Азаншы, имам, хатибке арналған ықшамдалған әрі пайдалы ғылыми шығарма және мешіт үкімдері
Бұл кітапта азан мен қамат, намазға имамдық ету, жұма хұтбасы және мешіт әдептерінің үкімдеріне жан-жақты шолу жасалған. Сондай-ақ, кітап азаншылардың, имамдардың және құтпашылардың міндеттерін талқылап, осы қызметтерді дұрыс атқару үшін оларға қатысты шариғи үкімдерді үйренудің маңыздылығын атап көрсетеді. Бұған қоса, кітапта осы үкімдердің дұрыс орындалуын қамтамасыз ету мақсатында Пайғамбардан ﷺ жеткен хадистер мен оның түсіндірмелері қамтылған.
This PDF is generated automatically from the book's text; its layout may differ from the printed edition.
Азаншы, имам, хатиб және мешіт үкімдеріне арналған қысқаша әрі пайдалы нұсқаулық
Ислам мазмұнын әртүлі тілдер арқылы жеткізу қызметі қауымдастығының ғылыми комитеті.
Шүбәсіз, барлық мақтау Аллаға тән. Біз Оны мадақтаймыз, Одан жәрдем тілейміз және Одан кешірім сұраймыз. Нәпсілеріміздің жамандықтарынан және істеріміздің жаманынан Аллаға сыйынамыз. Алла кімді тура жолға салса, оны ешкім адастыра алмайды. Ал, кімді адастырса, оған тура жол көрсетуші жоқ. Серігі жоқ, Жалғыз Алладан басқа құлшылыққа лайық құдай жоқ екендігіне және Мұхаммед Оның құлы әрі елшісі екендігіне куәлік етемін. Оған, оның отбасына, сахабаларына және оларға ізгілікпен ерушілерге Алланың салауаты мен сәлемі болсын!
Одан кейін: Адамдар өз жағдайларын түзейтін нәрселерге үнемі мұқтаж болғандықтан, шариғат осыны реттейтін үкімдерді алып келді. Бұл үкімдерге намазға арналған азан мен қамат, онда адамдарға имамдық ету, жұма құтпасы (хұтба) және мешіттер үкімдеріне қатысты мәселелер кіреді. Сол себепті мешіт азаншысының, имамның және жұма хатибының жауапкершілігі өте зор. Осыған орай, біз «Азаншы, имам, хатиб және мешіт үкімдеріне арналған қысқаша әрі пайдалы нұсқаулық» атты кітапты әзірлеуге және оны бірнеше тілге аударуға ерекше көңіл бөлдік.
Бірінші бөлім: Азан мен қамат(әл-Иқама) үкімдері
Азан – Ислам және мұсылмандарды рәмізі. Ол тәулігіне бес рет айтылады. Ғалымдар өз кітаптарында оның сүннеттеріне, үкімдеріне, мұстахаптарына және оны бұзатын жайттарға ерекше көңіл бөлген. Бұл – осы ғибадаттың маңыздылығы мен ардақтылығына байланысты [1]. [1] Қарасын: "Фәтхул-Мунғим Шарх Сахих Муслим" (2/ 460).
Бірінші кіші бөлім: Азан мен қаматтың анықтамасы
Азанның шариғаттағы мағынасы: белгілі, арнайы, шариғатта бекітілген сөздермен намаз уақытының кіргенін хабарлау [2]. [2] Қ.: Ибн Қудама, «Әл-Муғниі (1/292); «Мухтар әс-Сихах» (16-б.), 'ә-з-н' бабы; әл-Қахтанидің «Азан мен қамат» (5-б.).
Қамат шариғатта (діни термин ретінде) : намазға тұруды шариғатта бекітілген арнайы сөздермен хабарлауды білдіреді [3]. [3] Қарасын: «Кәшшәф әл-Қинағ» (1/230).
Екінші кіші бөлім: Азан мен қаматтың үкімі
Азан мен қамат – Құран, Сүннет және ижмағпен бекітілген:
Құранға келсек, Алла Тағала: "Қашан намазға (азан) шақырсаңдар, олар оны ойын қылып келекеге алды. Осы, олардың түсінбейтін қауым болғандығынан 58" [Мәида сүресі: 58].
Ал, сүннетке келер болсақ, ол екеуінің шариғатта бекітілгендігіне дәлел болатын көптеген хадистер келген. Соның кейбірі:
Ибн Омар (Алла ол екеуіне разы болсын) былай деді: "Мұсылмандар Мәдинаға келген кездерінде намазға ешкім шақырмағандықтан, оның уақытын шамалап жиналатын. Бір күні олар осы мәселені талқылағанда, кейбірі: «Христиандардың қоңырауы сияқты қоңырау алайық», – десе, ал басқалары: «Яһудилердің кернейі сияқты керней болсын», – деді. Сонда Омар: «Намазға шақыратын бір кісіні жіберсеңдер қайтеді?» – деді. Сонда Алланың елшісі ﷺ: «Ей, Біләл! Тұрып, намазға шақыр»,—деді [4]. [4] Бухари (604) және Муслим (377) риуаят еткен.
Ал ижмағ бойынша, үммет бұл екеуінің бес намаз үшін шариғатта бекітілгеніне бірауыздан келіскен:
Имам ибн Қудама әл-Мақдиси (оған Алланың рақымы болсын) былай дейді: «Үммет бес уақыт намазға азан айтылатынына бірауыздан келіскен»[5]. [5] "Әл-Муғни" (1/293).
Азан және қамат – ер кісілерге тұрғылықты кезде және сапарда, басқа емес, тек бес уақыт намаз үшін парыз кифая. Өйткені Малик ибн әл-Хуайрис (Алла оған разы болсын) риуаят еткен хадисте Пайғамбар ﷺ оларға: «Ал, намаздың уақыты келген кезде бірің (намазға) азан шақырып, араларыңдағы жасы ең үлкенің имам болсын»,—деген [6]. [6] Бухари (628) және Муслим (674) риуаят еткен.
Өйткені бұл екеуі (азан мен иқама) – Исламның айқын рәміздері. Сондықтан оны орындамай қалдыруға болмайды.
Ал, әйелдерге, намазды мейлі жалғыз оқыса немесе өзге әйелдерге имам болса, азан да, қамат та айту шариғатта бекітілмеген [7]. [7] Ибн Тәймия, «Шарх әл-Умда» – Намаз кітабы (101б).
Үшінші тармақ: Азан және қаматтың артықшылығы
Азан мен азаншылардың артықшылығы туралы көптеген дәлелдер келген, оның кейбірі төмендегідей:
Азаншы – Аллаға шақырушылардың бірі. Сондай-ақ, ол – адамдар ішінде ең жақсы сөз айтушылар қатарында. Алла Тағала: "Аллаға шақырып, ізгі амал істеген және: «Шын мәнінде, мен бойсұнушыларданмын», деушіден сөз айту жағынан кім артық? 33)" Фуссылат сүресі: 33.
Қиямет күні адамдар ішінде мойыны ең ұзын болатындары—азаншылар. Му'ауия, (оған Алла разы болсын) Алла елшісінің ﷺ былай деп айтқанын жеткізді: «Қиямет күні адамдардың ішінде мойыны ең ұзын болатындары - азаншылар» [8]. [8] Муслим (387) риуаят еткен.
Азан мен қамат шайтанды қуады; Әбу Һурайрадан (оған Алла разы болсын) жеткен риуаятта Пайғамбар ﷺ былай деген: «Намазға азан шақырылғанда, шайтан азанды естімеу үшін дауыстап жел шығарып тұрып қашады. Азан айтылып біткен соң, ол қайтып келеді. Ал, намазға қамат айтылғанда (яғни, намаз басталғанда), ол тағы да қашады. Қамат айтылып болғанда, ол қайта келіп, адамың көкейінен сыбырлап азғыра (яғни, уәсуәс сала) бастайды да, оған: «Ананы есіңе ал, мынаны есіңе ал», – деп, оның бұрын есіне түсіре алмаған нәрселерін еске түсіреді. Ақыр соңында адам қанша ракағат намаз оқығанын білмей қалады». [9]. [9] Бухари (1222) және Муслим (389) риуаят еткен.
Азанды естіген әрбір нәрсе (оны айтқан) азаншының пайдасына куәлік етеді; Абдуллаһ бин Абдур-Рахман әл-Әнсариден жеткен риуаятта, Әбу Сәғид әл-Худри (Алла оған разы болсын) оған былай деген: «Расында, мен сенің қойды (қой бағу) және шөл даланы (шөлде жүргенді) жақсы көретініңді байқаймын. Қашан өзіңнің қойыңмен, не шөл далаңда болып, намазға азан шақырсаң, дауысыңды көтеріп шақыр. Өйткені: «Азаншының дауысы жеткен жерден естіген жын мен адам және басқа да нәрсе, (барлығы) Ақырет күні оған куәлік етеді». Әбу Сағид: «Мен мұны Алла елшісінен ﷺ естідім»,—деген [10]. [10] Бухари (609) риуаят еткен.
Егер адамдар азанның шынайы артықшылығын білсе, оны орындау үшін өзара жарысар еді. Әбу Һурайрадан (оған Алла разы болсын) жеткізілген хадисте Алланың Елшісі ﷺ былай деген: «Егер адамдар азан шақыру және бірінші қатарда тұрудың (маңызын, сауабын) білсе, оған жету үшін жеребе тастаудан басқа амал қалмаса, әрине, жеребе тастар еді» [11]. [11] Бухари (615) және Муслим (437) риуаят еткен.
Азаншының күнәлары дауысы жеткен жеріне дейін кешіріледі. Оны естіген әрбір дымқыл (өсімдіктер, су, жануарлар) және құрғақ нәрсе (тас, жер, құрғақ ағаштар) растайды. Сондай-ақ, оған өзімен бірге намаз оқығандардың сауабындай сауап жазылады. Өйткені жақсылыққа жол сілтеуші – оны істеушімен тең. Әл-Бара ибн Азибтен (оған Алла разы болсын) Алла пайғамбарының ﷺ былай дегені риуаят етіледі: «Расында, Алла және періштелер бірінші сапта тұрғандарға салауат айтады. Ал, азаншыға оның даусы жеткен жерге дейін күнәсі кешіріледі. Оны (азанын) естіген әрбір дымқыл және құрғақ нәрсе растайды. Сондай-ақ, оған өзімен бірге намаз оқығандардың сауабындай сауап жазылады» [12]. [12] Ахмад (18506) және Нәсаи (646) риуаят еткен. Әл-Мунзири «әт-Тарғиб уәт-Тарһиб» (1/176) еңбегінде: «Иснады жақсы», – деген. Ал Ибн әл-Мулаққин «әл-Бадр әл-Мунир»де (3/385): «Бұл – жақсы иснад», – деген.
Азан – Исламның ең ұлы рәсімдерінің бірі. Ссондай-ақ ол күпірлік мекені мен Ислам мекенін ажырататын белгі. Сол себепті Бұхари өзінің «Сахих» еңбегінде «Азан себепті қан төгістен аман қалу» атты тарауды келтіріп, Әнас ибн Мәліктен (оған Алла разы болсын) мына хадисті риуаят еткен: «Пайғамбарымыз ﷺ бізбен бірге бір қауымға жорық жасағанда, оларға таң атқанға дейін шабуылдамайтын. Егер таңертең азан даусын естісе, олардан бас тартатын. Ал естімесе, шабуыл жасайтын»[13]. [13] Бухари (610) және Муслим (382) риуаят еткен.
Имам әл-Хаттаби былай деді: «Бұл (хадис) азанның – Ислам дінінің рәмізі екеніне және оны тастауға болмайтын уәжіп амал екеніне дәлел. Егер бір елді мекеннің тұрғындары азан айтуды тастауға келісіп, одан бас тартса, сұлтанға сол үшін олармен соғысу құқығы беріледі»[14]. [14] ("Әғлам әл-Хадис шарх Сахих әл-Бухари", 1/ 460).
Төртінші кіші бөлім: Азан мен қамат дұрыстығының шарттары
1- Ислам: кәпірден (жасалған бұл) екеуі дұрыс емес. Өйткені, екеуі – құлшылық, ал кәпірдің құлшылығы дұрыс емес.
2 – Ақыл: Басқа құлшылықтар сияқты есі дұрыс емес, мас және сана-сезімі толық қалыптаспаған баланың ғибадаты жарамсыз саналады.
3 - Ниет: Азан мен қамат ниетсіз дұрыс болмайды. Өйткені олар – ғибадат. Ал, ғибадат ниетсіз дұрыс болмайды; өйткені Алла елшісі ﷺ: «Шынында, амалдар ниетке байланысты. Әр адамға ниет еткені ғана тиесілі»,—деген [15]. [15] Оны Омар ибн әл-Хаттаб (оған Алла разы болсын) хадисінен Бухари (1) және Муслим (1907) риуаят еткен.
4- Азаншының ер адам болуы: әйелдің азаны да, қаматы да дұрыс болып саналмайды.
5- Азанның намаз уақытында айтылуы: уақыты кірмей тұрып айту дұрыс емес. Өйткені Мәлик ибн әл-Хуайрис (оған Алла разы болсын) риуаят еткен хадисте Пайғамбар ﷺ былай деген: «... намаздың уақыты кірген кезде бірің азан айтып, араларыңдағы үлкенің сендерге имамдық қылсын. [16] Сөйтіп, азан айту намазға қатысумен байланыстырылған. Ал, намаз уақытының басталуы уақытының кіруімен ғана болады. Қамат болса намазға тұруды қалағанда айтылу тиіс. [16] Бухари (628) және Муслим (674) риуаят еткен.
6- Азанның, сол сияқты қаматтың да, рет-ретімен айтылуы: Мұндағы реттілік дегеніміз – азаншының азан мен қамат сөздерін шариғатта келген тәртібі бойынша, сөздері мен сөйлемдерінің орнын ауыстырмай айтуы. Азан ретімен бекітілген ғибадат болғандықтан, келуі бойынша орындалуы тиіс. Пайғамбардың ﷺ : «Кімде-кім біздің осы ісімізге (яғни дінімізге) жат нәрсе енгізсе, ол кері қайтарылады» [17]. [17] Бухари (2697), Муслим (1718), Айшаның (Алла оған разы болсын) хадисінен риуаят еткен.
7- Азанның да, иқаматтың да арасы үзілмей айтылуы: Мұндағы үзбей айтудан мақсат – азан сөздерінің арасын сөз немесе іс-әрекетпен бөлмеу және ұзақ уақыт үзіліс жасамау.
8- Азан мен қаматтың араб тілінде, Сүннетте келген сөздермен, мағынасы бұрмаланбайғ қатесіз айтылуы.
9- Азан шақырғанда дауысты көтеру. Өйткені азаншы дауысын тек өзі ғана еститіндей етіп бәсеңдетсе, азанның шариғаттағы мақсаты орындалмайды. Өйткені Пайғамбар (ﷺ) бұған байланысты: «Біреулерің азан шақырсын», - деген. [18]. Бұл басқаларға естірту үшін дауысты көтеру керектігіне ишара етіп, осылай хабарлау мақсаты орындалады. Егер кісі өзі немесе жанындағы адам үшін азан шақырса, дауыс көтеріп (айқайлап) айту шарт емес. Алайда, дауысын өзі немесе жанындағы адам еститіндей дәрежеде көтереді. Бірақ дауысын бұдан да қаттырақ көтерсе, абзалырақ болады. Өйткені Әбу Сағид әл-Худри, оған Алланың ризалығы болсын, Пайғамбардан ﷺ жеткізген хадисінде: «... қой бағып немесе шөлде жүрген кезіңде азан шақырсаң, дауыстап шақыр. Өйткені, расында, азаншының даусын кім естісе, мейлі ол жын, адам немесе басқа бір жаратылыс болсын, Қиямет күні оған куәлік етеді». [19]. [18] Хадистің жолы жоғарыда келтірілген. [19] Хадистің жолы жоғарыда келтірілген.
Бесінші кіші бөлім: Азаншыда болуы талап етілген сипаттар
1- Ол әділдігі (әл-ъадәла—үлкен күнәлар жасамау, нашар мінездерден ада болу) және турашылдығымен танылуы керек. Өйткені Пайғамбарымыз (ﷺ): «Имам – кепіл, ал азаншы – аманат жүктелген (адамдар). Иә, Алла! Имамдарды тура жолға сала гөр, әрі азаншыларды кешіре гөр!» [20] Азаншы – намаз бен ораза уақытына жауапты әрі сенім артылған адам. Аманатты тек әділ кісі ғана атқара алады. Сондықтан, азаншы пасық, күнәсін жария ететін немесе абырой-беделінен айырылған болмауы тиіс. [20] Әбу Дауд (517) және Тирмизи (207) риуаят еткен.
2- Балиғатқа толған болуы. Өйткені балиғатқа толғанның азаны кемелдірек. Дегенмен, ес білген бала уақытында азан айтса, оның азаны дұрыс саналып, сол жеткілікті болады. Себебі, ол арқылы (намаз) уақытының кіргені хабарланады.
3- Уақыттарды анықтап, азанды алғашқы уақытында шақыру үшін оларды білуі. Өйткені, оларды білмесе, қателесу не жаңылысудан аман бола алмайды.
4- Күшті дауысты болу. Себебі Абдулла ибн Зәйдтің (оған Алла разы болсын) азанды түсінде көргені жайлы хадисінде Пайғамбар ﷺ оған былай деген: «Расында, бұл – шынайы түс. Біләлмен бірге тұр! Өйткені оның дауысы сенікінен әуезді әрі зор. Оған өзіңіе айтылғанды үйрет. Ол сонымен азан шақырсын». (21), Мағынасы: «және дауысы сенікінен ұзаққа жетеді» Яғни, даусы сенікінен жоғары әрі күштірек (қаттырақ шығады). Бұл – даусы зор әрі анық азаншыны таңдаудың мұстахаб екеніне дәлел. Өйткені дауысты кісі азанды ұзағырақ жеткізе алады [22]. [21] Бұл хадисті Тирмизи (189) «Жақсы, сенімді хадис» деп келтірген. [22] Қ.: «Тухфат әл-Әхуәзи» (1/481).
5- Көркем (жағымды) дауысты болу. Өйткені Алла елшісі ﷺ жоғарыда айтылған Абдуллаһ бин Зәйдтің (Алла оған разы болсын) хадисінде: «Расында, оның даусы сенікінен әуездірек әрі алысқа жетеді»,—деген. Яғни, дауысы ең жақсы әрі ең әуезді.
6- Кіші және үлкен дәретсіздіктен таза болуы. Өйткені, азан мен қамат – Алланың зікірі (Оны еске алу сөздері). Ал, зікір етушінің таза болғаны мустахаб.
7- Түрегеп тұрып азан шақыру. Өйткені, Алланың елшісі ﷺ: «Ей, Біләл, тұр да, намазға шақыр»,—деген. (23), Бұған қатысты Ибн әл-Мунзир: "Азаншының тұрып азан шақыруы сүннет екеніне (ғалымдар) бірауыздан келіскен",—деді [24]. [23] Ибн Омардың (ол екеуіне Алла разы болсын) хадисінен Бухари (604) және Муслим (377) риуаят еткен. [24] Ибн әл-Мунзирдің «Әл-Ижмағы» (38 б).
8 – Құбылаға қарап азан айту; Абдуллаһ бин Зәйдтың (оған Алла разы болсын) азанды түсінде көргені жайлы хадисінің бір риуаятында келгендей: «Құбылаға қарап тұрып: «Аллаһу әкбар, Аллаһу әкбар...» - деді»[25]. Ибн әл-Мунзир: «Азан айтқанда құбылаға бет бұрудың сүннеттен екеніне (ғалымдар) бірауыздан келіскен»,—деген [26]. [25] Әбу Дауд (507). [26] Ибн әл-Мунзир, «Әл-Ижмағ»: (38-б).
9 – Екі сұқ саусағын екі құлағына салу. Бұл— Біләлдің (Алла оған разы болсын) Пайғамбар ﷺ алдында азан шақырғандағы іс-әрекетіне негізделген. Бұл жайында Әбу Жухайфа (Алла оған разы болсын): "Мен Біләлдің екі саусағын құлақтарына салып, бетін оң-солға бұрып азан шақырғанын көрдім. Ол кезде Алланың елшісі ﷺ өзінің қызыл түсті шатырында болатын...»,—деген [27]. [27] Бұл хадисті Тирмизи (197) риуаят етіп, «хасан сахих» деп бағалаған. Хадистың негізі «Сахих әл-Бухариде» (634) мынадай сөздермен келтірілген: Аъун ибн Әбу Жухайфа әкесінің былай деп айтқанын жеткізеді: “Мен Біләлдің азан айтып жатқанын көрдім. Азан кезінде ол аузын бірде мына жаққа, бірде ана жаққа бұрып тұрғанын бақыладым”.
Имам Тирмизи бұл хадисті риуаят еткеннен кейін: "Ғылым иелері осыған амал етеді: азаншының азан айтқанда екі саусағын екі құлағына кіргізуін жөн көреді",—деген.
Ибн Шубрума азаншының неліктен екі саусағын екі құлағына қоюға бұйырылғаны туралы сұралғанда: “Дауысты күшейту үшін…” – деп жауап берген. [28] Әл-Аусат (4/11).
Сондай-ақ, ән-Нәуәуи (оған Алланың рақымы болсын) былай деген: Сүннет – екі саусағын құлақтарының ішіне қою. Бұл – бірауыздан келісілген мәселе. Мұны әл-Мәхамили «әл-Мәжмуғ» еңбегінде ғалымдардың көпшілігінен жеткізген. Біздің ғалымдар бұл жөнінде: “Мұның тағы бір пайдасы бар: кейде адам саңырау болуы, алыста тұруы немесе басқа себептерге байланысты азаншының даусын естімеуі мүмкін. Сонда оның құлағына салған саусақтары азан айтып тұрғанының белгісі болады”,—деген. [29]. [29] "Шарх әл-Муһәззаб" (3/113).
10- Аяқтарын орнынан қозғамай, екі реттен “Намазға асығыңдар!”, - деп айтқанда оңға, ал екі рет “Құтылу жолына асығыңдар!”, - деп айтқанда солға бұрылады. Өйткені Әбу Жухайфа (оған Алла разы болсын) Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) алдында азан шақырған Біләл (оған Алла разы болсын) туралы хадисінде былай деген: «Мен оның аузына былай да былай ілесе қарадым: ол оңға және солға: «Хайя ’ала-с-салаһ, хайя ’ала-л-фәләх», – деп жатты»[30]; Өйткені осылай айту мешіттен алыстағыларға намазға шақыруды (азанды) жақсырақ естіртеді. [30] Бухари (634), Муслим (503) риуаят еткен, мәтіні Муслимдікі.
11- Азанды баяу, асықпай айту керек. Яғни байыппен, сөздерді артық созбай немесе тым ұзартпай айту. Өйткені азан – мешіттен тыс жүрген адамдарға хабарлау. Сондықтан оны байыппен айту әлдеқайда нәтижелі. Ал, қаматты тезірек айту керек, себебі ол – мешіттегі дайын тұрған адамдарға хабарлау. Сондықтан, оны тездетіп айту орынды[31]. [31] Қ.: Ибн Қудама, «Әл-Муғни» (1/295).
12- Азаншы азанды шариғатқа сай, тым қиналмай, сөздерін бұрмаламай, жұмсақ әрі анық дауыспен айту керек. Оны әнге салып немесе мағынасы өзгеретіндей етіп созбау қажет. Керісінше, шариғи шарттары мен әдебін сақтай отырып, өз табиғи даусымен орындауы тиіс.
Алтыншы тармақ: Азан мен қаматтың сипаты
Азан мен қаматтың Пайғамбарлық мәтіндерде келген бірнеше үлгісі бар. Азан мен қаматтың сипаты туралы келген риуаяттардың бірі – Абдуллаһ ибн Зәйдтің (Алла оған разы болсын) хадисі, ондағы азан сөздері:
"Аллаһу әкбар, Аллаһу әкбар, Аллаһу әкбар, Аллаһу әкбар". Алла Ұлы - 4 рет.
"ӘшҺәду әл-лә иләһа иллаллаһ, әшһәду әл-лә иләһа иллаллаһ". Алладан басқа (құлшылыққа лайық) құдай жоқ екеніне куәлік етемін - 2 рет. .
"Әшһәду әннә Мухаммәдәр-расулу-ллаһ, әшһәду әннә Мухаммадәр-расулу-ллаһ/. Мұхаммед Алланың елшісі екендігіне куәлік етемін — 2 рет.
"Хаййә ‘ала-с-салáһ, хаййә ‘ала-с-салáһ". Намазға асық, намазға асық!
"Хаййә ‘ала-л-фалáх, хаййә ‘ала-л-фалáх". Құтылуға асық, құтылуға асық!
"Аллаһу әкбар, Аллаһу әкбар". Алла Ұлы, Алла Ұлы.
"Лә иләһа иллаллаһ/. Алладан басқа (құлшылыққа лайық) құдай жоқ.
Қамат сөздері:
"Аллаһу әкбар, Аллаһу әкбар". Аллаһ Ұлы, Аллаһ Ұлы.
"Әшһаду әл-лә иләһа илләллаһ". Алладан басқа (құлшылыққа лайық) құдай жоқ екеніне куәлік етемін.
"Әшһәду әннә Мухаммадан расулу-ллаһ". Мухаммад Алланың елшісі екеніне куәлік етемін.
"Хаййә ‘ала-с-салáһ, хаййә ‘ала-л-фалáх". Намазға асық, құтылуға асық.
"Қод қомати-с-солаһ" (Намаз басталды), "Қод қомати-с-солаһ" (Намаз басталды).
"Аллаһу әкбар, Аллаһу әкбар". Алла Ұлы, Алла Ұлы.
"Лә иләһә илләллааһ/. Аллаһтан басқа құлшылыққа лайық құдай жоқ.[32] [32] Оны әбу Дауд (499) және ықшамдап Тирмизи (189) риуаят еткен.Тирмизи: «Абдуллаһ ибн Зәйдтің хадисі – жақсы сенімді хадис», - деген.
Бұл – Біләлдің (Алла оған разы болсын) Алла елшісі (ﷺ) қайтыс болғанға дейін онымен бірге үйде және сапарда ұстанған (үнемі айтып жүрген) азан мен қаматтың үлгісі.
Таң намазының азанында «Хаййә ‘аләл-Фәләх» дегеннен кейін «Әс-солату хайрун миннән-нәум» (Намаз ұйқыдан артық),—деп екі рет айтады. Себебі Әбу Махзура (Алла оған разы болсын) Алла елшісінің ﷺ оған: «Егер таң намазы болса: «Намаз ұйқыдан артық, намаз ұйқыдан артық» дейсің»,—деп айтқанын риуаят еткен. [33]. [33] Әбу Дауд риуаят еткен: (500), ән-Нәуәуи «Хуласат әл-Әхкам» (1/ 286) кітабында оны жақсы хадис деген.
Азанның тағы бір сипаты – таржиғ, яғни қайталау. Бұл кезде шаһадат кәлималарын алдымен дауысын бәсеңдетіп, сосын дауысын көтеріп қайталайды. Ал, қаматты жұптап айтады. Бұл сипат Әбу Махзураның (оған Алла разы болсын) хадисінде келген, ол былай дейді: «Аллаһ елшісі ﷺ маған азанды өзі үйретіп, былай деді: «Былай деп айт: “Алла Ұлы, Алла Ұлы, Алла Ұлы, Алла Ұлы. Алладан басқа (құлшылыққа лайық) құдай жоқ екеніне куәлік етемін, Алладан басқа (құлшылыққа лайық) құдай жоқ екеніне куәлік етемін. Мұхаммае Алланың елшісі екеніне куәлік етемін, Мұхаммед Алланың елшісі екеніне куәлік етемін” - екі реттен - . Сосын қайтадан даусыңды көтеріп: “Алладан басқа (құлшылыққа лайық) құдай жоқ екеніне куәлік етемін, Алладан басқа құлшылыққа лайық құдай жоқ екеніне куәлік етемін. Мұхаммед Алланың елшісі екеніне куәлік етемін, Мұхаммед Алланың елшісі екеніне куәлік етемін. Намазға асығыңдар, намазға асығыңдар! Құтылуға асығыңдар, құтылуға асығыңдар! Алла Ұлы, Алла Ұлы. Алладан басқа (құлшылыққа лайық) құдай жоқ”».
Ал, қамат болса: "Аллаһу әкбар, Аллаһу әкбар. Аллаһу әкбар, Аллаһу әкбар. Әшһәду әл-лә иләһә илләллаһ. Әшһәду әл-лә иләһә илләллаһ. Әшһәду әннә Мухаммадәр-расулуллаһ. Әшһәду әннә Мухаммадәр-расулуллаһ. Хаййа ‘аләс-саләһ, хаййа ‘аләс-саләһ. Хаййа ‘аләл-фәләх, хаййа ‘аләл-фәләх. Қад қаматис-саләһ, қад қаматис-саләһ. Аллаһу әкбар, Аллаһу әкбар. Лә иләһә илләллаһ". «Алла Ұлы, Алла Ұлы. Алла Ұлы, Алла Ұлы. Алладан басқа (құлшылыққа лайық) құдай жоқ екеніне куәлік етемін. Алладан басқа (құлшылыққа лайық) құдай жоқ екеніне куәлік етемін. Мұхаммедтің Алланың елшісі екеніне куәлік етемін. Мұхаммедтің Алланың елшісі екеніне куәлік етемін. Намазға асығыңдар, намазға асығыңдар! Құтылуға асығыңдар, құтылуға асығыңдар! Расында, намаз басталды. Расында, намаз басталды. Алла Ұлы, Алла Ұлы. Алладан басқа құдай жоқ». [34]. [34] Әбу Дауд (502, 503).
Бұл – (рұқсат етілген) алуантүрлілікке жататын айырмашылық. Азаншы осы бекітілген түрлердің қайсысын қолданса да, дұрыс болады. Шейхул-Ислам ибн Тәймия (Алла оны рақым етсін) азанның бекітілген кейбір түрлерін атап өткеннен кейін былай дейді: "Олай болса, дұрыс көзқарас – хадис иелерінің (әһлул-хадис) және олармен келіскендердің мазһабы. Олар осыған қатысты Пайғамбардан ﷺ бекітілген барлық нәрсеге рұқсат етіп, олардың ешқайсысын мәкрүһ санамайды. Өйткені азан мен қамат (сипаттарының) әртүрлілігі – қырағаттар мен тәшәһһудтердің және сол сияқты нәрселердің үлгілерінің әртүрлі болуы сияқты. Алла елшісінің ﷺ өз үмметіне сүннет еткен нәрсесін мәкрүһ санау ешкімге рұқсат етілмейді". [35]. [35] Пәтуалар жинағы: (22/ 66).
Жетінші тармақ: Азанды естушінің айтатын сөздері мен одан кейінгі дұғасы
Кімде-кім азан даусын естісе, оған азаншының айтқанын қайталау мустахаб. Өйткені, Әбу Сағид әл-Худри (Алла ол кісіге разы болсын) Пайғамбардың ﷺ былай деп айтқанын риуаят еткен: «Егер азанды естісеңдер, азаншы не айтса, соны айтыңдар» [36]. Тек «хайъаләтайн»-ға, яғни азаншының «Хаййа ‘аләс-соләһ», «Хаййа ‘аләл-фәләх» деген сөздеріне келгенде, азанды естушіге олардың әрқайсысынан кейін: "Лә хәулә уә лә қуата иллә би-Лләһ". «Алланың көмегінсіз ешқандай күш те, қуат та жоқ»,—деп айту – мустахаб. Өйткені, Омар ибн Хаттабтың (оған Алла разы болсын) жеткізген хадисінде Алла елшісі ﷺ былай деген: «Азаншы: «Аллаһу әкбар, Аллаһу әкбар» дегенде, сендердің бірің (оны қайталап) «Аллаһу әкбар, Аллаһу әкбар» десе, сосын ол «Алладан басқа (құлшылыққа лайық) құдай жоқ екендігіне куәлік беремін» дегенде, ол да «Алладан басқа (құлшылыққа лайықты) құдай жоқ екендігіне куәлік беремін» десе, сосын ол «Мұхаммед – Алланың елшісі екендігіне куәлік беремін» дегенде, ол да «Мұхаммадтің Алла елшісі екендігіне куәлік беремін» десе, сосын ол «Намазға асығыңдар» дегенде, ол «Алладан басқа (Оның көмегінсін) ешқандай күш те, қуат та жоқ» десе, сосын ол «Құтылуға асығыңдар» дегенде, ол «Алладан басқа күш те, қуат та жоқ» десе, сосын ол «Аллаһу әкбар, Аллаһу әкбар» дегенде, ол да «Аллаһу әкбар, Аллаһу әкбар» десе, сосын ол «Алладан басқа (құлшылыққа лайық) құдай жоқ» дегенде, ол да шын жүрегімен «Алладан басқа (құлшылыққа лайық)құдай жоқ» десе, Жәннатқа кіреді». [37]. [36] Оны Бухари (611) және Муслим (383) риуаят еткен. [37] Муслим (385) риуаят еткен.
Екі куәліктен кейін: «Серігі жоқ, Жалғыз Алладан басқа құлшылыққа лайық тәңір жоқ екеніне және Мұхаммед Оның құлы әрі елшісі екеніне куәлік беремін, Раббым—Алла, елшім—Мұхаммед, дінімнің Ислам екеніне разы болдым» деп айтуы керек.
Сағд ибн Әбу Уаққас (оған Алла разы болсын) Алла елшісінің ﷺ былай деп айтқанын жеткізді: «Кім азан сөздерін естіген кезде: “Алладан басқа құдай жоқ, Ол жалғыз, Оның серігі жоқ екендігіне және Мұхаммед—Алланың құлы әрі елшісі екеніне куәлік беремін. Раббым—Алла, Елшім—Мұхаммед, дінімнің—Ислам болғанына ризалық білдіремін”,- деп айтса, оның күнәләрі кешіріледі»[38]. [38] Муслим (386) риуаят еткен.
Ал, азаншы таң намазының азанында: «Әс-солату хойрун миннән-нәум» (Намаз ұйқыдан артық), – деп айтқанда, тыңдаушы да солай айтады; өйткені Пайғамбарымыз ﷺ: «Азан естігенде азаншы не десе соны айтыңдар»,—деген [39]. Хадис келісілген [39].
Содан кейін Пайғамбарға ﷺ салауат айтып, одан ﷺ риуаят етілген хадистегідей былай дейді: «Кім азанды естігенде: Я, Алла! Осы кемел шақырудың әрі осы орындалатын намаздың Раббысы! Мұхаммедті әл-Уәсиләға және жоғары дәрежеге жеткізе гөр! Оны Өзің уәде еткен Мақтаулы Орынға бағыттай гөр!, – деп айтса, Қиямет күні оған менің шапағатым тиесілі болады» [40], мағынасы: «Кемел үндеу» Яғни, азан шақыру – Алланы ұлықтауды, Оның бірлігін мойындауды, елшілікке куәлік беруді және жақсылыққа шақыруды қамтығандықтан, толық әрі кемел болып саналады. «Және орындалатын намаз» Яғни, атқарылатын, жасалатын. "Уәсила" Жәннәттағы орын. «Фадила» Ешкім ортақтаса алмайтын жоғары мәртебе. «мақтаулы орын» Мақтаулы орын: адамдар оған сол жерде мадақ айтатын барлық мәртебелі орын. Соның ішінде — бүкіл жаратылыс үшін болатын ұлы шапағат та бар. Ол кезде (Пайғамбар) қиямет алаңындағы адамдарға шапағат жасап, олардың арасына үкім шығарылғанша араға түседі. [40] Бухари (614) Жәбирден (Алла оған разы болсын) риуаят еткен.
Абдуллаһ ибн Амр ибн әл-Ас (Алла оған разы болсын) Алла елшісінің ﷺ былай деп айтқанын жеткізді: "Азаншыны естігенде, оның айтқанын қайталаңдар. Содан кейін маған салауат айтыңдар. Өйткені кім маған бір рет салауат айтса, Алла оған он салаут айтады. Содан кейін Алладан мен үшін “әл-Уасилә” сұраңдар, себебі ол – Жәннәттағы бір дәреже. Ол—Алла құлдарының біріне ғана лайық мәртебе. Сол құлдың өзім болғанымды үміт етемін. Ал, кім мен үшін “әл-Уасиләні” сұраса, оған шапағатым нәсіп болады". [41]. [41] Муслим (384) риуаят еткен.
Азанға байланысты енгізілген кейбін бидғаттар, Азаншы азаннан кейін дауыстап Пайғамбарға ﷺ салауат пен сәлем айттуы Сондай-ақ, азаннан кейін айтылатын «Я, Аллаһ! Осы кемел шақырудың...» зікірін жамағат болып айту, Дұға еткенде екі қолды көтеру, Азаншы сөзін қайталаушының соңғы сөйлемге «хаққан» немесе «әбәдән» деген сөздерді қосып, «Хаққан лә иләһә иллә-Ллаһ» немесе «Әбәдән лә иләһә иллә-Ллаһ» деп айтуына да ешқандай дәлел жоқ.
Сегізінші кіші бөлім: Азан айтылған соң мешіттен шығудың үкімі
Азан айтылған соң ер адамның намаз оқымайынша мешіттен шығуы харам етіледі. Алайда, үзірлі себебі болса немесе мешітке қайтып оралуды ниет етсе, оған күнә жоқ. Әбу әш-Шәғса былай деген: «Біз Әбу Һурайрамен бірге мешітте отырғанда, азаншы азан шақырды. Сол кезде мешіттен бір адам тұрып, шығып бара жатты. Әбу Һурайра әлгі кісіге мешіттен шығып кеткенше қарап тұрып: «Ал, мынаған келер болсақ, ол—Әбу Қасымға ﷺ бағынбады»,—деді»[42]. [42] Муслим (655) риуаят еткен .
Тирмизи осы хадисті өзінің «Сүнанында» риуаят еткеннен кейін былай дейді: Бұл іс-әрекетке Пайғамбардың ﷺ сахабалары мен олардан кейінгі ғалымдардың көзқарасы бойынша: азан айтылған соң дәреті болмауы немесе басқа да зәрулігі сияқты үзірлі себепсіз, мешіттен ешкім шықпау керек"[43]. [43] Сунан әт-Тирмизи: (1/397), (204).
Тоғызыншы кіші бөлім: Азан мен қаматтың арасындағы уақыт қанша?
Сүннетте азан мен қамат арасындағы уақыттың жеткілікті болғанына дәлел келген; Абдуллаһ бин Муғаффал (Алла оған разы болсын) былай деді: "Пайғамбар ﷺ айты: «Әр екі азанның арасында – намаз, әрбір екі азанның арасында – намаз!»—деп, үшіншісінде: «Қалағандар үшін» деп қосты. [44]. Мұндағы «екі азан» – азан мен қамат. Азаншы азаны мен қаматының арасына мешітке келгендердің намазға дейін екі рәкат оқып үлгеруі және басқалардың да келіп, намазға жетуі үшін уақыт қалдырады. [44] Бухари (627), Муслим (838) риуаят еткен.
Имам Ахмад былай деді: "Азаншыға азан айтқан соң қаматқа асықпай, мешіт жамағаты келіп, қажетін өтеуші (яғни, түзге отыруға мұқтаж адам) қажетін өтеп алғанша күтіп, азаны мен қаматының арасына уақыт қалдырғаны жөн[45]. [45] Ибн Таймия, «Шарх Умдатул-фиқһ», Намаз кітабы: (135-б).
Оныншы кіші бөлім: Азаншының жауапкершілігі мен әдебі
Азаншыға амалымен Алла Тағаланың дидарын көздегені жөн; өйткені Осман ибн Әбул-Ас (оған Алла разы болсын) былай деген: «Алла Елшісінің ﷺ маған ең соңында өсиет еткендерінің бірі – азаны үшін ақы алмайтын азаншы алу»[46]. [46] Хадисті Тирмизи (209) жеткізіп, оны «Жақсы хадис», деп бағалаған.
Тирмизи (Алла оны рақым етсін) бұл хадисті риуаят еткеннен кейін: "Осыған сәйкес, ғылым иелері азаншының азан айтқаны үшін ақы алуын мәкрүһ санап, оның өз азанымен сауап үміт етуін мустахаб көрген",—деген.
Бірақ, азаншыға мұсылмандардың қазынасынан беруде ешбір айып жоқ. Өйткені қазына мұсылмандардың мүддесі үшін ғана құрылған. Ал, азан және қамат – мұсылмандардың мүдделеріне жатады [47]. [47] Қараңыз: әл-Қахтанидің «Азан мен қамат» еңбегі: (19 б).
Бес уақыт намазға азанды өз уақытында айтуға жауапты екенін білуі тиіс. Өйткені Пайғамбар ﷺ : «Имам – кепіл, ал азаншы – сенім артылған»,—деген. [48] Яғни, азаншы намаз уақыттарына жауапты болғандықтан, мешітке дәрет алып, азан уақытына жеткілікті уақыт бұрын келіп, үзірлі себепсіз азаннан қалмауға міндетті. Егер үзірлі себеппен қалатын болса, онда өз орнына азан айтуға басқа біреуді қойып кету керек. [48] Оны әбу Дауд (517) және Тирмизи (207) Әбу Һурайра (Алла оған разы болсын) хадисінен риуаят еткен.
Азаншы келесі нәрселердің орындалуын қадағалауы керек:
(1) Мешіттің тазалығы мен оны күтіп-бапталуына көңіл бөліп, бұл істе мешіт қызметкерлері және жамағатпен ынтымақта болу; өйткені Алла Өз үйлерін көркейтушілерді мадақтап, былай деген: "Шын мәнінде, Алланың мешіттерін Аллаға және Ақырет күніне сенген, намазды барлық шарттарын сақтап, толық орындаған, зекетті берген әрі Алладан өзге ешкімнен қорықпағандар ғана көркейтеді. Міне, солардың тура жолдағылар қатарында болуы үміт етіледі 18" (Тәубе: 18). Олардың мешітті көркейтуі — оны салу, жөндеу және таза ұстау арқылы болсын, немесе онда намаз оқып, Алланы еске алу арқылы болсын — осы екі мағына да «көркейту» ұғымына кіреді. [49] Қ.: Ибн Хажар, "Фәтхул-Бәри" (1/541).
(2) Дұрыс ақиданы, азан, таһарат және намаз үкімдерін үйренуі, Алланың Кітабынан жеткілікті мөлшерде жаттауы, өйткені имам намазға келмей қалған жағдайда оның орнына өте алатындай лайық болуы керек
(3) Жақсылыққа бұйырып, жамандықтан тыюы, адамдарды Алла Тағалаға (Оның дініне) даналық және көркем үгітпен шақыруы, оларға жұмсақ болуы және олардың ренішіне сабыр етуі, әрі осы істерде мешіт имамымен бірлесіп әрекет етуі керек.
(4) Мешітті тек білімге, құлшылыққа және намаз оқушыларға пайдалы іс-әрекеттерге арнауы. Олардың діні мен дүниесіне зиян келтіретін барлық нәрседен аулақ болуы қажет.
(5) Мешіт жамағаты және оған келушілермен татуласып, ынтымақтасу, олар келмей қалса жағдайын сұрау, науқастарының көңілін сұрау, жаназа намазын оқып, жерлеуіне қатысу, қиыншылықтар мен ауыртпалықтарда олардың жанынан табылу.
Екінші бөлім: Имамдықтың үкімдері
Бірінші кіші бөлім: Имамдықтың анықтамасы
Намаздағы имамдық: намаз оқушылар арасынан біреуінің алға шығып, өзгеледің намазда оған ұюы. Ал, намаздағы имам дегеніміз – адамдар оның артынан оқитын кісі [50]. [50] Қара: «Хашият әр-Роуд әл-Муроббағ» (2/296), Қахтани, «Намаздағы имамдық» (6-б.).
Екінші кіші бөлім: Имамдықтың заңдылығы және артықшылығы
Намаздағы имамдық – бұл, кейінірек айтылатындай, ілім, қырағат, әділдік сияқты ізгі қасиеттерге ие ең жақсы адамдар атқаратын қайырлы істердің бірі. Жамағат намазы имамдықсыз жүзеге аспайды, ал намазды жамағатпен оқу—Исламның ең ұлық рәсімдерінің бірі [51]. [51] Қ.: Кувейттік фиқһ энциклопедиясы (6/ 201).
Имам болудың артықшылықтары:
1- Имамдық артықшылығының зор екендігі белгілі. Бұл міндетті Пайғамбардың ﷺ өзі, одан кейін тура жолдағы халифалары атқарған. Содан бері оны мұсылмандардың білімі мен амалы ең үстем болғандары атқарып келеді[52]. [52] Қара: әл-Қахтанидің "Әл-Имама фи ас-солә": (9-б.).
2- Намаздағы имамдық – шариғаттағы өкілеттілігі мен артықшылығы бар іс. Оны ізгі қасиеттерге ие адамдар атқарады; Пайғамбардың ﷺ мына сөзі бойынша: «Халыққа Алланың Кітабін (бәрінен жақсы) оқитыны (білетін) кісі имамдық етеді...» [53], Құранды ең жақсы оқитынның абзал екені мәлім; имамдықтың Құран оқумен қатар аталуы – оның абзалдығына дәлел [54]. [53] Муслим (673) Әбу Мәсғуд әл-Ансариден (оған Алла разы болсын) риуаят еткен. [54] Қ: «әш-Шарх әл-Мумтиғ ъала Зад әл-Мустақниғ» (2/ 41).
3- Пайғамбардың ﷺ имамдар үшін тура жол сұрап дұға етуі; Әбу Хурайра (оған Алла разы болсын) Алла елшісінің ﷺ былай деп айтқанын жеткізді: «Имам – жауапты, ал азаншы – аманатшы. Иә Аллаһ, имамдарды тура жолға сала гөр де, азаншыларды кешіре гөр» (55). [55] Әбу Дауд (517) және Тирмизи (207) риуаят еткен.
Мағынасы: «Имам кепіл» Яғни, ұюшылар намазының дұрыстығына жауапты. Өйткені олардың намазы имамның намазымен байланысты. Ал, мағынасы: «Иә, Алла! Басшыларды тура жолға бағыттай гөр!» Яғни, намазды ең кемел түрде орындауы үшін оларды тура жолға сал [56]. [56] Қ.: әл-Айни, "Шарх Әбу Дауд" (2/468), әл-Мунауи, "Файд әл-Қадир" (3/182).
Үшінші кіші бөлім: Имамдыққа ең лайық болған кім?
Пайғамбарымыз ﷺ имамдыққа кімнің құқығы басым әрі бәрінен лайық екенін баяндап кетті, Алланың елшісі ﷺ былай деді: «Жамағатқа имамдықты, араларынан Алланың Кітабын жақсы оқитын (білетін) шығу керек. Егер олар оқуда өзара тең болса, онда Сүннетті жақсы білетіні. Ал, егер олар Сүннетте де өзара тең болса, онда араларынан ертерек һижра жасағаны, ал һижра жасауда да өзара тең болса, онда Исламды ертерек қабылдағаны – басқа риуаятта: жасы үлкені – шықсын. Әрі ешкім біреудің билігінде (оған қарасты жерінде) оған имам болып шықпасын». [57]. Адамдардың имамдыққа ең лайық болғандары төмендегідей: [57] Муслим (673) риуаят еткен.
1- Құранды ең көп жаттаған, оны ең жақсы оқитын, яғни Құранды кемел түрде шебер орындайтын, әрі намаз фиқһын білетін адам. Ал, егер Құранды көп оқитын адам мен одан аз оқығанымен, фиқһты жақсырақ білетін адам жиналса, онда фиқһты білмейтін, (бірақ) жақсы оқитын қаридан гөрі фиқһты білетін қари алға шығарылады. Өйткені намазда және оның үкімдерінде фиқһқа деген қажеттілік оқу шеберлігінен әлдеқайда маңызды.
2 – Одан кейін Сүннәтті жақсы білетіні. Егер Құран оқуда екі имам тең келіп, бірақ біреуі фиқһ пен Сүннәтті жақсырақ білетін болса, онда фиқһты жақсырақ білгені, әрі білімдісі алға шығарылады. Өйткені Пайғамбарымыз ﷺ былай деген: «Егер олар Құран оқуда тең болса, онда Сүннетті ең жақсы білетіні (имам болсын)».
3) Содан кейін, егер олар оқуда және Сүннетті білуде тең болса, Пайғамбарымыздың (ﷺ) мына сөзіне сәйкес күпірлік елінен Ислам еліне ертерек һижра еткені (имам болады): «Ал, егер олар Сүннетте тең болса, онда һижраны бұрын жасағаны»
4- Одан соң, егер һижра жасауда тең болса, Исламды бұрын қабылдағаны; себебі Пайғамбарымыз ﷺ алдыңғы хадисте: «Егер олар һижра жасауда тең болса, Исламды басқаларынан ертерек қабылдағаны…»,—деген. мағынасы: Исламға бұрын келгені.
5- Содан кейін, егер олар алдыңғы айтылған жайттардың барлығында тең болса, жасы үлкеніне басымдық беріледі. Өйткені бұған дейінгі хадистің бір риуаятында Алла елшісі ﷺ: «Жасы ең үлкені»,—деген. Мәлик ибн әл-Хуайристің (Алла оған разы болсын) хадисінде (Пайғамбар ﷺ): «Араларыңдағы бірің азан айтсын, ал ең үлкендерің намазды имам болып басқарсын»,—деп айтқан. [58]. [58] Бухари (628) және Муслим (674) риуаят еткен.
Пайғамбарымыздың ﷺ бұл хадисте жасы үлкенге басымдық беруі – олардың ілімде бір-біріне шамалас болғандығынан еді.
Егер олар жоғарыда айтылғандардың барлығында тең болып, әрқайсысы имам болуға таласып, келісімге келе алмаса, араларына жеребе салынады. Жеребе кімгі түссе, сол алға шығарылады. Өйткені олар лайықтылықта тең әрі барлығын бірдей имам ету мүмкін емес. Сондықтан бұл дау, басқа құқықтардағыдай, жеребе арқылы шешіледі.
Үй иесі имамдыққа өз қонағынан, сол сияқты ел басшысы—Сұлтан (бас имам, елбасы) да – басқалардан гөрі құқығы көбірек.Бұл егер олардың әрқайсысы имамдыққа лайық болса. Өйткені Пайғамбар ﷺ: «Ешкім басқа біреудің үй-ішінде де, билігінде де имам болмасын»,—деген.
Мешіттің тұрақты имамы да осы екеуі сияқты. Ол имам болуға өзгелерден лайық. Бірақ, сұлтанның жөні бөлек. Басқасы одан білімді, Құранды көбірек білетін болса да, жоғарыдағы хадистың жалпы мағынасына сай, имамдыққа сұлтан (билік иесі) өтеді.
Ибн Омардың (Алла ол екеуіне разы болсын) мешітте имамдық қылатын құлы бар еді. Бірде Ибн Омар мешітке келгенде, оның намазды басқаруыды ұсынғанда, Ибн Омар оған: «Өз мешітіңде имамдыққа (өзгелерден гөрі) өзің лайықсың»,—деді [59]. [59] Оны Шафиғи «әл-Умм» (1/185), Абдурраззақ «әл-Мусаннаф» (2/399) және Байһақи (3/126) (5531) риуаят еткен. Нәуәуи «әл-Хуласа» (2/701) еңбегінде оның иснадын «хасан немесе сахих» деген. Ал Албани «Ируа әл-Ғалил» (2/302) еңбегінде иснадын хасан деп бағалаған.
Өйткені өзге біреуді одан жоғары қою – оның құқығына қол сұғу және көңіліне қаяу салу болып табылады.
Есі кірген баланың басқаларға имам болуына қатысты түрлі көзқарастар айтылған. Кейбір ғалымдар Амр ибн Сәләманың (Алла оған разы болсын) хадисы бойынга бұған рұқсат берген. «Ол Пайғамбар ﷺ заманында, алты немесе жеті жасында өз қауымына имам болған»[60]. [60] Бухари (4302) риуаят еткен.
Нәпіл намазын оқушының парыз намазын оқушыға имам болуы Муғаз ибн Жәбалдың (Алла оған разы болсын) жеткізген хабары бойынша дұрыс саналады. «Ол Пайғамбармен ﷺ бірге құтпан намазын оқитын. Содан соң қайтып келіп, өз қауымына сол намазды оқып беретін»[61]. [61] Бухари (701) және Муслим (465) риуаят еткен.
Төртінші кіші бөлім: Имам болуына тыйым салынған кісілер:
Мына жағдайларда имамдыққа өту тыйым салынады:
1- Әйелдің ер адамға имам болуы Пайғамбардың ﷺ жалпылама айтқан мына сөзіне сәйкес: «(Басқару) істерін әйелге тапсырған қауым жетістікке жетпейді» [62] Имамдық – басшылықтың бір түрі және оның негізгі көріністерінің бірі. Сондай-ақ, сүннет бойынша әйел адамның артқы қатарларда тұруы белгіленген. Әбу Һурайра (Алла оған разы болсын) жеткізген хадисте Алла Елшісі ﷺ былай деді: «Намаз уақытында ерлер үшін саптардың ең жақсысы—біріншісі, ең жаманы – соңғысы саналады. Алғ әйелдер үшін саптардың ең жақсысы—соңғысы, ал ең жаманы–біріншісі саналады». [63] Бұл – әйелді қорғау әрі бүркемелеу үшін. Егер ол имамдыққа шығарылса, бұл шариғи негізге қайшы болады. Ғалымдар бұл мәселеде бірауыздан келіскен. Имам Ибн Хазм (оған Алланың рақымы болсын) былай дейді: "Ғалымдар әйел адамның ерлерге имам болмайтынына бірауыздан келіскен. Егер ерлер оның әйел екенін біле тұра оған ұйып намаз оқыса, олардың намазы бірауыздан жарамсыз болады". [64]. [62] Бухари (4425) Әбу Бәкра (Алла оған разы болсын) хадиснен риуаят еткен. [63] Муслим (440) риуаят еткен. [64] Мәратиб әл-Ижмағ: (27-б).
2- Дәретсіз немесе үстінде нәжісі бар кісінің оны біле тұра имам болуы. Егер ұюшылар бұл жәйтті намаз аяқталғанға дейін білмесе, Омар ибн әл-Хаттабтан (оған Алла разы болсын) жеткен риуаятқа сәйкес, олардың намазы дұрыс болады. «Ол (Омар) жүніп күйінде адамдарға имам болып намаз оқып, (жуынып болған соң оны) өзі қайта оқып, оларға қайта оқуды бұйырмады» [65]. [65] Әд-Дарақутни, «Сунән» (1371) риуаят еткен.
Абдуррахман ибн Маһди (оған Алланың рақымы болсын) былай деген: "Бұл – бірауыздан келісілген мәселе: жүніп болушы қайта оқиды, ал ұюшылар қайта оқымайды. Мен бұл жөнінде қандай да бір келіспеушілік бар екенін білмеймін"[66]. [66] Сунан әд-Дарақутни: (2/ 188).
3- Фатиха сүресін жаттамаған, оны дұрыс оқи алмайтын, немесе онда "идғам" жасалмайтын әріптерді "идғам" ететін адамның имамдығы, мысалы, Тағаланың: "Барлық мақтау бүкіл әлемнің Раббысы Аллаға тән 2) аятындағы «һә» әрпін «ра» әрпіне қосып ("лилләһир-раббил" деп) оқу: (Фатиха: 2). Өйткені ол әріпті өзіне ұқсамайтын да, жақын да емес басқа әріпке кіргізіп жібереді немесе бір әріпті басқа әріпке ауыстырады (мысалы, «ра»-ны «йа»-ға ауыстыруы), не мағынаны өзгертетін қате жібереді. Мұндай адамның имамдығы тек өзі сияқты адамға ғана дұрыс болады. Өйткені ол намаз рүкінін орындауға қауқарсыз немесе оған нұқсан келтірген болады.
4- Бидғатымен кәпір болатын бидғатшының имамдығы; оның дәлелі – Алла Тағаланың сөзі: "Мүмін болған кісі, бұзық болған кісі сияқты ма? Әрине, олар тең болмайды 18) (Сәжде: 18). Мұндағы “пасық” сөзі аяттардың мәнмәтініне (сөз желісіне) қарай, бұл жерде “кәпір” дегенді білдіреді.
5- Тұрақты имамы бар мешітте (басқа адамның) имам болуы харам етіледі. Сондықтан оның рұқсатынсыз немесе ол кешігіп, уақыт тарылған жағдайда болмаса, басқа біреудің имамдығы дұрыс емес [67]. [67] Қ.: Әс-Салман, "Фиқһи сұрақ-жауаптар» (1/163).
Бесінші кіші бөлім: Имамдығы мәкрүһ саналатындар
Мына кісілердің имам болуы мәкруһ саналады:
1- Ләххан: Бұл – Фатиха сүресінде немесе басқасында болсын, мағынаны өзгертпейтіндей етіп оқуда көп қателік жіберетін адам. Мысалы, «Әл-хәмду лилләһ» дегендегі «дәл» әрпін фатхамен «Әл-хәмдә лилләһ» деп оқуы сияқты. Оның намазы дұрыс саналғанымен, имам болуы – мәкрүһ. Себебі Пайғамбар ﷺ: «Қауымға Аллаһтың Кітабын ең жақсы оқитыны имам болады»,—деген. (68). [68] Хадистің шыққан жолы жоғарыда келтірілген.
Егер Фатихадан басқа жерде мағынаны өзгертетін қателікке жаңылысып, білместікпен немесе тіліндегі бір ақау себебінен жол берсе, оның имамдығы мәкрүһ болса да, дұрыс саналады. Өйткені ол Фатихадан басқасын оқымаса да имамдығы дұрыс болар еді. Сол секілді онда қате жіберсе де үкім осылай. Ал, егер мұны қасақана істесе, намазы бұзылады, өйткені ол намазын ойынға айналдырушы болып саналады.
2- «Фа», «Та» және т.б. сияқты кейбір әріптерді қайталау арқылы қырағатқа артық әріп қосу.
3 - Пасықтығы мен бидғаты оны кәпір қылмайтын пасық және бидғатшы [69]. [69] Қ: «Кәшшәф әл-Қинағ» (1/475) және одан кейінгілер.
4- Халықтың көпшілігі оны (имамды) заңды түрде (жөнімен) жек көретін қауымға имам болған адам. Әбу Умама (Алла оған разы болсын) риуаят етеді: Алланың елшісі (ﷺ): «Үшеудің намазы құлақтарынан аспайды (жоғары көтерілмейді): қожайынына қайтып оралғанға дейінгі қашқын құл, күйеуі өзіне наразы болып таң атырған әйел және жамағаты өзін жек көретін имам» [70]. [70] Тирмизи (360) риуаят етіп, былай деген: «Осы жағынан бұл—"хасан ғариб" (бір түрлі жақсы) хадис».
Имам Тирмизи айтты: "Ғалымдардың бір тобы адамның өзін жақтырмайтын қауымға имам болуын мәкрүһ санаған. Егер имам залым болмаса, онда күнә оны жақтырмағандарға болады. Имам Ахмад пен Исхақ бұл жайлы: «Егер оны бір-екі немесе үш адам жақтырмаса, қауымның көпшілігі оны жақтырмағанға дейін оларға имамдық етуіне болады»,—деген" [71]. [71] Сунанат-Тирмизи: (2/ 192).
Егер олар имамды Сүннетті ұстанғаны, яғни намазда сүннеттегі сүрелерді оқып, асықпай оқығаны үшін жақтырмаса, оның имамдығы мәкрүһ емес. Өйткені олар оны жөнсіз жақтырмаған. Сондықтан олардың бұл әрекеті есепке алынбайды. Ол өзін жөнсіз жақтырғандарға насихат айтып, ескертіп, көңілдерін табуы және олармен намазды Сүннетке сай оқуы тиіс. Егер Алла оның өзі мен жамағат арасын біріктірудегі ниетінің шынайы екенін білсе, оған бұл істі жеңілдетеді[72]. [72] Қ.: "Әш-Шарх әл-Мумтиғ алә Зад әл-Мустақниғ" (4/ 253).
Алтыншы кіші бөлім: Имамның (намаздағы) ұюшыларға қатысты орны
Сүннет бойынша имам жамағат алдында тұру керек. Егер ұюшылар екі немесе одан көп болса, олар имамның артында тұрады. Өйткені Пайғамбардың ﷺ намазға тұрғанда алға шыққаны, сахабалардың оның артында сап түзегені дәлелмен бекітілген. «Жәбир және Жәббәр (Алла ол екеуіне разы болсын) олардың бірі намаз оқып тұрған Пайғамбардың ﷺ оң жағына, ал екіншісі сол жағына келіп тұрғанда, ол екеуінің қолынан ұстап, өзінің артына тұрғызды» [73]. [73] Муслим (3010) Жәбирден (оған Алла разы болсын) ұзақ хадис құрамында риуаят еткен.
Ал, жалғыз ер адам болса, имамның оң жағына тұрып, онымен бір қатарда сап түзейді. Өйткені Ибн Аббас (Алла ол екеуіне разы болсын) былай деген: «Алланың елшісі ﷺ намаз оқуға тұрды. Мен де оның сол жағына барып тұрдым. Сонда ол мені құлағымнан ұстап, оң жағына айналдырып қойды» [74]. [74] Бухари (6316), Муслим (763) риуаят еткен.
Әйелдер ерлер саптарының артында тұрады. Бұған Әнас (Алла оған разы болсын) риуаят еткен хадис дәлел: «Мен және бір жетім бала Пайғамбардың ﷺ артында сап түзедік. Ал, қарт әйел біздің артымызда тұрды» [75]. [75] Бухари (380), Муслим (658) риуаят еткен.
Имам қатардың орта тұсында тұру керек, Ғұлама Ибн Баз (оған Алланың рақымы болсын) былай дейді: "Сүннет бойынша, имам мешіттерде (саптың) орта тұсында тұруы керек. Бұл – мұсылмандар ұстанып келе жатқан іс жүзіндегі сүннет" [76]. [76] Бұл деректі одан шейх Сағид әл-Қахтани (Алла оны рақым етсін) «Намаздағы имамдық» атты кітабында (55-б) келтірген.
Сондай-ақ, ол (Алла оны рақымына алсын) былай деді: "Сап имамның тұсынан, ортадан басталады. Әрбір саптың оң жағы сол жағынан абзал. Сондай-ақ, алдыңғы сап толық толмайынша, келесі сапты бастамау – уәжіп."
Жетінші бөлім: Имамнан озып кету (алдында жүру)
Имамға ұюшы намаз амалдарын имамынан кейін бастап, оның барлық іс-әрекеттерінде соңынан еруі тиіс. Өйткені еруші адам өзі ұйыған имамнан озып кетпейді және онымен бірдей қимылдамайды. Керісінше, оның әрбір қимылын бақылап, соның ізінше қайталайды. Бұл—ешбір жағдайда имамға қайшы келмеу дегенді білдіреді. Өйткені Әбу Һурайрадан (оған Алла разы болсын) жеткен хадисте Пайғамбарымыз (ﷺ) былай деген: «Расында, имам оған ұю үшін ғана тағайындалған, сондықтан оған қайшы келмеңдер. Ол рүкүғ жасаса, сендер де рүкүғ жасаңдар; ол «Сәмиъаллаһу лимән хәмидәһ» деп айтса, сендер «Раббәнә ләкәл-хәмд» деп айтыңдар. Ол сәжде жасаса, сендер де сәжде жасаңдар. Егер ол намазды отырып оқыса, бәрің бірге отырып оқыңдар. Намазда сапты түзеңдер! Өйткені саптың түзулігі – намаздың көркемдігінен». [77]. [77] Бухари (722) және Муслим (417) риуаят еткен.
Имамнан барлық рүкіндерде озуға тыйым салынады; Әнас ибн Мәлик (оған Алла разы болсын) былай деді: «Бірде Алланың елшісі ﷺ бізбен бірге намаз оқыды. Намазын аяқтап болған соң, бізге бұрылып: «Уа, адамзат! Ақиқатында мен сендердің имамдарыңмын. Сондықтан рукуғ жасауда да, сәжде етуде де, қиямға тұруда да, намазды аяқтауда да менен озып кетпеңдер. Өйткені мен сендерді алдымнан да, артымнан да көріп тұрамын»,—деді. [78]. Әбу Һурайра (Алла оған разы болсын) Пайғамбардың ﷺ былай деп айтқанын жеткізді: «Біреулерің имамнан бұрын басын көтерсе, Алла оның басын есек басына айналдыруынан немесе Алла оның бейнесін есек бейнесіне айналдыруынан қорықпай ма?» [79]. [78] Муслим (426) риуаят еткен. [79] Оны Бухари (691) және Муслим (427) риуаят еткен.
Кімде-кім ихрам тәкбірін имамнан бұрын айтса, оның намазы дұрыс саналмайды. Себебі намаздың шарты – тәкбірді имамнан кейін айту. Ал, ол бұл шартты орындамаған болып есептеледі.
Сегізінші кіші бөлім: Имамдық пен жамағатқа қатысты әртүрлі үкімдер
Жоғарыда айтылғаннан бөлек, имамдық пен жамағатқа қатысты кейбір үкімдер:
1- Ақыл-парасаты толысқан, ізгі, балиғат жасына жеткен кісілерді имамның артына, оған жақын тұрғызу – мұстахаб; өйткені Пайғамбарымыз ﷺ: «Менің артымнан ақылы кірген үлкендерің тұрыңдар. Одан соң - кейінгілерің, одан соң – кейінгілерің»,—деген. [80]. [80] Абдуллаһ ибн Масғудтың (Алла олдан разы болсын) хадисінен Муслим (432) риуаят еткен.
2- Бірінші қатарға ұмтылу: Имамға ұюшыларға бірінші сапқа тұру және соған ұмтылу—мұстахаб. Сондай-ақ, олар одан кешігуден сақтану керек. Өйткені Әбу Сағид әл-Худриден (оған Алла разы болсын) жеткендей, Алланың елшісі ﷺ сахабалары арасында артта қалушыларды көріп, оларға:
«Алдыға жылжып, менен үлгі алыңдар! Ал, сендерден кейінгілер үлгіні өздеріңнен алсын. Адамдар үнемі артта қалып отыруын жалғастыра берсе, Алла да оларды соңына ығыстырып қояды». [81], Әбу Һурайра (Алла олдан разы болсын) Алла елшісінің ﷺ былай деп айтқанын жеткізді: «Егер адамдар азан шақыру мен бірінші сапта тұрудың (сауабын) білгенде, сосын оған жету үшін жеребе тастаудан басқа жол таппаса, әлбетте, жеребе тастар еді» (82), мағынасы «Оған таласып, жеребе тастасар еді» Яғни: олардың қайсысы бірінші сапта тұратыны жайлы өзара жеребе тастар еді. [81] Муслим (438) риуаят еткен. [82] Бухари (615) және Муслим (437) риуаят еткен.
Ал, әйелдерге артқы саптарда тұруы мұстахаб. Өйткені Әбу Һурайра (Алла одан разы болсын) Алла елшісінің ﷺ былай деп айтқанын жеткізген: «Намаздағы ерлер саптарының ең жақсысы – біріншісі, ең нашары – соңғысы. Ал, әйелдердің ең жақсы саптары – соңғысы, ең нашары – біріншісі саналады». [83]. Бұл – әйелдердің ерлер артында пердесіз намаз оқуына қатысты. Ал, егер олар ерлерден арнайы бөлінген орында намаз оқитын болса, онда алдымен бірінші, сосын келесі қатарларды толтырады[84]. [83] Муслим (440) риуаят еткен. [84] Қ.: Ибн Баз, "Пәтуалар жинағы" (12/196).
3 – Имам Фатиханы асықпай, баяу оқуы тиіс, ол ұюшыларға оны оқып үлгіруіне уақыт беру керек [85]. [85] Қ.: Салих Әлі әш-Шейх, «Әл-Минзар фи баян касир мин әл-ахта әш-шаиға» (53-б).
4 - Сап артында жалғыз тұрған адамның намазы дұрыс емес. Уабиса ибн Мағбадтан (Алла оған разы болсын) риуаят етілгендей, Пайғамбар ﷺ саптың артында жалғыз өзі намаз оқыған бір кісіге намазын қайта оқуды бұйырған [86]. [86] Тирмизи риуаят етіп (230), «Уабисаның хадисі – жақсы хадис», деген.
Тоғызыншы кіші бөлім: Имам орындауға тиіс болған сүннеттер
Имам өзінің имамдық қызметінде Пайғамбар ﷺ сүннетін ұстануы тиіс. Сол сүннеттердің кейбірі төмендегідей:
1- Намазын жеңілдетіп, адамдардың жағдайын ескеруі керек. Яғни, имам намазында асықпауға тиіс. Имамның жамағат намаздың рүкіндері мен уәжіптерін орындап үлгермейтіндей жылдам оқуына болмайды. Сондай-ақ, артындағы намазхандар намазын толық орындап үлгеруі үшін қырағатында да асықпауы қажет. Әбу Мас'ууд әл-Ансари (Алла оған разы болсын) ол бір кісінің былай деп айтқанын жеткізді: "Алланың атымен ант етемін, уа Алланың елшісі! Расында, мен пәленшенің бізбен намазды созып оқығандығы себепті таң намазынан кешігіп қаламын». Сонда мен Алла елшісінің ﷺ сол күндегідей насихатында қатты ашуланғанын ешқашан көрмедім. Сосын ол былай деді: «Расында, сендердің араларыңда (адамдарды діннен) бездірушілер бар. Қайсыбірің адамдарға имам болып намаз оқыса, жеңілдетсін. Өйткені арасында әлсіз, кәрі және қажеттілігі барлар болады». [87]. [87] Бухари (90) риуаят еткен.
2- Намазды бастарда саптарды түзеп, арадағы бос орындарды толтыруды бұйыру. Өйткені Пайғамбар ﷺ өзі осылай істеп, намаз оқушыларға да осыны бұйырған. Бұл жайында Нуғман ибн Бәшир (Алла оған разы болсын) былай деген: Алланың елшісі ﷺ қатарларымызды түзейтін еді. Тіпті біздің сабымызды, садақ оғының түзулігін тексеретіндей тәптіштеп туралайтын. Содан бір күні ол (намазға) шығады да, орнына тұрып, енді ғана тәкбір айтайын деп жатқанда, кеудесі саптан шығып тұрған бір кісіні көріп: «Уа, Алланың құлдары! Саптарыңды түзеңдер! Әйтпесе Алла жүздеріңді бір-біріңе қарама-қарсы етіп қояды», – деді. [88]. [88] Бухари (717), Муслим (436) риуаят еткен, мәтіні Мүслімдікі.
Имам ән-Нәуәуи (оған Алланың рақымы болсын) былай деді: Қидах (القِدَاحُ; қаф әрпі кәсрамен айтылады)—жебелердің жонылып, тегістелген ағаш сабын білдіреді. Мағынасы: оны тегістеуге аса ыждаһаттылықпен қарағаны соншалық, өзінің аса түзулігі мен тегістігінен, дәл бір сол арқылы жебелерді түзеп жатқандай болады [89]. [89] Ән-Нәуәуи, «Сахих Муслим» шархы: (4/ 157).
3- Оларға бірінші сапты, одан кейін келесісін толтыруды әмір ету, жетіспеушілікті соңғы саптарда қалдыру; өйткені Пайғамбар ﷺ: «Сендер неге саптарыңды, өздерінің Раббысы алдында тұрған періштелер сияқты түземейсіңдер?»—деді. Біз: “Уа, Алланың елшісі! Періштелер өздерінің Раббысы алдында қалай сапқа тұрады?”, – деп сұрағанымызда, ол: “Олар бірінші саптарды толтырады және сапта бір-бірімен тығыз тұрады”—деді. [90]. [90] Муслим (430) Жәбир ибн Самураның (оған Алла разы болсын) хадисінен риуаят еткен.
4- Имам намазда Пайғамбардың ﷺ оқуын үлгі етуі керек. Ол ﷺ көбіне таң намазында муфассалдың ұзын сүрелерінен, ақшамда оның қысқасынан, ал құптан, бесін және екінті намаздарында орташасын оқитын. Осыған қатысты Сүлеймен ибн Ясар Әбу Һурайрадан (оған Алла разы болсын) риуаят етіп, былай деді: «Мен намазы Алла Елшісінің ﷺ намазына пәленшеден артық ұқсайтын ешкімнің артында намаз оқымадым". Сүлеймен былай деді: "Ол бесіннің алғашқы екі ракатын ұзақ оқитын да, соңғы екеуін қысқа оқитын. Екінтіні де жеңіл оқитын, ақшамда муфассалдың қысқасын, құптанда муфассалдың орташасын, ал таң намазында муфассалдың ұзақ сүрелерінен оқитын». [91]. [91] Нәсаи (982) риуаят еткен. Әл-Хафиз «Бұлуғул-мәрам» (286) еңбегінде: «Иснады сахих», – деген.
Мүфассалдың ұзындары: Хужурат сүресінен басталып Буруж сүресіне дейін, орташасы: Буруж сүресінен бастап Бәйина сүресіне дейін, ал қысқасы: Бәйинадан басталып Құранның аяғына дейін [92]. [92] Қара: «Мирқат әл-Мәфатих» (2/700).
Оныншы кіші бөлім: Имамның негізгі сипаттар мен оған қойылатын талаптар
Мешіт имамы – мешіттің тірегі әрі қуаты. Имам арқылы мешіт дағуат таратып, қоғамды ағартып, адамдарға дін істерін түсіндіру сияқты маңызды міндеттерді атқарады. Егер имам білімді, ақылды, көреген әрі адамдардың әдет-ғұрпы мен жағдайларын жақсы білетін болса, оның мешіт жамағатына және мешіт орналасқан аудан тұрғындарына тигізер әсері пайдалы әрі игі болады. Ол жамағатқа ілім үйретіп, тура жолға бағыттайды және әрбір жақсылық пен ізгілікке жетелейді.
Имамдық шарттарына сай келген имамдар да осындай болған. Исламның алғашқы кезеңінде Пайғамбар ﷺ өзі имам еді, одан кейін оның діндар халифтері, содан соң әміршілер, қолбасшылар, ғалымдар және көрнекті тұлғалар болды. Бұл – осы міндетті атқарушының дінде, мінез-құлықта, білімде және жүріс-тұрыста жоғары мәртебеде болуы тиіс екендігін көрсетеді.
Осы жерде бұл қызметтің адамдар өміріндегі маңыздылығы айқын көрінеді; өйткені имамдардың мықтылығы өз қоғамдарынан байқалса, олардың әлсіздігінің де әсері сол қоғамдарда көрінеді. Себебі мешіт қоғамды сөз бен істі ұштастыруға үйретеді. Егер имамның білімі таяз, ақылы кем немесе мінез-құлқы нашар болса, ол пайдасынан гөрі зиянын тигізеді. Имамның міндеті намазхандарды жақсылыққа, игілікке және ізгілікке бағыттау болса, надан имамның бұл ұлы да маңызды міндетті орындауы қиынға соғады.
Кейде имам білімі мен жеке қабілеті жағынан өз міндетіне қойылатын талаптарға сай келеді. Алайда, басқа істерге алаңдап, қызметін тиісінше атқара алмай жатады. Соның салдарынан намаздың белгіленген уақытына кешігіп, намазда оқитын сүрелер мен аяттарды қайталауға да жеткілікті уақыт таппайды. Нәтижесінде, оның намазды үнемі белгілі бір сүрелермен немесе аяттармен ғана оқып, солардан аса алмағанын байқаймыз.
Кейде оған құмарлық, надандық, ұрыс-керістер немесе датталған шектен шығушылық үстем болып, ол шынайы тәрбиелік бағыттан және даналық және көркем үгіт-насихатпен дағуат етуден ауытқиды.
Шынында, мешіттің дініміздегі ықпалы зор. Өйткені ол – пенденің Раббысымен байланыс орнатып, иманын күшейтетін және бауырларымен жиналып, барлығы жақсылықты жаюға, жамандықпен күресуге жәрдемдесетін тура жолдың шамшырағы. Алайда, егер Алла осы ұлы мансапты иеленетін және осы абыройлы міндетті орындауға қажетті болған ғылыми және адамгершілік қасиеттерге ие имамды дайындамаса, мешіт бұған қабілетті бола алмайды.
Имамда болуы тиіс ең маңызды білім негіздері:
1 – Амалды тек Алла разылығы үшін ықыласпен жасау. Сонда оның Алла құзырында да, адамдар арасында да қолдау табуына, нұсратқа ие болуына, қабыл етілуіне әрі сүйікті болуына себеп болады.
2 – Көзбояушылық пен мақтаншақтықтан аулақ болу. Өйткені істер мақсатқа, ал, амалдар ниетке байланысты. Әр адамға ниет еткені ғана тиесілі. Ал, өзінде жоқ нәрсені сәндеп көрсеткен адамның ісі Аллаға тапсырылады.
3 - Алланың Кітабын жатқа білуі немесе оның белгілі бір бөлігін жаттауы, жаттағанын үнемі қайталап отыруы және күнделікті Құран оқитын әдеті болуы керек.
4 – «Риядус-салихин», «әл-Әрбаъин ән-Нәуәуия», «Булуғул-марам» немесе басқа да сенімді хадис кітаптарынан Пайғамбар хадистерінің бірнешеуін жатқа білу.
5 – Сахих ақиданы, яғни ізгі сәләфтардың ақидасын үйрену.
6 – Діни үкімдер фиқһын, әсіресе ғибадаттар фиқһын, оның ішіндегі ең маңыздысы – тазалық, намаз, зекет және оразаға қатысты үкімдерді үйренуі тиіс. Сол сияқты, қаржылық іс-әрекеттері Кітап пен Сүннетке сай болуы үшін, табыс табу мен қаражат жұмсаудың қағидаларын біліп, адамдарды алдау мен көзбояушылықтан, біреудің мал-мүлкін заңсыз иемденуден сақтандыру, сондай-ақ оларды ысырап пен малды оңды-солды шашу, сараңдық және тарымшылдықтан тыю мақсатында қарым-қатынастар фиқһын да меңгеруі керек.
7 – Алланың Өз Елшісіне (ﷺ) түсіргендерінің мағыналарын түсіну үшін араб тілін жақсы білу қажет. Өйткені Құран араб тілінде түскен.
8 – Мұхаммед пайғамбардың (ﷺ) өмірбаянын (сира), оның мінез-құлықтарын сипаттайтын шығармаларды және бұрынғы салиқалы тұлғалардың өмір жолдарын оқу; өйткені бұларда салиқалы үлгі, көркем өнеге, пайдалы ілім қазынасы мен жоғары Ислам мәдениеті бар.
9 – Өз елі мен басқа жерлерде ақидасының дұрыстығымен, ілімімен әрі парасаттылығымен танылған терең білім иелерін тануы, сондай-ақ, дін мәселелері мен қоғамның қиындықтарын шешуде қажет болған барлық жағдайларда соларға жүгінуі.
10 – Исламдағы түрлі бағыттар мен олардың сенімдерін, ой-пікір ағымдары мен мақсаттарын, сондай-ақ бұзық мәзһабтар мен олардың көздеген мақсаттарын білуі тиіс. Сонда ол оларды Алланың Кітабы мен Пайғамбарымыздың ﷺ сүннетіне, сондай-ақ зерттеуші мұсылман ғалымдарының еңбектеріне сүйене отырып талқылай алады. Осы арқылы олардың жалған тұстарын ашып, адамдарды қате жолдардан сақтандырады.
11 - Әр түрлі бұқаралық ақпарат құралдарымен танысып, олардың оң және теріс жақтарын ажырата білуі, оларды Аллаға шақыру жолында қалай пайдалану керектігін білуі және ондағы өзіне әрі қоғамына төнетін қауіп-қатерден сақтануы керек.
Егер мешіт имамында осы сипаттар толық болса, онда бұл, расында, Алла Тағаланың рұқсатымен, қоғамда тұрақтылық пен үйлесімділіктің орнауына себеп болады.
Көркем мінездің ең маңызды негіздері:
1- Мешіт имамы өз жамағатына, сондай-ақ мешітіне келетін сол маңайдың тұрғындары мен басқаларға да жақсылыққа шақырушы әрі ұстаз болуы тиіс. Сондықтан, оған бұл істе Алланың елшісі ﷺ үлгі болуы тиіс. Ол – ізгі үлгі, көркем өнеге, үмбет пен көшбасшылар үшін ең жоғарғы мысал. Алла Тағала айтты: "Расында, сендер үшін – Аллаға және Ақырет күніне үміт еткендер әрі Алланы көп еске алатындар үшін – Алла Елшісінде (ﷺ) көркем өнеге бар 21) (Әхзаб: 21).
Өзін және мешітіне келушілерді дүниелік және саяси әңгімелерден аулақ ұстап, мешітті тек ілім мен құлшылық орны етуі қажет.
2 – Өзі таза, ұқыпты әрі жинақы болуы, сондай-ақ мешіттің тазалығына мән беруі керек. Мешіттің мүліктерін ретке келтіріп, тәртіп сақтау, қосалқы жайларын күтіп-баптау, ысырапшылдыққа жол бермеу және мешітті артық әшекейлеуден аулақ болу керек.
3- Көркем мінез-құлық пен жақсы сипат иесі болып, сақал қою және мұртын қысқарту арқылы Пайғамбардың ﷺ сүннетін ұстануы. Киімін тобықтан түсіруден сақтанып, салмақтылық пен байсалдылықты ұстануы, сондай-ақ өткен ізгі сәләфтардың (Алла оларды рақымына алсын) жолымен жүруі керек.
4- Жұмсақ мінезді, сабырлы әрі мейірімді болуы керек. Өйткені жұмсақтық қандай да бір нәрседе болса, оны көркем етеді. Ал, ол бір нәрседен алынса, оны көріксіз қылады. Бұл туралы хадисте келгендей, Айшаның (оған Алла разы болсын) жеткізуі бойынша, Пайғамбар ﷺ: «Шынында, жұмсақтық қандай да бір нәрседе болса, оны көркем етеді. Ал, ол бір нәрседен алынса, оны көріксіз етеді». [93]. [93] Муслим (2594) риуаят еткен.
Егер мешітке келушілердің бірінен қателік кетсе, имам оған қатыгездік танытпай, керісінше, жұмсақтықпен насихат айтып, көркем түрде жөн сілтеу керек. Мұғауя ибн әл-Хакам әс-Сулами (оған Алла разы болсын) былай деген: Бірде мен Алла Елшісімен ﷺ бірге намаз оқыдым. Сапта тұрғандардың бірі түшкіріп еді, мен оған: «Алла саған рахым етсін!» дедім. Сонда адамдар маған айыптаушы көздерімен қарай бастады. Мен: «Анам мені жоғалтсын! Неге маған бұлай қарайсыңдар?» дедім. Олар қолдарымен сандарын соға бастады. Мен олардың мені тыныштандырмақ болғанын түсініп, үндемей қалдым. Ал, Алланың Елшісі ﷺ намазын оқып болған соң, – Әкем де, анам да оған пида болсын! — мен одан асқан жақсы ұстазды көрмедім. Алланың атымен ант етемін, ол маған дауыс көтермеді, ұрмады және сөкпеді. Ол: «Расында, бұл—адамдар айтатын сөздерден ешқайсысы жарамайтын намаз. Негізінде, ол—бар болғаны тәсбих, тәкбір және Құран оқу",—деді. [94]. [94] Муслим (537) риуаят еткен.
5- Адамдарды өз жанына жинап, олардың оның мейірімінен, көмегінен және білімінен пайдалануы үшін жұмсақ, жүрегі мейірімді болуы. Олардың қиыншылықтары мен мұқтаждықтарында жанынан табылуы және мешіт ісіне қатысты мәселелерде олармен ақылдасуы.
Алланың елшісі ﷺ осылардың барлығында ең жоғары мәртебеде болды. Ол туралы Алла Тағала былай деді: "(Уа, Пайғамбар!) Алланың мейірімімен сен оларға жұмсақтық таныттың. Егер дөрекі, қатал жүректі болғаныңда, олар маңайыңнан тарап кетер еді. Оларды кешір және олар үшін Алладан кешірім тіле! Олармен іс жөнінде кеңес! Қашан бір іске шешім қабылдасаң, Аллаға жүгініп, Оған тәуекел ет! Шын мәнінде, Алла (Өзіне жүгініп) тәуекел етушілерді жақсы көреді 159) (Әлі Ғимран: 159).
6- Сабырлылық пен анық сенімге ие болып, айтқан сөзінде шыншыл болуы керек. Сонда ол өз мешітінде және жамағатының арасында имамдық құрметіне лайық болады. Өйткені сабыр мен яқин (нық сенім) құлды діндегі жетекшілік мәртебесіне жеткізеді. Алла Тағала айтты: "Олар сабыр етіп, аяттарымызға айқын сенген кезде, араларынан, әміріміз бойынша, тура жолға бастайтын жетекшілер шығардық 24" (Сәжде: 24).
7- Ол айтқан сөзінде шыншыл болуы тиіс, мейлі ол жұма құтпасы немесе білім беру мен уағыз-насихат сабағы болсын, мейлі адамдармен сөйлескенде болсын. Осы арқылы ол тура жолда жүрген, шыншыл әрі табысқа жеткен құлдардың қатарынан болады. Өйткені Пайғамбардан ﷺ жеткен хадисте оның былай деп айтқаны келген: «Шыншыл болыңдар! Өйткені шындық жақсылыққа жетелейді. Ал, жақсылық Жәннатқа жетелейді. Адам үнемі шын сөйлеп, шындықты сөйлеуін қоймайды, Алла құзырында аса шыншыл деп жазылмайынша. Сондай-ақ, өтіріктен сақ болыңдар! Өйткені өтірік күнәға жетелейді, ал күнә Тозаққа жетелейді. Адам үнемі өтірік айтып,Алла құзырында нағыз өтірікші (суайт) деп жазылғанша өтірікті іздеумен (айтумен) болады». [95]. [95] Бұхари (6094) және Муслим (2607) Абдулла ибн Масғудтың (Алла оған разы болсын) хадисінен риуаят еткен.
Өтірік – жамандық пен бәле, ал өтіріктің ең ауыры – Алла Тағалаға жала жабу және Ол туралы білімсіз сөйлеу. Алла Тағала былай деді: "(Уа, Пайғамбар! Оларға): «Шын мәнінде, Раббым жиіркенішті істерге, оның әшкере істелгені мен жасырын істелгеніне тыйым салды. Сондай-ақ, күнәға, құқығы болмаса да өзгелердікін иемденуді қалап, шектен шығуға, Алла ешбір дәлел түсірмеген нәрсені Оған серік етулеріңе және Аллаға қатысты өздерің білмейтін нәрселерді айтуларыңа тыйым салды», деп айт 33" (Әғраф: 33).
Осы қасиетті аят ең ауыр күнәларды төменінен жоғарысына қарай жинақтап келтірген. Бұл — Алла туралы білімсіз сөйлеу, яғни Оның есімдері, сипаттары және шариғат (заңдары) жөнінде білмей тұрып айту.
Алланың елшісіне ﷺ жала жабу – өтіріктердің ең ауыры, күнәлардың ең жиіркеніштісі әрі иесіне Тозақ уәде етілген үлкен күнәлардан болып саналады; Муғира ибн Шуғба (Алла одан разы болсын): «Мен Пайғамбардың ﷺ: «Расында, менің атымнан өтірік айту – өзге біреу атынан өтірік айтқандай емес. Кім менің атымнан әдейі жалған сөз айтса, тозақтағы орындығына жайғаса берсін»,—деп айтқанын естідім",—деген" [96]. [96] Бухари (1291), Муслим (4) риуаят еткен.
Кейбір уағызшылар істейтініндей, жақсылыққа ынталандырып, жамандықтан сақтандыру үшін жақсы ниетпен болса да, өтірік айтудан аулақ болу керек. Өйткені ол – ешбір игілігі де, һидаяты да жоқ жиіркенішті іс. Ал, оны айтушы сауап алмай, күнә арқалайды. Ол пайда таппай, күнәһар болып қалады.
8- Сөзді жеткізуде аманатшыл болу, жаңалықтардың растығын тексеру, қауесеттерді қабылдауға асықпау және тек сенімді сөзге ғана сүйену. Алла Тағала бізге бұл туралы Өзінің сөзінде былай деп бұйырған: "Ей, иманға келгендер! Егер сендерге бұзық біреу қандай да бір хабар әкелсе, адамдара білместікпен тиісіп, одан соң істегендеріңе өкініп қалмауларың үшін анықтап алыңдар 6) [Хужурат: 6].
9- Адамдардың кемшіліктерін жасыруға, олардың сырларын сақтауға барынша тырысу. Кімде-кім бір мұсылманның кемшілігін жасырса, Алла оның кемшілігін осы дүниеде және Ақыретте жасырады. Ал, кім мұсылмандардың кемшіліктерін іздестірсе, Алла та оның кемшілігін іздестіріп, ақыры оны тіпті өз үйінің ішінде болса да, масқара етеді; Абдуллаһ ибн Омардан (Алла оған және әкесіне разы болсын) жеткен риуаятта Алла Елшісі ﷺ былай деген: «Кім бір мұсылманның (кемшілігін) жасырса, Алла Тағала Қиямет күні оның (кемшілігін) жасырады» [97]. Әбу Бәрзә әл-Әсләмиден (Алла оған разы болсын): «Алла елшісі ﷺ былай деді: «Уа, иманды тілімен ғана келтіріп, жүректеріне иман орнықпағандар! Мұсылмандарды өсектемеңдер, олардың кемшіліктерін іздемеңдер! Ақиқатында, кім олардың кемшіліктерін іздесе, Алла Тағала оның кемшілігін іздейді. Ал, Алла Тағала кімнің кемшілігін іздесе, оны тіпті өз үйінде де масқара етеді». (98). [97] Бухари (2442), Муслим (2580) риуаят еткен. [98] Әбу Дауд риуаят еткен (4880). Ал, осы талаптар мен сипаттар туралы шейх Сауд ибн Мухаммад әл-Башрдың «Имам әл-мәсжид муқаууимәтуһу әл-илмия уәл-хулуқия» кітабына қараңыз.
Үшінші бөлім: Жұма намазы мен хұтпасы (хутба)
Бірінші кіші бөлім: Жұма намазы
Бірінші мәселе: Жұма намазының ұғымы және уақыты:
Біріншіден: Жұма намазының ұғымы:
Жұма: апта күндерінің бірі, онда арнайы намаз – Жұма намазы оқылады (99). [99] Қара: "Муғжам луғат әл-фуқаһа", Мухаммад Раууас Қалғажи және басқалар: (166 б).
Алланың бұл үмметті жұма күніне hидаят етуі – ұлы артықшылық; Әбу Һурайра (Алла оған разы болсын) риуаят еткен хадисте: Алла елшісі ﷺ былай деген: «Біз – (дүниеге келуде) соңғы болсақ та, Қиямет күні басқаларды озамыз (бірінші боламыз). Бірақ оларға (яһудилер мен христиандар) Кітап бізден бұрын, ал бізге олардан кейін берілді. Бұл (жұма) – оларға парыз етілген күн еді. Алайда, олар бұл жайында таласқа түсті. Сөйтіп, Алла бізді осы күнге бастады. Сондықтан, олар бұл күнде бізге ереді. Яһудилердікі – ертең, ал насранилердікі – арғы күні». [100]. [100] Бухари (876) және Муслим (855) риуаят еткен.
Жұма күні – күн шыққан күндердің ең жақсысы. Әбу Һурайра (Алла оған разы болсын) жеткізген хадисте Мұхаммед пайғамбар ﷺ былай деген: «Күннің көзі көтерілген күніндерінің ішіндегі ең жақсысы—жұма күні. Осы күні Адам жаратылған. Осы күні ол Жәннәтқа кіргізілді және осы күні Жәннәттан шығарылды» [101]. [101] Муслим (854) риуаят еткен.
Бір жұмадан келесі жұмаға дейінгі аралық, сол екі ортада жасалған (кіші) күнәларға кәффарат болады. Өйткені Әбу Һурайра (оған Алла разы болсын) риуаят еткен хадисте Алла елшісі ﷺ былай дейтін еді: «Егер үлкен күнәлардан сақтанылса, бес уақыт намаз, келесі жұмаға дейін жұма (намазы) және келесі рамазанға дейін (алдынғы) рамазан (оразасы) сол аралықта жасалған кіші күнәлардың кәффараты (өтемі) болады». [102]. [102] Муслим (233) риуаят еткен.
Жұма намазы – өз алдына жеке намаз. Оның уақыты бесін намазына сәйкес келгенімен, ракғат саны, дауыстап оқылуы, хутбасы және оған қойылатын шарттары жағынан ерекшеленеді.
Екіншіден: Жұма намазының уақыты:
Жұманың уақыты – бесін уақыты, яғни күн тас төбеден ауғаннан бастап, бір заттың көлеңкесі (тас төбедегі көлеңкесінен бөлек) өзіне тең болғанға дейін; себебі Әнас ибн Мәлик (Алла оған разы болсын) Пайғамбарымыздың (ﷺ) жұма намазын күн тас төбеден ауғанда оқығанын риуаят еткен [103]. Яғни, күн батысқа қарай ауып, аспан ортасынан асқан кезде. Бұл – бесін намазының уақыты. [103] Бухари (904) риуаят еткен.
Екінші мәселе: Жұма намазының үкімі және ол кімдерге парыз?
Біріншіден: Жұма намазының үкімі:
Жұма – ер кісілерге парыз айн. Бұл Алла Тағаланың мына сөзіне негізделеді: "Уа, мүміндер! Жұма күні (жұма) намазы үшін азан айтылған кезде, дереу Алланы еске алуға (намазға) ұмтылыңдар! Сауданы қоя тұрыңдар. Осы—өздерің үшін жақсы. Егер білген болсаңдар, (бұйрықты орындаңдар) 9) (Жұма: 9). Абдуллаһ ибн Омар және Әбу Һурайра (Алла ол екеуіне разы болсын) Алланың елшісі ﷺ өзінің мінбері баспалдақтарында тұрып, былай деп айтқанын жеткізді: «Ант етемін! Адамдар не жұма намаздарын қалдырудан – яғни, тастаудан – тыйылады, не Алла олардың жұректерін мөрлеп тастайды. Одан кейін олар, міндетті түрде, ғапылдар қатарында болады» [104]. [104] Муслим (865) риуаят еткен.
Мұсылмандар жұма намазының уәжіптігіне бірауыздан келіскен. Ибн әл-Мунзир (Алла Тағала оны рақым етсін) былай деген: «Ғұламалар жұма намазының азат, кәмілетке толған, тұрғылықты және үзірлі себебі жоқ кісілерге уәжіп екеніне бірауыздан келіскен» [105]. [105] "Әл-Ижмағ" (40-б.).
Екіншіден: Кімге парыз?
Жұма намазы әрбір азат, кәмілетке толған, ақыл-есі дұрыс, оған баруға шамасы жететін, тұрғылықты ер мұсылманға парыз. Демек, ол: құлға, әйелге, балаға, есі ауысқанға, науқасқа немесе жолаушыға парыз емес. Бұған Тариқ ибн Шиһабтың (оған Алла разы болсын) Пайғамбардан ﷺ былай деп айтқанын риуаят еткені дәлел: «Жұма намазы – мына төртеуі: мәмлүк (құл), әйел, сәби және науқастан басқа, әрбір мұсылманға жамағатпен (оқу)парыз". [106]. [106] Әбу Дауд риуаят еткен (1067).
Ал, жолаушыға жұма намазы міндетті емес. Өйткені Пайғамбарымыз ﷺ оны сапарларында оқымаған. Оның қажылығында Арафа күні жұмаға сәйкес келсе де, ол бесін намазын, оған қосып асырды оқыды.
Ибн әл-Мунзир (оған Алланың рахымы болсын) осыған қатысты ижмағты жеткізіп: «Сәбилерге және әйелдерге жұма намазы парыз еместігіне бірауыздан келіскен... және жұма намазының азат, кәмілетке толған, тұрғылықты, үзірлі себебі жоқ ер кісілерге парыз екеніне де бірауыздан келіскен»,—деді [107]. [107] "Әл-Ижмағ" (40-б).
Егер жұма намазына біреудің меншігі болған құл, әйел, бала, науқас немесе жолаушы қатысса, оның намазы дұрыс болып, бесін намазының орнына жүреді.
Су мен жайылым іздеп көшіп-қонатын дала тұрғындарына жұма намазы парыз емес. Өйткені Пайғамбардың ﷺ заманында дала тұрғындары Мәдинаның айналасында болса да, Пайғамбар ﷺ оларға жұманы бұйырмаған. Имам Ахмад былай деген: «Көшіп-қонуына байланысты, дала тұрғындарына жұма намазы міндет емес. Осылайша, олардан жұма міндетінің түсуі (олардың) көшіп-қонуына негізделген. Сондықтан, кімде-кім өз еркімен көшіп-қонбай, тұрақты қоныстанған болса, ол ауыл тұрғындарынан (жергілікті) саналады» [108]. [108] Пәтуалар жинағы (24/ 166).
Жұма намазы үш адаммен дұрыс болады: біреуі хутба айтса, екеуі тыңдайды. Бұл Алла Тағаланың Құран Кәрімдегі мына сөзіне сәйкес келеді: "..Аллаһты еске алуға (намазға) ұмтылыңдар..." (Жұма: 9). Бұл – көпшілік (жамағат). Ал, көпшіліктің ең аз саны – үш адам.
Үшінші мәселе: Жұма намазының оқылу тәртібі:
Жұма намазы – екі рәкғат, екеуінде де қырағат дауыстап оқылады. Өйткені Алланың елшісі ﷺ осылай істейтін еді. Осыған ғалымдар бірауыздан келіскен. Ибн Хазм (оған Алланың рақымы болсын) былай дейді: «Жұма намазы – шарттарына сай оқылса – дауыстап оқылатын екі рәкағат екеніне бірауыздан келіскен» [109]. [109] "Маратиб әл-Ижмағ", (33-б).
Бірінші ракағатта Фатихадан кейін Әғлə сүресін, ал екінші ракағатта Ғашия сүресін оқу – сүннет. Өйткені Нұғман ибн Бәшир (Алла ол екеуіне разы болсын) былай деген: «Алланың елшісі ﷺ екі айт және жұма намаздарыда «Сәббихис-ма раббикәл-Әъла» және «һәл әтәка хадисул-ғошия» сүрелерін оқитын»[110]. [110] Муслим (878) риуаят еткен.
Немесе бірінші ракағатта Фатиха мен Жұма сүресін, ал екіншісінде Фатиха мен Мунафиқун сүресін оқитын. Ибн Әбу Рафиғ былай деді: «Мәруан Әбу Һурайраны Мәдинаға басшы етіп қалдырып, өзі Меккеге кетті. Сонда Әбу Һурайра бізге жұма намазын оқып, бірінші ракағатта Жұма сүресін, екіншісінде «Изә жәәкәл-мунафиқун» сүресін оқыды. Ол намаздан қайтарда мен оған жетіп алып: «Сіз Али ибн Әби Талибтың Куфада оқитын екі сүресін оқыдыңыз», – деп едім, Әбу Һурайра: «Расында, мен Алла елшісінің ﷺ Жұма күні сол екеуін оқығанын естідім»,—деді [111]. [111] Муслим (877) риуаят еткен.
Төртінші мәселе: Жұма намазына немен үлгерілетіндігі жайлы.
Жұмаға имаммен бірге бір рәкғатқа үлгерумен намазға үлгерген болып есептеледі. Бұл туралы Абдуллаһ ибн Омар (Алла ол екеуіне разы болсын) Пайғамбардың ﷺ былай деп айтқанын риуаят етеді: «Кімде-кім жұма намазы немесе басқа намаздың бір ракағатына үлгерсе, ол намазға үлгерген болып есептеледі» [112]. [112] Нәсаи (557) риуаят еткен.
Ал, егер бір рәкатқа да үлгермесе, оны бесін етіп оқиды [113]. [113] Қ.: Ибн Қудама, «Әл-Муғни» (2/231).
Кімде-кім жұма намазының бір рәкағатын өткізіп алып, имамға екінші рәкағаттың рукуғы кезінде немесе одан бұрын үлгерсе, ол тек бір ғана рәкағатты толықтырады, себебі хадисте: «Кім (бір) рәкағатқа үлгерсе, ол намазға үлгерген болып саналады»,—делінген. [114]. [114] Әбу Дауд риуаят еткен (893).
Бесінші мәселе: Жұмада жасалуы харам немесе мәкрүһ саналған амалдар
1- Имам хутба айтып жатқанда сөйлеу харам етіледі. Әбу Һурайра (оған Алла разы болсын) Алла елшісінің ﷺ : былай деп айтқанын жеткізді: «Жұма күні имам құтпа оқып жатқанда, жаныңдағы адамға: «Үндеме»,- десең, бос сөз айтқан боласың»,—деп айтқанын жеткізген. [115] Яғни, бос сөз сөйледің. Бұл – қабыл етілмейтін жалған әрі жұманың сауабын жоятын сөз. [115] Бұхари (934) және Муслим (851) риуаят еткен.
Нәуәуи (Алла оны рақым етсін) былай деген: «Бұл хадисте құтпа кезінде сөйлеудің барлық түріне тыйым салынған. Сонымен бірге, бұл арқылы басқа да (сөздерге) ескерту жасалған. Өйткені ,егер, негізінде жақсылыққа бұйыру болып табылатын: «Тыныш отыр»,- деген сөздің өзін бос сөз деп бағаласа, онда одан да төменгі дәрежедегі сөздердің (бос сөз болуы) әлдеқайда орынды» [116]. [116] Шарх Муслим: (6/ 138).
Түшкірген адамға дұға ету және сәлемге жауап қайтару да сөйлеуге жататындықтан, имам құтпа (хутба) айтып тұрғанда бұларға тыйым салынады. Ал, құтпашы құтпасын бастамас бұрын және екі құтпа арасындағы үзіліс кезінде сөйлеудің айыбы жоқ.
Ал, имамға ұюшының имам-хатибпен сөйлесуінің еш айыбы жоқ. Бұл туралы Әнас ибн Мәлик (оған Алла разы болсын) былай деп риуаят етті: «Жұма күні Алланың Елшісі ﷺ түрегеп тұрып құтпа айтып тұрғанда, "Бәйтул-қаза" (қазылық үйі) жағындағы есіктен мешітке бір кісі кіріп келді де, оған қарама-қарсы тұрып: «Уа, Алланың Елшісі! Мал-мүлік қырылды, жол қатынасы үзілді. Бізге жаңбыр жаудырсын деп, Аллаға дұға етіңізші», - деді. Сонда Алла Елшісі ﷺ екі қолын көтерді...хадис»[117]. [117] Бухари (967) және Муслим (897) риуаят еткен.
2- Құтпа кезінде ұсақ тастарды ұстау, тәспі тарту немесе ұялы телефонмен айналысу сияқты бос әрекеттерге тыйым салынады (харам). Өйткені Әбу Һурайрадан (оған Алла разы болсын) сенімді жолмен келген хадисте Алланың Елшісі ﷺ былай деген: «Кім тас ұстаса, бекершілік жасапты» [118]. Өйткені артық қозғалыс түсіну мен ықыласты бойсұнуға кедергі жасайды. [118] Муслим (857) риуаят еткен.
3- Құтпа кезінде адамдардың үстінен аттап өтуге тыйым салынады (харам); Бұл Абдуллаһ ибн Бусрдың (Алла оған разы болсын) жеткізген хадисіне сәйкес келеді. Оның айтуынша: «Жұма күні Пайғамбар ﷺ хутба айтып тұр еді. Бір кісі келіп, адамдар үстінен аттай бастады. Сонда Пайғамбар ﷺ оған: «Отыр, мазаладың ғой»,—деді. [119]. [119] Әбу Дауд риуаят еткен (1118).
Өйткені адамдардың үстінен аттап өту намаз оқушылардың мазасын алып, оларды құтпа тыңдауынан алаңдатады. Ал, имамға өз орнына жетудің басқа жолы болмаса, олардың үстінен аттап өтуге рұқсат етіледі. Сол сияқты, дәрет алу немесе алдындағы бос орынды толтыру секілді аса қажетті жағдайларда аттап өтуге мәжбүр болған адамға да рұқсат етіледі.
4- Адамның бұрын барып, иеленіп қойған орнынан оны тұрғызып жіберіп, оның орнына отырып алу – харам. Өйткені Жәбир ибн Абдуллаһтан (ол екеуіне Алла разы болсын) Пайғамбардың ﷺ былай деп айтқаны расталған: «Сендердің ешқайсыларың жұма күні өз бауырыңды орнынан тұрғызып жіберіп, содан кейін оның орнына отырып алмасын. Бірақ, бір-біріңе кеңшілік жасап, орын беріңдер (ығысыңдар)» [120]. [120] Муслим: (2178) риуаят еткен.
5 – Екі адамның арасын ажырату (араларына отыру) немесе олардың үстінен аттап өту – мәкрүһ. Өйткені Сәлман әл-Фарисидың (Алла оған разы болсын) жеткізгені бойынша, Алла елшісі ﷺ: «Кімде-кім жұма күні ғұсыл құйынып,... сосын (мешітке) барып, екі кісінің арасын ажыратпай, өзіне жазылған (нәсіп болған) намазын оқып, сосын имам шыққанда үндемей отырса, оның осы жұма мен өткен жұманың арасындағы күнәлары кешіріледі»,—деген. [121], бұл екі адам арасын ажыратушының осы кешірімге тиесілі болмайтынын көрсетеді. [121] Бухари (910) риуаят еткен.
Алтыншы мәселе: Жұманың сүннеттері:
1- Жұма күні таң намазында «Сәжде» және «Инсан» сүрелерін оқу – сүннет. Себебі Алланың елшісі ﷺ осыны үнемі орындайтын. Әбу Һурайрадан (Алла оған разы болсын) былай дегені жеткізілген: «Пайғамбар ﷺ жұма күні таң намазында «Әлиф-лам-мим танзил—Сәжде сүресі мен Уа һәл ата ъаләл инсан хийнум мин әд-дахр сүресін оқитын» [122]. [122] Бухари (891), Муслим (880) риуаят еткен.
2- Жұма күні ғұсыл құйыну да— бекітілген сүннет. Себебі Абдуллаһ ибн Омар (Алла оған және әкесіне разы болсын) риуаят еткен хадисте, Алланың Елшісі ﷺ былай деген: "Сендерден кім жұма намазына келмекші болса, ғұсыл құйынсын". [123]. Мұны берік ұстанып, тастамау керек, әсіресе денесінен жағымсыз иіс шығатындарға. [123] Бухари (877), Муслим (844) риуаят еткен.
Жұма ғұсылының уақыты таң атқаннан басталады. (Ол күні) жүніптен алынған ғұсыл жұма ғұсылының орнына жарай береді. Өйткені, жұма ғұсылынан көзделген мақсат – денеден жағымсыз иістерді кетіріп, тазалану. Ал, бұл мақсат жүніптен ғұсыл алумен де жүзеге асады. Дегенмен, оның сауабына ие болу үшін жүніп ғұсылына жұма ғұсылын қоса ниет еткен жөн.
3- Оған хош иіс себіну, тазалану, сондай-ақ тырнақты алу, әурет түгін қыру, қолтықтың түгін жұлу және мұртты басу сияқты денеден алынуы тиіс нәрселерді кетіру – сүннет. Салман әл-Фариси (оған Алла разы болсын) былай деген: «Алла Елшісі ﷺ айтты: «Кімде-кім жұма күні ғұсыл құйынып, қолынан келгенше тазаланып, сосын май жақса немесе хош иіс себінсе, сосын (мешітке) барып, екі кісінің арасын ажыратпаса, сосын Алла оған бұйырған намазын оқыса, сондай-ақ, имам шыққанда үндемей отырса, оның сол жұма мен өткен жұманың арасындағы күнәлары кешіріледі» [124]. [124] Бухари (910) риуаят еткен.
Сондай-ақ, осы күні мисуак қолдану ерекше құпталады. Өйткені Әбу Сағид әл-Худри, оған Алланың ризашылығы болсын, былай деген: «Мен Аллаһ Елшісінің ﷺ былай деп айтқанына куәлік етемін: «Жұма күні ғұсыл құйыну, тісті мисуакпен тазалау және егер бар болса, хош иіс жағу – әрбір кәмелетке толған адамға міндет» (125). [125] Бухари (880) риуаят еткен.
4 - Қолда бар киімдердің ең жақсысын кию – сүннет. Бұл үкім Омар ибн әл-Хаттабтың (оған Алла разы болсын) хадисіне негізделген. «...мешіт есігінің жанында шекпен (плащ сияқты киім) көріп: «Уа, Алланың елшісі! Мынаны сатып алсаңыз еді. Оны жұма күні және сізге елшілер келгенде киер едіңіз...»,—деген. [126]. [126] Бухари (886) және Муслим (2068) риуаят еткен.
5 – Жұма күні мешітке ерте бару сүннет болады. Пайғамбардың ﷺ бұған ынталандырғаны жайлы Әбу Һурайра (Алла оған разы болсын) риуаят еткен хадисте Алланың елшісі ﷺ былай деген: «Кімде-кім жұма күні жүніптік ғұсылындай ғұсыл құйынса – яғни, ғұсылының сипаты жүніптен тазалану ғұсылының сипатындай болса – сосын (мешітке) ерте келсе, ол құрбандыққа бәдәнә (ол – еркек немесе ұрғашы түйе) шалғанмен тең болады, ал кім екінші уақытта барса, құрбандыққа сиыр шалғанмен тең. Кім үшінші сағатта барса, құрбандыққа қошқар (мүйізді қой) шалғанмен тең. Төртінші уақытта барған кісі құрбандыққа тауық шалғанмен тең. Ал, кім бесінші сағатта барса, құрбандыққа жұмыртқа бергенмен тең болады. Имам (құтпа айтуға) шыққан кезде, періштелер зікірді (Алланы еске алуды) тыңдауға келеді». [127]. [127] Бухари (881) және Муслим (850) риуаят еткен.
6- Жұма күні имам хутба айтып жатқанда мешітке кірген адамға да Пайғамбардың ﷺ бұйрығына сәйкес екі ракат намазды жеңілдетіп оқымайынша отырмау сүннет. Жәбир ибн Абдуллаһ (Алла ол екеуіне разы болсын) былай дейді: «Жұма күні Алланың Елшісі ﷺ хутба айтып тұрғанда, Суләйк әл-Ғатафани келіп отыра кетті. Сонда оған: «Ей, Суләйк! Тұр да, екі ракат намаз оқы, әрі оны қысқа қайыр», деп, сосын: «Сендерден кімде-кім жұма күні имам хутба оқып жатқанда келсе, екі ракағат намазды қысқартып оқысын». [128]. [128] Бухари (930) және Муслим (875) риуаят еткен.
7- Жұма күні Кәһф сүресін оқу сүннет. Өйткені Әбу Сағид әл-Худриден (оған Алла разы болсын) жеткендей, Пайғамбар ﷺ: «Кімде-кім жұма күні «Кәһф» сүресін оқыса, оған екі жұманың аралығында нұр жауып тұрады»,—деген. [129]. [129] әл-Хаким «әл-Мустадракта» (3392) риуаят еткен. Бірақ, хадис тізбегі Әбу Сағидпен тоқтап қалғаны (мауқууф болғаны) себепті " ақаулы" (мәғлул, яғни әлсіз) есептеледі.
8 – Бұл күні және оған қараған түні Пайғамбарға (ﷺ) көп салауат айту сүннет; Аус ибн Аустың (оған Алла разы болсын) жеткізуінше, Алла елшісі (ﷺ): «Расында, жұма—күндеріңнің ішіндегі ең жақсысы. Сондықтан сол күні маған көбірек салауат айтыңдар! Өйткені, расында, сендердің салауаттарың маған ұсынылады (жеткізіледі)»,—деген. [130]. [130] Әбу Дауд риуаят еткен (1531).
9. Бұл күні көптеп дұға ету және дұғаға жауап берілетін уақытты іздеу сүннет саналады. Өйткені Әбу Һурайра (оған Алла разы болсын) риуаят еткендей, Алланың елшісі ﷺ жұма күнін еске алып: «Онда бір сағат бар, намаз оқып тұрған (не оны күтіп отырған) мұсылман құл сол уақытқа тура келіп, Алла Тағаладан бір нәрсе сұраса, Ол оған сұрағанын міндетті түрде береді»,—деген. [131]. [131] Бухари (935) және Муслим (852) риуаят еткен.
Жұма күнінің барлық уақыттарында дұғаның қабыл болуы үміт етіледі. Бірақ оның ең үмітті уақыты – имам жұма күні құтпа үшін отырған сәттен бастап намаз аяқталғанға дейінгі уақыт. Сондай-ақ, жұма күнінің соңғы сағаты да ерекше үмітті, әсіресе, ақшам намазын күтіп отырған адам үшін – ол мейлі мешітте, мейлі үйінде болса да. Өйткені Әбу Мұса әл-Ашғари (оған Алла разы болсын) Пайғамбардың (ﷺ) жұманың сол уақыты туралы былай деп айтқанын риуаят еткен: «Ол уақыт имам мінберге отырғаннан намаз аяқталғанша жалғасады» [132]. [132] Муслим (853) риуаят еткен.
Жетінші мәселе: жұма намазының нәпілдері:
Жұма намазының алдында бекітілген сүннет намазы жоқ. Алайда, жұмаға келген адамның қалағанынша – екі, төрт, алты немесе одан да көп – екі-екіден рәкәғат етіп намаз оқуы сүннет. Өйткені, Пайғамбар ﷺ осыған ынталандырған. Салман әл-Фәриси (оған Алла разы болсын) былай дейді: «Алла елшісі ﷺ: «Кім жұма күні ғұсыл құйынып... сосын (мешітке) барып, екі кісінің арасын бөлмей, өзіне жазылған (нәпіл) намазды оқыса, сосын имам шыққан кезде үндемей отырса, оның осы жұма мен өткен жұма арасындағы күнәлары кешіріледі»,—деген. [133]. Сондай-ақ, сахабалардың (оларға Алла разы болсын) іс-әрекеті мен жалпы нәпіл амалдар жайлы айтылған артықшылықтарға негізделген. [133] Бұхари (910) риуаят еткен.
Ал, бекітілген сүннет жұма намазынан кейін оқылады.(Жұмаға келуші) үйінде екі немесе мешітте (болса) төрт рәкғат оқиды. «Пайғамбар ﷺ жұма намазынан кейін үйінде екі ракғат намаз оқитын» [134]. Әбу Һурайра (Алла оған разы болсын) айтты:«Алла елшісі ﷺ : «Сендерден кім жұма намазын оқыса, одан кейін қосымша төрт ракағат намаз оқысын» [135]. [134] Ибн Омар (Алла ол екеуіне разы болсын) жеткізген хадистен Бұхари (937) және Муслим (729) риуаят еткен. [135] Муслим (881) риуаят еткен.
Жұма намазының бекітілген сүннеті: егер ол мешітте оқылса – төрт, ал үйде оқылса – екі ракағат болып оқылады.
Екінші кіші бөлім: Жұма құтпасы
Бірінші мәселе: Жұма құтпасы:
Бұл – жұма намазының алдында жамағатқа айтылатын, ішінде Аллаға мақтау - мадақ, Пайғамбарға ﷺ салауат пен сәлем және уағыз-насихат қамтылған сөз[136]. [136] Қ:: «Муғжам луғат әл-фуқаһа» (197-б); Әл-Хужайлан, «Жұма құтпасы және оның фиқһи үкімдері» (22-б).
Екінші мәселе: Құтпаның үкімі
Құтпа – жұма намазының шарты, онсыз намаз дұрыс саналмайды. Бұған дәлел – Алла Тағаланың: "Әй, мүміндер! Жұма күні намаз үшін азан айтылған кезде, дереу Алланы еске алуға ұмтылыңдар!",—деген сөзі. (Жұма: 9). «Аллаһты еске алу» сөзі қутпа (әл-хұтба) деп те тәпсірленген [137]. Егер құтпа уәжіп болмаса, оған ұмтылу да уәжіп болмас еді. Сондай-ақ, Пайғамбар ﷺ оны үнемі орындап, ешқашан тастамаған. [137] Қ. «Тафсир әт-Табари» (22/ 642).
Имам ибн Қудама әл-Ханбали (оған Алланың рақымы болсын) былай деген: "Қорыта айтқанда, құтпа – жұманың шарты,. Онсыз жұма дұрыс болмайды [138]. [138] "Әл-Муғни", (2/224).
Үшінші мәселе: Құтпаның шарттары:
1- Құтпалар саны екеу болуы. Себебі бұл Абдуллаһ ибн Омар (Алла әкесі екеуіне разы болсын) жеткізген хадис арқылы бекітілген нәрсе. Онда Абдуллаһ былай деген: «Пайғамбар ﷺ екі құтпа оқып, екеуінің арасында отыратын»[139]. [139] Бұхари (928) риуаят еткен.
2- Жұма намазының уақыты кіргеннен кейін оқылуы. Егер құтпа немесе оның бір бөлігі намаз уақытынан бұрын оқылса, дұрыс саналмайды.
3 – Екі хутбаның намаздан бұрын оқылуы. Себебі әс-Сәәиб ибн Язид (Алла оған разы болсын) былай деп айтқан: «Алла елшісінің ﷺ және Әбу Бәкір мен Омардың (Алла оларға разы болсын) тұсында жұма күнгі азан алғашында имам мінберге отырған кезде шақырылатын» [140] Бұл – екі құтпаның намаздан бұрын оқылатынына айқын дәлел. [140] Бухари (916) риуаят еткен.
Сондай-ақ, Пайғамбардың (ﷺ): «Намазды менің қалай намаз оқығанымды көргендерің бойынша оқыңдар»,—дегеніне сай. [141], Пайғамбар ﷺ намазды екі құтпадан кейін ғана оқыған. Ал, әл-Мәрдауи: "Олардың – яғни, екі құтпаның – намаздан бұрын оқылуы талассыз шарт етіледі",—деген. [142]. [141] Бұхари (631) Малик ибн әл-Хуайрис (Алла оған разы болсын) хадисінен риуаят еткен. [142] "Әл-Инсаф", 2/ 389.
4 - Құтпа арасын тым ұзақ үзбеу,. Себебі Имам ибн Қудама (Алла ол кісіні рақымына бөлесін) былай деген: «Уағыздың дұрыс болуының шарты – үздіксіздік (арасының үзілмеуі). Егер оның бөліктері бір-бірінен ұзақ сөзбен, не ұзақ үнсіздікпен, немесе үздіксіздікті бұзатын өзге де нәрселермен бөлінсе, онда уағызды қайта бастайды. Бөлінудің ұзақ-қысқалығы әдет-ғұрыпқа қарай анықталады. Сондай-ақ, уағыз бен намаздың арасында да үздіксіздік шарт етіледі. Егер (имам) дәретке мұқтаж болса, дәрет алып, арадағы уақыт ұзамаса, уағызын жалғастыра береді»[143]. [143] "Әл-Муғни" (2/230).
5 – Қутпаны дауыстап оқу. Себебі құтпа – уәжіп әрі жұманың дұрыс болуының шарты. Ал, дауыстап оқу – осы уәжіпті орындап, оның мақсаты болған уағыз бен ескертуді жүзеге асырудың жолы. Уәжіп амал тек сонымен ғана толық орындалатын нәрсе де – уәжіп саналады.
6 – Жұма намазының дұрыс саналуы үшін қажетті адам санының қатысуы. Өйткені құтпа – бару міндеттелген зікір. Сол себепті оны аталған санның тыңдауы тиіс.
Төртінші мәселе: Құтпаның рүкіндері:
1- Оны Алла Тағалаға мадақ және мақтау айтумен бастау. Бұл Жәбир ибн Абдуллаһтың (екеуіне Алла разы болсын) былай деп айтқан хадисіне сәйкес: «Пайғамбар ﷺ жұма күнгі құтпасында Аллаға хамд айтып, Оны дәріптейтін, содан кейін былай дейтін...» Хадис [144]. [144] Муслим (867) риуаят еткен.
2- Құтпаның Пайғамбарға ﷺ салауат айтуды қамтуы. Себебі құтбпларда Пайғамбарға ﷺ салауат айту – сахабалар (оларға Алла разы болсын) арасында белгілі әрі мәшһүр іс болған [145]. [145] Қ.: Ибн әл-Қайим, «Жәлә әл-Әфһам» (371).
2- Уағыздың Алла Тағалаға тақуа болу жөнінде өсиетті қамтуы. Себебі Жәбир ибн Сәмура (оған Алла разы болсын) былай деген: «Пайғамбардың ﷺ екі құтпасы бар еді. Ол екі құтпа арасында отыратын. (Құтпада) Құран оқып, адамдарға насихат айтып, еске салатын»[146]; Себебі құтпаның мақсаты да – сол (Құран оқу, адамдарға үгіт айту). [146] Муслим (862) риуаят еткен.
4 – Құран Кәрімнен бір сүре немесе аят оқу; Жәбир ибн Сәмура (оған Алла разы болсын) жеткізген хадис бойынша: «Пайғамбардың ﷺ екі хұтпасы болатын. Ол екеуінің арасында отыратын. (Құтпада) Құран оқып, адамдарға насихат айтып, ескертетін».
Бесінші мәселе: Құтпаның сүннеттері:
1- Құтпаның мінберде немесе көтеріңкі орында айтылуы; «Пайғамбарға ﷺ мінбер жасалып, жұма күні сонда құтпа айтты» [147], Бір топ сахабадан (оларға Алла разы болсын) Пайғамбардың ﷺ мінберге[148] шығып құтпа айтқаны көптеген жолдармен жеткізілген. Сондай-ақ, имам ән-Нәуәуи (Алла оны рақымына алсын) бұл істің мустахаб екендігіне қатысты ижмағты келтіріп, былай деді: «Ғұламалар құтпаның мінберде оқылуы мустахап екеніне бірауыздан келіскен»[149], Өйткені бұл – хабар таратуда әсері көбірек, әрі халық хутпа айтушыны көргенде, оларға айтылатын уағыздың да әсері анағұрылым көбірек болады. [147] Бухари (2095) Жәбир (Алла оған разы болсын) хадисінен риуаят еткен. [148] Қ: «Ируа әл-ғалил фи тахриж ахадис Манар ас-сабиль»: (3/75) және одан кейінгі беттер. [149] Әл-Мәжмуғ шарх әл-Муһәззаб (4/ 527).
2- Құтпа айтушының құтпаны тұрып айтуы; бұл Алла Тағаланың мына сөзіне байланысты: "Олар сауда не бір бос нәрсе көрген кезде, сол жаққа бет алып, сені тік тұрған күйіңде қалдырып кетті...) (Жұма: 11). Абдуллаһ ибн Омардан (Алла екеуіне разы болсын), былай дегені риуаят етіледі: «Пайғамбар ﷺ тік тұрып уағыз айтатын. Сосын (сәл) отырып, одан соң қазір сендер істеп жүргендеріңдей қайтып тұратын» [150]. [150] Бухари (920) және Муслим (861) риуаят еткен.
3 – Құтпа айтушының құтпаны жамағатқа қарап атуы—сүннет; Абдуллаһ ибн Омардан (Алла екеуіне разы болсын), «Пайғамбар ﷺ жұма күні мінберіне жақындағанда, жанында отырғандарға сәлем беретін. Ал, мінберге көтерілгенде, халыққа жүзімен бұрылып, одан соң сәлем беретін»[151]. [151] Байһақи, «әс-Сунан әл-Кубра» (5742).
Хафиз ибн Ражаб (оған Алланың рақымы болсын) былай деген: "Имамның мешіт жамағатына жүзін қаратып тұруы және құбылаға арқасын беруі — ғалымдардың бірауызды келісімімен бекітілген, әрі бұған қатысты мәтіндер де дәлел болады. Өйткені ол (имам) оларға сөйлеп, оның сөзін түсінсін деп үн қатады. Мұның бәрі сүннет болып табылады. Егер имам бұған кереғар амал қылса, ол сүннетке қайшы келген болады. Бірақ, оның жұма намазы дұрыс (жарамды) болады"[152]. [152] Ибн Рәжәб, "Фәтхул-Бәри" , (8/ 250).
4- Хутба айтушының жамағатқа бет бұрғанда сәлем беруі—сүннет. Бұған Жәбирдың (оған Алла разы болсын) хадисі дәлел. «Пайғамбар ﷺ мінберге көтерілгенде, сәлем беретін»[153]. [153] Имам ибн Мәжаһ (1109) риуаят еткен.
5- Азаншы азан айтып болғанша мінберде отыру – сүннет. Дәлелі – Ибн Омардың (Алла екеуіне де разы болсын) сөзі: «Пайғамбар ﷺ екі хутба оқитын: ол мінберге шығып, азаншы (азанын айтып) болғанша отыратын. Сосын тұрып хутба оқитын. Сосын (екі құтпа арасында) сөйлемей отырып, қайта тұрып (екінші) құтпасын оқитын»[154]. Әс-Сәәиб ибн Язидтің (Алла оған разы болсын) былай деп айтқан хадисі бұған куәлік етеді: «Алла елшісінің ﷺ , Әбу Бәкір және Омардың (ол екеуіне де Алла разы болсын) тұсында жұма күнгі азанның алғашқысы имам жұма күні мінберге отырғанда болатын» [155]. [154] Әбу Дауд риуаят еткен (1092). [155] Бухари (916) риуаят еткен.
6- Құтпа кезінде дауысын барынша көтеру; Жәбир ибн Абдуллаһ (ол екеуіне Алла разы болсын) былай деген: «Алла елшісі ﷺ құтпа айтқанда, көздері қызарып, даусы көтеріліп, ашуы күшейетін. Тіпті ол әскерден сақтандырушы секілді болып: «Таңдарың мен кештеріңде (жау шабайын деп тұр)»,—дейтін. [156] «Таңдарың» (صَبَّحَكُم) – яғни, сендерге әскер таңертең келді; ал «кештеріңде» (مسَّاكم) – кешке келді дегенді білдіреді. Кімде-кім біреуді қауіптендірсе, осы екі сөзді айтуына болады. [156] Муслим (867) риуаят еткен.
7- Екі құтпаның арасында аздап отыру. Себебі Ибн Омар (Алла ол екеуіне разы болсын) риуаят еткен хадисінде: «Пайғамбар ﷺ екі құтпа оқитын және екеуінің арасында отыратын»[157]. [157] Бухари (928) риуаят еткен.
8- Екі құтпаны қысқа оку, екіншісін біріншісінен де қысқа ету және намазды ұзарту—сүннет. Себебі Аммар (оған Алла разы болсын) риуаят еткен хадисте Алла Елшісі ﷺ былай деген: «Расында, адамның құтпасын қысқартып, намазын ұзартуы, оның білімділігінің көрсеткіші (белгісі). Сондықтан намазды ұзартып құтпаны қысқартыңдар!» [158]. [158] Муслим (869) риуаят еткен.
9- Мұсылмандар үшін олардың діні мен дүниесінің игілігін және мұсылман басшылары үшін ізгілік пен жәрдем тілеп, дұға ету – сүннет. Науауи (Алла оны рақымына алсын) былай деген: «Ал, мұсылман имамдары мен басшыларына туралық, ақиқат жолында жәрдем, әділдік орнату және сол секілді игіліктер тілеу, сондай-ақ Ислам әскерлері үшін дұға ету – ортақ көзқарас бойынша құпталған (мұстахаб) амал болып табылады» [159]. [159] "Әл-Мәжмуғ шарх әл-Мухаззаб", (4/ 521).
Имамға жұма құтпасы кезінде дұға жасағанда қолын көтеру, шариғатта истисқа (жауын тілеу) дұғасынан басқа жағдайда бекітілмеген. Бірақ, сұқ саусағымен ишара етуі – мустахаб. Өйткені, Амара ибн Руайба (Алла оған разы болсын) Бишр ибн Маруанның мінберде қолын көтеріп тұрғанын көріп: «Алла бұл екі қолды ұсқынсыз етсін! Расында, мен Алла елшісінің ﷺ былай жасағанынан (сұқ саусағымен ғана ишара қылды) артық ештеңе жасамағанын көрдім»,—деген [160]. [160] Муслим (874) риуаят еткен.
10 – Құтпа айтқан кісінің намазға имам болуы. Себебі Пайғамбар ﷺ, сондай-ақ одан кейінгі халифалары бұл екеуін өздері атқарған. Ал, егер үзірлі себеппен біреуі құтпаны оқып, екіншісі намазға имамдық етсе, бұған рұқсат етіледі[161]. [161] Әл-Муғни, Ибн Қудама: (2/228).
Алтыншы мәселе: Жұма хутпасының аудармасы:
Тұрғындары немесе олардың көпшілігі араб тілін білмейтін елдерде құтпа оқушының өз тілдерінде хутба айтуына рұқсат етіледі. Бұл олардың құтпаны түсініп, одан көзделген мақсаттың орындалуына, сондай-ақ ондағы ілімнен, насихат пен ескертуден пайда алуларына мүмкіндік береді. Сондай-ақ, Пайғамбардан ﷺ жұма құтпасының араб тілінде болуы шарт екендігі туралы ешқандай дәлел келмеген. Ол ﷺ бұл тілде құтпаны тек сол тіл өзінің әрі қауымының тілі болғандықтан ғана айтқан.
Құтпа айтушының құтпаны алдымен араб тілінде оқып, сосын оны өз елінің тіліне аударуы – Пайғамбарға ﷺ құтпаларында еру және осы мәселедегі келіспеушіліктен шығу үшін ең дұрыс амал.
Аудармада тыңдаушылар үшін ең пайдалысы ескеріледі: құтпаның әрбір бөлігінен кейін аудару немесе аударманы құтпа араб тілінде аяқталғаннан кейін, намаздың алдында жасау.
Сондай-ақ, құтпаны ілеспе түрде аударуға, сол аударманы арнайы құрылғылар арқылы таратып, араб тілін білмейтін жамағаттың оны құлаққаптармен тыңдауына болады. Бұл іс аудармашы тарапынан да, тыңдаушы тарапынан да тыйым салынған бос сөзге жатпайды. Себебі мұнда жалпыға ортақ пайда болып, құтпадан көзделген мақсат жүзеге асады.
Жетінші мәселе: Құтпа айтушының (хатиб) талаптары:
Мешіт құтпашысы – мешіттің тірегі мен қуаты саналады. Сол арқылы мешіт уағыз тарату, қоғамды ағарту және халыққа дінінің мәселелерін түсіндіру міндетін атқарады. Егер құтпашы ғалым, парасатты, көреген әрі адамдардың әдет-ғұрпы мен жағдайын білетін болса, оның мешіт жамағатына және мешіт орналасқан аудан тұрғындарына тигізер ықпалы игі әрі пайдалы болады. Сондай-ақ, ол жамағатқа ілім үйретіп, тура жол сілтеп, әрбір жақсылық пен ізгілікке жетелейді.
Құтпа айту шарттарына сай келетін құтпашылар да осындай болған. Исламның басында құтпашы Пайғамбардың ﷺ өзі, одан кейін оның ізгі халифалары, сосын әмірлер, қолбасшылар, ғалымдар мен көрнекті тұлғалар болды. Бұл осы қызметті атқаратын адамның діні, мінез-құлқы, білімі мен жүріс-тұрысы жағынан жоғары мәртебеде болуы тиіс екенін көрсетеді.
Міне, осы жерде бұл қызметтің адамдар өміріндегі маңыздылығы айқын көрінеді. Өйткені құтпашылардың күші олардың қоғамдарында байқалады. Сол сияқты, әлсіздігі де сол қоғамдарға өзінің кері әсерін тигізеді. Себебі мешіт – қоғамға сөз бен істің байланысын үйрететін орын. Егер құтпашының білімі таяз, ақылы кем, тұлғасы әлсіз немесе мінез-құлқы нашар болса, ол пайда әкелудің орнына зиян тигізеді. Құтпашының міндеті – намазхандарды жақсылыққа, игілікке және ізгілікке бағыттау болса, надан құтпашының бұл ұлы міндетті жүзеге асыруы қиынға соғады.
Кейде құтпашы бұл қызметтің талаптарына — білім жағынан да, жеке қабілет тұрғысынан да — сай болғанымен, басқа істермен шұғылданып, өз міндетінен алаңдап, бұл оның қызметін атқару деңгейіне кері әсерін тигізеді.
Сондай-ақ ол құтпаны жағдайға сай етіп дайындауға уақыт таппауы да мүмкін. Сол кезде, Ибн Қайим әл-Жәузия (Алла оны рақымына алсын) айтқандай, ол халықтың алдына жүрекке Аллаға деген иман, таухид пен Оны ерекше тануды ұялатпайтын, Оның нығметтерін еске салмайтын, сондай-ақ пендені Оны сүюге және Онымен қауышуға деген сағынышты оятпайтын құтпамен шығады [162]. [162] "Задул-Маъад фи һәди хайрил-Ибад" (1/409).
Кейде оған құмарлық, надандық, дау-дамайлар немесе жазғырылған шектен шығушылық басым келіп, ол әділ көзқарастан (бейтараптылықтан), тәрбиелік бағыт-бағдардан, даналықпен және көркем насихатпен дағуат етуден ауытқып кетеді.
Расында, бұл дінде мешіттің ықпалы өте зор. Өйткені ол – пенденің Раббысымен байланысқа түсіп, иманы күшейетін, сондай-ақ бауырларымен бас қосып, баршаның ізгілікті тарату және жамандықпен күресу жолында ынтымақтасатын һидаят мұнарасы. Мешіт бұл статусын тек Алла Тағала оған осы ұлы мансап пен ұлағатты қызметті атқаруға қажетті ғылыми білімі мен көркем мінезі бар имамды дайындаған жағдайда ғана атқара алады.
Хатибте болуы тиіс ең маңызды ғылыми талаптар:
1 - Амалды Алла үшін ықыласпен жасау; сонда ол Алла тағала және адамдар алдында қолдау мен жәрдемге ие болып, қабыл етіліп, сүйікті болады.
2 - Көзбояушылық пен мақтаншақтықтан аулақ болу. Өйткені істер мақсатқа, ал амалдар ниетке байланысты және әр адамға ниет еткені ғана тиесілі. Кімде-кім өзінде жоқ нәрсемен мақтанса, Алла оны масқара етеді.
3 - Алланың Кітабын жатқа білуі немесе оның біршама бөлігін жаттауы, жаттағанын үнемі қайталап отыруы және күнделікті Құран оқитын мөлшері (уирд) болуы керек.
4 - «Риядус-салихин», «Әрбағин Нәуәуия» (40 хадис), «Булуғул-марам» немесе басқа да сенімді хадис кітаптарынан Пайғамбар хадистерінен негізге алынатын бірнеше хадисты жатқа білу.
5 – Дұрыс ақиданы, яғни сәләф салихтардың (ізгі буынның) ақидасын үйрену.
6 – Дін үкімдерінің шариғи негіздерін, әсіресе құлшылық фиқһын үйренуі керек. Оның ішінде ең маңыздысы – дәрет, намаз, зекет және оразаға қатысты үкімдер. Сондай-ақ, мәмілелер фиқһын да меңгеруі қажет. Осы арқылы ол табыс табу мен жұмсаудың қағидаларын біліп, адамдарды алдау мен арбаудан, біреудің мал-мүлкін заңсыз иемденуден сақтандырады. Сонымен қатар, оларды ысырапшылдық пен малды оңды-солды шашудан, сараңдық пен шектен тыс үнемшілдіктен тыяды. Нәтижесінде, олардың қаржылық іс-әрекеттері Кітап пен Сүннет негізінде болады.
7 - Араб тілін жетік білуі керек. Сонда Алланың Өз елшісіне ﷺ түсіргендерінің мағыналарын таниды. Себебі Құран араб тілінде түскен.
8 – Пайғамбардың (ﷺ) өмір жолын және Мұхаммедтің бүкіл болмысын және бұрынғы салиқалы тұлғалардың өмір жолдарын оқуы керек. Өйткені онда салиқалы үлгі, көркем өнеге, пайдалы ғылыми қазына және жоғары ислами мәдениет бар.
9 – Өз елінің және басқа да аймақтардың ақидасының дұрыстығы, ілімінің тереңдігі мен парасаттылығымен танымал ғұламаларын тану. Сондай-ақ дінге қатысты барлық қажетті мәселелер мен қоғамдық түйткілдерді шешуде соларға жүгіну.
10 - Исламдағы ағымдар мен олардың ақидаларын (діни ұстанымдарын), ой-пікір бағыттары мен мақсаттарын, сондай-ақ бұзушы мәзһабтар мен олардың көздегендерін білу арқылы, оларды Алла Тағаланың кітабы, Оның елшісінің ﷺ сүннеті және зерттеуші мұсылман ғалымдарының жазған еңбектері негізінде талқылап, жалғандығын сынап, бұрыстығынан сақтандыра алады.
11 - Мұсылмандардың жағдайына, олардың әлсіздігіне және дұшпандардың оларға үстемдік етуіне назар аударуы керек. Бұл жайттың себебі – олардың Алланың тура жолынан алыстауы, Аллаға деген иманының әлсіреуі және Оның шариғатына мойынсұнбауы екенін білуі тиіс. Сөйтіп, оларға діні мен дүниесіне пайдалы нәрселерді үйретуге ұмтылуы қажет.
12 – Әртүрлі бұқаралық ақпарат құралдарымен танысуы, олардың пайдалы және зиянды жақтарын білуі, оларды Аллаға шақыру жолында қалай пайдалану керектігін үйренуі және олардың өзіне және қоғамына тигізетін қауіп-қатерлерінен сақтануы керек.
Егер жұма құтпашысында осы сипаттар мен қабілеттер толық қалыптасса, онда – Алланың қалауымен – бұл оның дұрыс жолда болуына және теңдік пен тұрақтылықтың орнауына себеп болады.
Мінезге қатысты негіздердің ең маңыздысы:
1- Мешіт хатибының өз жамағатына, сондай-ақ мешітіне келетін жергілікті тұрғындар мен басқа да адамдарға уағызшы әрі ұстаз болуы, сол үшін өзіне Алланың елшісін ﷺ үлгі тұтуы тиіс. Өйткені, ол – үмбет пен көшбасшылар үшін ізгі үлгі, көркем өнеге және ең жоғары тұлға. Ұлы Алла былай дейді: "Сендерге—Аллаға және Ақырет күніне үміт ететіндер әрі Алланы көп еске алғандарға Алланың Елшісінде көркем үлгі-өнеге бар 21" (Әхзаб: 21).
Өзін және мешітке келушілерді дүние мен саясат туралы әңгімеден аулақ ұстап, мешітті тек ілім мен құлшылыққа арнауы қажет.
2- Өз таза әрі ұқыпты болуы, сондай-ақ мешіт тазалығына көңіл бөліп, ондағы заттарды реттеп, жинап-теріп қоюы, мүлкін күтіп ұстауы, бұл істерде ысырапшылдықтан аулақ болып, мешітті әшекейлеуден сақтануы керек.
3- Көркем мінез-құлықты, салиқалы болуы; Пайғамбардың ﷺ сүннетіне еріп, сақал қойып, мұртын қысқартуы; киімін тобықтан төмен түсіруден сақтануы; салмақтылық пен сабырлылықты ұстануы; әрі өткен ізгі сәләфтардың (оларға Алла рақым етсін) ізімен жүруі керек.
4- Жұмсақ мінезді, ұстамды әрі мейірімді болу. Өйткені хадисте келгендей, жұмсақтық қай нәрседе болса оны көркемдейді, ал қай нәрседен алынса, көркін кетіреді; Айшадан (Алла оған разы болсын) риуаят етілген хадисте Пайғамбар ﷺ былай деген: «Шын мәнінде жұмсақтық қай нәрседе болса да, оны көркемдейді. Ал, қай нәрседен алынса, оның көркін кетіреді» [163]. [163] Муслим (2594).
Егер мешітке келушілердің бірі қателік жіберсе, имам-хатиб оған қатаңдық танытпай, керісінше, жұмсақтықпен насихаттап, көркем түрде үйретуі тиіс. Муъауиа бин әл-Хакам әс-Сулами (Алла оған разы болсын) былай деді: Бірде мен Алла елшісімен ﷺ бірге намаз оқығанымда, (сапта тұрғандардың) бірі түшкіріп жіберді. Мен: “Алла саған рақым етсін!”, - дедім. Сонда маған адамдар айыптаушы көздерімен қарай бастады. Мен: “Шешем мені жоғалтсын! Маған бұлай қарағандарың не?”, - дедім. Содан олар қолдарымен сандарын соға бастады. Олардың менен тынышталуды талап етіп жатқандарын түсінгенімде, үндемей қалдым. Ал, Алланың елшісі ﷺ — әке-шешем оған пида болсын — намазын оқып болысымен, (мен одан бұрын да, одан кейін де одан артық (жақсы) үйрететін ұстазды көрген емеспін), Алланың атымен ант етейін, ол маған айқайламастан, мені ұрмастан және ұрыспастан: «Расында, бұл намазда адамдардың сөзінен ешнәрсені айту жараспайды. Ол – бар болғаны тәсбих, тәкбір және Құран оқу ғана»,—деді. [164]. [164] Муслим (537) риуаят еткен.
5 — Жұмсақ мінезді, жүрегі нәзік болуы керек; сонда адамдар оның айналасына жиналып, оның мейірімі, көмегі және білімінен пайда алады. Сондай-ақ, олардың қиындықтары мен мұқтаждықтарында бірге болып, мешіт қызметіне қатысты істер жайында олармен кеңесуі қажет.
Аллаһтың елшісі ﷺ осының бәрінде ең жоғары мәртебеде болған, Алла Тағала ол туралы былай деген: "(Уа, Пайғамбар!) Алланың мейірімімен сен оларға жұмсақтық таныттың. Егер дөрекі, қатал жүректі болғаныңда, олар маңайыңнан тарап кетер еді. Оларды кешір және олар үшін Алладан кешірім тіле әрі іс жөнінде олармен кеңес. Қашан бір іске шешім қабылдасаң, Аллаға жүгініп, Оған тәуекел ет . Шын мәнінде, Алла тәуекел етушілерді жақсы көреді 159" (Әлі Ғимран: 159).
6- Сабырлық пен айқын сенім (яқин) танытып, сол арқылы өз мешіті мен жамағаты алдында имамдық құрметіне лайық болуы. Өйткені сабырлық пен айқын сенім құлды діндегі жетекшілік (имамдық) мәртебесіне жеткізеді. Алла Тағала айтты: "... олар сабыр етіп, аяттарымызға айқын сенген кезде, әміріміз бойынша арасынан тура жолға бастайтын жетекшілер шығардық 24" (Сәжде: 24).
7- Тура жолдағы, табысқа жетуші және айтқан сөздерінде шыншыл адамдар қатарында болуы үшін үнемі шындықты айту керек. Бұл мейлі Жұманың құтпасында немесе білім беру сабағы яки насихатта болсын, мейлі адамдармен сөйлескенде болсын. Өйткені Пайғамбар ﷺ хадисте былай деген: «Шыншыл болыңдар! Өйткені шындық ізгілікке жетелейді. Ал, ізгілік Жәннатқа жетелейді. Адам үнемі шын сөйлеп, шындықты іздей берсе, Алла алдында “аса шыншыл“ болып жазылады. Сондай-ақ, өтіріктен сақ болыңдар! Өйткені өтірік күнәға жетелейді,. Ал, күнә тозаққа жетелейді. Адам үнемі өтірік айтып, өтірік айтуға тырыса берсе, Алла алдында “суайт" болып жазылады» [165]. [165] Оны Бухари (6094) және Муслим (2607) Абдуллаһ ибн Масғұд (Алла оған разы болсын) хадисінен риуаят еткен.
Өтірік – жаманшылық әрі бәле. Ал, өтіріктің ең ауыры – Алла Тағала жайында білімсіз сөйлеп, Оған жала жабу. Алла Тағала былай деді: "(Уа, Пайғамбар! Оларға): «Шын мәнінде, Раббым жиіркенішті істерге: оның әшкере және жасырын істелгеніне тыйым салды. Сондай-ақ, күнәға, құқығы болмаса да өзгелердікін қалап, шектен шығуға және (Алладан) ешбір дәлел түсірілмеген нәрсені Оған серік етулеріңе және Аллаға қатысты өздерің білмейтін нәрселерді айтуларыңа тыйым салды», деп 33) (Әғраф: 33).
Бұл қасиетті аят ең үлкен күнәларды төменІнен бастап ауырына қарай ретімен қамтыған. Олардың ең үлкені (ең ауыры) – Алланың есімдері, сипаттары және шариғаты туралы білімсіз сөйлеу.
Алланың Елшісіне ﷺ жала жабу – өтіріктің ең үлкені және күнәлардың ең жиіркеніштісі. Ол – иесіне От уәде етілген үлкен күнәлардың бірі болып саналады. Муғира ибн Шуғба (Алла оған разы болсын) былай дейді: «Мен Пайғамбардың ﷺ былай деп айтқанын естідім: «Расында, менің атымнан өтірік айту басқа біреудің (атынан) өтірік айтқандай емес. Кім менің атымнан саналы түрде жалған тоқыса (өтірік айтса), тозақтағы орнына жайғаса берсін» [166]. [166] Бухари (1291) және Муслим (4) риуаят еткен.
Кейбір уағызшылар істейтініндей, жақсылыққа шақырып, жамандықтан сақтандыру мақсатында жақсы ниетпен болса да, өтірік айтудан аулақ болу керек. Өйткені бұл – ішінде ешбір игілік те, тура жол да болмаған жиіркенішті іс. Ал, оны айтушы сауап алмай, күнәға батады, пайда таппай, күнә арқалаған болады.
8- Сөзді жеткізуде аманатшыл болып, жаңалықтардың растығын тексеру, қауесеттерге сенуге асықпау және тек сенімді сөзге (хабарға) ғана сүйену. Алла Тағала бізге бұл жайында Өзінің бір сөзінде былай деп бұйырған: "О, мүміндер! Сендерге бұзық біреу хабар келтірсе, оны анықтаңдар! Әйтпесе, өздерің білмей бір елге кесірлерің тиіп, істегендеріңе өкінесіңдер 6) [Хужурат: 6].
9- Адамдардың айыбын жасыруға және олардың сырларын сақтауға ерекше мән беру. Кімде-кім бір мұсылманның айыбын жасырса, Алла оның айыбын осы дүниеде және ақыретте жасырады. Ал, кім мұсылмандардың кемшіліктерін әшкерелеуге ұмтылса, Алла да оның кемшілігін әшкерелеп, тіпті өз үйінде болса да, оны масқара етеді; Абдуллаһ ибн Омардан (Алла ол екеуіне разы болсын) риуаят етілгендей, Алланың Елшісі ﷺ: «Кімде-кім бір мұсылманның айыбын жасырса, Қиямет күні Алла оның айыбын жасырады»,—деген [167]. Әбу Барза әл-Аслами (Алла оған разы болсын), ол Алла елшісінің ﷺ былай деп айтқанын жеткізді: «Уа, тілімен ғана иман келтіріп, жүрегіне иман кірмеген жандар! Мұсылмандарды ғайбаттамаңдар, олардың кемшіліктерін іздемеңдер! Өйткені, кім олардың кемшіліктерінің ізіне түссе, Алла да оның кемшілігі ізіне түседі. Ал, Алла біреудің кемшілігі ізіне түссе, оны өз үйінде масқара етеді». [168]. [167] Бухари (2442), Муслим (2580) риуаят еткен. [168] Әбу Дауд риуаят еткен, (4880).
Сегізінші мәселе: Құтпа мен құтпа айтшының (хатиб) әдебі:
1- Жұма хутбасы белгілі бір адамның, саяси топтың, мекеменің немесе басқа да нәрселердің насихаты үшін құрал ретінде пайдаланылуынан ада болып, тек Алла Тағалаға, Оның дінін, дағуатын жеткізуге және сөзін үстем ету мақсатында болуы тиіс. Алла Тағала былай деген: "Шын мәнінде, мешіттер Аллаға тән. Ендеше Алламен бірге ешкімді шақырмаңдар 18" (Жын:18).
2- Қутпашы уағызын тыңдаушыларға ауыр тиіп, оларды жалықтырып жіберетіндей шамадан тыс ұзартпауы, әрі оны тым қысқартып, негізгі мазмұнын толық жеткізбей, үзіп тастайтындай дәрежеде қысқартпауы қажет.
3- Құтпа айтушы құтпасын айту кезінде тыңдаушылардың жағдайын ескеруі тиіс. Қарапайым халықпен олардың ақыл-ой деңгейіне сай сөйлесіп, түсінігіне ауыр келетін сөздерді (ұғымдарды) қолданбауы керек. Орташа деңгейдегілермен орташа, ал білімді қауыммен терең сөйлеседі. Осылайша ол барлық топтар алдында әр нәрсені өз орнына қоятын дана болып, барлық жағдайда сөзіндегі жалған, жылтырақ сөздерден аулақ тұрады.
4- Араздық пен өшпенділік тудыратын келіспеушілік мәселелерінен аулақ болуы. Себебі құтпа айтушының негізгі міндеті – халыққа тәлім беріп, жүректерін ақиқатқа біріктіру және олардың арасындағы алауыздық себептерін жою.
5- Сөзді әдейі ұйқастыруға немесе тым тереңдетуге күш салмайды. Керісінше, оның басты мақсаты – пайдалы мағыналарды ең айқын әрі қысқа сөздермен жеткізу.
6- Танымал уағызшылардың тұлғасын сомдап, оларға ерсі түрде еліктеуден аулақ болу. Өйткені бұл тыңдаушылардың көңіліне жайсыздық пен наразылық тудырады[169]. [169] Қ.: Абдуллаһ ибн Дайфуллаһ әр-Рухайли, «Жұма құтпасының әдістемесі», (12, 20, 22-бб.); Әмир ибн Мухаммад әл-Мәдри: «Табысты хутбашы болу үшін елу бір өсиет», (33, 73, 87).
Тоғызыншы мәселе: Құтпаның мақсаты мен міндеттері:
Жұма құтпасы төмендегі мақсаттарды көздеуі тиіс:
1 — Таухид негіздерін, оның маңыздылығы мен артықшылығын түсіндіру, сондай-ақ, ширктың барлық түрлері мен көріністерінен және оған апаратын жолдардан сақтандыру.
2- Уағыздау және Алла Тағаланы, Оның Ақыреттегі есебі мен жазасын, сондай-ақ жүректерді тірілтетін иләһи мағыналарды еске салу, жақсылыққа шақырып, құпталған істерді бұйырып, терістелгенді тыю.
3 — Мұсылмандарды дін ілімінде сауаттандыру, оларға Алла Тағаланың Кітабы мен Оның Елшісінің ﷺ сүннетінен алынған дін ақиқаттарын үйрету, сонымен бірге әдеп пен мінез-құлықтың шектен шығу мен немқұрайдылықтан сақ болуына ерекше мән беру.
4 — Ислам туралы қате түсініктерді түзету, оның қарсыластары ойды шатастыру үшін тарататын күмәндар мен жалған пікірлерге жауап беру; мұны дана әрі қанағаттандыратын тәсілмен, бос дауға, айқай-шу мен балағатқа бармай атқару.
5 – Бұзғыншы және адастырушы көзқарастарға Исламды — Алланың осы үмбет үшін разы болып, Өзінің дін ретінде қабылдаған түпкілікті жолы ретінде ұсыну арқылы, сондай-ақ оның жан-жақтылығы, тепе-теңдігі, тереңдігі және оң сипаттары сияқты ерекшеліктерін айшықтай отырып қарсы тұру.
6- Хутбаны өмірмен, яғни адамдар өмір сүріп жатқан нақты ахуалмен байланыстыру. Ол үшін аса көркем Ислам шариғатынан нәр ала отырып, қоғамдағы дерттерді емдеуге және оның мәселелерінің шешімін ұсынуға баса назар аудару. Сондай-ақ ақида мен оны түзетуге, Ислам мен иман негіздеріне, мұсылман әйел мен отбасы істеріне және адамдардың қажеттілігіне сай келетін басқа да тақырыптарға көңіл бөлу.
7 - Әр жылы қайталанып келетін Рамазан және қажылық сияқты айтулы мезгілдерді ескеру. Себебі бұл тыңдаушылардың назарын аударып, олардың сол тақырыпқа қатысты бағыт-бағдар беретін білімге деген құштарлығын оятады.
8- Мұсылмандар арасында ислами бауырмалдықты нығайту және оларды бөлетін нәсілшілдік, мәзһабтық, аймақтық және басқа да жікшілдік пен топшылдық түрлеріне қарсы тұру.
Оныншы мәселе: Құтпаны әзірлеу тәсілі:
Құтпа айтушы құтпаны мұқият әрі сапалы түрде дайындауда мына нәрселерді ескергені жөн:
Құтпа әдетте үш бөліктен тұрады: кіріспе, негізгі бөлім және қорытынды. Бұл бөліктер құтпаны жазу немесе айту кезінде жеке аталмайды, сондай-ақ, олар бір-бірімен астасып жатқан үйлесімді бөліктер болып табылады. Олардың арасындағы байланыстың беріктігі құтпа айтушыңы қабілеті, біліктілігі және тәжірибесіне байланысты болады. Соның арқасында құтпаның бөліктері жүйеленіп, құрылымы мығымдалады.
Бұл жүйелілік пен тиянақтылық мағыналарды анық, мақсаттарды айқын етіп, сөйлеушінің тыңдаушылары тарапынан ықыласпен тыңдалуын, сұхбаттастарының толық зейін қоюын қамтамасыз етеді.
Кіріспе: Хатиб өзінің кіріспесі мен сөз бастауына ерекше көңіл бөлгені жөн. Ол тыңдаушыға құтпаның мақсатын аңғартатын, зейінді баурап, жан-дүниені дайындайтын кіріспе сөздерді келтіруі тиіс. Бұл тыйым салушы немесе ынталандырушы Құран аяттары, не болмаса Пайғамбардың көркем хикметтері болуы мүмкін. Сөз бастауы – хатибтың өз жамағатына айтатын ең алғашқы сөзі. Егер ол кіріспесін көркем жеткізіп, тыңдармандарын баурап алса, олар құтпаның қалған бөлігін ықылас және ынта-жігермен тыңдайтын болады.
Сөздің басында сөйлеушінің мақсатын аңғартатын мағына болу керек. Ал, жұма құтпасы Аллаға мадақ пен мақтау айтудан, шаһадат кәлимасынан және Алланың Елшісіне (ﷺ) салауат пен сәлем жолдаудан басталатындықтан, осы сөздердің өзінде құтпаның тақырыбы мен мақсатын білдіретін көркем әрі орынды таңдалған тіркестер қамтылуы керек.
Тақырып: ол – құтпаның ең басты мақсаты. Егер ол қоғам талқылап, сол жайында тұшымды сөз күтіп отырған өзекті мәселе болса, оны құтпаның басында: «Мен сіздерге пәлен мәселе жайында айтқым келеді...» деп ашық айтқан орынды.
Кейбір мәселелердің күрделілігіне немесе халық арасында алауыздық тудыруы ықтималдығына байланысты оны ашық айту орынсыз болып қалады. Мұндай жағдайда құтпа айтушы арандатушылық пен алауыздыққа жол бермей, тыңдаушыларды жүйелі түрде жетелеп, көздеген мақсатына байыппен жетуі үшін тақырыпқа бірте-бірте кірісіп, оны жанама түрде қозғауы қажет. Сол арқылы, тыңдаушылар одан теріс айналып тұрса да, немесе айтылған сөз жандарына жат болса да, хутба айтушы олардың жүректерін дайындау мақсатына жете алады.
Құтпаның тақырыбы әдетте екі негізгі тірекке негізделеді, олар: түсіндіру (айқындау) және дәлелдеу.
Түсіндіру дегеніміз – сөз етіліп жатқан тақырыптың анықтамасын, оның сипаттарын, ерекшеліктері мен артықшылықтарын атап өту.
Ал, дәлел келтіруге келетін болсақ, тақырыпты көбінесе Құран мен Сүннеттен, сондай-ақ сәләфтардың сөздерінен алынған дәлелдермен, уәж-айғақтармен және куәліктермен, оған қоса қияс пен ғибрат үшін келтірілетін кейбір оқиғалар және жайттармен қуаттау қажет. Бұл тұрғыда мәселенің мән-жайы мен тақырыпқа сәйкес, ізгілігі және имамдығымен, адамгершілігі және тәркідүниелігімен, батылдығы және тақуалығымен танылған атақты имамдар мен ғалымдардың сөздерінен дәйексөз келтіру де пайдалы.
Құтпаның қорытындысы: Хатиб өз тақырыбын толық баяндап болғаннан кейін, құтпасын орынды қорытындымен аяқтағаны жөн. Бұл қорытынды оның негізгі ойларын жинақтап, тақырыпты қысқаша әрі басқа сөздермен түйіндеп беруі тиіс. Өйткені мұндай жағдайда орынсыз ұзақтық тыңдаушыны жалықтырып, ойын шашыратады.
Онда жаңа пікірлер мен жаңа дәлелдер болмауы тиіс. Өйткені ол кезде бұл қорытынды емес, керісінше, құтпаның бір бөлігі және оның жалғасы болып қалады.
Қорытынды баяндалуы мен әсер етуі жағынан күшті болуы керек. Өйткені ол тыңдаушы құлағына ең соңғы болып жетіп, санасында сақталып қалады. Егер құтпа құрылым әлсіз болып, тыңдаушыға әсер етпесе, пайдасы жойылады.
Қорытынды бұрын келтірілмеген Құран аяттарымен де жасалуы мүмкін. Ол аяттар құтпа тақырыбын қызықтыру (тарғиб) немесе қорқыту (тарһиб), сондай-ақ дәлелдеу мен бекіту мағынасын жинақтап береді. Сондай-ақ, ол Пайғамбардың ﷺ хадисімен де болуы мүмкін. Егер ол аяттардың мағынасына сәйкес келсе немесе құтпаның негізгі ойларын өзгеше үлгіде, жинақы, анық әрі әсерлі түрде қайталап берсе болады.
Хатиб ерекше көңіл бөлуі тиіс екі мәселе бар: олар — тақырыптың біртұтастығы және жаңашылдық пен өзгеріс.
Тақырып бірлігі: Бір ғана тақырыппен шектеліп, оның барлық қырларын толық қамту керек; сөздері көркем әрі жүйелі болып, мазмұны терең қарастырылуы тиіс. Өйткені, бір уақытта бірнеше тақырыпты қозғау зейінді шашыратып, айтылғандарды ұмыттырады және әңгімені жалықтыратын созбалыққа, мазмұнның үстіртін әрі бұлыңғыр баяндалуына алып келеді.
Жаңашылдық пен түрлендіру: Яғни, уағыз-құтпалары үнемі қайталанатын бір сарынды тақырыптармен шектелмей, керісінше, таухид, ғибадат, мәміле түрлері, ахлақ секілді шариғаттың барлық мәселелерін қамтитындай етіп түрлендірілуі тиіс.
Өз баяндау үлгісі мен жеткізу тәсілінде бірсарындылыққа салынбай, керісінше, бірде сұраулы, бірде хабарлы түрде сөйлеп, мысалдар келтіріп, даналықтар мен сырларды іздестірумен қатар, қоғамның шынайы өмірімен біте қайнасып, адамдардың қажеттіліктерін сезініп, оларға осы өзгерістердің тигізетін әсеріне сай бағыт-бағдар беріп, көздерін ашуы қажет[170]. [170] Қ.: доктор Салих ибн Абдуллаһ ибн Хумайд, «Жұма құтпасын дайындау әдістемесі»: (22-беттен бастап) және одан кейінгілері.
Төртінші бөлім: Мешіттерге қатысты үкімдер
Бірінші кіші бөлім: Мешіттің анықтамасы
"Мешіт" деп шариғатта – ішінде парыз етілген бес уақыт, жұма және басқа да намаздар оқылып, азан шақырылатын орынды айтады. Ол Алла Тағалаға сәжде ететін мекен болғандықтан, «мешіт» деп аталған.
Мешіт пен намазхананың (мусалла) айырмашылығы
Мешіт – парыз намаздарды тұрақты түрде орындауға арналған және сол үшін уақып етілген орын. Ал, намазхана – мектептер, мекемелер, кәсіпорындарда, сапар жолдары және т.б. жерлердегі сияқты уақытша намаз оқуға арналған орын. Ол бес уақыт намаз үшін уақып етілмеген. Намазханаға кіргенде мешітке сәлем намазын оқу—сүннет емес. Сәлем намазын оқу тек мешітке кіргенде ғана сүннет болады.
Екінші кіші бөлім: Мешіт салу және оның артықшылығы
Мешіттер – жер бетіндегі ең қайырлы әрі ең ардақты орындар. Онда ғибадаттың ең абзалы – намаз оқылады. Алла Тағала айтты: "Алла есімі асқақтатылып, еске алынуға рұқсат еткен үйлерде таңертең әрі кешке Оған тасбихтер (Оны барлық кемшіліктен пәктеп, дәріптейтін сөздер) айтылады 36 (онда) өздерін сауда және сату-саттық Алланы еске алудан, намаз оқудан және зекет беруден алаңдатпаған ерлер бар. Олар жүректер мен көздер қорыққаннан құбылып тұратын күннен қауіптенеді 37) (Нұр: 36-37).
Алла Тағала мешіттерді Өзінің есіміне — оларды құрметтеу әрі ұлықтау үшін теліген. Алла Тағала: "Алланың мешіттерін, онда Оның аты еске алынуы тыйым салғаннан залымырақ кім бар?"—деген. (Бақара: 114). Сондай-ақ, кемшілік атаулынан пәк Алла: "Шын мәнінде, мешіттер—Алланың меншігі. Ендеше, Алламен қатар ешкімге дұға (құлшылық) етпеңдер 18" (Жын: 18).
Сондықтан шариғат мешіттерді салуға және оларды материалдық әрі рухани тұрғыдан көркейтуге ынталандырады. Бұған қатысты Алла Тағала былай дейді: "Шын мәнінде, Алланың мешіттерін Аллаға және Ақырет күніне сенген, намазды толық орындаған, зекетті берген әрі Алладан өзге ешкімнен қорықпағандар ғана жандандырады. Міне, солардың тура жолдағылар қатарында болуы үміт етіледі 18) (Тәубе: 18).
Осман бин Аффан (Алла оған разы болсын) Алла елшісінің ﷺ былай деп айтқанын жеткізді: «Кім Алланың дидарын көздеп мешіт салса, Алла оған Жәннәтта дәл соған ұқсасын (үй) салып береді» [171]. [171] Бухари (450), Муслим (533) риуаят еткен.
Жәбир ибн Абдуллаһтан (Алла ол екеуіне разы болсын): «Алланың елшісі ﷺ былай деді: «Кімде-кім Алла үшін бұлдырық ұясындай немесе одан да кіші мешіт салса, Алла тағала ол үшін Жәннатта үй салып береді» [172]. [172] Ибн Мәжаһ (738). Әл-Бусири «әз-Зәуәид» (1/94) атты еңбегінде: «Бұл – сенімді тізбек» деген.
Оның ﷺ сөзі: «Бұлдырықтың ұясындай болса да» Яғни бұл — құстың жұмыртқа салуы үшін жерден өзі дайындайтын өте шағын ұя орны. Мұнда өте шағын болғанын әсірелеп көрсету арқылы, біреу салған мешітті, тіпті ол өте шағын болса да, оны ұсақ деп қарау дұрыс еместігі меңзеледі.
Бұл сауапқа, Алладан сый алуды үміт етіп, мешіт құрылысына бір кірпішпен не саз балшықпен болса да үлес қосқан, не онда өз қолымен жұмыс істеген немесе жұмысшылардың ақысын төлеген, яғни мешіттің салынуына жанымен не малымен көмектесті деп есептелетін кез келген адам кіреді. Ол сауап – Алланың оған Жәннатта сондай немесе одан да кең үй салып беруі; өйткені Жәннаттағы үй бұл дүниедегімен өлшенбейді және екеуін мүлдем салыстыруға келмейді. Бұл жайт Алла ризығын кеңейткен адамды игі істерге асығуға және осы өмірдегі мүмкіндікті пайдалануға ынталандырады. Сөйтіп, ол өз Раббысы құзырында сауабын еселенген түрде табатын нәрсені өзінің Ақыреті үшін алдын ала дайындайды[173]. [173] Қ: Шейх Ибн Жибрин, (Алла оны рақымына алсын) «Мешіттерге қатысты тараулар мен мәселелер» кітабы (14-б).
Үшінші кіші бөлім: Мешіттерді көркейту және оның артықшылығы.
Мешіттерді көркейту (ъимаратул-мәсажид) ұғымы кең мағынасында материалдық және рухани іс-шараларды қамтиды: мешіттерді салу және жөндеу, жарықтандыру және төсеніш төсеу, оған қызмет ету және тазалау, онда Аллаға құлшылық жасау, имамдар мен азаншыларды тағайындау, онда Құран, фиқһ, тәпсір, хадис және басқа да пайдалы ғылымдарды үйрететін зікір үйірмелерін ашу, ондағы қызметкерлерге жалақы тағайындау, мешіт пайдасына уақып жасау, мысалы, имамға, азаншыға, ұстазға және ондағы білім алушыларға арнап баспана уақып ету, дәрет алатын орындар салу және мешіттер пайдасына басқа да істер атқару.
Аллаһ Тағала былай деп айтты: "Шын мәнінде, Алланың мешіттерін Аллаға және Ақырет күніне сенген, намазды барлық шарттарын сақтап, толық орындаған, зекет берген әрі Алладан өзге ешкімнен қорықпағандар ғана жандандырады. Міне, солардың—тура жолдағылар қатарында болуы үміт етіледі 18" (Тәубе: 18).
Бұл қасиетті аят мешіттерді намаз оқу, оларды тазалау және бұзылған жерлерін жөндеу арқылы көркейтушілердің иманын растағды [174]. [174] Қ.: «Әл-Машруғ уә әл-Мамнуғ фи әл-Мәсжид» Мухаммад әл-Арфаж (9-б).
Төртінші кіші бөлім: Мешіттерді тазарту және ластық атаулыдан қорғау.
Мешіттер – құлшылық ететін әрі Алла Тағалаға бойсұну арқылы Оған жақындау орны болғандықтан, оларды таза, көркем әрі әдемі ұстау үшін түрлі ластықтардан, нәжістерден және артық заттардан қорғап, сақтау әмір етілген.
Шейх ибн ас-Сәғди (Алла оны рақымына алсын) Алла Тағаланың мына аятының тәпсірінде былай деген: "(Шырақтар) Алла көтерілуіне (салынуына) және онда есімі еске алынуына рұқсат еткен Оған ертелі-кеш тасбихтер (пәктеу сөздері) айтылатын үйлерде (—мешіттерде жағылады) 36" (Нур: 36). Ол былай деді: " "...көтерілетін (салынатын), ішінде Оның есімі еске алынатын..." Бұл — мешіттерге қатысты үкімдердің жиынтығы. Оны қадірлеу ұғымына мына нәрселер кіреді: мешіттерді салу, сыпырып-тазалау, нәжіс пен зиянды нәрселерден тазарту; оларды нәжістен сақтанбайтын, ақыл-есі кемдер мен кішкентай балалардан қорғау; сондай-ақ кәпірлерден сақтау, сондай-ақ, мешіттерді бос сөзден, Алланы еске алудан өзге жағдайларда дауысты көтеруден қорғау [175]. [175] Тафсир әс-Сәғди (569-б).
Әбу Һурайрадан (Алла оған разы болсын) риуаят етіледі: мешітті сыпырып жүретін қара нәсілді бір әйел болатын. Бірде Алланың Елшісі ﷺ әлгі әйелдің көрінбей қалғанын байқап, ол туралы сұрады. Сонда оған: «Ол қайтыс болды», – деп жауап берді. Мұны естігенде, ол: «Неге маған хабарламадыңдар?» — деді. Оның өліміне олар көп мән бермей, бұл уақиға оларға елеусіз көрінген еді. Содан кейін ол: «Маған оның қабірін көрсетіңдер!» — деді. Олар қабірін көрсеткенде, ол әйелге жаназа намазын оқып: «Расында, бұл қабірлер ішінде жатқандар үшін қараңғылықтарға толы. Расында, құдіретті де ұлы Алла менің дұғам арқылы оны нұрландырады», — деді. [176]. [176] Бұхари (460) және Мүслим (956) риуаят еткен.
Әнастан (Алла оған разы болсын) былай деп жеткізіледі: «Бірде біз Алла Елшісімен ﷺ бірге мешітте отырғанда, бір бәдәуи келіп, мешіттің ішіне дәрет сындыра бастады. Сонда Алла елшісінің ﷺ сахабалары: «Тоқтат, тоқтат!» – дегенде, Алла Елшісі ﷺ: «Оны тоқтатпаңдар – яғни зәрін бөлмеңдер – жайына қалдырыңдар!»—деді. Олар оны дәретін сындырып болғанша жайына қалдырды. Сосын Алла елшісі ﷺ оны шақырып алып, оған: «Расында, бұл мешіттер зәр төгу немесе оны басқа да нәрселермен ластауға арналмаған. Олар тек Алла Тағаланы еске алу, намаз оқу және Құран оқу үшін арналған»,—деді. Сосын ол қауымнан бір кісіге бұйырып, ол бір шелек су алып келді. Сөйтіп оны (зәрі) үстіне төкті, яғни: оның үстіне құйды" [177]. [177] Бухари (219) қысқаша және Муслим (285) риуаят еткен.
Күмәнсіз, зәрі және соған ұқсас нәжістер мешіттерден сақтандырылуы тиіс нәрселер. Өйткені мешіттердің таза тұруы шарт етілген. Сондықтан, мешіттің өзі, оның кілемдері, сондай-ақ оған қатысты ауласы, төбесі және соған ұқсас жерлерінің бәрі нәжістен қорғалуы қажет. Егер соның біріне қандай да бір ластық түссе, дереу тазартылады.
Сол сияқты, оны қақырық, сілекей, түкірік, қан, ірің және осыған ұқсас лас нәрселерден тазарту жайлы да айтылған. Әнас ибн Мәлик (Алла оған разы болсын) риуаят еткендей, Пайғамбар ﷺ қибла жағындағы қабырғадан сілекейді көріп, бұған қатты ренжігені жүзінен білінді. Сонда ол орнынан тұрып, оны өз қолымен қырып алды да, былай деді: «Расында, сендердің біреулерің намазға тұрған кезде Раббысымен сырласады (яки: Раббысы онымен құбыласы арасында болады). Сондықтан ешкім құбыла жаққа түкірмесін. Бірақ сол жағына немесе аяғының астына түкірсін». Содан кейін ол шапанының бір ұшын алды да оған түкіріп, оны шапанының екінші ұшымен жауып: «немесе осылай жасасын»,—деді. [178]. [178] Бухари (405), Муслим (551) риуаят еткен.
Мешітте түкіруге және қақыруға тыйым салатын көптеген хадистер бар. Олардың кейбірінде құбылаға немесе оң жаққа түкіруге тыйым салынса, бірақ сол жаққа немесе сол аяқтың астына түкіріп, содан кейін оны аяқпен ысқылап жіберуге рұқсат етілген. Сөзсіз, түкірік пен қақырық – адам табиғатынан жиіркенетін нәрселер. Сол себепті Пайғамбар ﷺ мешіттің құбла жағындағы түкірікті көрген кезде, жүзі қызаратындай қатты ашуланып, оны дереу қырып тастап, орнына хош иіс (халуқ) немесе шафран жаққан.
Белгілі болғандай, егер мешіт балшықтан (саздан) салынса, оны қырып-тазалау оңай болады. Ал, егер едені топырақ болса, оған түскен ластықты көміп тастауға немесе бүлінген топырағын алып тастауға болады.
Қазіргі уақытта мешіттер көбіне едені плиткамен қапталған, таза кілемдер төселген күйде болады. Мұндай жерлер кір мен даққа бейім, әрі түкіріктің, қақырықтың, қан мен ірің сияқты нәрселердің іздері бірден байқалады. Сондықтан мешіт ішінде жерге түкіруге мүлде тыйым салынуы қажет — ол кілемнің үсті болсын, қабырға болсын, не еден төсеніштері болсын. Кімде-кім түкіру немесе қақырық тастау қажеттілігіне тап болса, ол сыртқа шығуы тиіс немесе орамалға (салфетка) түкіріп, оны алып кетуі керек. Не болмаса, хадисте айтылғандай, киімінің бір шетіне түкіріп, оны қайырып қоюы керек. Осылайша мешіт таза әрі көркем күйінде қалады.
Айша (Алла оған разы болсын) былай деген: «Алланың елшісі ﷺ тұрғын жайларда мешіттер салуды, оларды таза ұстауды және хош иістендіруді бұйырды». Суфиян былай деді: "Тұрғын жайларда мешіт салу, яғни: ру-тайпалар ішінде (оларға қарасты жерлерде)"[179]. [179] Тирмизи (594) риуаят еткен. Қ.: «Мешіттерге қатысты тараулар мен мәселелер» (27-б.).
Бесінші кіші бөлім: Қабір үстіне мешіт салу немесе қабірді мешіт ішіне кіргізудің үкімі.
Кім болса да, оның қабірінің үстіне мешіт салуға болмайды, өйткені бұл – тыйым салынған іс. Шейхул-Ислам Ибн Тәймия (Алла оған рақым етсін) былай деген: "Имамдар (мәзһабтар иелері) қабір басына мешіт тұрғызылмайтынына бірауыздан келіскен, өйткені Пайғамбар ﷺ: «Расында, сендерден бұрынғылар қабірлерді мешіт қылып алатын еді. Естеріңде болсын, қабірлерді мешіт қылып алмаңдар! Өйткені, расында, мен сендерге одан тыйым салдым»,—деген.
Мәйітті мешітке жерлеуге болмайды. Егер мешіт жерлеуден бұрын салынған болса, онда бұл жағдай түзетіледі: не қабір тегістеледі немесе егер жаңа болса, қазып алынады.
Егер мешіт қабірден кейін салынған болса: онда не мешіт бұзылады, не қабір алынып тасталады. Қабір басына салынған мешітте парыз да, нәпіл де оқылмайды; өйткені оған тыйым салынған[180]. [180] «Фәтуалар жинағы (22/ 194)».
Бұл жайында Шейхул-Исламның (Алла оны рақымына бөлесін) айтқандарынан басқа тағы бір дәлел: Айша мен Абдуллаһ ибн Аббас (оларға Алла разы болсын) екеуі былай деді: «Алланың Елшісі ﷺ қайтыс болар алдында, өзінің жұқа киімін бетіне тастай берді. Одан тұншығып қысылғанда, бетінен ашатын. Сол күйінде жатып: «Алла пайғамбарларының қабірлерін мешітке айналдырған яһудилер мен насараларды лағынеттеді»,—деп, Олардың істеген істеріне ұқсас әрекеттерден сақтандырды [181]. [181] Бухари (435) және Муслим (531) риуаят еткен.
Расында, Пайғамбар ﷺ өлім аузында жатқан кезде, өз үмметін оларға ұқсаудан сақтандыру әрі оларға Аллаға серік қосу мен Одан басқаға құлшылық ету есігін жабу үшін, Алла Тағаланың яһудилер мен христиандарды пайғамбарларының қабірлерін мешіт қылып алғаны себепті лағынеттегенін және бұл істің бұрынғы кәпірлердің әдетінен болғанын баян етті.
Мүміндердің анасы Айша (Алла оған разы болсын), Умму Хабиба мен Умм Сәләма (Алла оларға разы болсын) Хабаша елінде көрген, ішінде суреттері бар бір шіркеу туралы Пайғамбарға ﷺ айтып бергенде, оның: «Шын мәнінде, олардың арасынан бір салиқалы кісі қайтыс болса, оның қабірінің үстіне мешіт тұрғызып, ішіне сол бейнелерді жасайтын еді. Міне, солар – Қиямет күні Алла алдында жаратылғандардың ең жаманы»,—дегенін жеткізді. [182]. [182] Бухари (427), Муслим (528) риуаят еткен.
Айша (Алла оған разы болсын) Алла елшісінің ﷺ одан айығып тұрмаған науқасы кезінде: «Алла өз пайғамбарларының қабірлерін мешіттерге айналдырып алған яһудилер мен христиандарды лағынеттеді»,—деп айтқанын жеткізді. Олай болмағанда, оның қабірі көтерілер еді, алайда оның мешітке айналуынан қорықты [183]. [183] Бухари (1390), Муслим (529) риуаят еткен.
Алтыншы кіші бөлім: Мешіттерді безендірудің үкімі
Мешіттерді әшекейлеп, олармен мақтануға болмайды. Өйткені Бухари Абдуллаһ ибн Аббастан (Алла әкесі екеуіне разы болсын) былай деп жеткізген: «Сендер оны (мешітті) яһудилер мен христиандардың әшекейлегені секілді, сөзсіз, әшекейлейсіңдер».
Әнас ибн Мәліктен (Алла оған разы болсын) риуаят етіледі: «Олар онымен мақтанады. Бірақ, аздап қана болмаса, оны абаттандырмайды».
Омардың (Алла оған разы болсын) мешіттер салуға бұйырып, былай дегені риуаят етіледі: «Адамдарды жаңбырдан паналат. Бірақ оларды фитнаға салып, (мешітті) қызыл немесе сарымен безендірме» [184]. [184] Бухари бұл асарларды «Сахихында» кесімді түрде "муғаллақ" түрінде келтірген (1/96-97).
Қазіргі замандарда мешіттермен мақтанушылық көбейіп, адамдар оны әшекейлеуге және оған қаражат жұмсауға ысырапшылдық танытты. Шейхтер, тұрғын үйлер мен баспаналар салынған жағдайда, мешіттер солармен салыстырғанда көріксіз әрі елеусіз болып қалмауы үшін оларды да салуға рұқсат етілетініне пәтуа берген. Алайда, мұнда қажетсіз әшекейлеу, бояулар мен сырлар, сондай-ақ қыш, тақтайша және төсеніштердің әртүрлілігінде ысырап пен шектен шығу болмау тиіс. Сонымен қатар, ең қарапайым жөндеуге мұқтаж мешіттер бар екенін ескеріп, қаражатты сол мешіттерді жөндеп-жаңартуға жұмсау керек.
Абдуллаһ ибн Омардан (ол екеуіне Алла разы болсын) былай деп айтқаны жеткізілген: «Расында, Алла елшісінің ﷺ заманында мешіт кесектен салынған еді. Ал, оның төбесі құрма жапырақтарынан, тіректері құрма ағашынан болатын. Оған Әбу Бәкір ештеңе қоспады. Ал, Омар оны кеңейтіп, Алла елшісінің ﷺ заманындағы іргетасы үстіне кесек пен құрма жапырақтарынан қайта тұрғызды және оның тіректерін ағаштан қайта орнатты. Кейін оны Осман өзгертіп, айтарлықтай кеңейтті: қабырғаларын өрнекті тастармен және гипспен салды, тіректерін өрнекті тастан жасап, төбесін саж ағашынан жапты» [185]. [185] Бухари (446) риуаят еткен.
Ғұлама Абдул-Азиз ибн Баз (Алла оны рақымына алсын) былай дейді: "Османның (оған Алла разы болсын) іс-әрекеті мешітті өрнекті тастармен, жақсы ағаштармен және гипспен, яғни қабырғаны бояу арқылы көркейтуге болатынын білдіреді. Бұның еш айыбы жоқ. Бірақ сәләфтардың өмір салты әлдеқайда жақсы әрі артық еді. Дегенмен, егер адамдар үйлерін көркейтіп, ескі құрылыстардан жиренетін болса, ал мешітті сол ескі күйінде қалдыру оларды намаздан және мешітке жиналудан алыстататын болса, онда адамдарды мешіттерге ынталандыру үшін Осман (оған Алла разы болсын) істегеніндей істеуге болады. Ал, мақтану үшін болса, олай етуге болмайды. Сондай-ақ мешітке жазу жазу – мәкрүһ. Ең дұрысы — (мешітттерді) қарапайым қалпында қалдыру"[186]. [186] Әл-Қахтанидің «Әл-Мәсәжид» кітабынан (71-б).
Жетінші кіші бөлім: Кәпірдің мешітке кіруінің үкімі
Мұсылмандарға кез келген кәпірдің әл-Харам мешітіне және бүкіл әл-харам аумағына кіруіне мүмкіндік беруі харам. Бұған негіз — Алла Тағаланың мына сөзі: "Ей, иманға келгендер! Шын мәнінде мүшріктер нәжас. Сондықтан олар осы жылдан кейін әл-Харам мешітіне жақындамасын..." [Тәубе: 28] . Ал, басқа мешіттерге келер болсақ, егер олардың кіруі Ислам туралы сұрау, мешітке немесе мұсылмандардың игілігіне қатысты бір іс атқару, уағыз тыңдау немесе мешіт ішіндегі су ішу сияқты шариғи мақсатпен немесе рұқсат етілген іс үшін болса, бұған рұқсат етіледі. Өйткені Пайғамбар ﷺ Сумама ибн Усалды мешіттің діңгегіне байлап қойған. Бұл жайлы Әбу Һурайра (оған Алла разы болсын) былай деген: «Пайғамбар ﷺ Нәжд жаққа атты әскер жіберді. Олар Бәну Ханифа тайпасынан Сумама ибн Усәл есімді бір кісіні ұстап әкеліп, мешіттің бір бағанасына байлап қойды. Сонда Пайғамбар ﷺ оның алдына келіп: «Сенде не бар, ей, Сумама?» – деп сұрады. Ол: «Уа, Мұхаммед! Менде тек жақсылық бар. Егер мені өлтірсең, қаны сұраусыз қалмайтын адамды өлтіресің. Ал, егер рақым етсең, шүкір ететін (жақсылықтың қадірін білетін) адамға рақым етесің. Егер мал-дүние қаласаң, қалағаныңша сұра», – деді. Сөйтіп, Пайғамбар оны келесі күнге дейін сол күйінде қалдырды…» Хадис[187]. Екі сахихте келісілген [187].
Сондай-ақ, мешітке Нәжраннан келген христиан уәкілдері[188] кірді. Одан бөлек Димам ибн Сағләбә да Пайғамбарға ﷺ , ол мешітте болғанда кірді. Әнас ибн Мәлік, оған Алланың ризашылығы болсын, былай деді: «Біз Пайғамбармен ﷺ мешітте отырғанымызда бір кісі түйесіне мініп келіп, оны мешіттің ішіне шөктіріп, байлады. Сосын олардан: «Сендердің араларыңда Мұхаммед кім?», - деп сұрады, бұл кезде Пайғамбар ﷺ арамызда, қолына сүйеніп отырған еді. Біз: «Анау, қолтығына сүйеніп отырған ақшыл адам », - деп жауап бердік. Сонда әлгі кісі оған (Пайғамбарға): “Абдулмутталибтің ұлы (сенсің бе)?” – деді. Пайғамбар ﷺ: “Иә, сен дұрыс айттың” – деп жауап берді. Сонда әлгі кісі Пайғамбарға ﷺ: “Мен саған сұрақ қоямын. Бірақ, сұрағымда қатал боламын, маған ренжіме” – деді. Пайғамбар ﷺ: «Қалағаныңды сұра», – деді...... Сонда әлгі кісі: “Сен әкелген нәрсеге иман келтірдім және мен артта қалған халқымның елшісімін. Мен— Бәну Сағд ибн Бәкірдің ағайыны Димам ибн Сәғлабамын», - деді.» [189]. Хадис келісілген [188]. [189] Бхари риуаят еткен. Қ.: Ибн Баз, «Пәтуалар мен мақалалар жинағы», 8-т., «Кәпірлердің мешіттерге кіруінің үкімі», және «Тұрақты комитеттің пәтуалары» 6/276.
Бұл — біздің азаншы, имам және хатибке қажетті мәселелер мен мешіт үкімдеріне қатысты келтіре алғандарымыз. Азаншыға, имамға және хатибке Ұлы да Құдіретті Аллаға тақуалық етуді, ілім іздеу мен оны таратуда ыждаһаттылық танытуды және осыған көңіл бөлуді өсиет етеміз.
Мұның барлығы Алланың жәрдемімен болды. Алланың салауаты мен сәлемі Пайғамбарымыз Мұхаммедке, оның отбасына және барлық сахабаларына болсын! Ал, біздің дұғамыздың соңы — бүкіл мақтау әлемдердің Раббысы Аллағ тән!
Азаншы, имам және хатиб үшін кейбір пайдалы дереккөздер
"Азан және қамат", доктор Саъид (Сағид ) ибн Әли ибн Уаһф әл-Қахтани, Баспагер: «Сафир» баспасы, Эр-Рияд.
"Имамдық пен намазды имамға ұйып оқудың үкімдері», д-р Абдул-Мухсин әл-Муниф.
"Құран мен Сүннет аясында намаздағы жетекшілік", Сағид ибн Әли ибн Уәһф әл-Қахтани.
"Жұма хутпасының әдісі", Абдуллаһ ибн Дайфулла әл-Рухайли. Баспагер: Сауд Арабиясы Корольдігінің Ислам істері, дағуат және насихат министрлігі.
"Намаздағы имамдық: ұғымы, артықшылықтары, түрлері, әдептері және үкімдері (Құран мен Сүннет негізінде)", доктор Сағид ибн Әли ибн Уаһф әл-Қахтани, Баспагер: «Сафир» баспасы, Эр-Рияд.
"Жұма құтпалары және құтпашылардың жауапкершіліктері". Дайындаған: Дағуат және насихат кеңесі, Дағуат, насихат және Ислам істері министрлігі, Сауд Арабиясы Корольдігі.
"Құран және Сүннеттегі жұма құтпасы", Абдуррахман ибн Мухаммад әл-Хаммад. Баспагер: Сауд Арабиясы Корольдігінің Ислам істері, дағуат және насихат министрлігі.
"Жұма хутпасы және оның фиқһи үкімдері", Абдулазиз ибн Мухаммад ибн Абдуллаһ әл-Хужайлан. Баспагер: Ислам істері, уағыз-насихат министрлігі, Исламтану және зерттеулер орталығы.
"Жұма хутпасы және оның үмметті тәрбиелеудегі рөлі", Абдулғани Ахмад Жәбр Музһир. Баспагер: Ислам істері, уағыз және нұсқау министрлігі, Сауд Арабиясы Корольдігі.
«Табысты хатиб болу үшін елу бір өсиет», Әмир ибн Мухаммад әл-Мадари. Сауд Арабиясы Корольдігінің Ислам істері, уағыз және нұсқау министрлігі сайтында жарияланған.
"Құран мен Сүннет аясындағы Жұма намазы: оның ұғымы, шарттары, артықшылықтары, ерекшеліктері, әдебі және үкімдері», Доктор Сағид ибн Әли ибн Уахф әл-Қахтани. Баспагер: Сафир баспаханасы, Эр-Рияд.
"Жұма мінбері – аманат әрі жауапкершілік". Абдуллаһ ибн Мухаммад ибн Хумайд. Баспагер: Сауд Арабиясы Корольдігінің Ислам істері, уағыз және насихат министрлігі.
"Жұма хутпасын дайындау әдісі", доктор Салих ибн Абдуллаһ ибн Хумайд, Баспагер: Ислам істері, уағыз және насихат министрлігі, Сауд Арабиясы Корольдігі.
Шейх Абдуллаһ ибн Салих әл-Фәузанның имамдар мен азаншыларға арналған жолдаулары. Ибн әл-Жәузи баспасы.
"Мешіт имамдарына, азаншыларға және ұюшыларға арналған жолдау". Шейх Абдуллаһ ибн Жәруллаһ әл-Жәруллаһ
Кувейт фиқһ энциклопедиясы (хутба, имамдық, азан және мешіттер тараулары). (Б.Ж.)
Related books
All books- Ислам ақидасына қысқаша шолу47 тіл
Ислам ақидасына қысқаша шолу
Бұл кітап иманның негіздері – Аллаға, Оның періштелеріне, кітаптарына, пайғамбарларына, Ақырет күніне және тағдырға иман келтіру мәселелерін түсіндіреді. Сондай-ақ, онда әрбір мұсылман сенуі және амал етуі тиіс болған негізгі қағидалар баяндалған. Қолыңыздағы ебңек ислам ақидасын терең түсіну арқылы Алламен байланысты нығайту маңыздылығын атап көрсетеді.
- Бүкіл әлемді кім жаратты? Мені кім жаратты? Не үшін?52 тіл
Бүкіл әлемді кім жаратты? Мені кім жаратты? Не үшін?
Бұл кітап әлем мен адамның жаратылу негізін талқылап, олардың Ұлы Жаратушысы – Алла бар екенін растайды. Алла тағала өмірді реттейтін заңдарды бекіткен. Сондай-ақ, Алланың сипаттарын түсіндіріп және пайғамбарларға, көктен түсірілген кітаптарға иман етудің маңызды екенін әрі Ислам – дүниеде және ақыретте бақытқа жеткізетін хақ дін екенін нақтылайды.
- Пайғамбар (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) намазының орындалу үлгісі.79 тіл
Пайғамбар (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) намазының орындалу үлгісі.
“Пайғамбар (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) намазының орындалу үлгісі“ кітабында мәртебелі шейх Абдул-Азиз ибн Баз (оны Алла рахымына алсын) Пайғамбардың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) намаз оқу сипаттарын жеңіл де түсінікті тілмен, нақты әрі ғылыми тәсілмен түйіндеп жазған. Ол бұл еңбегінде сахих мәтіндерге сүйене отырып, әрбір мұсылманның намаз оқуындағы жол нұсқаушы кітап болуды мақсат еткен. Онда намаздың парыздары, сүннеттері, әрі толық орындалу тәртібі — дәрет алудан бастап сәлем беруге дейін — дәлелмен және түсініктермен қоса баяндалған. Сонымен қатар, Пайғамбарға…
- Бақытты өмірге жетелейтін тиімді жолдар62 тіл
Бақытты өмірге жетелейтін тиімді жолдар
Шейх Абдуррахман ибн Насыр әс-Сағдидің « Бақытты өмірге жетелейтін тиімді жолдар» атты кітабы нағыз бақыттың себептерін терең иман тұрғысынан қарастырады. Ол оқырманды иман келтіру мен ізгі амал жасау, Алланы зікір ету, қанағатшылдық, нығметтер жайлы ойлану, жақсылық жасау, тәуекел ету, сабырлы болу және істерді дұрыс пайымдау арқылы жүрек тыныштығына бастайды. Көркем үлгіде жазылған бұл еңбек өмірдің құбылмалы жағдайларына қарамастан, тыныш, тұрақты әрі бақытты ғұмыр кешудің жол картасын оқырман назарына ұсынады.