etkisi ve faydası iyi olacaktır. Onlara hayırlı ve faziletli olan şeyleri öğretip, irşat edip yönlendirecektir.
İnsanların etrafında toplandıkları yöneticilerde imamlık şartlarını yerine getiren kimselerdi. İslam'ın başlangıcında Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-, onun raşit halifeleri, emirler, komutanlar, âlimler ve önemli şahsiyetler imamlık vazifesini üstlenmişlerdir. Bu durum, bu makama sahip olan kişinin din, ahlâk, ilim ve davranış bakımından yüksek bir statüye sahip olması gerektiğine işaret etmektedir.
İşte burada bu sorumluluğun insanların hayatındaki önemi ortaya çıkmaktadır. İmamların gücü kendi toplumlarında belli olduğu gibi, zayıflıkları da o toplumlarda belli olur. Çünkü cami, topluma sözü amellerle ilişkilendirmeyi öğretendir. Eğer imam, ilim veya akılda zayıfsa veya kötü ahlak ve karaktere sahipse fayda değil zarar verir. Eğer imamın görevleri arasında cemaati hayır, iyilik ve doğruya yönlendirmek varsa, cahil imamın bu büyük misyonu başarması zordur.
İmam, bilgi ve kişisel yetenek bakımından bu işin gereklerini yerine getirebilecek şartları üzerinde barındırmalıdır. Şayet imamlık vazifesini etkileyecek başka işlerle meşgul olursa, namaz vakitlerine geç gelir ve namazda okuyacağı sure ve ayetleri tekrar etmeye yeterli vakit bulamaz. Bir de bakarsın ki, bu kimse belli sure ve ayetlerden başkasını okuyamaz.
Hevaya, cehalete, tartışmalara veya kınanacak aşırılıklara yenik düşebilir. Objektif olma, eğitici rehberlik, hikmetle davet etmek ve güzel öğüt vermekten uzak olur.
Bu dinde caminin etkisi büyüktür. Kulun Rabbiyle bağ kurduğu bir hidayet nuru olduğu için imanı güçlenir, kardeşleriyle bir araya gelerek iyiliği yayma ve kötülüklerle mücadele konusunda herkesin işbirliği yapması sağlanır. Yüce Allah, bu büyük makama gelen ve bu büyük vazifeyi ifa eden herkesin ihtiyaç duyduğu ilmi ve ahlaki vasıflara sahip bir imamı bahşetmediği sürece cami bu görevi yerine getiremeyecektir.
Bir İmamın Sahip Olması Gereken En Önemli İlmi Özellikler:
1- Amelin Allah için yapılması gerekir. Böylece Allah katında ve insanlar nazarında sevilen, kabul gören, desteklenen ve yardım edilen bir kimse olur.
2- Kibir ve riyadan uzak olmalıdır. Çünkü işler ve ameller niyetlere göre şekillenir. Herkesin niyet ettiği ne ise eline geçecek olan da ancak odur. Kim kendisinde olmayan şeyleri varmış gibi gösterirse Allah onu ifşa eder.
3- Allah'ın kitabının tamamını veya bir kısmını ezberlemeli, ezberlediklerini sürekli gözden geçirmeli ve her gün Kur'an okumayı alışkanlık haline getirmelidir.
4- Riyâzü’s-Sâlihîn, Kırk Hadis, Bulûğu'l-Merâm gibi güvenilir hadis kaynaklarından bazı hadisleri ezberlemelidir.
5- Doğru inanç esaslarını ve selef-i salihinden olan âlimlerinin itikadını öğrenmelidir.
6- Dini hükümlerdeki fıkhı, özellikle de ibadet fıkhını öğrenmelidir. Bunların başında da taharet, namaz, zekât ve oruçla ilgili meseleler gelmektedir. Aynı şekilde kazanma ve infak etmenin kurallarını bilmeli, insanları hileye, dolandırıcılığa ve haksız yere insanların parasını almaya; israf, savurganlık, cimrilik ve eli sıkı olmaya karşı uyararak muamelat fıkhını öğrenmelidir. Böylece mali harcamaları Kur'an ve sünnet ışığında olur.
7- Yüce Allah'ın rasûlüne indirdiği vahyin manasını anlaması için Arap dilini iyi bir şekilde öğrenmelidir. Çünkü Kur'an, Arapça olarak indirilmiştir.
8- Peygamberin hayatını, Şemâilu'l-Muhammediyye ve selef-i salihin hayatını okumalıdır. Çünkü onların hayatında iyi bir rol model, faydalı ilmi bir servet ve yüksek bir İslam kültürü vardır.
9- Yaşadığı ülkede ya da diğer yerlerde bulunan akidesi düzgün ilim sahibi, aklı başında, ilimde derinleşmiş âlimleri tanımalıdır. Dini her konuda ve toplumun sorunlarının çözümünde onlara dönmelidir.
10- İslam mezheplerini ve inançlarını, fikri akımlarını ve amaçlarını, yıkıcı mezhepleri ve hedeflerini bilip tanımalıdır ki, Allah'ın kitabı ve Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in sünneti ve araştırmacı İslam âlimlerinin yazdıkları ışığında onların batıllarını tenkit edip o batıldan sakındırabilsin.
11- Çeşitli medya alanlarını, bunların artılarını ve eksilerini, Allah'a davette bunlardan nasıl yararlanılacağını bilmeli, bunların kendisine ve topluma yönelik içerdikleri tehlikelerden de sakındırmalıdır.
Şayet bu özellikler cami imamında bulunursa, Allah Teâlâ'nın izniyle istikamet ve istikrar üzere olur.
En Önemli Ahlaki Özellikleri:
1- Cami imamı; cami cemaatine, aynı mahalleden camiye gelenlere ve diğer insanlara nasihat edip öğreten kimse olmalıdır. Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'de kendisi için güzel örnek vardır. Peygamber Efendimiz bu ümmetin önde gelenlerine ve onlara tabi olanlara güzel ve yüce bir örnek, iyi bir rol modeldir, bu konuda Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (Andolsun ki, Rasûlullah sizin için, Allah'a ve ahiret gününe kavuşmayı umanlar ve Allah'ı çok zikredenler için güzel bir örnektir.) [Ahzâb Suresi: 21].
Kendisini ve mescidine gelenleri dünya ve siyaset konuşmaktan uzak tutmalı, camiyi ilim ve ibadet edenlerin hizmetine sunmalıdır.
2- Kendisi temiz ve tertipli olmalı, caminin temizliğine ve içinde bulunan eşyaların tertip ve düzenine dikkat etmeli, bakımına özen göstermeli ve israftan kaçınmalı, camiyi süslemekten uzak durmalıdır.
3- Sakallarını uzatma, bıyıklarını kısaltmada Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'in sünnetine uymalı ve giymiş olduğu pantolonun paçalarının aşık kemiğinden aşağıda olmamasına özen göstermelidir. Vakarlı ve ağır başlı olmalı ve Selef-i Sâlihîn'in -Allah onlara rahmet etsin- yolundan gitmelidir.
4- Geçimli, hoşgörülü ve merhametli olmalıdır. Hadiste geldiği üzere geçimli olmak işe güzellik katar, geçimli olmaktan yoksunluk ise, işi kusurlu kılar. Âişe -radıyallahu anhâ-'dan rivayet edildiğine göre Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Nerede yumuşak huyluluk, kolaylık varsa orada güzellik vardır. Kolaylığın bulunmadığı her şey çirkindir.» ([93]). Müslim (2594) rivayet etmiştir.
Cami cemaatinden biri hata yaparsa imam onu azarlamamalı, aksine ona şefkatle nasihat etmeli ve ona güzel bir şekilde öğretmelidir; Muâviye b. Hakem es-Sülemî -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: “Bir defasında Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- ile birlikte namaz kılarken cemaatten biri aksırdı. Ben de namaz içinde, "Yerhamükellâh" (Allah sana merhamet etsin!) dedim. İnsanlar bundan rahatsız olup bana ters ters baktılar. Ben, "Ne oldu yahu! Neden bana öyle bakıyorsunuz?" dedim. Bunun üzerine onlar, elleriyle dizlerine vurmaya başladılar. Beni susturmak istediklerini anlayınca ben de sustum. Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- namazı bitirdi. Anam babam uğruna feda olsun! Ne ondan evvel ne de sonra daha güzel öğreten birini gördüm! Vallahi bana ne surat astı, ne vurdu, ne de azarladı. Sadece; «Bu, namazdır. Namaz kılarken konuşulmaz. Namaz, tesbihtir, tekbirdir ve Kur'an okumaktır.» diye buyurdu. ([94]). Müslim (537) rivayet etmiştir.
5- Kibar ve yumuşak kalpli olmalıdır ki, insanlar etrafında toplansın, onun yardımından ve ilminden istifade etsinler. Başlarına bir sıkıntı geldiğinde ve ihtiyaçları olduğunda yanlarında durmalıdır. Caminin misyonu hakkında onlarla istişare etmelidir.
Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- bütün bu sayılanların hepsinden üstün bir makamdaydı. Nitekim Allah Teâlâ onun hakkında şöyle buyurmuştur: (Allah’ın rahmeti sayesinde sen onlara karşı yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı yürekli olsaydın onlar senin etrafından dağılıp giderlerdi. Artık sen onları affet. Onlar için Allah’tan bağışlama dile. İş konusunda onlarla istişare et. Bir kerede karar verip azmettin mi artık Allah’a tevekkül et! (Ona dayanıp güven). Şüphesiz Allah, tevekkül edenleri sever.) [Âl-i İmrân Suresi: 159].
6- Namaz kıldırdığı camide ve cemaatin arasında imamlık şerefine nail olmak için söylediklerinde doğru sözlü olmalı, sabırlı ve kesin iman üzere olmalıdır. Sabır ve kesin iman, kulu dinde önderlik mertebesine ulaştırır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (Sabretmeleri ve ayetlerimize iyice iman etmeleri sebebiyle, emrimizle onlardan bir kısmını hidayet önderleri kıldık.) [Secde Suresi: 24].
7- İster Cuma hutbesinde, ister verdiği ders ve vaazlarda, isterse de insanlarla konuşurken söylediklerinde dürüst olmalıdır ki, samimi, doğru yolda olan ve kazananlardan olsun. Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'den gelen hadiste şöyle buyurmuştur: «Doğruluk üzere olun. Hiç şüphe yok ki doğruluk iyiliğe götürür. İyilik de Cennet'e götürür. Kişi doğru sözlü olur ve doğru söylemeye devam ederse, Allah katında doğru sözlü biri olarak yazılır. Yalandan da sakının. Yalan kötülüğe götürür. Kötülük de Cehennem'e götürür. Kişi yalan söz söyler ve yalan konuşmaya devam ederse, Allah katında çok yalancı biri olarak yazılır.» ([95]). () Buhârî (6094), Müslim (2607) Abdullah b. Mesûd -radıyallahu anh-'dan rivayet etmişlerdir.
Yalan söylemek şer ve beladır. En büyük yalan Allah adına söylenen yalan ve bilgisizce O'nun hakkında konuşmaktır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (De ki: Rabbim ancak açık ve gizli kötülükleri, günahı ve haksız yere sınırı aşmayı, hakkında hiçbir delil indirmediği bir şeyi, Allah'a ortak koşmanızı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi haram kılmıştır.) [A'râf Suresi: 33].
Bu ayeti kerime en alttan en üste doğru büyük günahları bir arada toplamıştır. O da bilgisizce Allah'ın isimleri, sıfatları, dini hakkında konuşmaktır.
Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- hakkında yalan uydurmak en büyük ve çirkin günahlardandır. Aynı zamanda bunu yapan kimse Cehennem ile tehdit edilen büyük bir günah işlemiş olur. Muğîra b. Şu'be -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'i şöyle buyururken işitmiştir: «Benim adıma yalan söz söylemek, başkası adına yalan söylemek gibi değildir. Kim bilerek benim adıma yalan söylerse Cehennem ateşindeki yerine (girmeye) hazırlansın.» ([96]). () Buhârî (1291), Müslim (4)
Bazı vaizlerin yaptığı gibi, iyi niyetle de olsa iyiliği teşvik etmek ve kötülükten sakındırmak amacıyla yalan söylemekten kaçınmalıdır. Çünkü bu, hayır ve hidayet olmayan bir çirkinliktir. Bunu söyleyen kimse günahkâr olur, bir ecir alamaz ve hiçbir mükâfat da elde edemez.
8- Sözü aktarırken güvenilir olmalı ve haber verilen şeylerin aslını araştırmalıdır. Duyduğu sözleri alma hususunda acele etmemeli ve sadece güvenilir sözlere itimat etmelidir. Allah Teâlâ ayetinde bize şunu emretmiştir: (Ey iman edenler! Eğer bir fasık size bir haber getirirse onun doğruluğunu araştırın. Yoksa bilmeden bir topluluğa kötülük edersiniz de sonra yaptığınıza pişman olursunuz.) [Hucurât Suresi: 6].
9- İnsanların hatalarını örtme ve sırlarını saklama hususunda ketum olmalıdır. Kim, Müslüman bir kardeşinin hatasını örterse, Yüce Allah da onun dünya ve ahirette hatasını örter. Kim de Müslüman kardeşinin ayıbını açığa vurursa, Allah da onun ayıbını açığa vurur. Hatta evinin içinde bile olsa, onu ayıbıyla rezil eder. Abdullah b. Ömer -radıyallahu anhuma-'dan rivayet edildiğine göre Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Kim, bir Müslümanın ayıbını örterse, Allah da kıyamet günü onun ayıbını örter.» ([97]). Ebû Berze el-Eslemî -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Ey diliyle Müslüman olduğunu söyleyen ve kalbine iman işlememiş kimseler! Müslümanların gıybetini yapmayın ve kusurlarını araştırmayın. Her kim Müslüman kardeşinin ayıbını araştırırsa; Allah onun ayıbını ortaya çıkarır. Allah her kimin ayıbını ortaya çıkarırsa evinde bile olsa rezil rüsva eder.» ([98]). Buhârî (2442) ve Müslim (2580) rivayet etmiştir. () Ebû Dâvûd (4880) rivayet etmiştir. Bu esasları öğrenmek için Suud b. Muhammed el-Bişr'in kaleme aldığı "Cami İmamının İlmi ve Ahlaki Özellikleri" esere bakabilirsiniz.
Üçüncü Bölüm: Cuma Namazı ve Hutbe
Birinci Fasıl: Cuma Namazı
Birinci Mesele: Cuma Namazının Tanımı ve Vakti
Birincisi: Cuma Namazının Tanımı
Cuma: Haftanın günlerinden biridir. Bu güne özel kılınan bir namaz vardır. O da Cuma namazıdır. ([99]). Bkz: Mucemu Lugatil-Fukahâ Li-Muhammed Revvâs Kal'aci ve Aharin s. 166.
Yüce Allah’ın bu ümmeti Cuma gününün faziletini anlamaya muvaffak kılması çok büyük bir nimettir. Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Bizler en son gelenleriz, fakat kıyamet gününde herkesin önünde bulunan ilkler olacağız. Oysa ki, onlara bizden daha önce kitap verilmiş ve bize de onlardan sonra kitap verilmiştir. Aslında Allah Teâlâ cuma gününü onlara farz kılmıştı (onlar için kutsal gün olarak belirlemişti), fakat onlar bu konuda görüş ayrılığına düştüler. Allah bizlere bu günü (mübarek gün olarak) lütfetti. Dolayısıyla diğer ümmetler (kendileri için kutsal olan gün itibariyle) bize tabidirler. Şöyle ki; Yahudilerin (kutsal günü olan cumartesi) yarındır, Hristiyanların (kutsal günü olan pazar ise) yarından sonraki gündür.» ([100]). Buhârî (876) ve Müslim (855) rivayet etmiştir.
Güneşin doğduğu en hayırlı gün Cuma günüdür. Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Üzerine güneş doğan en hayırlı gün Cuma günüdür. Zira Âdem o gün yaratılmış, o gün Cennet'e koyulmuş ve o gün Cennet'ten çıkarılmıştır.» ([101]). Müslim (854) rivayet etmiştir.
İki cuma namazı aralarındaki günahlara kefaret olur. Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Büyük günahlardan kaçınıldığı sürece beş vakit namaz, iki cuma ve iki ramazan, aralarında işlenen günahlara kefaret olur.» ([102]). () Müslim (233) rivayet etmiştir.
Cuma namazı: Başlı başına bir namazdır. Rekât sayısı, kıraatin sesli olması, hutbe ve şartları bakımından öğle namazından farklı, vakti ise aynıdır.
İkincisi: Cuma Namazının Vakti
Cuma namazının vakti öğle namazının vakti ile aynıdır. Güneş'in tam tepe noktasına gelip batıya doğru meylederken fey'i zeval/ cisimlerin yere düşen gölgesinin olduğu vakitten başlayıp, her şeyin gölgesinin kendi boyuna ulaşana kadar olan vakitte kılınır. Nitekim Enes b. Mâlik -radıyallahu anh-'ın rivayet ettiği hadise göre Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- Güneş meylettiğinde cuma namazını kılardı. ([103]) Yani Güneş en tepede olup, batıya doğru meyleder. Bu da öğle namazının vaktidir. () Buhârî (904) rivayet etmiştir.
İkinci Mesele: Cuma Namazının Hükmü Nedir ve Kimlere Farz Kılınmıştır?
1- Cuma Namazının Hükmü:
Cuma namazı erkeklere farz kılınmıştır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (Ey iman edenler! Cuma günü namaza çağırıldığı (ezan okunduğu) zaman, hemen Allah'ı anmaya koşun ve alışverişi bırakın. Eğer bilmiş olsanız, elbette bu, sizin için daha hayırlıdır.) [Cum'a Suresi: 9], Abdullah b. Ömer ve Ebû Hureyre -radıyallahu anhumâ-'dan rivayet edildiğine göre, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'i minberinin üzerinden şöyle buyururken işitmişlerdir: «Birtakım insanlar ya cuma namazını terk etmeyi bırakırlar ya da Allah onların kalplerini mühürler. Sonra da onlar gâfillerden olurlar.» ([104]). () Müslim (865) rivayet etmiştir.
Müslümanlar, Cuma namazının farz olduğu konusunda ittifak etmişlerdir. İbnü'l-Münzir -rahimehullah- şöyle demiştir: "Müslümanlar, Cuma namazı âkil, bâliğ, mukîm ve mazereti olmayan erkeklere farz-ı ayın olduğunda icma etmiştir."([105]). El-İcmâ, s. 40.
2- Kimlere Farz Kılınmıştır?
Cuma namazı; hür, erkek, yetişkin, aklı başında, kılmaya gücü yeten ve mukim olan her Müslümana farzdır. Köle, kadın, çocuk, deli, hasta ve yolcuya farz değildir. Tarık b. Şihâb -radıyallahu anh-'ın, Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'den rivayet ettiği şu söz buna işaret etmektedir: «Her Müslümanın cemaatle cuma namazını kılması farzdır. Köle, kadın, çocuk, hasta ve yolcu gibi dört sınıf bundan müstesnadır.» ([106]). () Ebû Dâvûd (1067) rivayet etmiştir.
Yolcuya gelince cuma namazı kendisine farz değildir. Çünkü Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- çıktığı yolculuklarda cuma namazını kılmamıştır. Yapmış olduğu Veda Haccı cuma gününe denk gelmiş olmasına rağmen öğle namazını ikindi ile cem etmiştir.
İbnu'l-Münzir -rahimehullah- bu hususta icma naklederek şöyle demiştir: "Âlimler, cuma namazının kadın ve çocuklara farz olmadığı hususunda icma etmiştir. Aynı şekilde cuma namazının hür, büluğ çağına ermiş, mukim ve mazereti olmayan erkeklere de farz olduğu hususunda icma etmişlerdir." ([107]). El-İcmâ, s. 40.
Köle, kadın, çocuk, deli, hasta ve yolcu cuma namazını kılarsa geçerlidir ve öğle namazı yerine geçer.
Otlak ve su bulmak için göç eden bedevilere cuma namazı farz değildir. Çünkü Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- Medine çevresinde çölde yaşayan kimselere cuma namazını kılmalarını emretmemiştir. İmam Ahmet şöyle demiştir: "Çölde yaşayanlara cuma namazı farz değildir. Çünkü onlar göçebe olarak yaşarlar. Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- cuma namazının farz olmayışını göçebe olmalarına bağlamıştır. Bundan dolayı kendi isteği ile göçebe olmadan yerleşik hayat yaşayan herkes şehir halkındandır." ([108]). () Mecmûu'l-Fetâvâ 24/166.
Cuma namazı üç kişiyle kılınır: Biri hutbe verir, ikisi dinler. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (Allah'ın zikrine koşun) [Cum'a Suresi: 9] Ayette çoğul kipi kullanılmıştır. Bunun da en azı üç kişidir.
Üçüncü Mesele: Cuma Namazının Kılınış Şekli
Cuma namazı iki rekâttır. Kıraati açıktan okunur. Çünkü Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- böyle yapmıştır. İlim ehli de bu hususta icma etmiştir. İbn Hazm -rahimehullah- şöyle demiştir: "Alimler, cumanın -şartları yerine geldiğinde- iki rekât olduğu ve kıraatinin sesli okunacağı konusunda ittifak etmişlerdir." ([109]). Merâtibu'l- İcmâ' s.33.
Birinci rekâtta Fatiha ve A'lâ Suresi'ni, ikinci rekâtta ise Fatiha ve Gâşiye Suresi'ni okumak sünnettir. Nu'mân b. Beşîr -radıyallahu anhumâ-'dan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- Ramazan ve Kurban bayramlarıyla cumada A’lâ Suresi ile Gâşiye Suresi'ni okurdu. ([110]). Müslim (878) rivayet etmiştir.
Ya da birinci rekâtta Fâtiha ve Cum'a Suresi'ni, ikinci rekâtta ise Fatiha ve Münâfikûn Suresi okunur. Ebû Rafi' -radıyallahu anh-'ın oğlu şöyle demiştir: “Mervan, Ebû Hureyre -radıyallahu anh-’ı kendi yerine Medine’de vekil bırakarak Mekke’ye gitmişti. Ebû Hureyre bize cuma namazını kıldırdı. Birinci rekâtta Cum'a Suresi'ni ikinci rekâtta da Münâfikûn Suresi'ni okudu. Ubeydullah diyor ki: Ebû Hureyre’ye vardım. Ali’nin, Kûfe’deki okuduğu iki sureyi okuyorsun dedim. Bunun üzerine Ebû Hureyre -radıyallahu anh- dedi ki: “Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-’i cuma günü bu iki sureyi okurken işittim.” ([111]). Müslim (877) rivayet etmiştir.
Dördüncü Mesele: Cuma Namazına Ne Zaman Yetişilmiş Olunur?
İmam ile bir rekât kılındığında cuma namazına yetişilmiş olunur. Abdullah b. Ömer -radıyallahu anhuma-'dan rivayet edildiğine göre Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Her kim cuma veya başka namazdan bir rekâta yetişirse eksik kalanı ilave etsin, böylece namazı tamamlanır.» ([112]) Nesâî (557) rivayet etmiştir.
Şayet bir rekâttan daha azına yetişildi ise, o zaman öğle namazı olarak kılınır. ([113]) () Bkz: İbni Kudâme'nin el-Muğnî isimli eseri 2/231.
Cuma namazının ilk rekâtına yetişemeyip ikinci rekâtta rükûda ya da öncesinde imama yetişen kişi sadece bir rekât daha kılar. Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kim namazdan bir rekâtı kılabilirse namaza yetişmiş demektir.» ([114]) () Ebû Dâvûd (893) rivayet etmiştir.
Beşinci Mesele: Cuma Namazında Yapılması Haram veya Mekruh Olan Hususlar:
1- İmam hutbe verirken konuşmak haramdır. Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Cuma günü imam hutbe verirken (yanındaki arkadaşına) "Sus!" dersen, boş konuşmuş (cumanın sevabını kaçırmış) olursun.» ([115]) Yani; boş konuşmuş olursun. Bu; batıl, kabul edilmeyen sözdür. Böylece cuma namazından elde edeceğin sevabını kaçırmış olursun. Buhârî (934) ve Müslim (851) rivayet etmiştir.
Nevevî -rahimehullah- şöyle demiştir: "Hadiste, hutbe esnasında her türlü konuşma yasaklanmış ve yanındakine sus bile denilmemesi hususunda uyarı yapılmıştır. Yanındakine sus denilmesi emr-i bi'l ma'ruf/iyiliği emretmek olmasına rağmen boş konuşma olarak isimlendirilmiştir. Bunun dışındaki sözleri konuşmamak daha evladır." ([116]). () Şerh Sahih-i Müslim 6/138.
Yasak kapmasına; teşmîtü'l-atıs/hapşıran kimseye yerhamukallah sözü ve selam almak da girmektedir. İmam hutbe verirken bunlar dahi yapılmaz. Ancak imam hutbeye başlamadan önce ve iki hutbe arasında konuşmakta bir sakınca yoktur.
Ama cemaatin imamla konuşmasında bir sakınca yoktur. Enes b. Mâlik -radıyallahu anh- şöyle demiştir: Bir kimse cuma günü Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- hutbe verirken Dâru'I-Kadâ tarafındaki bir kapıdan içeriye girdi, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'e yöneldi karşısında ayakta durdu. Sonra; Yâ Rasûlallah! Mallar helak oldu, yollar kesildi. Allah'a dua et de bizlere yağmur ihsan etsin, dedi. Bunun üzerine Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- iki elini kaldırdı... Hadis ([117]). Buhârî (967) ve Müslim (897) rivayet etmiştir.
2- Hutbe esnasında çakıl taşları, tesbih veya cep telefonu ve benzeri şeyler gibi boş işlerle uğraşmak haramdır. Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Kim (hutbe okunurken) çakıl taşlarıyla oynarsa, boş ve manasız bir iş yapmış olur.» ([118]). Çünkü boş işlerle uğraşmak hutbeyi anlamaya ve huşulu olmayı engeller. Müslim (857) rivayet etmiştir.
3- Hutbe esnasında safları yara yara ilerlemek haramdır. Abdullah b. Busr -radıyallahu anh- şöyle demiştir: Cuma günü Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- hutbe okurken adamın biri insanların omuzlarını yara yara geldi. Bunun üzerine Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- kendisine: «Otur! Zira gerçekten (insanlara) eziyet ettin.» diye buyurdu. ([119]). () Ebû Dâvûd (1118) rivayet etmiştir.
Çünkü safları yara yara gitmek cemaate eziyet verir ve hutbeyi dinlemekten onları alıkoyar. Ancak imam ön safa gitmek için safların arasından geçmesi gerekiyor ise bunda bir sakınca yoktur. Aynı şekilde zor durumda kaldığı için abdest almak için çıkmak zorunda kalan ya da ön saflardaki boşlukları doldurmak için safların arasından geçmekte de bir sakınca yoktur.
4- Erken gelen kimsenin oturduğu yerden kaldırılıp onun yerine oturulması haramdır. Câbir b. Abdullah -radıyallahu anh-'dan sabit olan hadiste Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Bir kimse, cuma günü başka bir kimseyi oturduğu yerden kaldırıp sonra onun yerine kendisi oturmasın. Fakat açılarak halkayı genişletiniz.» ([120]). () Müslim (2178) rivayet etmiştir.
5- İki kişinin arasına oturarak ya da yara yara aralarının ayrılması mekruhtur. Selmân-ı Fârisî -radıyallahu anh-'dan sabit olan hadiste, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Kim cuma günü yıkanır sonra da iki kişinin arasını ayırmadan gidip kılabildiği kadar namaz kılarsa, imam hutbeye çıktığında sessiz olursa, bu cuma ile diğer cuma arasında işlenen günahları bağışlanır.» ([121]). Bu hadis bize iki kişinin arasını ayıran kimsenin bu bağışlanma ecri elde edemeyeceğini haber vermiştir. () Buhârî (910) rivayet etmiştir.
Altıncı Mesele: Cumanın Sünnetleri
1- Cuma günü sabah namazında Secde ve İnsan surelerini okumak sünnettir. Çünkü Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- bu iki sureyi sürekli okumuştur. Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- cuma günü, sabah namazında "Elif Lâm Mîm (Secde)" ve "Hel Etâ ale'l-insâni (İnsan) surelerini okurdu.'' ([122]). () Buhârî (891) ve Müslim (880) rivayet etmiştir.
2- Cuma günü gusül abdesti almak müekked sünnettir. Abdullah b. Ömer -radıyallahu anhuma-'dan rivayet edildiğine göre, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Sizden kim cuma namazına gelirse gusül (abdesti) alsın.» ([123]). Gusül abdesti almada hırslı olmalı ve terk edilmemelidir. Özellikle kötü kokan kimseler buna özen göstermelidir. Buhârî (877) ve Müslim (844) rivayet etmiştir.
Cuma guslünün vakti fecrin doğuşu ile başlar. Cünüplükten dolayı alınan gusül abdesti cuma guslü için de geçerlidir. Çünkü cuma guslündeki hedef temizlik ve bedendeki kötü kokunun arındırılmasıdır. Cünüplükten dolayı alınan gusül abdestinde bu durum hasıl olmaktadır. Ancak cuma guslü ecrini alabilmek için cünüplükten dolayı alınan gusülde cuma guslü için de niyet edilir.
3- Tırnakları kesmek, etek tıraşı olmak, koltuk altı kıllarını kesmek ve bıyıkları kısaltmak gibi vücutta izale edilmesi gereken şeylerin giderilmesi ve koku sürünüp temizlenilmesi sünnettir. Selmân-ı Fârisî -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Kim cuma günü yıkanır, gücü yettiği kadar temizlenir, koku sürerse sonra da iki kişinin arasını ayırmadan gidip kılabildiği kadar namaz kılarsa, imam hutbeye çıktığında sessiz olursa, bu cuma ile diğer cuma arasında işlenen günahları bağışlanır.» ([124]). () Buhârî (910) rivayet etmiştir.
Ayrıca bu günde misvak kullanmaya özen gösterilir. Ebû Said el-Hudrî -radıyallahu anh- şöyle demiştir: Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-’den haber veriyorum ki, şöyle buyurdu: «Cuma günü yıkanmak, ergen olan herkese farzdır. Dişlerini misvaklaması ve eğer varsa koku sürmesi de sünnettir.» ([125]). () Buhârî (880) rivayet etmiştir.
4- Cuma günü en güzel elbiseyi giymek sünnettir. Ömer b. Hattâb -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre: Pazarda ipekten elbise satılırken buldu, müteakiben onu aldı ve Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-’e getirdi. «Ya Rasûlallah! Bunu satın alsan da bayram günleri ve heyetler için giysen dedi....» ([126]). Buhârî (886) ve Müslim (2068) rivayet etmiştir.
5- Cuma günü camiye erken gelmek sünnettir. Çünkü Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- bunu yapmaya teşvik etmiştir. Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Bir kimse cuma günü cünüplükten temizleniyormuş gibi boy abdesti aldıktan sonra erkenden cuma namazına giderse bir deve -dişi ya da erkek- kurban etmiş gibi sevap kazanır. İkinci saatte giderse bir inek, üçüncü saatte giderse boynuzlu bir koç kurban etmiş gibi sevap kazanır. Dördüncü saatte giderse bir tavuk, beşinci saatte giderse bir yumurta sadaka vermiş gibi sevap kazanır. İmam minbere çıkınca melekler hutbeyi dinlemek üzere topluluğun arasına katılır.» ([127]). Buhârî (881) ve Müslim (850) rivayet etmiştir.
6- Cuma günü imam hutbedeyken camiye giren kimsenin hafif bir şekilde iki rekât namaz kılmadan oturmaması sünnettir. Çünkü Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- hutbe esnasında camiye giren kimseye bunu emretmiştir. Câbir b. Abdullah -radıyallahu anhuma- şöyle demiştir: Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- cuma günü hutbe verirken Suleyk el-Gatafânî -radıyallahu anh- mescide girdi ve oturdu. Bunun üzerine Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurdu: «Ey Suleyk! Kalk, çok uzatmadan iki rekât namaz kıl.» Sonra şöyle buyurdu: «Sizden biriniz cuma günü imam hutbe verirken mescide geldiğinde, çok uzatmadan iki rekât namaz kılsın.» ([128]). Buhârî (930) ve Müslim (875) rivayet etmiştir.
7- Cuma günü Kehf Suresi'ni okumak sünnettir. Ebû Saîd el-Hudrî -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Kim, cuma günü Kehf Suresi'ni okursa, o kimse için iki cuma arası nurlu olur.» ([129]). () Hâkim «el-Müstedrek» (3392) isimli eserinde rivayet etmiştir. Ebû Saîd -radıyallahu anh-'dan mevkuf olarak rivayet edilmiş illetli bir hadistir.
8- Cuma günü ve gecesi Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'e çokça salat ve selam getirmek sünnettir. Evs b. Evs -radıyallahu anh-’dan rivayet edildiğine göre, Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Günlerinizin en faziletlisi cuma günüdür. Bu sebeple o gün bana çokça salat ve selam getiriniz; zira salat ve selamlarınız bana sunulur.» ([130]). () Ebû Dâvûd (1531) rivayet etmiştir.
9- Cuma günü çokça dua etmek sünnettir ve dualara icabet edilen vakti idrak etmeye özen gösterilmelidir. Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- cuma gününden bahsederek şöyle buyurmuştur: «İşte bu günde öyle bir vakit vardır ki, Müslüman bir kul o ana rast gelecek şekilde namaz kılmaya ve dua etmeye muvaffak olur da Allah Teâlâ'dan bir şey dilerse, Allah ona dilediği her şeyi bahşeder.» ([131]). () Buhârî (935) ve Müslim (852) rivayet etmiştir.
Cuma gününün her vakti, dualara icabet edilen vakit olduğu ümit edilir. Ancak bu vakitler arasında cuma günü imamın hutbe okumaya başlamadan önce oturduğu andan cuma namazın tamamlanmasına kadar olan süre ve cuma gününün son anlarında akşam namazını kılmak için camide oturup beklenilen vakit olması daha çok ümit edilir. Nitekim Ebû Mûsâ el-Eş'arî -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- cuma günü dualara icabet edilen vakit hakkında şöyle buyurmuştur: «İmamın hutbe okumaya başlamadan önce oturduğu andan cuma namazının tamamlanmasına kadar olan süredir.» ([132]). Müslim (853) rivayet etmiştir.
Yedinci Mesele: Cuma Namazının Sünneti
Cuma namazının öncesinde kılınacak ratip bir sünnet namaz yoktur. Ancak cuma namazını kılmak için önceden camiye gelen kimse; iki, dört, altı ya da fazla dilediği kadar namaz kılabilir. Her iki rekâtta bir selam verilir. Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- bunu teşvik etmiştir. Selman Fârisî -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Kim cuma günü yıkanır sonra da iki kişinin arasını ayırmadan gidip kılabildiği kadar namaz kılarsa, imam hutbeye çıktığında sessiz olursa, bu cuma ile diğer cuma arasında işlenen günahları bağışlanır.» ([133]). Sahabelerin -radıyallahu anhum- bu konuda ameli vardır. Mutlak nafileler hakkında gelen genel hadislerdeki fazilet de buna delildir. () Buhârî (910) rivayet etmiştir.
Cuma ile ilgili ratip sünnet, cuma namazının farzından sonra kılınır. Evinde iki rekât ya da camide dört rekât kılar. Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- cuma namazının farzından sonra evinde iki rekât namaz kılardı. ([134]) Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurdu: «Biriniz cuma namazı kıldığında, sonrasında dört rekât namaz kılsın.» ([135]). () Buhârî (937) ve Müslim (729) İbn Ömer -radıyallahu anhumâ-'dan rivayet etmişlerdir. () Müslim (881) rivayet etmiştir.
Cuma namazının ratip sünneti camide kılınırsa dört rekât kılınır. Şayet evde kılınırsa iki rekât olarak kılınır.
İkinci Fasıl: Cuma Hutbesi
Birinci Mesele: Cuma Hutbesi
Cuma namazından önce bir grup insana yapılan, Allah'a hamt ve sena, Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'e salâtu selam getirmeyi, nasihat ve hatırlatma içeren bir konuşmadır.([136]). Bkz: Mucemu Lugatil-Fukahâ s. 197, Hutbetu'l-Cum'a ve Ahkâmuhâ el-Fıkhiyye Lil-Huceylan s.22.
İkinci Mesele: Cuma Hutbesinin Hükmü
Hutbe, cuma namazının şartıdır ve hutbe olmadan namaz geçerli değildir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (Ey iman edenler! Cuma günü namaza çağırıldığı (ezan okunduğu) zaman, hemen Allah'ı anmaya koşun ve alışverişi bırakın. Eğer bilmiş olsanız, elbette bu, sizin için daha hayırlıdır.) [Cuma Suresi: 9] Ayette geçen "Zikrullah" ifadesi hutbe olarak tefsir edilmiştir. ([137]). Şayet hutbe vacip olmasaydı, oraya hızlıca gidilmesi emredilmezdi. Aynı şekilde Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- sürekli hutbe okumuş ve kesinlikle bunu terk etmemiştir. () Bkz: Tefsiru't-Taberi 22/642.
İmam İbn Kudâme el-Hanbeli -rahimehullah- şöyle demiştir: "Özet olarak hutbe cuma namazı için şarttır ve o olmadan geçerli değildir." ([138]) () el-Muğnî: 2/224.
Üçüncü Mesele: Cuma Hutbesinin Şartları
1- Cuma hutbesi iki hutbe olarak verilir. Abdullah b. Ömer -radıyallahu anhumâ-'dan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-: ''Ayakta iki hutbe irat eder ve bu iki hutbe arasında otururdu ([139]). () Buhârî (928) rivayet etmiştir.
2- Cuma namazı vakti girdikten sonra hutbenin verilmesi gerekir. Hutbenin tamamı ya da bir kısmı vakit girmeden önce olursa geçerli olmaz.
3- Cuma hutbesi, cuma namazından önce verilir. Sâib b. Yezîd -radıyallahu anh- şöyle demiştir: Cuma ezanı, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-, Ebû Bekir ve Ömer -radıyallahu anhumâ- zamanında cuma günü imamın minbere oturmasıyla başlardı. ([140]) Hutbenin namazdan önce verilmesi gerektiğini ifade eden açık bir delildir. () Buhârî (916) rivayet etmiştir.
Nitekim Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Beni namaz kılarken gördüğünüz gibi (benim kıldığım şekilde), namaz kılın.» (141). Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- iki hutbe verdikten sonra namaz kılardı. Merdâvî -rahimehullah- şöyle demiştir: "Tartışmasız iki hutbenin cuma namazından önce verilmesi şarttır." ([142]) () Buhârî (631) Mâlik b. Huveyris -radıyallahu anh-'dan rivayet etmiştir. El-İnsâf: 2/389.
4- Cuma hutbelerinin art arda verilmesi gerekir. İmam İbn Kudâme -rahimehullah- şöyle demiştir: "Hutbelerin art arda verilmesi sıhhat şartıdır. İki hutbe arası uzun bir konuşma, uzun bir sessizlik ile art arda olma şartı ihlal edilerek kesilirse, en baştan başlaması gerekir. Burada verilen aranın uzun ya da kısalığı örfe döner. Aynı şekilde hutbe ve namaz arasında da art arda olma şartı vardır. İmamın abdest alması gerekirse gidip alabilir, uzun bir ara olmazsa verdiği hutbe geçerlidir." ([143]). () el-Muğnî: 2/230.
5- Cuma hutbesinin açıktan okunması şarttır. Çünkü hutbe farzdır ve cuma namazının sıhhat şartıdır. Hutbenin açıktan okunması da bu şartın yerine gelmesi ve gerçekleşmesi için bir vesiledir. Hutbe nasihat ve hatırlatmadır. Vacibin (farzın) ancak kendisiyle tamamlandığı şey de vaciptir. (farzdır)
6- Cumanın gerçekleşmesi için yeterli sayı olması gerekir. Çünkü hutbe zikirdir, bir an önce orada hazır bulunmak gerekir. Bundan dolayı hutbeyi dinlemek için yeterli sayının olması gerekir.
Dördüncü Mesele: Cuma Hutbesinin Rükünleri
1- Cuma hutbesi, Allah -Azze ve Celle-'ye hamt ve sena ile başlamalıdır. Câbir b. Abdullah -radıyallahu anhumâ- şöyle demiştir: "Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- cuma günü hutbe verdiğinde Allah'a hamt eder ve O'na sena eder sonra da hutbesine devam ederdi..." ([144]). () Müslim (867) rivayet etmiştir.
2- Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'e salat içerir. Çünkü hutbelerde Peygamber'e salavat getirmek sahabeler -radıyallahu anhum- arasında meşhur ve bilinen bir husustur. ([145]). () Bkz. Celâul-Efhâm Libni Kayyim s. 371.
3- Cuma hutbesi, Allah Teâlâ'ya karşı takvalı olmayı, nasihat etmeyi ve öğüt vermeyi içerir. Câbir b. Semura -radıyallahu anh- şöyle demiştir: "Peygamber Efendimiz iki hutbe verir ve bu ikisinin arasında oturur, Kur'an ayetleri okur ve insanlara nasihat ederdi." ([146]) Çünkü cuma hutbesinin verilmesindeki hikmet de budur. () Müslim (862) rivayet etmiştir.
4- Kur'an-ı Kerim'den bazı ayetler okunur. Câbir b. Semura -radıyallahu anh- şöyle demiştir: (Peygamber Efendimiz iki hutbe verir ve bu ikisinin arasında oturur, Kur'an ayetleri okur ve insanlara nasihat ederdi.)
Beşinci Mesele: Cuma Hutbesinin Sünnetleri
1- İmam; hutbeyi minberin üzerinden ya da yüksek bir yerden verir. Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- için bir minber yapıldı. Cuma günü bu minberin üzerinde hutbe verdi.([147]), Bir grup sahabeden -radıyallahu anhum- rivayet edildiğine göre, Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- minbere çıkıp hutbe okurdu. ([148]) Nevevî -rahimehullah- minberin üzerinde hutbe vermenin müstehap olduğu hususunda icma nakledip, şöyle demiştir: "Âlimler, hutbenin minber üzerinden verilmesinin müstehap olduğu hususunda icma etmişlerdir." ([149]), Çünkü hutbenin cemaate ulaşmasında etkili bir yöntemdir. Cemaat hutbe veren hatibi gördüklerinde nasihati daha etkili olur. () Buhârî (2095) Câbir -radıyallahu anh-'dan rivayet etmiştir. İrvâul-Galîl fî Tahrîci Ehâdîsi Menâris-Sebîl 3/75 ve sonrası. () El-Mecmû' Şerhu'l-Mühezzeb 4/527.
2- İmamın hutbe verdiği esnada ayakta durması sünnettir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (Onlar bir ticaret ve eğlence gördükleri zaman hemen dağılıp ona giderler ve seni ayakta bırakırlar.) [Cum'a Suresi: 11] Abdullah b. Amr -radıyallahu anhumâ-'dan rivayet edildiğine göre, Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- ayakta hutbe verir, sonra oturur, sonra da sizin şimdi yaptığınız gibi kalkardı. ([150]) Buhârî (920) ve Müslim (861) rivayet etmiştir.
3- Hatibin yüzünü cemaate dönmesi sünnettir. Abdullah b. Ömer -radıyallahu anhumâ-'dan rivayet edildiğine göre Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- cuma günü minberine yaklaştığında etrafında oturanlara selam verirdi. Minbere çıktığında yüzünü cemaate döner, sonra selam verirdi. ([151]) () Beyhakî «Sünen-i Kübrâ'da» (5742) rivayet etmiştir.
Hâfız İbn Recep - rahimehullah- şöyle demiştir: "İmamın yüzünü cemaate, sırtını kıbleye dönmesinde icma vardır. Aynı şekilde naslar da bunu göstermektedir. Kendisini anlamaları için onlara hitap ederdi. Bütün bunların hepsi sünnettir. Şayet imam bu hususa muhalefet ederse sünnete muhalefet etmiş olur. Kıldırdığı cuma geçerlidir." ([152]) () Fethu'l-Bârî ibni-Receb 8/250.
4- İmam hutbeye çıkıp yüzünü cemaate döndüğünde selam vermesi sünnettir. Câbir -radıyallahu anh- şöyle demiştir: "Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- minbere çıktığında selam verirdi." ([153]) İbn Mâce (1109) rivayet etmiştir.
5- İmamın, müezzin ezanı bitirene kadar minberde oturması sünnettir. İbn Ömer -radıyallahu anhuma- şöyle demiştir: "Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- iki hutbe verirdi. Minbere çıktığında müezzin ezanı bitirene kadar otururdu. Sonra kalkar hutbe verirdi. Sonra oturur konuşmazdı. Sonra da kalkıp hutbe verirdi." ([154]) Sâib b. Yezîd -radıyallahu anh-'ın rivayet ettiği hadis buna delildir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: "Cuma ezanı, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in, Ebû Bekir ve Ömer -radıyallahu anhumâ-'nın zamanında, cuma günü imamın minbere oturmasıyla başlardı." ([155]) () Ebû Dâvûd (1092) rivayet etmiştir. () Buhârî (916) rivayet etmiştir.
6- İmamın hutbeyi verirken kapasitesi ölçüsünde sesini yükseltmesi sünnettir. Câbir b. Abdullah -radıyallahu anhumâ-'nın rivayet ettiği hadiste şöyle demiştir: Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- hutbe verdiğinde gözleri kızarır, sesini yükseltir, hiddetlenir, orduyu savaşa hazırlayan komutan gibi şöyle derdi: «Sabbahakum ve Messâkum» ([156]). ([156]) (Sabbahakum) Sabah vakti düşman geldi. (Messâkum) Akşam vakti düşman geldi. Bir kimse başka bir kimseyi korkutmak istediğinde bu iki sözü söylerdi. Müslim (867) rivayet etmiştir.
7- İmamın iki hutbe arasında kısa bir süre oturması sünnettir. İbn Ömer -radıyallahu anhumâ-'nın hadisinde şöyle gelmektedir: Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-: Ayakta iki hutbe irat eder ve bu iki hutbe arasında otururdu ([157]). () Buhârî (928) rivayet etmiştir.
8- İki hutbenin kısa tutulması sünnettir. Namazın uzun tutulması ile birlikte ikinci hutbe ilkinden daha kısa olur. Ammâr -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Bir adamın namazı uzun kıldırıp hutbeyi kısa kesmesi dini iyi bildiğini gösterir. Bu sebeple namazı uzun kıldırıp hutbeyi kısa kesiniz.» ([158]). Müslim (869) rivayet etmiştir.
9- Müslümanların din ve dünyalarının selamette olması için ve Müslümanların yöneticilerinin salih ve başarılı kimseler olması için dua etmek sünnettir. Nevevî -rahimehullah- şöyle demiştir: "Müslümanların imamları ve yöneticilerinin salih kimseler olması, hakkı ayakta tutmaları, adaletle hükmetmeleri gibi hususlar ve İslam orduları için dua etmek ittifak ile müstehaptır.”([159]). () El-Mecmû' Şerhu'l-Mühezzeb 4/521.
Cuma hutbesinde imamın yağmur duası dışında dua ederken ellerini kaldırması meşru değildir. İmamın işaret parmağı ile işaret etmesi müstehaptır. Umâre b. Rueybe -radıyallahu anh- Bişr b. Mervan'ı Cuma günü minberin üzerinde (ellerini kaldırarak) dua ederken gördüğünde şöyle demiştir: "Allah bu elleri çirkinleştirsin. (Cezasını versin)" Çünkü Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-’i gördüm hutbe esnasında işaret parmağıyla işaretten başka bir ilavede bulunmazdı. İşaret parmağını gösterdi. ([160]) Müslim (874) rivayet etmiştir.
10- Cuma hutbesini veren namazı da kıldırır. Çünkü Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- hutbeyi verir ve namazı kıldırırdı. Kendisinden sonraki halifeleri de böyle yapmıştır. Bir kimse hutbe verse başka bir kimse de mazeretten dolayı namazı kıldırsa bu caizdir. ([161]) el-Muğnî İbni Kudâme 2/228.
Altıncı Mesele: Cuma Hutbesinin Tercüme Edilmesi
Toplumun veya çoğunluğunun Arapça bilmediği bir ülkede, hutbeyi anlamaları ve hutbedeki hedefin hasıl olması için bir hatibin kendi dilinde hutbe vermesi caizdir. Bu sayede hutbeyi dinleyenler içindeki ilim, vaaz ve hatırlatmalardan istifade etmiş olurlar. Çünkü Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'den cuma hutbesinin sadece Arapça olması gerektiğine dair bir şey aktarılmamıştır. Kendisi, Arap olduğu ve yaşadığı toplumun konuştuğu dilde Arapça olduğu için bu dilde hutbe vermiştir.
Hatibin, hutbeyi Arapça olarak vermesi sonra da onu ülkesinin diline tercüme etmesi daha evladır. Böylece Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'in verdiği hutbelerde onu örnek almış olur ve bu meselede ihtilaftan kaçınmış olursun.
Hutbeyi tercüme ederken, cemaat için en faydalı olacak şekilde uygun yerlerden bölünmeli veya hutbenin tercümesini Arapça olarak bitirdikten sonra namazdan önceki vakte ertelenmelidir.
Hutbeyi anlık tercüme etmek, bu tercümeyi bir radyo istasyonu aracılığıyla yayınlamak ve cemaatten Arapça bilmeyenlerin bu tercüme için kulaklık kullanması da caizdir. Bu durum ne tercüme eden ne de bunu dinleyen kimse hakkında hutbe dinlenmesi esnasında boş işlerle ilgilenme yasağı kapsamına girmez. Çünkü burada herkesin maslahatı için bir durum söz konusudur ve hutbe verilmesindeki maksat hasıl olur.
Yedinci Mesele: Cuma günü Hutbe Veren Hatibin Özellikleri
Hatip, caminin dayanak noktası ve gücü olarak kabul edilir. Bu sayede cami, davet ve toplumu eğitme ve insanları din meseleleri hakkında aydınlatma misyonunu yerine getirir. Hatip ilim sahibi, aklı başında, basiret sahibi ve insanların örf ve ahvalini iyi bilen birisi ise etkisi ve faydası daha fazla olur. Caminin bulunduğu mahalledeki insanlara dinlerini öğretir, irşat eder ve her türlü hayır ve faziletli olan şeylere onları yönlendirir.
Hatipler, hatiplik şartlarını yerine getiren kimselerdi. İslam'ın başlangıcında Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-, onun raşit halifeleri, yöneticiler, komutanlar, âlimler ve önemli şahsiyetler hatiplik vazifesini üstlenmişlerdir. Bu durum, bu makama sahip olan kişinin din, ahlâk, ilim ve davranış bakımından yüksek bir statüye sahip olması gerektiğine işaret etmektedir.
İşte burada bu sorumluluğun insanların hayatındaki önemi ortaya çıkmaktadır. Hatiplerin gücü kendi toplumlarında belli olduğu gibi, zayıflıkları da o toplumlarda belli olur. Çünkü cami, topluma sözü amellerle ilişkilendirmeyi öğretendir. Eğer hatip, ilim veya akılda zayıfsa veya kötü ahlak ve karaktere sahipse fayda değil zarar verir. Eğer hatibin görevleri arasında cemaati hayır, iyilik ve doğruya yönlendirmek varsa, cahil bir hatibin bu büyük misyonu başarması zordur.
Hatip, bilgi ve kişisel yetenek bakımından bu işin gereklerini yerine getirebilecek şartları üzerinde barındırmalıdır. Şayet imam vazifesini etkileyecek başka işlerle meşgul olursa, işini hakkıyla yapmasına engel olur.
Hutbesini, duruma uygun bir şekilde hazırlamak için yeterli bir vakit de bulamayabilir. İbnü'l Kayyim el-Cevziyye -rahimehullah- da dediği gibi, cemaatin önüne kalpte Allah'a imanı, O'nu tevhit etmeyi, O'nu hakkıyla tanımayı, Allah'ın günlerini, O'nun sevgisine ulaştıracak ve O'na kavuşmayı arzulamayı hatırlatacak bir hutbeyle çıkmaz. ([162]). Zâdü'l-Meâd Fî Hayri'l-İbâd: 1/409.
Bu kimse heva, cehalet, tartışma veya kınanacak aşırılıklara yenik düşebilir. Objektif olma, eğitici rehberlik, hikmetle davet etmek ve güzel öğüt vermekten uzak olur.
Bu Yüce dinimizde caminin etkisi büyüktür. Kulun Rabbiyle bağ kurduğu bir hidayet nuru olduğu için imanı güçlenir, kardeşleriyle bir araya gelerek iyiliği yayma ve kötülüklerle mücadele konusunda herkesin işbirliği yapması sağlanır. Yüce Allah, bu büyük makama gelen ve bu büyük vazifeyi ifa eden herkesin ihtiyaç duyduğu ilmi ve ahlaki vasıflara sahip bir imamı bahşetmediği sürece cami bu görevi yerine getiremeyecektir.
Bir İmamın Sahip Olması Gereken En Önemli İlmi Özellikler:
1- Amelin Allah için yapılması gerekir. Böylece Allah katında ve insanlar nazarında sevilen, kabul gören, desteklenen ve yardım edilen bir kimse olur.
2- Kibir ve riyadan uzak olmalıdır. Çünkü işler ve ameller niyetlere göre şekillenir. Herkesin niyet ettiği ne ise eline geçecek olan da ancak odur. Kim kendisinde olmayan şeyleri varmış gibi gösterirse Allah onu ifşa eder.
3- Allah'ın kitabının tamamını veya bir kısmını ezberlemeli, ezberlediklerini sürekli gözden geçirmeli ve her gün Kur'an okumayı alışkanlık haline getirmelidir.
4- Riyâzü’s-Sâlihîn, Kırk Hadis, Bulûğu'l-Merâm gibi güvenilir hadis kaynaklarından bazı hadisleri ezberlemelidir.
5- Doğru inanç esaslarını ve Selef-i Salihin'den olan âlimlerinin itikadını öğrenmelidir.
6- Dini hükümlerdeki fıkhı, özellikle de ibadet fıkhını öğrenmelidir. Bunların başında da taharet, namaz, zekât ve oruçla ilgili meseleler gelmektedir. Aynı şekilde kazanma ve infak etmenin kurallarını bilmeli; insanları hileye, dolandırıcılığa ve haksız yere insanların parasını almaya; israf, savurganlık, cimrilik ve eli sıkı olmaya karşı uyararak muamelat fıkhını öğrenmelidir. Böylece mali harcamaları Kur'an ve sünnet ışığında olur.
7- Yüce Allah'ın Rasûlüne indirdiği vahyin manasını anlaması için Arap dilini iyi bir şekilde öğrenmelidir. Çünkü Kur'an, Arapça olarak indirilmiştir.
8- Peygamberin hayatını, Şemâilu'l-Muhammediyye ve Selef-i Salihin hayatını okumalıdır. Çünkü onların hayatında iyi bir rol model, faydalı ilmi bir servet ve yüksek bir İslam kültürü vardır.
9- Yaşadığı ülkede ya da diğer yerlerde bulunan akidesi düzgün ilim sahibi, aklı başında, ilimde derinleşmiş âlimleri tanımalıdır. Dini her konuda ve toplumun sorunlarının çözümünde onlara dönüp sormalıdır.
10- İslam mezheplerini ve inançlarını, fikri akımlarını ve amaçlarını, yıkıcı mezhepleri ve hedeflerini bilip tanımalıdır ki, Allah'ın kitabı ve Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in sünneti ve araştırmacı İslam âlimlerinin yazdıkları ışığında onların batıllarını tenkit edip o batıldan sakındırabilsin.
11- Müslümanların içinde bulunduğu durumları, zaafları, düşmanların onlar üzerindeki hakimiyetleri gibi hususlar ile ilgilenmelidir. Bütün bunların sebebinin Allah'ın dosdoğru yolundan uzak olmaları ve Allah'a karşı imanlarının zayıf olması ve O'nun dinine hakiki manada teslim olmamalarından kaynaklandığını bilmelidir. Bu yüzden onlara din ve dünyalarında fayda sağlayacak şeyleri öğretmeye çalışmalıdır.
12- Çeşitli medya alanlarını, bunların artılarını ve eksilerini, Allah'a davette bunlardan nasıl yararlanılacağını bilmeli, bunların kendisine ve topluma yönelik içerdikleri tehlikelerden de sakındırmalıdır.
Şayet bu özellikler cuma günü hutbe veren hatipte bulunursa, Allah Teâlâ'nın izniyle istikamet ve istikrar üzere olur.
En Önemli Ahlaki Özellikleri:
1- Cami hatibinin; cami cemaatine, aynı mahalleden camiye gelenlere ve diğer insanlara nasihat edip öğreten kimse olmalıdır. Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'de kendisi için güzel örnek vardır. Peygamber Efendimiz bu ümmetin önde gelenlerine ve onlara tabi olanlara güzel ve yüce bir örnek, iyi bir rol modeldir. Bu konuda Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (Andolsun Allah’ın Rasûlünde; Allah’a ve ahiret gününe kavuşmayı uman, Allah’ı çokça zikreden kimseler için güzel bir örnek vardır.) [Ahzâb Suresi: 21].
Kendisini ve mescidine gelenleri dünya ve siyaset konuşmaktan uzak tutmalı, camiyi ilim ve ibadet edenlerin hizmetine sunmalıdır.
2- Kendisi temiz ve tertipli olmalı, caminin temizliğine ve içinde bulunan eşyaların tertip ve düzenine dikkat etmeli, bakımına özen göstermeli ve israftan kaçınmalı, camiyi süslemekten uzak durmalıdır.
3- Tavır ve görünüşü güzel olmalıdır. Sakallarını uzatma, bıyıklarını kısaltmada Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'in sünnetine uymalı ve giymiş olduğu pantolonun paçalarının aşık kemiğinden aşağıda olmamasına özen göstermelidir. Vakarlı ve ağır başlı olmalı ve Selef-i Salihin'in -Allah onlara rahmet etsin- yolundan gitmelidir.
4- Geçimli, hoşgörülü ve merhametli olmalıdır. Hadiste geldiği üzere geçimli olmak işe güzellik katar, geçimli olmaktan yoksunluk ise işi kusurlu kılar. Âişe -radıyallahu anhâ-'dan rivayet edildiğine göre Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Nerede yumuşak huyluluk, kolaylık varsa orada güzellik vardır. Kolaylığın bulunmadığı her şey çirkindir.» ([163]). Müslim (2594) rivayet etmiştir.
Cami cemaatinden biri hata yaparsa, hatip onu azarlamamalı; aksine ona şefkatle nasihat etmeli ve ona güzel bir şekilde öğretmelidir. Muâviye b. Hakem es-Sülemî -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: “Bir defasında Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- ile birlikte namaz kılarken cemaatten biri aksırdı. Ben de namaz içinde, "Yerhamukellâh" (Allah sana merhamet etsin!) dedim. İnsanlar bundan rahatsız olup bana ters ters baktılar. Ben, "Ne oldu yahu! Neden bana öyle bakıyorsunuz?" dedim. Bunun üzerine onlar, elleriyle dizlerine vurmaya başladılar. Beni susturmak istediklerini anlayınca ben de sustum. Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- namazı bitirdi. Anam babam uğruna feda olsun! Ne ondan evvel ne de sonra daha güzel öğreten birini gördüm! Vallahi bana ne surat astı, ne vurdu, ne de azarladı. Sadece; «Bu, namazdır. Namaz kılarken konuşulmaz. Namaz; tesbihtir, tekbirdir ve Kur'an okumaktır.» diye buyurdu. ([164]). Müslim (537) rivayet etmiştir.
5- Kibar ve yumuşak kalpli olmalıdır ki, insanlar etrafında toplansın; onun yardımından ve ilminden istifade etsinler. Başlarına bir sıkıntı geldiğinde ve ihtiyaçları olduğunda yanlarında durmalıdır. Caminin misyonu hakkında onlarla istişare etmelidir.
Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- bütün bu sayılanların hepsinden üstün bir makamdaydı. Nitekim Allah Teâlâ onun hakkında şöyle buyurmuştur: (Allah’ın rahmeti sayesinde sen onlara karşı yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı yürekli olsaydın onlar senin etrafından dağılıp giderlerdi. Artık sen onları affet. Onlar için Allah’tan bağışlama dile. İş konusunda onlarla istişare et. Bir kerede karar verip azmettin mi artık Allah’a tevekkül et! (Ona dayanıp güven). Şüphesiz Allah, tevekkül edenleri sever.) [Âl-i İmrân Suresi: 159].
6- Namaz kıldırdığı camide ve cemaatin arasında imamlık şerefine nail olmak için söylediklerinde doğru sözlü olmalı, sabırlı ve kesin iman üzere olmalıdır. Sabır ve kesin iman, kulu dinde önderlik mertebesine ulaştırır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (Sabretmeleri ve ayetlerimize iyice iman etmeleri sebebiyle, emrimizle onlardan bir kısmını hidayet önderleri kıldık.) [Secde Suresi: 24]
7- İster cuma hutbesinde, ister verdiği ders ve vaazlarda, isterse de insanlarla konuşurken söylediklerinde dürüst olmalıdır ki, samimi, doğru yolda olan ve kazananlardan olsun. Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'den gelen hadiste şöyle buyurulmuştur: «Doğruluk üzere olun. Hiç şüphe yok ki doğruluk iyiliğe götürür. İyilik de Cennet'e götürür. Kişi doğru sözlü olur ve doğru söylemeye devam ederse, Allah katında doğru sözlü biri olarak yazılır. Yalandan da sakının. Yalan kötülüğe götürür. Kötülük de Cehennem'e götürür. Kişi yalan söz söyler ve yalan konuşmaya devam ederse, Allah katında çok yalancı biri olarak yazılır.» ([165]). () Buhârî (6094), Müslim (2607) Abdullah b. Mesûd -radıyallahu anh-'dan rivayet etmişlerdir.
Yalan söylemek şer ve beladır. En büyük yalan Allah Teâlâ adına söylenen yalan ve bilgisizce O'nun hakkında konuşmaktır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (De ki: Rabbim; ancak açık ve gizli kötülükleri, günahı ve haksız yere sınırı aşmayı, hakkında hiçbir delil indirmediği bir şeyi, Allah'a ortak koşmanızı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi haram kılmıştır.) [A'râf Suresi: 33].
Bu ayeti kerime en alttan en üste doğru büyük günahları bir arada toplamıştır. O da bilgisizce Allah'ın isimleri, sıfatları, dini hakkında konuşmaktır.
Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- hakkında yalan uydurmak en büyük ve çirkin günahlardandır. Aynı zamanda bunu yapan kimse Cehennem ile tehdit edilen büyük bir günah işlemiş olur. Muğîra b. Şu'be -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'i şöyle buyururken işitmiştir: «Benim adıma yalan söz söylemek, başkası adına yalan söylemek gibi değildir. Kim bilerek benim adıma yalan söylerse Cehennem ateşindeki yerine (girmeye) hazırlansın.» ([166]). () Buhârî (1291) ve Müslim (4) rivayet etmiştir.
Bazı vaizlerin yaptığı gibi, iyi niyetle de olsa iyiliği teşvik etmek ve kötülükten sakındırmak amacıyla yalan söylemekten kaçınmalıdır. Çünkü bu, hayır ve hidayet olmayan bir çirkinliktir. Bunu söyleyen kimse günahkâr olur, bir ecir alamaz ve hiçbir mükâfat da elde edemez.
8- Sözü aktarırken güvenilir olmalı ve haber verilen şeylerin aslını araştırmalıdır. Duyduğu sözleri alma hususunda acele etmemeli ve sadece güvenilir sözlere itimat etmelidir. Allah Teâlâ ayetinde bize şunu emretmiştir: (Ey iman edenler! Eğer bir fasık size bir haber getirirse onun doğruluğunu araştırın. Yoksa bilmeden bir topluluğa kötülük edersiniz de sonra yaptığınıza pişman olursunuz.) [Hucurât Suresi: 6].
9- İnsanların hatalarını örtme ve sırlarını saklama hususunda ketum olmalıdır. Kim, Müslüman bir kardeşinin hatasını örterse, Yüce Allah da onun dünya ve ahirette hatasını örter. Kim de Müslüman kardeşinin ayıbını açığa vurursa, Allah da onun ayıbını açığa vurur. Hatta evinin içinde bile olsa, onu ayıbıyla rezil eder. Abdullah b. Ömer -radıyallahu anhumâ-'dan rivayet edildiğine göre Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Kim; bir Müslümanın ayıbını örterse, Allah da kıyamet günü onun ayıbını örter.» ([167]). Ebû Berze el-Eslemî -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Ey diliyle Müslüman olduğunu söyleyen ve kalbine iman işlememiş kimseler! Müslümanların gıybetini yapmayın ve kusurlarını araştırmayın. Her kim Müslüman kardeşinin ayıbını araştırırsa, Allah onun ayıbını ortaya çıkarır. Allah her kimin ayıbını ortaya çıkarırsa evinde bile olsa rezil rüsva eder.» ([168]). Buhârî (2442) ve Müslim (2580) rivayet etmiştir. () Ebû Dâvûd (4880) rivayet etmiştir.
Sekizinci Mesele: Hutbe ve Hatibin Adabı:
1- Cuma hutbesi hiçbir kişi, parti, kurum veya başka bir şeyin propaganda aracı olarak kullanılmamalıdır. Yüce Allah'a ve dinine has olmalı, O'nun mesajını ulaştırmak ve tevhit inancını yüceltip hâkim kılmak için olmalıdır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (Mescitler Allah’ındır. O halde Allah ile birlikte başkasına dua/ibadet etmeyin.) [Cin Suresi:18]
2- Hatip, hutbeyi dinleyenleri sıkıntıya sokacak ve hutbeyi dinlemekten caydıracak kadar uzun tutmamalı, konuyu özünden koparacak ve anlaşılmasına engel olacak kadar da kısa olmamalıdır.
3- Hatip, hutbeyi verirken dinleyicilerin hazır olma durumunu dikkate almalıdır. Avamında anlamayacağı terimleri kullanmaktan uzak durmalıdır. Orta halli olan ve havastan olan kimselere de hitap ederken titiz olmalıdır. Toplumun her kesimine karşı hikmetli, yerli yerince davranmalı ve sözlerini batılla süslemekten kaçınmalıdır.
4- Kin ve nefret uyandıran ihtilaflı konulardan kaçınmalıdır. Hatibin öncelikli görevi insanlara ders vermek, hak üzere onların kalplerini telif etmek ve aralarında ayrılığa sebebiyet vereceği şeyleri ortadan kaldırmaktır.
5- Kafiyeli sözler ve çok detaya girmeden faydalı olacak bilgileri en açık ve kısa şekilde ulaştırmayı amaçlar.
6- Sevilmeyen ve yapmacık taklitlerden, meşhur hatipleri taklit etmekten uzak durmalıdır. Çünkü bu, insanların içinde hoşnutsuzluk ve rahatsızlık uyandırır. ([169]). () Bkz: Uslûb Hutbeti'l- Cum'ati Li-Abdillah b. Dayfullah er-Ruheylî s. 12, 20, 22. Hamsûne Vasiyyeten ve Vasiyyetun Litekûne Hatîben Nâcihan Li-Emir b. Muhammed el-Medrî s. 33, 73, 87.
Dokuzuncu Mesele: Hutbenin Amaç ve Hedefleri:
Cuma hutbesinde şu hedeflere ulaşılması amaçlanmalıdır:
1- Tevhidin esasları, önemi ve fazileti vurgulanmalıdır. Şirk, kısımları, şekilleri ve şirke götüren yollar beyan edilmelidir.
2- Allah Teâlâ hakkında, ahirette vereceği mükâfat ve cezası hakkında, kalpleri dirilten ilahî mesajlar, hayra davet etmek ve iyiliği emredip kötülükten sakındırmak hakkında hatırlatma ve öğüt içermelidir.
3- Müslümanlara Allah'ın kitabı ve Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in sünnetinden dinin hakikatleri öğretilmeli ve bu hususları iyice kavramaları sağlanmalıdır. Bununla birlikte güzel ahlak ve edep kurallarını aşırılıktan ve önemsiz kılınmasından korumaya özen gösterilmelidir.
4- İslam hakkındaki yanlış düşünceleri düzeltmeli ve muhaliflerin insanların kafasını karıştırmak için ortaya attıkları şüphe ve asılsız iddiaları, polemik ve hakaretten uzak, ikna edici ve hikmetli bir üslupla reddedilmelidir.
5- Yıkıcı ve sapkın fikirlerle mücadele etmek için, İslam'ı doğru bir şekilde sunmak, onu Allah'ın bu ümmet için kabul ettiği ve kendisinin din olarak seçtiği özgün bir yol olarak tanıtmak, aynı zamanda İslam'ın kapsayıcılık, denge, derinlik ve pozitiflik gibi özelliklerini vurgulamalıdır.
6- Hutbenin hayatla ve insanların yaşadığı gerçeklikle bağlantısı olmalı, toplumun hastalıklarını tedavi etmeye odaklanılmalı, sorunlarına çözümler sunulmalı, tevhit inancına özen gösterilmeli ve burada olan sıkıntılar ıslah edilmeli ve bütün bunlar asil İslam dininden alınmalıdır. Aynı zamanda hutbede İslam ve imanın rükünlerine, Müslüman kadın ve Müslüman ailelerin meselelerine ve insanların ihtiyaç duyduğu diğer konulara değinilmelidir.
7- Her sene ramazan, hac ve diğer hususlar gibi tekrarlanan değerli günlerden bahsederek dinleyicilerin zihinlerini meşgul eden sorulara cevap verilmeli, onları bu konuda kendilerini aydınlatacak bilgilerle teşvik etmelidir.
8- Müslümanlar arasında İslam kardeşliğinin anlamı pekiştirmeli ve Müslümanları bölen ırkçı, mezhepçi, bölgesel ve diğer eğilimlerin ve fanatizmin doğru olmadığı açıklanmalıdır.
Onuncu Mesele: Cuma Hutbesi Nasıl Hazırlanır?
Hatibin hutbesini dikkatle hazırlaması ve aşağıdaki hususlara dikkat etmesi gerekir:
Hutbe genellikle üç bölümden oluşur: Giriş, konu ve sonuç. Bunlar, hutbe yazılırken ve verildiği esnada açıkça söylenmeyen unsurlardır. Bunlar da birbiriyle bağlantılı ve uyumlu unsurlardır. Aralarındaki bağlantının niteliği, vaizin yeteneğine, bilgisinin ve tecrübesine göredir. Dolayısıyla hutbenin bölümleri tanzim edilmiş ve aralarındaki bağ sıkıdır.
Bu düzenlilik ve kesinlik, anlamların açık ve amaçların belirgin olmasını ve konuşmacının dinleyicileri tarafından iyi dinlenmesini ve etrafındakilerin dikkatinin tam olarak vermesini sağlar.
Giriş: Hatip, hutbe verirken giriş ve açılış konuşmasına özen göstermelidir. Bundan dolayı dinleyiciye hutbenin hedefini açıklayan, dikkat çeken, teşvik eden giriş sözleriyle gelir. Bu husus teşvik eden ve korkutan Kur'an ayetleriyle ya da Peygamber Efendimizin hikmetli sözlerinden alıntı yaparak olur. Giriş bölümü, hatibin dinleyicilerine ilettiği ilk şeydir. Bu nedenle onların dikkatini çekerse, iyi bir sunumla hutbenin geri kalanını sıkılmadan aktif bir şekilde takip etmelerini sağlar.
Hutbenin başında hatibin amacını belirten bir şey bulunmalıdır. Cuma hutbesinin Allah'a hamt, O'na övgü, kelime-i şahadet ve Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'e salâtu selam ile başladığı bilinmektedir. Bu sözler hutbenin konusunu ve amacını belirtecek şekilde iyi seçilmelidir.
Konu: Hutbenin en büyük amacı budur ve hatibin hutbenin başında, "Bugün sizlere şu konudan bahsetmek istiyorum..." diyerek bunu açıkça ifade etmesi uygun olabilir. Özellikle de toplumun üzerinde durduğu ve açıklığa kavuşturulmasını beklediği güncel meselelerden biriyse daha iyi olur.
Ayrıca, konu doğrudan ifade edilmemesi gereken bir mesele de olabilir. Çünkü ya karmaşıktır ya da insanları bölebilecek bir niteliktedir. Bu durumda hatibin konuya aşamalı olarak ve dolaylı bir şekilde yaklaşması gerekir. Dinleyicileri mantıklı bir akışla konunun içine çekerek, dengesini ve ölçüsünü koruyarak amacına ulaşmalıdır. Bu şekilde, bölünme veya gerginlik yaratmaktan kaçınır. Böylece hatip, ya bu konuya ilgisiz olanların dikkatini çekebilir ya da dinleyicilerin alışkın olmadığı bir konuyu onlara hazırlıklı bir şekilde sunabilir.
Hutbenin konusu genellikle iki temel unsura dayanır: Açıklama ve delil getirmedir.
Açıklamaya gelince: Hatibin üzerinde konuştuğu konuyu tanımlaması, özelliklerini, niteliklerini ve hususiyetlerini belirtmesiyle olur.
Delil getirme ise: Genellikle konuyu destekleyecek delillere, gerekçelere, kanıtlara ve örneklere ihtiyaç duyar. Genellikle Kur'an, sünnet, selef-i salihin sözleri, kıyas ve ibret amacıyla bazı olay ve vakalar içerir. Bu bağlamda, duruma ve konuya uygun olarak, doğruluğu, imamlığı, mertliği, zühdü, cesareti ve takvasıyla tanınmış büyük imamların ve âlimlerin sözlerini aktarmak faydalıdır.
Hutbenin sonuç kısmına gelince: Hatip, konusunu sunduktan sonra, düşüncelerini toparlayan ve konusunu özetleyen uygun bir sonuçla hutbesini bitirmesi güzel olur. Bu özet, farklı ifadelerle ve kısa bir şekilde yapılmalıdır. Çünkü bu noktada uzun uzadıya konuşmak sıkılmaya sebep olur ve dikkatleri dağıtır.
Yeni fikirler ve yeni deliller içermemelidir. Çünkü o durumda bir sonuç olmaz, aksine hutbenin bir parçası ve devamı olur.
Sonuç kısmı, ifadesi ve etkisiyle güçlü olmalıdır. Çünkü dinleyicinin kulağına çarpan ve aklında kalan son şeydir. Eğer içeriği zayıf, sunumu cansız olursa hutbenin faydası kaybolur.
Sonuç kısmında daha önce zikredilmemiş Kur'an ayetleri olabilir. Bunlar konuyu teşvik, korkutma, delillendirme veya ispat açısından özetleyebilir. Aynı şekilde, Kur'an ayetlerinin ifade ettiği anlamı taşıyan bir hadis de olabilir. Ya da hutbenin unsurlarının farklı bir üslupla, güçlü bir etki bırakan, toparlayıcı ve net bir şekilde yeniden sunulması şeklinde de olabilir.
Hatibin özen göstermesi gereken iki mesele vardır: Konu bütünlüğü olmalı, yenilik ve değişim içermelidir.
Konu bütünlüğü: Hutbede tek bir konuya odaklanılmalı, o konunun tüm unsurları eksiksiz ele alınmalı, kelimeler özenle seçilmeli ve konu derinlemesine işlenmelidir. Çünkü konuların dağılması ve bir metinde birden fazla meseleye yer verilmesi zihinleri dağıtır, bazılarını unutturur ve sıkıcı bir uzatmaya, belirsiz bir görünüme ve yüzeysel bir anlatıma yol açar.
Hutbenin konularının sürekli aynı tekrarlanan konular üzerinde olmaması gerektiği anlamına gelir. Aksine konularını çeşitlendirerek tevhit, ibadetler, muamelat, ahlak ve dinin diğer meselelerinin tümünü kapsamalıdır.
Hatip, üslubunda ve anlatım tarzında tek bir düzene bağlı kalmamalı; aksine, bazen soru kipiyle, bazen bilgi verici bir tarzda, bazen de örnekler sunarak, hikmet ve sırları gözeterek konuşmalıdır. Aynı zamanda, toplumun güncel durumunu göz önünde bulundurmalı, insanların ihtiyaçlarını gözetmeli, onları yönlendirmeli ve bilinçlendirmelidir. Bu değişimlerin insanlar üzerindeki etkilerine uygun bir şekilde hareket etmelidir. ([170]) Bkz: Doktor Sâlih b. Abdullah b. Humeyd'in Menhec Fî İ'dâdi Hutbeti'l-Cumua kitabı s. 22 ve sonrası.
Dördüncü Bölüm: Cami Ahkamı
Birinci Fasıl: Caminin Tanımı
Caminin Şeri Tanımı: Beş vakit farz namaz, cuma namazı ve diğer namazların kılındığı ve ezanın okunduğu yerdir. Allah Teâlâ'ya secde edildiği yerler olduğu için mescit olarak isimlendirilmiştir.
Cami ile Namazgâh Arasındaki Fark
Cami, sürekli olarak farz namazlar için ayrılmış ve bu amaçla vakfedilmiş bir yerdir. Namazgâh ise okul, kurum, şirket ve yolculuk güzergâhları gibi yerlerde ihtiyaç anında namaz kılmak için kullanılan alanlardır. Beş vakit namaz kılınması için vakfedilmemiştir. Namazgâha girildiğinde tahiyyetu'l-mescid namazı kılınması sünnet değildir. Ancak bu namazın camiye girildiği zaman kılınması sünnettir.
İkinci Fasıl: Cami İnşa Etmenin Önemi ve Fazileti
Camiler, yeryüzünün en hayırlı ve en şerefli mekânlarıdır. En faziletli ibadet olan namaz camilerde eda edilir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (Allah’ın yüceltilmesine ve içlerinde adının anılmasına izin verdiği evlerde, sabah-akşam Onu oralarda tesbih ederler.* Kendilerini ticaretin de, alışverişin de Allah’ı zikretmekten, namazı ikame etmekten, zekâtı vermekten alıkoymadığı erlerdir. Onlar, kalplerin ve gözlerin dehşetle sarsılacağı bir günden korkarlar.) [Nûr Suresi: 36-37].
Allah Teâlâ, camileri şeref ve onur ifadesi olarak kendisine izafe etmiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (Allah'ın mescitlerinde O'nun adının anılmasına engel olan daha zalim kim vardır?) [Bakara Suresi: 114], Yine Allah -Subhânehû ve Teâlâ- şöyle buyurmuştur: (Mescitler Allah’ındır. O halde Allah ile birlikte başkasına dua/ibadet etmeyin.) [Cin Suresi:18]
Bu sebeple İslam dini, camilerin maddi ve manevi olarak inşa edilmesini teşvik etmiştir. Bu konuda Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (Allah’ın mescitlerini ancak Allah’a ve ahiret gününe iman eden, namazını ikame eden, zekâtını veren ve yalnız Allah’tan korkup çekinen kimseler imar edebilirler. İşte bunların doğru yolu bulanlardan olmaları umulur.) [Tevbe Suresi: 18]
Osman b. Affân -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim, Allah -Azze ve Celle-'nin yüzünü (görmeyi) umarak bir cami/mescit inşa ederse, Allah da ona Cennet'te bir köşk bina eder.» ([171]). Buhârî (450) ve Müslim (533) rivayet etmiştir.
Câbir b. Abdullah -radıyallahu anhumâ-'dan rivayet edildiğine göre, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Kim (Allah rızası için) orman tavuğunun yuvası kadar veya daha küçük bir mescit inşa ederse, Allah da ona Cennet'te bir ev (köşk) yapar.» ([172]). Hadisi İbn Mâce (738) rivayet etmiştir. Bûsîrî "Ez-Zevâid" adlı eserde (1/94) bu isnat sahihtir demiştir.
Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in şu sözü: «Orman tavuğunun yuvası kadar» Yani, kuşun yumurtalarını koymak için toprağa yaptığı küçük bir yeri ifade eder. Burada küçüklüğün aşırı derecede vurgulanması istenmiştir. Böylece hiç kimse inşa ettiği mescidi, son derece küçük bile olsa küçümsemesin.
Bu durum, mescidin inşasına bir tuğla yardımında bulunarak, çamur ekleyerek, bizzat el emeğiyle çalışarak, çalışanların ücretini ödeyerek veya buna benzer bir şekilde katkı sağlayarak katkıda bulunan herkes için geçerlidir. Böyle bir kimse, Allah rızasını ve bu amele bağlı olarak verilecek mükâfatı talep ederek caminin yapımına malıyla veya kendi emeğiyle yardım etmiş sayılır. Bu mükâfat ise Allah’ın ona Cennet'te benzeri veya daha geniş bir ev inşa etmesidir. Çünkü Cennet'teki ev, dünyadaki ölçülere göre kıyaslanamaz ve aralarında bir benzerlik yoktur. Bu da Allah’ın kendisine geniş imkânlar verdiği kimseleri hayırlı işlerde yarışmaya ve bu hayatta fırsatı değerlendirip ahireti için sevabını kat kat bulacağı işler yapmaya teşvik eder. ([173]) Bkz: Şeyh İbn Cibrîn -rahimehullah-'ın «Fusûl ve Mesâil teteallaku bil-Mesâcid» kitabı (s.14).
Üçüncü Fasıl: Camilerin İnşası ve Faziletleri
Camilerin inşası genel anlamıyla maddi ve manevi iki türden oluşur. Bu kavram; camilerin inşa edilmesi, onarılması, aydınlatılması, döşenmesi, hizmet edilmesi ve temizlenmesini kapsadığı gibi; Allah’a ibadet edilmesini, imam ve müezzinlerin atanmasını; Kur’an, fıkıh, tefsir, hadis gibi faydalı ilimlerin öğretildiği zikir halkalarının açılmasını da içerir. Ayrıca caminin hizmetinde bulunan ihtiyaç sahiplerine gelir sağlanması; imam, müezzin, öğretmen ve ilim talebeleri için mesken vakfedilmesi, abdesthanelerin yapılması gibi camiye fayda sağlayacak çeşitli unsurları da kapsar.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (Allah’ın mescitlerini ancak Allah’a ve ahiret gününe iman eden, namazını ikame eden, zekâtını veren ve yalnız Allah’tan korkup çekinen kimseler imar edebilirler. İşte bunların doğru yolu bulanlardan olmaları umulur.) [Tevbe Suresi: 18].
Ayet-i kerime; camileri namaz kılarak, temizleyerek ve yıpranan kısımlarını onararak imar eden kimselerin imanını kanıtlamıştır.([174]). Bkz: Muhammed el-Arfec'in «el-Meşrû vel-Memnû fil-Mesâcid» kitabı (s.9).
Dördüncü Fasıl: Camilerin Temiz Tutulması ve Pisliklerden Arındırılması
Camiler, ibadet edilen ve Allah’a itaat ile yakınlaşılan mekânlar olduğundan dolayı onları kir, necaset ve pisliklerden korunması ve temiz tutulması emredilmiştir. Böylece mescitler temizlik, güzellik ve estetik kazansınlar.
Şeyḫ ʿAbdurrahmân es-Sadî -rahimehullah- Allah Teâlâ'nın şu ayetinin tefsiri hakkında şöyle demiştir: (Allah’ın yüceltilmesine ve içlerinde adının anılmasına izin verdiği evlerde, sabah-akşam Onu oralarda tesbih ederler.) [Nûr Suresi: 36] Şöyle demiştir: (Allah'ın yüceltilmesine ve içlerinde adının anılmasına izin verdiği) Bu buyruktaki iki özellik, (Allah'ın adının yüceltilmesi ve anılması) mescitlere dair ahkâmın özetidir. Yüceltilmelerinin kapsamına bu mescitlerin inşa edilmesi, süpürülmesi, necasetlerden temizlenmeleri, necasetlerden kendilerini koruyamayan deli ve çocukların mescitlerden uzak tutulması, kâfirlerin mescitlerden uzak tutulması, aynı şekilde orada boş ve lüzumsuz işlerle uğraşılmaması, Allah'ı zikretmek dışında seslerin yükseltilmemesi bunların kapsamına girer.([175]). Tefsiru's-Sa'dî (s.569)
Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: Mescidi temizleyen/süpüren siyahî bir kadın vardı. Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- onu bir ara göremedi, onu merak ederek sordu. Sahabeler: "Vefat etti.” dediler. Bunun üzerine Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-: «Bana haber vermeniz gerekmez miydi?» dedi. Sanki onlar o kadının ölüm haberini vermeyi çok önemsemediler. «Sonra bana kabrini gösterin.» diye buyurdu. Kabrini gösterdiler ve gidip cenaze namazı kıldı ve şöyle buyurdu: «Bu mezarlar, sahipleri için karanlıklarla doludur. Allah -Azze ve Celle-, benim bunların namazını kılmam sayesinde mezarlarını nurlandırır.» ([176]). Buhârî (460) ve Müslim (956) rivayet etmiştir.
Enes b. Mâlik -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Bizler Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- ile birlikte mescitte otururken bir bedevi gelip mescidin bir tarafına bevletmeye (küçük abdest bozmaya) başladı. Bunun üzerine Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in ashabı ayağa kalkıp: "Dur, dur!" dediler. Sonra Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- onlara şöyle buyurdu: «Onu (küçük abdestini yaparken) kesmeyin; bırakın, ona ilişmeyin.» İşi bittiğinde; Allah Rasûlü -sallallahu aleyhi ve sellem- onu çağırdı. Ona şöyle dedi: «Bu mescitlerin, bu şekilde idrar ve dışkı ile kirletilmesi uygun değildir. Buralar yalnızca Allah -Azze ve Celle-'yi zikretmek, namaz kılmak ve Kur'an okumak için yapılmıştır.» Orada bulunan bir kişiye bir kova getirip oraya dökmesini emretti ([177]). Buhârî (219) kısaltarak, Müslim (285) rivayet etmiştir.
Mescitlerin idrar gibi necis olan şeylerden korunup temiz tutulması gereken yerler arasında olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Bu nedenle mescitler, halıları ve mescide ait olan avlular, teras gibi yerlerin her türlü pislikten korunması gerektiği bilinmektedir. Dolayısıyla, buralara ne zaman idrar gibi bir necaset bulaşırsa temizlenmesi gerekir.
Aynı şekilde mescitlerin balgam, burun akıntısı, tükürük, kan, iltihap ve benzeri kirlerden de temizlenmesi gerektiği bildirilmiştir. Enes b. Mâlik -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- kıble (duvarında) tükürük gördü. Bu kendisine o kadar ağır geldi ki, üzüldüğü yüzünden belli oldu. Kalktı ve eliyle onu kazıdı. Sonra şöyle buyurdu: «Sizden birisi namaza durduğu vakit Rabbi ile münacat eder - yahut Rabbi kendisi ile kıblesi arasındadır- O halde hiçbiriniz kıbleye doğru tükürmesin. Başka bir çaresi yoksa sol tarafına veya ayağının altına tükürsün.» Bunu söyledikten sonra ridâsının (vücudunun üst kısmına giydiği kıyafetin) kenarını tutup içine tükürdü, sonra bir kısmını diğeri üzerine katladı: «Ya da işte böyle yapar.» diye buyurdu. ([178]). Buhârî (405) ve Müslim (551) rivayet etmiştir.
Mescidin içine tükürmek ve balgam çıkarmakla ilgili pek çok hadis, bunu yasaklayan ifadeler içermektedir. Bazı hadislerde kıbleye ya da sağ tarafa tükürmek yasaklanmış, sol tarafa veya sol ayağın altına tükürmeye ise izin verilmiştir. Ardından, tükürük ayağın altıyla temizlenir. Tükürük ve balgam, fıtrat itibarıyla tiksinilen şeylerdendir. Bu nedenle, Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- mescidin kıblesinde tükürük gördüğünde öfkelenmiş, yüzü kızarmış ve hemen o yeri kazımış; ardından o yeri güzel kokularla veya safranla kaplamıştır.
Bilindiği gibi, mescit çamurdan inşa edilmişse kirin kazınması kolaydır ve zemin topraksa, bu pislikler gömülebilir veya toprağın o kısmı dışarı çıkarılabilir.
Günümüzde mescitler genellikle temiz halılarla döşeli veya fayansla kaplı olduğu için kir ve pislikten etkilenmekte; balgam, kan ve iltihap gibi şeylerin izi hemen görünmektedir. Bu nedenle mescit zeminine, halılara, duvarlara ya da fayansa tükürmek kesinlikle yasaklanmıştır. Tükürme ihtiyacı olan kimse, bunun için dışarı çıkmalı veya bir mendile ya da hadiste geldiği üzere elbisesinin bir köşesine tükürerek o kısmı katlayarak kapatmalıdır. Böylece mescit temiz ve pak kalır.
Âişe -radıyallahu anhâ-'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- mahallelere mescit yapılmasını ve temizlenip güzel kokular ile kokulanmasını emretti. Süfyân es-Sevrî şöyle demiştir: Mahallelerde mescit inşa etmek: Kabilelerde demektir. ([179]). Tirmizî (594) rivayet etmiştir. Bkz: «Fusûl ve Mesâil Teteallaku bil-Mesâcid» (s. 27).
Beşinci Fasıl: Kabrin Üzerine Cami İnşa Etmek ya da Kabri Caminin İçine Almak
Kimin kabri olursa olsun üzerine cami inşa etmek caiz değildir. Bu yasaklanmış bir husustur. Şeyhülislam İbni Teymiyye -rahimehullah- şöyle demiştir: Kabrin üzerine cami inşa edilmeyeceği hususunda âlimler ittifak etmişlerdir. Çünkü Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Dikkat ediniz! Sizden önceki ümmetler peygamberlerinin ve salih kimselerin kabirlerini mescit ediniyorlardı. Dikkat ediniz! Kabirleri mescit edinmeyin. Şüphesiz bunu size yasaklıyorum.»
Camiye bir kimsenin defnedilmesi caiz değildir. Eğer cami, mezardan önce yapılmışsa, mezar ya düzeltilerek ya da yeni ise açılarak yeri değiştirilmelidir.
Eğer cami mezardan sonra inşa edilmişse, ya cami kaldırılmalı ya da mezarın görünümü ortadan kaldırılmalıdır. Mezar üzerine inşa edilmiş bir camide, farz veya nafile namaz kılınmaz. Çünkü bu yasaklanmıştır. ([180]) () «Mecmûu'l-Fetâvâ» (22/194).
Bunun delilleri arasında Şeyhülislam İbni Teymiyye -rahimehullah-'ın söyledikleri dışında Âişe ve Abdullah b. Abbas -radıyallahu anhum- şöyle demiştir: Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in vefatı yaklaşınca elbisesini yüzünün üzerine örtmeye başladı. Bunaldığında onu yüzünün üzerinden açardı. O bu halde iken: «Allah'ın laneti Yahudilerle Hristiyanlara olsun. Çünkü onlar peygamberlerinin kabirlerini mescit edindiler.» diye buyurarak onların yaptıklarının aynısını yapmaktan sakındırıyordu. ([181]) Buhârî (435) ve Müslim (531) rivayet etmiştir.
Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- ölüm döşeğinde iken Allah -Azze ve Celle-'nin Yahudi ve Hristiyanları peygamberlerinin kabirlerini mescit edindikleri için onlara lanet ettiğini haber vermiştir. Bu işin geçmişte yaşayan kâfirlerin adeti olduğunu beyan etmiştir. Bütün bunlar ümmetini onlara benzemekten sakındırmak ve Allah’a şirk koşma ile başkalarına ibadet etme yolunu kapatmak içindir.
Müminlerin annesi Âişe -radıyallahu anhâ-'dan rivayet edildiğine göre, Ümmü Seleme ve Ümmü Habîbe -radıyallahu anhumâ- Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'e Habeşistan'da gördükleri kiliseyi ve içinde gördüğü resimlerden bahsetti. Bunun üzerine Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurdu: «Onlar öyle bir topluluktur ki, içlerinden salih bir kul ya da salih bir adam öldüğünde onun kabrinin üzerine mescit bina etmişler, içine de resimler yapmışlardır. Kıyamet günü onlar, Allah katında yaratılmışların en şerlileridirler.» ([182]). Buhârî (427) ve Müslim (528) rivayet etmiştir.
Âişe -radıyallahu anhâ-'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- bir daha kalkamadığı hastalığı sırasında şöyle buyurdu: «Allah, Yahudi ve Hristiyanlara lanet etsin. Onlar, peygamberlerinin kabirlerini mescitler edindiler.» Âişe -radıyallahu anhâ- dedi ki: Böyle olmasaydı kabri zahir olurdu. Ancak onun kabrinin mescit edinilmesinden korkuldu. ([183]). Buhârî (1390) ve Müslim (529) rivayet etmiştir.
Altıncı Fasıl: Camileri Süslemenin Hükmü
Camileri süslemek ve bununla övünmek doğru değildir. Nitekim Buhârî, Abdullah b. Abbas -radıyallahu anhumâ-'dan şöyle rivayet etmiştir: "Yahudi ve Hristiyanların süslediği gibi siz de camileri süsleyeceksiniz."
Enes b. Mâlik -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, şöyle demiştir: "Camilerle övünecekler ama onları ancak çok az dolduracaklar."
Ömer -radıyallahu anh-'dan camilerin inşa edilmesini emrettiği zikredilmiştir, şöyle demiştir: "İnsanları yağmurdan koru, ancak sakın kırmızıya veya sarıya boyama. Çünkü insanları fitneye düşürebilirsin." ([184]). Bu rivayetleri Buhârî, Sahih adlı eserinde kesin bir ifade ile muallak olarak zikretmiştir (1/96-97).
"Günümüzde camilerle övünme çoğalmış, süslemede ve harcamalarda aşırılığa gidilmiştir. Âlimler, evler ve meskenler sağlam ve gösterişli yapılınca camilerin de aynı şekilde yapılmasının caiz olduğuna fetva vermişlerdir. Ancak camilerin süslemesinde, renklerde ve boyalarda, seramik, fayans, halı aşırıya kaçılmaması gereken şeylerde israf ve aşırılıktan kaçınılmalıdır. Zira, bazı camilerin en basit tamire bile ihtiyacı vardır. Bu nedenle, paralar öncelikle bu camilerin yapım ve onarımına harcanmalıdır."
Abdullah b. Ömer -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, "Rasulullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in zamanında Mescid-i Nebevi kerpiçle bina edilmişti. Tavanı hurma yapraklarından, direkleri ise hurma ağaçlarının gövde kısımlarından oluşuyordu. Ebû Bekir, mescidin bu yapısına, herhangi bir ilavede bulunmadı. Ömer mescidi genişletti. Ancak Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- dönemindeki gibi kerpiç ve hurma dalı ile yeniden inşa etti. Direklerini ise odundan yaptı. Daha sonra Osman, mescidin yapı tarzını değiştirdi. Mescidi çok genişletti. Duvarlarını nakışlı taşlar ve kireçle ördü. Sütunlarını, nakışlı taşlarla yükseltti. Tavanını ise sac adı verilen bir ağaçtan yaptı. ([185]) () Buhârî (446) rivayet etmiştir.
Allame Abdülaziz b. Bâz -rahimehullah- şöyle demiştir: "Osman -radıyallahu anh-'ın yaptığı, camiyi süslü taşlar, kaliteli ahşaplar ve kireçle güzelleştirmek anlamına geliyordu. Bu konuda bir sakınca yoktur. Selef dönemindeki sade yaşam her ne kadar öncelikli ve daha iyi olsa da, eğer insanlar evlerini güzelleştiriyor, eski yapılardan uzaklaşıyor ve caminin eski hali onları namazdan ve camide toplanmaktan uzaklaştıracaksa, Osman -radıyallahu anh-'ın yaptığı gibi camiyi güzelleştirmekte bir sakınca yoktur. Ancak bu, gösteriş için yapılmamalıdır. Camiye yazı yazılması hoş karşılanmaz; sade tutulması daha uygundur." ([186]). «El-Mesâcid», Kahtânî, s. 71’den alınmıştır.
Yedinci Fasıl: Kâfirin Camiye Girmesinin Hükmü:
Müslümanların, herhangi bir kâfirin Mescid-i Haram’a ve çevresindeki tüm Harem Bölgesi'ne girmesine izin vermesi haramdır. Bunun dayanağı Yüce Allah’ın şu buyruğudur: (Ey İman edenler! Doğrusu müşrikler necistir. Bu sebeple bu yıldan sonra Mescid-i Haram’a yaklaşmasınlar.) [Tevbe Suresi: 28], Diğer camilere gelince, eğer onların camiye girişi şeri bir amaçla olursa bunda bir sakınca yoktur. Örneğin, İslam hakkında soru sormak, camiyle veya Müslümanların menfaatleriyle ilgili bir iş yapmak, bir vaaz dinlemek ya da camide bulunan sudan içmek gibi mubah bir sebeple girmesi mümkündür. Bu gibi durumlarda bu izin verilebilir. Çünkü Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-, Sümâme b. Usâl'ı mescidin bir direğine bağladı. Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- bir grup askeri Necid tarafına gönderdi. Onlar, Benî Hanîfe kabilesinden Sümâme b. Usâl adında bir adamı yakalayıp getirdiler ve onu mescidin direklerinden birine bağladılar. Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- onun yanına çıktı: «Ey Sümâme! Ne düşünüyorsun? Benden ne bekliyorsun?» diye sordu. O da: "İçimde hayır ümidi var. Eğer öldürürsen kanı değerli birini (kabile reisi ve faziletli birini) öldürmüş olursun. Eğer affedip, beni bağışlarsan, size teşekkür edecek birine ihsan etmiş olursun. Eğer benden kurtuluş fidyesi olarak para ve mal istersen sana dilediğin kadar veririm." dedi. Peygamber Efendimiz onu orada bıraktı ve ertesi güne kadar dokunmadı..." Hadis ([187]). () Muttefakun aleyh.
Hristiyan olan ve Necran'dan gelen grup mescide girmiştir. ([188]) Dımâm b. Sa‘lebe, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- mescitte iken yanına girdi. Enes b. Mâlik -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Bir defasında Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- ile birlikte oturduğumuz esnada deve üstünde biri gelip devesini mescidin kapısında çökerttikten sonra bağladı. Ondan sonra: "Hanginiz Muhammed’dir?" diye sordu. Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- ashabı arasında dayanmış oturuyordu. İşte dayanmış olan şu beyaz zattır dedik. Bu adam: Ey Abdulmuttalib’in oğlu! diye hitap etti. Peygamber Efendimiz: «Seni dinliyorum» diye buyurdu. Ben sana bazı şeyler soracağım. Amma suallerim biraz sert ve ağır olacak, gönlün benden incinmesin! dedi. Bunun üzerine Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-: «Aklına geleni sor» diye buyurdu. Adam da bazı sorular sordu... Bunun üzerine bu adam "Sen ne getirdiysen ben ona iman ettim ve ben kavmimin geride kalanlarına da elçiyim. Ben, Sa’d b. Bekr oğullarının kardeşi Dımâm bin Sa’lebe’yim dedi.” ([189]). () Muttefakun aleyh. Buhârî rivayet etmiştir. Bkz: İbn Baz'ın fetvalar ve makalelerinin toplandığı eser, 8. cilt, kâfirlerin camilere girmesi hakkında hükmü, Daimi Fetva Komitesinin Fetvaları 6/276.
Bu; müezzin, imam, hatip ve camilere dair ihtiyaç duyulan konular hakkında aktarabildiklerimizdir. Müezzine, imama ve hatibe Allah’a karşı takvalı olmalarını, ilim talebinde gayret göstermelerini, ilmi yaymaya ve bu hususa önem vermelerini tavsiye ediyoruz.
Bu, Allah'ın muvaffak kılmasıyla gerçekleşmiştir. Allah'ın salat ve selamı Peygamberimiz Muhammed'e, onun ailesine ve ashabın üzerine olsun. Duamızın sonunda, hamt âlemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur diye dua ederiz.
Müezzin, imam ve hatip için faydalı kaynaklardan bazıları
Ayrıca, Dr. Saîd b. Ali b. Vehf el-Kahtânî'nin (El-Ezân ve'l-İkâme) Ezan ve Kamet adlı eseri, Yayınevi: Sefîr Matbaası, Riyad.
Namazda İmamlık ve Cemaatle İlgili Hükümler - Dr. Abdülmuhsin el-Munîf.
Kitap ve Sünnet Işığında Namazda İmamlık: Saîd b. Ali b. Vehf el-Kahtânî.
(Uslûb Hutbetü'l-Cum'a) Cuma Hutbesi Üslubu - Abdullah b. Dayfullah er-Ruhaylî, Yayıncı: Suudi Arabistan Krallığı İslam İşleri, Davet ve İrşat Bakanlığı.
(El-İmâme Fî es-Salâh- Mefhûm, Fadâil, Envâ', Âdâb, Ahkâm, Fî Dav'i el-Kitâb ve's-Sünneh) Namazda İmamlık: Anlamı, Faziletleri, Türleri, Edep ve Sünnet Işığında Hükümleri - Dr. Saîd b. Ali b. Vehf el-Kahtânî, Yayınevi: Sefîr Matbaası, Riyad.
(Hutbetü'l-Cuma' ve Mesûliyyât el-Hutabâ'i) Cuma Hutbeleri ve Hatiplerin Sorumlulukları - Yayıncı: Davet ve İrşat Kurulu, Suudi Arabistan Krallığı İslam İşleri, Davet ve İrşat Bakanlığı.
(Hutbetü'l-Cuma' Fî el-Kitâbı ve's-Sünneh) Kur'an ve Sünnetten Cuma Hutbesi, Abdurrahman b. Muhammad el-Hamed, Yayıncı: Davet ve İrşat Kurulu, Suudi Arabistan Krallığı İslam İşleri, Davet ve İrşat Bakanlığı.
(Hutbetü'l-Cuma' ve Ahkâmuhâ el-Fıkhıyye) Cuma Hutbesi ve Fıkhi Hükümleri, Abdülaziz b. Muhammed b. Abdullah el-Huceylân tarafından yazılmıştır. Yayıncı: İslam İşleri ve Dinî Rehberlik Bakanlığı, İslami Araştırmalar ve Çalışmalar Merkezi.
(Hutbetü'l-Cuma' ve Devruhâ fî Terbiyeti'l-Ümme) Cuma Hutbesi ve Ümmetin Terbiyesindeki Rolü, Abdülgani Ahmed Cebr Mezher tarafından yazılmıştır. Yayıncı: İslam İşleri ve Dinî Rehberlik Bakanlığı, Suudi Arabistan Krallığı.
(Hamsûne Vasıyyeten ve Vasıyyetun Litekûne Hatîben Nâcihan) Başarılı Bir Hatip Olmak İçin Elli Tavsiye, Emir b. Muhammed el-Medri tarafından yazılmıştır ve Suudi Arabistan Krallığı İslam İşleri ve Dinî Rehberlik Bakanlığı'nın web sitesinde yayımlanmıştır.
(Salâtü'l-Cuma' Mefhûm ve Şurût, Fadâil, Hasâis, Âdâb, Ahkâm Fî Dav'i el-Kitâb ve's-Sünneh) Cuma Namazı - Anlamı, Şartları, Faziletleri, Özellikleri, Adapları ve Kitap ve Sünnet Işığında Hükümleri, Dr. Saîd b. Ali b. Vehf el-Kahtânî tarafından yazılmıştır. Yayıncı: Sefîr Matbaası, Riyad.
(Minberü'l-Cum'a Emâne ve Mesûliyye) Cuma Minberi Emanet ve Sorumluluktur, Abdullah b. Muhammed b. Humeyd tarafından yazılmıştır. Yayıncı: İslam İşleri ve Dinî Rehberlik Bakanlığı, Suudi Arabistan Krallığı.
(Menhec Fî İ'dâdi Hutbeti'l-Cum'a) Cuma Hutbesi Hazırlamada Bir Yöntem, Dr. Salih b. Abdullah b. Humeyd tarafından yazılmıştır. Yayıncı: İslam İşleri ve Dinî Rehberlik Bakanlığı, Suudi Arabistan Krallığı.
(Rasâil lil-Eimmeti ve'l-Müezzinîn) İmamlar ve Müezzinler İçin Mektuplar, Şeyh Abdullah b. Salih el-Fevzân tarafından yazılmıştır. İbnü'l-Cevzî Yayın Evi.
(Risâle İlâ Eimmeti'l-Mesâcid ve'l-Müezzinîn ve'l-Me'mûmîn) Camilerdeki İmamlar, Müezzinler ve Cemaat İçin Bir Mektup, Şeyh Abdullah b. Cârullah el-Cârullah tarafından yazılmıştır.
Kuveyt Fıkıh Ansiklopedisi ve ed-Durar es-Seniyye Ansiklopedisi, Hutbe, İmamlık, Ezan ve Camiler Bölümleri.
Related books
All books
إعداد خطيب ماهر33 dilخطيبإعداد خطيب ماهر
Bismillâhirrahmânirrahîm Hamt Allah'a mahsustur. O'na hamt eder, O'ndan yardım diler ve O'ndan bağışlanma dileriz. Nefislerimizin şerrinden ve amellerimizin kötülüklerinden Allah'a sığınırız. Allah'ın hidayet ettiğini kimse saptıramaz, saptırdığını da kimse hidayete erdiremez. Şahitlik ederim ki, Allah'tan başka hak ilah yoktur, O tektir, ortağı yoktur. Yine şahadet ederim ki, Muhammed O'nun kulu ve elçisidir. Allah'ın salatı ve selamı ona, ailesine, ashabına ve onlara iyilikle uyanlara olsun. Bundan sonra: İnsanlar her daim sürekli olarak durumlarını iyileştirecek şeylere ihtiyaç duyarlar.…
من أحكام الصيام
HEDY (HAC KURBANI), ADÂHÎ (KURBAN BAYRAMINDA KESİLEN KURBAN) VE HAYVAN KESİMİ İLE İLGİLİ HÜKÜMLER26 dilHEDY (HAC KURBANI), ADÂHÎ (KURBAN BAYRAMINDA KESİLEN KURBAN) VE HAYVAN KESİMİ İLE İLGİLİ HÜKÜMLER
Hedy (Hac kurbanı), Adâhî (Kurban Bayramı'nda kesilen kurban) ve hayvan kesimi ile ilgili bilinmesi gereken hükümlere dair kısa ve öz bir risaledir. Bu risale, Müslümanın dininin bu alanındaki hükümleri bilinçli ve doğru bir şekilde yerine getirebilmesi için kaleme alınmıştır.
ستون سؤالا في أحكام الحيض والنفاس