المختصر المفيد للمؤذن والإمام والخطيب وأحكام المساجد
برای مؤذن و امام و خطیب و احکام مساجد
These files are generated automatically from the book's text; their layout may differ from the printed edition.
برای مؤذن و امام و خطیب
و احکام مساجد
(۴)
کتب سنت و فقه و ابواب متعلق به خطبه و امامت و اذان و مساجد.
المفيد في تقريب أحكام الأذان، اثر دکتر محمد بن عبد الرحمن بن ملهی العريفی، ناشر: وزارت امور اسلامی و دعوت و ارشاد، عربستان سعودی.
موضوعات خطبة الجمعة، عبد الرحمن بن معلا اللويحق، ناشر: وزارت امور اسلامی ودعوت و ارشاد، عربستان سعودی.
مختصری مفید
ستایش از آن الله است، او را حمد گفته و از او یاری و آمرزش میخواهیم و از بدیهای نفس خویش و کارهای ناشایستمان به الله پناه میبریم. هرکه را الله هدایت کند او گمراهگری نخواهد داشت و هرکه را گمراه سازد او هدایتگری نخواهد یافت، و گواهی میدهم که معبودی به حق نیست جز الله که یگانه و بیشریک است، و گواهی میدهم که محمد بنده و فرستادهٔ اوست. درود الله و سلامش بر او و بر آل و اصحابش و کسانی باد که از آنان پیروی کنند.
اما بعد: از آنجایی که نیاز مردم به اصلاح اوضاعشان یک نیاز مستمر است، شریعت نیز این را در نظر گرفته است. از جملهٔ آن موارد متعلق به اذان و اقامه برای نماز و امامت مردم و خطبهٔ جمعه و احکام مساجد است. برای همین مسئولیت مؤذن مسجد و امام و خطیب جمعه، مسئولیتی است بس بزرگ؛ از این رو تلاش کردیم که کتابی تحت عنوان «مختصری مفید برای مؤذن و امام و خطیب، و احکام مساجد» را آماده کرده و به چند زبان ترجمه کنیم.
مبحث اول: احکام اذان و اقامه
اذان، شعار و نشانهٔ اسلام و مسلمانان است و در شبانهروز پنج بار اعلان میشود. علما در کتابهایشان به اذان و سنتها و احکام و مستحبات و مبطلات آن توجه نشان دادهاند و این حاکی از اهمیت و شرف این عبادت است. (۱) (۱) نگا: العریفی، المفيد في تقريب أحكام الأذان (۷).
مطلب نخست: تعریف اذان و اقامه
تعریف شرعی اذان: اعلام وارد شدن وقت نماز با الفاظی معلوم و مخصوص که شرع آن را تعیین کرده است. (۲) (۲) نگا: ابن قدامه، المغنی (۱/ ۲۹۲) و مختار الصحاح (۱۶) مدخل أ ذ ن، و القحطانی، الأذان والإقامة (۵).
تعریف شرعی اقامه: اعلام برخاستن برای نماز [فرض] با ذکر مخصوصِ مشروع. (۳) (۳) نگا: کشاف القناع (۱/ ۲۳۰).
مطلب دوم: حکم اذان و اقامه
اذان و اقامت بنابر ادلهٔ قرآن و سنت و اجماع مشروع هستند:
اذان و اقامه بر اساس قرآن مشروع است، زیرا الله تعالی میفرماید: ﴿وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ﴾ (و چون به نماز ندا دهید آن را به مسخره و بازی میگیرند، این برای آن است که آنها مردمی نابخردند) [مائده: ۵۸].
در سنت نیز احادیث بسیاری دال بر مشروعیت اذان و اقامه آمده است، از جمله:
از ابن عمر رضی الله عنهما روایت است که گفت: مسلمانان در روزهای آغازین ورودشان به مدینه جمع میشدند و منتظر وقت نماز میماندند، پس روزی در این باره سخن گفتند؛ برخی گفتند: ناقوسی مانند ناقوس نصرانیان قرار دهید. برخی دیگر گفتند: بلکه بوقی مانند شیپور یهودیان. پس عمر گفت: آیا مردی را نمیفرستید که برای نماز ندا دهد؟ آنگاه رسول الله ﷺ فرمودند: «ای بلال برخیز و برای نماز ندا بده». (۴) به روایت بخاری (۶۰۴) و مسلم (۳۷۷).
اما از نظر اجماع؛ امت بر مشروعیت اذان و اقامه برای نمازهای پنجگانه اجماع کرده است:
امام ابن قُدامه مَقدِسی میگوید: «امت بر این اجماع کرده است که اذان برای نمازهای پنجگانه مشروع است». (۵) (۵) المغنی (۱/ ۲۹۳).
اذان و اقامه بر مردان در حال سفر و اقامت ، فقط برای نمازهای پنجگانه و نه دیگر نمازها فرض کفایه است؛ به دلیل حدیث مالک بن حُوَیرِث رضی الله عنه که پیامبر ﷺ خطاب به آنان فرمود: «چون [وقت] نماز فرا رسید یکی از شما برایتان اذان گوید و بزرگترین شما برایتان امامت کند». (۶) (۶) به روایت بخاری (۶۲۸) و مسلم (۶۷۴).
و از آنجایی که این دو از شعایر آشکار اسلام هستند، تعطیل کردن آنها جایز نیست.
اما برای زنان، اذان و اقامه مشروع نیست. فرقی نمیکند که زنی به تنهایی نماز بخواند یا برای گروهی از زنان امامت کند. (۷) (۷) ابن تیمیه، شرح العمدة، کتاب الصلاة (۱۰۱).
مطلب سوم: فضیلت اذان و اقامه
دربارهٔ فضیلت اذان و مؤذنان نصوص پرشماری آمده است، از جمله:
مؤذن از دعوتگران به سوی الله و از جملهٔ خوش گفتارترین مردم است. الله تعالی میفرماید: ﴿وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ﴾ (و چه کسی خوش گفتارتر است از کسیکه به سوی الله دعوت کند، و کار شایسته انجام دهد، و گوید: بیشک من از مسلمانان هستم؟) [فصلت: ۳۳].
مؤذنان، گردن فرازترین مردم در روز قیامت هستند؛ از معاویه رضی الله عنه روایت است که گفت: شنیدم که رسول الله ﷺ میفرمود: «مؤذنان در روز قیامت در میان مردم بلندترین گردنها را خواهند داشت». (۸) (۸) به روایت مسلم (۳۸۷).
اذان و اقامه شیطان را طرد میکند؛ از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که پیامبر ﷺ فرمودند: «هنگامی كه برای نماز اذان داده میشود، شيطان در حالیکه از عقب خود صدا خارج میکند میگریزد تا صدای اذان را نشنود. و بعد از اذان برمیگردد. و باز هنگام اقامه گفتن فرار میكند. و دوباره پس از اتمام آن بر میگردد تا نمازگزاران را دچار وسوسه كند و میگويد: فلان چیز و فلان چیز را به خاطر بياور. يعنی هر آنچه فراموش كرده را به يادش میآورد تا جایی كه نداند چند ركعت خوانده است». (۹) (۹) به روایت بخاری (۱۲۲۲) و مسلم (۳۸۹).
هر چیزی که صدای مؤذن را بشنود برایش شهادت میدهد؛ از عبدالله بن عبدالرحمن انصاری روایت است که ابوسعید خُدری رحمه الله به او گفت: میبینم که گوسفندان و بادیه را دوست داری، پس چون در میان گوسفندان خود یا در بادیهات بودی برای نماز اذان بگو و صدایت را برای اذان بلند کن زیرا: «زيرا هر جن يا انسان يا هر چيز ديگری که صدای مؤذن را میشنود، روز رستاخيز به سود او گواهی میدهد». ابوسعید فرمود: این را از رسول الله ﷺ شنیدم. (۱۰) (۱۰) به روایت بخاری (۶۰۹).
اگر مردم فضیلت اذان را به درستی میدانستند، برای آن قرعهکشی میکردند که کدامیک اذان بگوید. از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «اگر مردم میدانستند در اذان و صف اول چه [پاداشی نهفته] است، سپس راه حلى براى آن نمیيافتند مگر قرعهكشی، بر سر آن قرعهكشی میكردند». (۱۱) (۱۱) به روایت بخاری (۶۱۵) و مسلم (۴۳۷).
مؤذن به اندازهای که صدایش رسیده مورد مغفرت قرار میگیرد و هر تر و خشکی که صدایش را بشنود او را تایید میکند و همانند پاداش هر کس که با او نماز بخواند را خواهد داشت زیرا کسی که به خیری راهنمایی کند مانند انجام دهندهٔ آن است. از بَراء بن عازب رضی الله عنه روایت است که پیامبر ﷺ فرمودند: «الله و ملائکهاش بر کسانی که در صف جلو نماز بخوانند درود میفرستند و برای مؤذن به اندازهای که صدایش برسد آمرزش حاصل میشود و هر تر و خشکی که او را بشنود تاییدش میکند و مانند اجر کسانی که با او نماز گزاردهاند را خواهد داشت». (۱۲) (۱۲) به روایت احمد (۱۸۵۰۶) و نسائی (۶۴۶). منذری در «الترغیب والترهیب» (۱/ ۱۷۶) میگوید: سند آن حسنِ جید است. ابن الملقن در «البدر المنیر» (۳/ ۳۸۵) میگوید: «این سندی جید است».
اذان از والاترین شعایر اسلام است و تفاوت میان سرزمین کفر و سرزمین اسلام همین شنیده شدن اذان است؛ بخاری در صحیح خود بابی دارد تحت عنوان: «باب ما يُحقن بالأذان من الدماء» یعنی «بابی در بیان روایات نقل شده در مورد حفظ جان انسانها بهوسیلهٔ اذان» سپس حدیث انس مالک رضی الله عنه را آورده که میگوید: پیامبر ﷺ هرگاه با ما به سوی قومی لشکر میکشید با ما به آنجا حمله نمیبرد تا آنکه صبح شود، سپس منتظر میماند، پس اگر صدای اذان میشنید از آنان دست میکشید و اگر اذانی نمیشنوید به آنان هجوم میبرد. (۱۳) (۱۳) به روایت بخاری (۶۱۰) و مسلم (۳۸۲).
امام خطابی میگوید: «در این حدیث بیان شده که اذان شعار و نشانهٔ دین اسلام است و امری واجب است که ترک آن جایز نیست و اگر اهل سرزمینی بر ترک اذان اتفاق کنند و از آن امتناع ورزند سلطان باید بر سر اذان با آنها بجنگد». (۱۴) (۱۴) أعلام الحدیث شرح صحیح البخاری (۱/ ۴۶۰).
مطلب چهارم: شروط درستیِ اذان و اقامه.
۱- مسلمان بودن: اذان و اقامهٔ کافر صحیح نیست زیرا این دو عبادت هستند و عبادتِ کافر صحیح نیست.
۲- داشتن عقل: اذان و اقامهٔ دیوانه و مست و کودکی که قدرت تشخیص ندارد قبول نیست، همانند دیگر عبادات.
۳- نیت: اذان و اقامه بدون نیت درست نیست چرا که این دو عبادتند و عبادت بدون نیت صحیح نیست؛ زیرا پیامبر ﷺ میفرماید: «همانا کارها به نیتها وابسته است و هر کس همان را دارد که نیت کرده است». (۱۵). (۱۵) به روایت بخاری (۱) و مسلم (۱۹۰۷) از حدیث عمر بن الخطاب رضی الله عنه.
۴- مذکر بودن: اذان و اقامهٔ زنان درست نیست.
۵- اینکه اذان در وقت نماز باشد: اذان پیش از دخول وقت نماز درست نیست؛ به دلیل حدیث مالک بن حُوَیرِث رضی الله عنه که پیامبر ﷺ فرمود: «… پس چون [وقت] نماز فرا رسید، یکی از شما برایتان اذان گوید و بزرگترین شما برایتان امامت کند». (۱۶) ایشان امر به اذان را وابسته به حضور نماز دانسته و حضور آن ممکن نیست مگر پس از وارد شدن وقت آن و اقامه باید هنگام قصد برگزار شدن نماز باشد. (۱۶) به روایت بخاری (۶۲۸) و مسلم (۶۷۴).
۶- اینکه اذان - و همچنین اقامه - بر اساس ترتیب باشد، یعنی مؤذن الفاظ اذان و اقامه را بر اساس نصوص شرعی که چگونگی اذان و اقامه در آن وارد شده بیان کند، بدون عقب و جلو انداختن هیچ کلمه یا جملهای؛ زیرا اذان عبادتی است که بر اساس همین ترتیب ثابت شده، بنابراین باید چنانکه آمده انجام شود؛ زیرا پیامبر ﷺ میفرماید: «هرکس در این امر ما [یعنی دین] چیزی را نو بیاورد، آن [کار] مردود است». (۱۷) (۱۷) به روایت بخاری (۲۶۹۷) و مسلم (۱۷۱۸) از عایشه رضی الله عنها.
۷- اینکه اذان - و همچنین اقامه - پی در پی باشد. منظور از پی در پی بودن و موالات آن است که الفاظ اذان با سخن یا کار دیگری قطع نشود (بین اذان سخنی دیگر نگوید و کاری دیگر نکند) یا آنکه فاصلهٔ زمانی بسیاری بین الفاظ اذان نیفتد.
۸- اینکه الفاظ اذان و همچنین اقامه به زبان عربی و با همان کلماتی باشد که در سنت آمده است و از هرگونه خطای گفتاری که معنی را تحریف کند به دور باشد.
بالا بردن صدا برای اذان، زیرا مؤذن اگر صدایش را پایین بیاورد به طوری که تنها خودش صدایش را بشنود هدف شرعی اذان حاصل نمیشود، چنانکه پیامبر ﷺ میفرماید: «پس یکی از شما برایتان اذان بگوید» (۱۸) و این اشاره به بالا بردن صداست تا دیگران آن را بشنوند و به این ترتیب شنیدن که هدف از اعلام است حاصل شود. اما اگر برای خودش یا برای کسی که همراه او حاضر است اذان گوید بالا بردن صدا شرط نیست بلکه صدایش را به اندازه ای بلند میکند که خودش و کسی که با اوست آن را بشنود اما اگر صدایش را بیش از آن بالا ببرد بهتر است؛ به دلیل حدیث ابوسعید خدری رضی الله عنه از پیامبر ﷺ که فرمودند: «… پس چون در میان گوسفندانت یا بادیهات بودی و اذان دادی، صدای خود را به اذان بالا ببر، زیرا صدای مؤذن را جن و انسانی و چیزی نمیشنود مگر آنکه در روز قیامت برای او شهادت میدهد». (۱۹) (۱۸) تخریج آن گذشت. (۱۹) تخریج آن گذشت.
مطلب پنجم: صفاتی که برای مؤذن مطلوب است:
۱- اینکه معروف به عدالت و استقامت باشد؛ به دلیل این سخن پیامبر ﷺ که میفرماید: «امام، ضامن است و مؤذن مورد امانت است. بارالها امامان را راهنمایی کن و مؤذنان را بیامرز». (۲۰) (ضامن است: مسئول است) مؤذن دربارهٔ وقت نماز و روزه امین شمرده میشود و امانت را تنها کسی ادا میکند که عادل باشد. بنابراین کسی که فاسق است یا به شکل علنی گناه میکند یا با شخصیت نیست نباید مؤذن شود. (۲۰) به روایت ابوداوود (۵۱۷) و ترمذی (۲۰۷).
۲- بالغ باشد؛ زیرا اذان شخص بالغ کاملتر است، هرچند اذان کودکی که اهل تشخیص باشد تا وقتی که سر وقت اذان بگوید صحیح است و اگر اذان دهد به اذان او اکتفا میشود [و تکرار آن توسط شخص بالغ لازم نیست] زیرا اعلام سر رسیدن وقت نماز با آن حاصل میشود.
۳- به وقت نماز آگاه باشد و برای تعیین آن تلاش کند و در اول وقت اذان دهد؛ اما اگر به وقت آگاه نباشد اعتمادی به این نیست که دچار اشتباه نشود.
۴- صدایش قوی باشد؛ به دلیل حدیث عبدالله بن زید رضی الله عنه دربارهٔ خوابی که در مورد اذان دید، و پیامبر ﷺ به او فرمود: «این خواب و رویای حق است، پس همراه با بلال برخیز زیرا او خوش صداتر از توست و صدایش از تو رساتر است و آنکه به تو گفته شده را به او القا کن و او با آن ندا دهد». (۲۱) معنای: «وأمد صوتا منك» یعنی: صدایش از تو بلندتر است و این دلیلی است بر مستحب بودن انتخاب یک مؤذن که صدایش بلند و رساست؛ زیرا بلند بودن صدا باعث میشود اذان بهتر اعلان شود. (۲۲) (۲۱) به روایت ترمذی (۱۸۹) و میگوید: حدیث حسن صحیح است. (۲۲) نگا: تحفة الأحوذی (۱/ ۴۸۱).
۵- اینکه خوشصدا باشد؛ به دلیل سخن پیامبر ﷺ در حدیث عبدالله بن زید رضی الله عنه که قبلا ذکر شد: «زیرا او خوش صداتر از توست و صدایش از تو رساتر است»، یعنی: صدایش خوشتر است.
۶- اینکه دچار حَدَث اصغر (بیوضویی) و حَدَث اکبر (جنابت) نباشد؛ زیرا اذان و اقامه ذکر الله عزوجل است و برای ذاکر مستحب است که در حال طهارت باشد.
۷- اینکه ایستاده اذان گوید؛ به دلیل سخن پیامبر ﷺ به بلال که فرمودند: «ای بلال، برخیز و برای نماز ندا ده». (۲۳) ابن المنذر میگوید: «بر این اجماع کردهاند که سنت است مؤذن ایستاده اذان گوید». (۲۴) (۲۳) به روایت بخاری (۶۰۴) و مسلم (۳۷۷) از حدیث ابن عمر رضی الله عنهما. (۲۴) ابن المنذر، الإجماع (۳۸).
۸- اینکه رو به قبله اذان گوید؛ به دلیل یکی از روایات حدیث عبدالله بن زید رضی الله عنه در رویای اذان که میگوید: پس رو به قبله کرد و گفت: الله اکبر، الله اکبر... (۲۵) ابن المنذر میگوید: «و بر این اجماع کردهاند که سنت است رو به قبله اذان گوید». (۲۶) (۲۵) به روایت ابوداوود (۵۰۷). (۲۶) ابن المنذر، الإجماع (۳۸).
۹- اینکه انگشتان سبابه را در گوشهایش کند؛ به دلیل عمل بلال رضی الله عنه هنگامی که در برابر پیامبر ﷺ اذان گفت. از ابوجحیفه رضی الله عنه روایت است که گفت: بلال را درحال اذان دیدم که دهانش را به این سو و آن سو میچرخاند و دو انگشتش در دو گوشش بود و رسول الله ﷺ در خیمهٔ سرخ رنگش بود... (۲۷) (۲۷) به روایت ترمذی (۱۹۷). ترمذی میگوید: حدیث حسن صحیح است. اصل آن در صحیح بخاری (۶۳۴) آمده به این لفظ: «عَنْ عَوْنِ بنِ أبِي جُحَيْفَةَ، عن أبِيهِ، أنَّه رَأَى بلَالًا يُؤَذِّنُ فَجَعَلْتُ أتَتَبَّعُ فَاهُ هَا هُنَا وهَهُنَا بالأذَانِ».
امام ترمذی پس از روایت این حدیث میگوید: «نزد علما عمل بر این است: این را مستحب میدانند که مؤذن در هنگام اذان انگشتانش را در گوشهایش کند».
از ابن شُبرُمه پرسیده شد: چرا مؤذن به گذاشتن انگشت در گوشهایش امر شده است؟ گفت: «برای شدت صوت...» (۲۸) (۲۸) الأوسط (۴/۱۱).
نووی رحمه الله میگوید: «سنت آن است که انگشتانش را در مجرای گوشهایش کند و بر این اتفاق نظر دارند و محاملی در المجموع این را از عامهٔ اهل علم نقل کرده است. اصحاب ما میگویند: در این کار فایدهٔ دیگری نیز نهفته است؛ اینکه شاید کسی به دلیل ناشنوایی یا دوری یا دیگر عوامل صدای او را نشنوند اما با [دیدن اینکه] انگشتانش را در گوشهایش کرده میداند [که او دارد اذان میگوید]». (۲۹) (۲۹) شرح المهذب (۳/۱۱۳).
۱۰- هنگام گفتن حی علی الصلاة در هر دو بار سرش را به سمت راست بگرداند و هنگام گفتن حی علی الفلاح در هر دو بار سرش را به سمت چپ بگرداند و در این حال پاهایش ثابت باشد؛ به دلیل حدیث ابوجُحَیفه رضی الله عنه که دربارهٔ اذان بلال در برابر پیامبر ﷺ میگوید: پس دهانش را مینگریستم که در حال گفتن حی علی الصلاة، حی علی الفلاح به راست و چپ میگردید؛ (۳۰) زیرا برای آنکه از مسجد دور است این باعث میشود صدایش بهتر شنیده شود. (۳۰) به روایت بخاری (۶۳۴) و مسلم (۵۰۳). این لفظ مسلم است.
۱۱- اینکه به آرامی [بدون عجله] اذان گوید، بدون آنکه دچار مد و کشیدن مفرط شود، زیرا اذان برای اعلام وقت نماز به کسانی است که در مسجد نیستند، بنابراین آرام گفتن آن بلیغتر است اما اقامه را سریع میگوید زیرا برای اعلام حاضران در مسجد است، پس سریع گفتن آن مناسب است. (۳۱) (۳۱) نگا: ابن قدامه، المغنی (۱/ ۲۹۵).
۱۲- اینکه اذان را چنانکه مشروع شده به دور از تکلف و آواز ادا کند و آن را همانند ترانه نسراید و مدها را چنان نکشد که آن را از هدفش خارج سازد بلکه مؤذن آن را با صدای خودش و با رعایت شروط و آداب شرعی ادا کند.
مطلب ششم: چگونگی اذان و اقامه
اذان و اقامه روشهایی دارند که در نصوص نبوی آمده است. از جملهٔ آنچه دربارهٔ روش اذان و اقامه آمده حدیث عبدالله بن زید رضی الله عنه است که لفظ اذان در آن چنین است:
الله اکبر، الله اکبر، الله اکبر، الله اکبر.
اشهد ان لا اله الا الله، اشهد ان لا اله الا الله.
اشهدُ ان محمدا رسولُ الله، اشهدُ ان محمدا رسول الله.
حَیَّ علی الصلاة، حَیَّ عَلی الصلاة.
حَیَّ علی الفَلاح، حَیَّ عَلی الفَلاح.
اللهُ اکبر، اللهُ اکبر.
لا اله الا الله.
و الفاظ اقامه چنین است:
اللهُ اکبر اللهُ اکبر.
اشهدُ ان لا الهَ الا الله.
اشهدُ انَّ محمدا رسولُ الله.
حّیَّ علی الصلاة، حَیَّ عَلی الصلاة.
قَد قامَتِ الصلاةُ قد قامَتِ الصلاة.
اللهُ اکبر، اللهُ اکبر.
لا الهَ الا الله. (۳۲) (۳۲) به روایت ابوداوود (۴۹۹) و ترمذی به شکل مختصر (۱۸۹). ترمذی میگوید: حدیث عبدالله بن زید حدیثی حسن صحیح است.
این همان روش اذان است که بلال رضی الله عنه همراه با رسول الله ﷺ در سفر و اقامت تا هنگام وفات ایشان ﷺ به آن پایبند بود.
در اذان صبح بعد از حی علی الفلاح دو بار میگوید: «الصلاةُ خیرٌ من النَّوم» زیرا از ابومحذوره رضی الله عنه روایت شده که رسول الله ﷺ به او فرمود: «پس چون نماز صبح بود بگو: الصلاةُ خیرٌ من النوم، الصلاةُ خیرٌ من النَّوم». (۳۳) (۳۳) به روایت ابوداوود (۵۰۰). نووی در خلاصة الأحکام (۱/ ۲۸۶) میگوید: این حدیثی حسن است.
اذان روش دیگری هم دارد که آن را «ترجیع» یعنی تکرار میگویند. مؤذن در این روش صدایش را در شهادتین پایین میآورد سپس دوباره آنها را با صدای بلند تکرار میکند و هنگام اقامه آن را دوبار دو بار میگوید. این روش در حدیث ابومحذوره رضی الله عنه آمده است چنانکه میگوید: رسول الله ﷺ خودشان اذان را بر من القا کردند و فرمودند: بگو: الله اکبر الله اکبر، الله اکبر الله اکبر، اشهد ان لا اله الا الله، اشهد ان لا اله الا الله، اشهد ان محمدا رسول الله، اشهد ان محمدا رسول الله - دو بار دو بار - فرمود: سپس برگرد [و تکرار کن] و صدایت را بکش: اشهد ان لا اله الا الله، اشهد ان لا اله الا الله، اشهد ان محمدا رسول الله، اشهد ان محمدا رسول الله، حی علی الصلاة، حی علی الصلاة، حی علی الفلاح، حی علی الفلاح، الله اکبر الله اکبر، لا اله الا الله.
و [ترجیع] اقامت به این صورت است که: الله اکبر الله اکبر، الله اکبر الله اکبر، اشهد ان لا اله الا الله، اشهد ان لا اله الا الله، اشهد ان محمدا رسول الله، اشهد ان محمدا رسول الله، حی علی الصلاة، حی علی الصلاة، حی علی الفلاح، حی علی الفلاح، قد قامت الصلاة، قد قامت الصلاة، الله اکبر الله اکبر، لا اله الا الله». (۳۴) (۳۴) به روایت ابوداوود (۵۰۲، ۵۰۳).
و این از جملهٔ اختلاف تنوع است، یعنی اگر مؤذن هریک از این روشها را که در سنت ثابت است انجام دهد نیکو است. شیخ الاسلام ابن تیمیه پس از ذکر برخی از روشهای اذان که به ثبوت رسیده میگوید: «و اگر چنین باشد، روش درست همان مذهب اهل حدیث و کسانی است که با آنان موافق باشند یعنی روا دانستن هر آنچه در این باره از پیامبر ﷺ ثابت است و هیچ یک از آنها را بد نمیدانند؛ زیرا تنوع روش اذان و اقامه مانند تنوع روش قرائت و تشهدها و مانند آن است و کسی نمیتواند آنچه را که رسول الله ﷺ برای امتش سنت قرار داده بد بدارد». (۳۵) (۳۵) مجموع الفتاوی (۲۲/ ۶۶).
مطلب هفتم: آنچه شنوندهٔ اذان میگوید و دعای پس از آن
برای کسی که اذان را میشنود مستحب است که آنچه موذن میگوید را تکرار کند؛ به دلیل حدیث ابوسعید خُدری رضی الله عنه که پیامبر ﷺ فرمودند: «اگر اذان را شنیدید مانند آنچه مؤذن میگوید را بگویید». (۳۶) به جز در دو «حی علی» - یعنی هنگامی که مؤذن میگوید: حی علی الصلاة، حی علی الفلاح - مستحب است که شنونده در پی هر یک بگوید: «لا حَولَ وَلا قُوَّةَ إلا بالله» (قدرت و توانی نیست مگر با [یاری] الله»؛ به دلیل حدیث عمر بن الخطاب رضی الله عنه که میفرماید: رسول الله ﷺ فرمودند: «هرگاه مؤذن گفت: الله اکبر الله اکبر، و یکی از شما [در پاسخش] گفت: الله اکبر الله اکبر، سپس گفت: اشهد ان لا اله الا الله، [او نیز] گفت: اشهد ان لا اله الا الله، سپس گفت: اشهد ان محمدا رسول الله، [سپس او نیز] گفت: اشهد ان محمدا رسول الله، سپس گفت: حی علی الصلاة، [و او] گفت: لا حول ولا قوة الا بالله، سپس گفت: حی علی الفلاح، [او نیز در پاسخش] گفت: لا حول ولا قوة الا بالله، سپس گفت: الله اکبر الله اکبر، [او هم] گفت: الله اکبر الله اکبر، سپس گفت: لا اله الا الله، [و او نیز] گفت: لا اله الا الله [و اینها را] از دل گفت، به بهشت داخل شود». (۳۷) (۳۶) به روایت بخاری (۶۱۱) و مسلم (۳۸۳). (۳۷) به روایت مسلم (۳۸۵).
و اینکه پس از شهادتین (اشهد ان لا اله الله و اشهد ان محمدا رسول الله) بگوید: «أشهدُ أنْ لا إلهَ إلَّا اللهُ وحدَه لا شريكَ له، وأنَّ محمدًا عبدُه ورسولُه، رضيتُ باللهِ ربًّا، وبمحمَّدٍ رسولًا، وبالإسلامِ دِينًا».
زیرا از سعد بن ابی وقاص رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «هرکه هنگام شنیدن صدای مؤذن بگوید: أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، رَضِيتُ بِاللهِ رَبًّا وَبِمُحَمَّدٍ رَسُولًا، وَبِالْإِسْلَامِ دِينًا (گواهی میدهم که معبودی نیست جز الله که یگانه و بیشریک است و به اینکه محمد بنده و فرستادهٔ اوست. به الله به عنوان پروردگار و به محمد به عنوان پیامبر و به اسلام به عنوان دین خشنود شدم) گناهش برای او آمرزیده میشود». (۳۸) (۳۹) به روایت مسلم (۳۸۶).
و هنگامی که مؤذن در اذان صبح، «الصلاةُ خیرٌ من النوم» گفت، شنونده همان را تکرار میکند؛ به دلیل این سخن پیامبر ﷺ که فرمودند: «اگر اذان را شنیدید مانند آنچه مؤذن میگوید را بگویید». (۳۹) (۴۰) متفق علیه.
پس از آن بر پیامبر ﷺ صلوات میفرستاد و سپس آنچه را در حدیث از ایشان ﷺ وارد شده میگوید، زیرا ایشان ﷺ فرمودند: «کسی که هنگام شنیدن اذان بگوید: «اللَّهُمَّ رَبَّ هَذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ، وَالصَّلَاةِ الْقَائِمَةِ، آتِ مُحَمَّدًا الْوَسِيلَةَ وَالْفَضِيلَةَ، وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًا الَّذِي وَعَدْتَهُ» (پروردگارا، ای صاحب اين دعوت كامل و نمازی كه هم اكنون برگزار میشود، به محمد وسيله (درجهای است در بهشت) و فضيلت عنايت فرما و او را طبق وعدهات به مقام محمود (شفاعت) برسان) شفاعت من در روز قیامت برای او حاصل میشود». (۴۰) «دعوت کامل» یعنی: دعوت اذان، زیرا دعوتی است کامل چرا که بزرگداشت الله و توحید او و شهادت به پیامبری و دعوت به خیر را در خود دارد. «و نماز برپا داشته شده» یعنی: نمازی که اقامه میشود و انجام میشود. «وسیله» منزلتی است در بهشت. «فضیلت» منقبتی است والا که کسی در آن شریک نیست (تنها برای یک نفر است). «مقام محمود» مقام محمود: هر جایگاهی که مردم او را برایش ستایش کنند از جمله شفاعت بزرگ برای همهٔ خلق که در آن برای همهٔ کسانی که در محشر ایستادهاند شفاعت میکند تا میانشان داوری شود. (۴۱) به روایت بخاری (۶۱۴) از حدیث جابر رضی الله عنه.
و از عبدالله بن عمرو بن العاص رضی الله عنهما روایت است که ایشان از پیامبر ﷺ شنیدند که میفرمود: «هرگاه صدای مؤذن را شنیدید مانند آنچه میگوید را بگویید، سپس بر من درود بفرستید، زیرا هر که بر من یک درود بفرستد الله بر او ده درود خواهد فرستاد، سپس از الله برای من «وسیله» را بخواهید؛ زیرا آن منزلتی است در بهشت که تنها شایستهٔ یکی از بندگان الله است و امیدوارم من آن باشم، پس هر که برای من وسیله بخواهد شفاعت بهرهٔ او میشود». (۴۱) (۴۲) به روایت مسلم (۳۸۴).
از بدعتهایی که در اذان ساخته شده است: بلند گفتن سلام و صلوات بر پیامبر ﷺ پس از اذان، همچنین گفتن اذکار پس از اذان یعنی «اللهم رب هذه الدعوة التامة...» به صورت دسته جمعی، و بلند کردن دستان هنگام گفتن این دعا، و اضافه کردن کلماتی مانند «حقا» یا «ابدا» به هنگام تکرار اذان مانند آنکه بگوید: «حقا که لا اله الا الله» و «تا ابد لا اله الا الله»، زیرا هیچ دلیلی برای این کارها وارد نشده است.
مطلب هشتم: حکم بیرون رفتن از مسجد پس از اذان:
بیرون رفتن مرد از مسجد پس از اذان حرام است، مگر آنکه عذر داشته باشد یا قصد برگشت به مسجد را داشته باشد که در این صورت اشکالی ندارد؛ زیرا از ابو الشعثاء روایت است که گفت: همراه با ابوهریره در مسجد نشسته بودیم که مؤذن اذان گفت، ناگهان مردی برخاست و از مسجد بیرون رفت، ابوهریره با نگاهش او را دنبال کرد تا آنکه بیرون رفت، پس گفت: اما این، از ابوالقاسم ﷺ سرپیچی کرد. (۴۲) (۴۳) به روایت مسلم (۶۵۵).
ترمذی پس از روایت این حدیث در سنن خود میگوید: «نزد علمای صحابه و کسانی که پس از آنان آمدهاند عمل بر همین اساس است؛ یعنی آنکه کسی پس از اذان از مسجد خارج نشود مگر از روی عذر، مانند آنکه وضو نداشته باشد یا برای کاری که ناگزیر است بیرون رود». (۴۳) (۴۴) سنن ترمذی (۱/ ۳۹۷) به شمارهٔ (۲۰۴).
مطلب نهم: میان اذان و اقامت چه مدت زمان فاصله است؟
آنچه در سنت آمده دال بر آن است که میان اذان و اقامه مدت زمانی کافی بوده است؛ از عبدالله بن مُغفَّل رضی الله عنه روایت است که پیامبر ﷺ فرمودند: «میان هر دو اذان نمازی است، میان هر دو اذان نمازی است»، سپس در بار سوم فرمود: «برای کسی که بخواهد». (۴۴) و منظور از دو اذان، اذان و اقامه است، یعنی مؤذن باید بین اذان و اقامهاش وقتی را قرار دهد که حاضران بتوانند دو رکعت پیش از نماز بخوانند و همچنین اهل مسجد به نماز برسند. (۴۴) به روایت بخاری (۶۲۷) و مسلم (۸۳۸).
امام احمد میفرماید: «برای مؤذن شایسته است که هرگاه اذان گفت برای اقامه عجله نکند و منتظر بماند تا آنکه اهل مسجد برسند و شخص بتواند قضای حاجت خود را انجام دهد، و میان اذان و اقامهاش مهلتی قرار دهد». (۴۵) (۴۵) شرح عمدة الفقه لابن تیمیة، کتاب الصلاة (۱۳۵).
مطلب دهم: مسئولیت مؤذن و آداب او:
برای مؤذن شایسته است که با اذانش خشنودی الله را بخواهد؛ به دلیل حدیث عثمان بن ابی العاص رضی الله عنه که میفرماید: آخرین توصیهٔ رسول الله ﷺ به من این بود که مؤذنی برگیرم که برای اذانش اجرتی نگیرد. (۴۶) (۴۶) به روایت ترمذی (۲۰۹). او میگوید: این حدیث حسن است.
ترمذی رحمه الله پس از روایت این حدیث میگوید: «نزد علما عمل بر اساس این [حدیث] است. آنان اجرت گرفتن مؤذن در قبال اذان گفتن را مکروه دانستهاند و مستحب میدانند که برای اذانش احتساب [اجر] کند».
اما اینکه از بیت المال مسلمانان به مؤذن چیزی داده شود اشکالی ندارد؛ زیرا بیت المال برای مصلحت مسلمانان قرار داده شده و اذان و اقامه از مصالح مسلمانان است. (۴۷) (۴۷) نگا: القحطانی: الأذان والإقامة (۱۹).
و باید بداند که او مسئول گفتن اذان برای نمازهای پنجگانه در وقت آن است، به دلیل سخن پیامبر ﷺ که میفرماید: «امام ضامن است، و مؤذن مورد اعتماد است» (۴۸) یعنی او دربارهٔ اوقات نماز مورد اعتماد و امین است، بنابراین باید مدت زمانی مناسب پیش از اذان با وضو به مسجد بیاید و از گفتن اذان غیبت نکند مگر از روی عذر و در این صورت باید کسی را جایگزین خود کند که به جای او اذان دهد. (۴۸) به روایت ابوداوود (۵۱۷) و ترمذی (۲۰۷) از حدیث ابوهریره رضی الله عنه.
شایسته است که مؤذن امور زیر را رعایت کند:
۱- اینکه به نظافت و صیانت مسجد رسیدگی کند و با دیگر کارکنان مسجد و جماعت مسجد در این باره همکاری کند؛ زیرا الله تعالی کسانی را که خانههای او را آباد میکنند ستوده و فرموده است: {إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ} (مساجد الله را فقط کسی آباد میکند که به الله و روز آخرت ایمان آورده، و نماز را بر پا دارد، و زکات را بدهد، و جز از الله نترسد، امید است که اینان از هدایتیافتگان باشند) [توبه: ۱۸] چه این آبادسازی از طریق ساختن مسجد و صیانت و نظافت آن باشد، یا از طریق برپا ساختن نماز و ذکر الله در آن، هر دو به معنای آبادسازی مورد نظر است. (۴۹) (۴۹) نگا: ابن حجر، فتح الباری (۱/ ۵۴۱).
۲- اینکه عقیدهٔ صحیح و احکام اذان و طهارت و نماز را یاد بگیرد و مقدار مناسبی از قرآن را از حفظ داشته باشد و شایستگی این را داشته باشد که در صورت غیبت امام جانشین او شود.
۳- اینکه امر به معروف و نهی از منکر را انجام دهد و با حکمت و پند نیکو به پیروی از شریعت الله فرا بخواند و با مردم از در نرمش وارد شود و بر آزار آنان صبور باشد و در این باره با امام مسجد همکاری کند.
۴- اینکه مسجد را صرفا مکانی برای علم و عبادت و آنچه به سود نمازگزاران است قرار دهد و از هرچه برای دین و دنیایشان مضر است دوری کند.
۵- اینکه با جماعت مسجد و کسانی که به مسجد میآیند الفت و همکاری داشته باشد و اگر حضور نیابند جویای حالشان شود و به عیادت بیمارشان برود و بر جنازهٔ آنها نماز گزارد و به تشییعشان برود و بههنگام مصیبتها و مشکلات زندگی در کنارشان باشد.
مبحث دوم: احکام امامت
مطلب اول: تعریف امامت:
امامت در نماز یعنی آنکه مردی پیشنماز نمازگزاران شود تا در نمازشان به او اقتدا کنند و امام نماز یعنی کسی که در نماز به او اقتدا میشود. (۵۰) (۵۰) نگا: حاشیة الروض المربع (۲/ ۲۹۶)، القحطانی، الإمامة فی الصلاة (۶).
مطلب دوم: مشروعیت امامت و فضیلت آن:
امامت نماز از بهترین اعمالی است که بهترین مردم که دارای صفات والا بوده و چنانکه خواهد آمد از علم و قرائت و عدالت و دیگر ویژگیهای خوب برخوردار است آن را بر عهده میگیرد. نماز جماعت بدون امام قابل تصور نیست و نماز جماعت از بزرگترین شعایر اسلام است. (۵۱) (۵۱) نگا: الموسوعة الفقهیة الکویتیة (۶/ ۲۰۱).
از فضایل امامت:
۱- فضل امامت مشهور است و پیامبر ﷺ خودش امامت نماز را بر عهده داشت و همچنین خلفای راشدین خود امام نماز بودند و همواره بهترین مسلمانان از نظر علم و عمل این مسئولیت را بر عهده میگرفتند. (۵۲) (۵۲) نگا: القحطانی، الإمامة فی الصلاة (۹).
۲- امامت در نماز یک ولایت شرعی دارای فضل است که اصحاب فضل باید آن را برعهده بگیرند؛ زیرا پیامبر ﷺ میفرماید: «امامت یک گروه را قاریترین آنان به کتاب الله بر عهده میگیرد…». (۵۳) و مشخص است که قاریتر بهتر است و آوردن این دال بر برتری اوست. (۵۴) (۵۳) به روایت مسلم (۶۷۳) از ابومسعود انصاری رضی الله عنه. (۵۴) نگا: الشرح الممتع علی زاد المستقنع (۲/ ۴۱).
۳- دعای پیامبر ﷺ برای ارشاد امامان؛ از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که پیامبر ﷺ فرمودند: «امام، ضامن است و مؤذن مورد امانت است. بارالها امامان را راهنمایی کن و مؤذنان را بیامرز». (ضامن است: مسئول است) (۵۵) (۵۵) به روایت ابوداوود (۵۱۷) و ترمذی (۲۰۷).
معنای: «امام ضامن است» یعنی مسئول و کفیل درستی نماز مامومان است؛ زیرا نماز آنها به نماز او وابسته است. معنای: «خدایا امامان را ارشاد کن» یعنی: آنان را به راه درست هدایت کن تا نماز را در کاملترین شکل انجام دهند. (۵۶) (۵۶) نگا: شرح ابوداوود، العینی (۲/ ۴۶۸) و فیض القدیر مناوی (۳/ ۱۸۲).
مطلب سوم: چه کسی به امامت شایستهتر است:
پیامبر ﷺ بیان کرده که چه کسی به امامت شایستهتر و مقدم است. رسول الله ﷺ میفرماید: «کسی برای مردم امامت دهد که بیش از دیگران کتاب الله را حفظ باشد و اگر در قرائت [و حفظ] قرآن یکسان بودند، هريک از آنها که به سنت داناتر است، پيش نماز شود؛ و اگر در دانش سنت مساوی بودند، کسی که زودتر هجرت نموده، امامت نمايد و اگر در هجرت برابر بودند، کسی که زودتر اسلام آورده - در روایتی دیگر: آنکه سنش بیشتر است - امامت دهد؛ و هيچکس در محدودهٔ تحت اختيارِ شخصی ديگر، برای او امامت نکند» (۵۷) بنابراین، شایستهترین شخص به امامت به این شکل است: (۵۷) به روایت مسلم (۶۷۳).
۱- کسی که قرآن را بیشتر حفظ داشته باشد و بهتر آن را بخواند، یعنی کسی که قرآن را به درستی و کاملترین شکل میخواند و به فقه نماز آگاه است. حال اگر کسی که قرائتش بیشتر است با کسی که قرآن کمتری حفظ دارد ولی فقیهتر است یکجا شدند آن قاری که فقیهتر است بر غیر فقیه مقدم داشته میشود زیرا نیاز به فقه و احکام نماز از نیاز به قرائتِ بهتر، بیشتر است.
۲- سپس داناترین آنها به سنت، یعنی اگر دو امام بودند که در قرائت برابر بودند اما یکی فقیهتر و داناتر به سنت بود، آنکه فقیهتر است مقدم میشود، به دلیل این سخن پیامبر ﷺ که میفرماید: «و اگر در قرائت [و حفظ] قرآن یکسان بودند، هريک از آنها که به سنت داناتر است»
۳- سپس اگر در قرائت و اطلاع از سنت برابر بودند، آنکه زودتر از سرزمین کفر به سرزمین اسلام هجرت کرده است؛ به دلیل این سخن پیامبر ﷺ: «پس اگر در سنت برابر بودند، آنکه زودتر هجرت کرده است»
۴- سپس اگر از نظر سابقهٔ هجرت برابر بودند، آنکه زودتر مسلمان شده است؛ به دلیل این سخن پیامبر ﷺ در حدیث پیشین که میفرماید: «پس اگر در هجرت برابر بودند، آنکه زودتر مسلمان شده است». یعنی پیشقدم در اسلام.
۵- سپس اگر در همهٔ امور پیشین برابر بودند، آنکه سنش بیشتر بود؛ به دلیل سخن پیامبر ﷺ در یکی از روایات حدیث پیشین که میفرماید: «سپس آنکه سنش بیشتر است» و به دلیل حدیث مالک بن حُوَیرث رضی الله عنه که میفرماید: «پس یکی از شما برایتان اذان گوید و بزرگترینتان برایتان امامت کند» (۵۸) (۵۸) به روایت بخاری (۶۲۸) و مسلم (۶۷۴).
در این حدیث پیامبر ﷺ آنکه سنش بیشتر بود را مقدم داشت زیرا از نظر علم به هم نزدیک بودند.
اما اگر در همهٔ این موارد برابر بودند و بر سر امامت به اختلاف برخوردند و هر یک میخواست امام شود، بین آنها قرعه انداخته میشود و هرکس در قرعه برنده شد مقدم میشود زیرا آنها در شایستگی برابر بودند و جمع نیز ممکن نیست بنابراین مانند دیگر حقوق میانشان قرعهکشی میشود.
صاحب خانه از مهمانش به امامت شایستهتر است و همچنین سلطان - یعنی امام اعظم - از دیگران به امامت شایستهتر است، در صورتی که هر دو اهل امامت باشند؛ به دلیل سخن پیامبر ﷺ که میفرماید: «هيچکس در محدودهٔ تحت اختيارِ شخصی ديگر، برای او امامت نکند»
همچنین امام ثابت و همیشگی در یک مسجد از دیگران شایستهتر و اولی است - مگر از سلطان - حتی اگر دیگری از او قاریتر و داناتر باشد؛ به دلیل عموم حدیث پیشین.
ابن عمر بردهای را آزاد کرده بود که امام مسجدی بود و چون به مسجد او رفت، آن شخص بن عمر را برای امامت جلو کرد، اما ابن عمر فرمود: «تو در مسجد خودت به امامت شایستهتر هستی». (۵۹) (۵۹) به روایت شافعی در «الأم» (۱/۱۸۵) و عبدالرزاق در «المصنف» (۲/۳۹۹) و بیهقی (۳/۱۲۶: ۵۵۳۱) و نووی در «الخلاصة» (۲/۷۰۱) میگوید: سند آن حسن یا صحیح است. آلبانی در «إرواء الغلیل» (۲/۳۰۲) آن را حسن میداند.
همچنین مقدم کردن دیگری بر او نوعی حقخوری و باعث دل شکستگی او میشود.
دربارهٔ امامت کودکی که اهل تمییز و تشخیص است برای دیگران اختلاف است، اما گروهی از علما این را جایز دانستهاند؛ به دلیل حدیث عمرو بن سلمه رضی الله عنه که میگوید: او در دوران پیامبر ﷺ در حالی که شش یا هفت سال داشت، برای گروهی امامت کرد. (۶۰) (۶۰) به روایت بخاری (۴۳۰۲).
امامت کسی که نفل میکند برای کسانی که فرض میخوانند درست است، به دلیل خبر معاذ رضی الله عنه که وی همراه با پیامبر ﷺ نماز عشاء را ادا میکرد، سپس برمیگشت و برای قوم خودش نماز را امامت میکرد. (۶۱) (۶۱) به روایت بخاری (۷۰۱) و مسلم (۴۶۵).
مطلب چهارم: امامت چه کسی حرام است:
امامت در این حالات حرام است:
۱- امامت زن برای مرد، به دلیل عموم سخن پیامبر ﷺ که میفرمایند: «قومی که زنی امر آنان را بر عهده گیرد، رستگار نمیشوند» (۶۲) و امامت نیز یکی از انواع ولایت است و از سوی دیگر اصل دربارهٔ زنان این است که صفشان آخر باشد، چنانکه در سنت آمده است؛ از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «بهترین صف مردان اولین آن است، و بدترینش آخرین آن، و بهترین صف زنان آخرین آن است، و بدترینش اولین آن» (۶۳) و این بخاطر محافظت و پوشیده ماندن زنان است، زیرا اگر برای امامت پیش آورده شود این در مخالفت با این حکم شرعی است و علما بر این امر اجماع دارند. امام ابن حزم رحمه الله میگوید: «بر این اتفاق کردهاند که مردان اگر بدانند او زن است نباید امام آنها شود و اگر چنین کنند نمازشان به اجماع فاسد است» (۶۴) (۶۲) به روایت بخاری (۴۴۲۵) از ابوبکره رضی الله عنه. (۶۳) به روایت مسلم (۴۴۰). (۶۴) مراتب الإجماع (۲۷).
۲- امامت کسی که وضو ندارد یا جُنُب است و کسی که بر بدن یا لباسش نجاست است و از آن مطلع است، اما اگر مامومان از این مطلع نباشند تا آنکه نماز به پایان برسد، نمازشان درست است، زیرا از عمر بن الخطاب رضی الله عنه نقل است که: وی در حالی که جُنُب بود برای مردم امامت کرد، پس نماز خودش را دوباره خواند اما امر نکرد که مامومان نمازشان را دوباره ادا کنند. (۶۵) (۶۵) به روایت دارقطنی در سنن (۱۳۷۱).
عبدالرحمن بن مهدی رحمه الله میگوید: «بر این اتفاق نظر دارند: [امام] جُنُب نمازش را از نو میخواند ولی [مامومان] نمازشان را از نو نمیخوانند و در این باره اختلافی سراغ ندارم». (۶۶) (۶۶) سنن الدارقطنی (۲/ ۱۸۸).
۳- امامت کسی که سورهٔ فاتحه را حفظ نیست یا نمیتواند آن را به درستی بخواند یا در هنگام خواندن این سوره حروفی را که نباید ادغام شوند، ادغام میکند مانند ادغام حرف «ه» در «ر» در این آیه: {الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} [فاتحه: ۲] زیرا اینجا حرف ه را در حرفی که همانند یا نزدیکش نیست ادغام کرده است. یا اگر در هنگام خواندن این سوره حرفی را با حرف دیگر عوض میکند، مانند کسی که «ر» را به صورت «ی» میخواند یا در خواندن سوره اشتباهی میکند که معنا را عوض میکند. امامت چنین کسی درست نیست مگر برای کسی همانند خودش؛ زیرا او از انجام یکی از ارکان نماز ناتوان است یا در آن اشکال دارد.
۴- امامت صاحب بدعتی که با بدعتش تکفیر میشود، به دلیل این سخن حق تعالی: {أَفَمَنْ كَانَ مُؤْمِنًا كَمَنْ كَانَ فَاسِقًا لَا يَسْتَوُونَ} (آیا کسی که مؤمن است همچون کسی است که فاسق است؟ هرگز برابر نیستند) [سجده: ۱۸]. منظور از فاسق در این آیه چنانکه از سیاق آیات فهمیده میشود، کافر است.
۵- امامت در مسجدی که امام راتب (امام اصلی) دارد حرام است، بنابراین امامت کسی دیگر قبل از او درست نیست مگر با اجازهٔ او یا در صورتی که امام راتب دیر کند و وقت تنگ باشد. (۶۷) (۶۷) نگا: الأسئلة والأجوبة الفقهية للسلمان (۱/ ۱۶۳).
مطلب پنجم: کسی که امامتش مکروه است:
امامت این افراد مکروه است:
۱- کسی که بسیار دچار لحن (اشتباه در قرائت) میشود اما لحنش معنی را عوض نمیکند، و فرقی نمیکند که این لحن در سورهٔ فاتحه رخ دهد یا دیگر سورهها، مانند آنکه بگوید: {الحمدَ لله} به فتح دال. نماز او صحیح است اما امامتش مکروه است، زیرا پیامبر ﷺ میفرماید: «امامت یک گروه را قاریترین آنان به کتاب الله بر عهده میگیرد» (۶۸) (۶۸) تخریج آن گذشت.
اما اگر این لحن از روی سهو یا جهل یا مشکلی در زبان باشد و باعث تغییر معنا در غیر سورهٔ فاتحه شود، امامت او درست اما مکروه است، زیرا اگر اصلا پس از سورهٔ فاتحه چیزی نخواند هم امامتش درست است، پس در صورت خطا در غیر فاتحه هم امامت او درست است، اما اگر این اشتباه عمدی باشد نمازش باطل است زیرا او نماز را به بازی گرفته است.
۲- کسی که برخی از حروف را تکرار میکند، مانند آنکه حرف «ف» یا حرف «ت» یا دیگر حروف را تکرار میکند، زیرا این کار باعث اضافه شدن حرف در قرائت میشود.
۳- فاسق و اهل بدعتی که بدعتش باعث کفر نمیشود. (۶۹) (۶۹) نگا: کشاف القناع (۱/ ۴۷۵) و بعد از آن.
۴- کسی که امامت گروهی را به عهده بگیرد که بیشترشان به حق (نه به ناحق) از او بدشان میآید. رسول الله ﷺ میفرماید: «نماز سه کس از گوششان فراتر نمیرود: بردهٔ فراری تا آنکه بازگردد، و زنی که شوهرش شب را در حالی که از او خشمگین بوده به صبح رسانده، و امام گروهی که او را بد میدارند». (۷۰) (۷۰) به روایت ترمذی (۳۶۰). او میگوید: این حدیث از این وجه حسن غریب است.
امام ترمذی میگوید: «گروهی از علما مکروه دانستهاند که شخص امامت مردمی را بکند که از او بدشان میآید، حال اگر امام ستمگر نباشد [و به ناحق او را بد بدارند] گناه بر گردن کسی است که او او را [به ناحق] بد میدارد. احمد و اسحاق در این باره گفتهاند: اگر یک یا دو یا سه نفر از او بدشان آید اشکالی ندارد که برایشان نماز را امامت کند، تا آنکه بیشترشان از او بدشان آید [که در این صورت مکروه است]». (۷۱) (۷۱) سنن ترمذی (۲/ ۱۹۲).
اما اگر به سبب پیروی امام از سنت یا خواندن سورههایی که در نماز سنت است و نماز خواندن آرام و همراه با تانی از او بدشان میآید، امامت او مکروه نیست زیرا آنان به ناحق از او بدشان آمده پس این کراهتشان اعتباری ندارد و در صورتی که به ناحق از او بدشان میآید شایسته است که آنان را نصیحت کند و پند دهد و کاری کند که بین آنان و او الفت و دوستی ایجاد شود و با آنان بر حسب آنچه در سنت آمده امامت کند و الله تعالی اگر نیت او را صادقانه بیابد این الفت و دوستی را آسان خواهد کرد. (۷۲) (۷۲) نگا: الشرح الممتع علی زاد المستقنع (۴/ ۲۵۳).
مطلب ششم: محل قرار گرفتن امام در برابر مامومان:
سنت آن است که امام جلوتر از مامومان باشد و در صورتی که نمازگزاران دو تن یا بیشتر باشند پشت سر او میایستند؛ زیرا پیامبر ﷺ هرگاه برای نماز امامت میکرد جلوتر میایستاد و اصحاب پشت سر ایشان میایستادند. و ثابت شده که پیامبر ﷺ در حال نماز بود و جابر و جبار - رضی الله عنهما - یکی سمت راست و دیگری سمت چپ ایشان ایستادند، پس ایشان دست آن دو را گرفتند و آن دو را پشت سر خود قرار دادند. (۷۳) (۷۳) به روایت مسلم (۳۰۱۰) بخشی از حدیث طولانی جابر رضی الله عنه.
و اگر نمازگزار یک نفر باشد، در سمت راست امام و در کنار او میایستد؛ زیرا ابن عباس رضی الله عنهما میگوید: رسول الله ﷺ به نماز ایستاد، پس من در سمت چپ ایشان ایستادم. ایشان گوش مرا گرفت و مرا در سمت راست خود قرار داد. (۷۴) (۷۴) به روایت بخاری (۶۳۱۶) و مسلم (۷۶۳).
و صف زنان پشت سر مردان است؛ به دلیل حدیث انس رضی الله عنه که میفرماید: من و آن یتیم پشت سر پیامبر ﷺ به نماز ایستادیم و آن زن کهنسال پشت سر ما ایستاد. (۷۵) (۷۵) به روایت بخاری (۳۸۰) و مسلم (۶۵۸).
و شایسته است که امام در روبروی میانهٔ صف بایستد. علامه ابن باز رحمه الله میگوید: «سنت آن است که امام در مساجد در میانه باشد، این سنت عملی است که مسلمانان همواره بر اساس آن رفتار کردهاند». (۷۶) (۷۶) این را شیخ سعید القحطانی در کتاب «الإمامة فی الصلاة» (۵۵) از ایشان نقل کرده است.
او همچنین میگوید: «صف از وسط که نزدیک به امام است آغاز میشود و سمت راست هر صف بهتر از سمت چپ آن است و واجب آن است که تا وقتی که صف قبلی کامل نشده، صف بعدی شروع نشود».
مبحث هفتم: مسابقه دادن با امام:
برای ماموم واجب است که پس از امام شروع به انجام حرکت کند و در افعال نماز از امام پیروی کند. تابع و ماموم نباید از متبوع و امام خود جلو بزند یا همراه او حرکت را انجام دهد، بلکه باید وضعیت امام را در نظر بگیرد و پس از او همان کار را انجام دهد و مقتضای این آن است که در هیچ یک از حالات نماز با امامش مخالفت نکند؛ همچنین از ابوهریره رضی الله عنه روایت شده که پیامبر ﷺ فرمودند: «همانا امام برای آن قرار داده شده که به او اقتدا شود، پس با او اختلاف نورزید، بنابراین هرگاه به رکوع رفت، به رکوع بروید و چون سمع الله لمن حمده گفت، بگویید: ربنا لك الحمد، و چون به سجده رفت به سجده بروید و اگر نشسته نماز خواند همگی نشسته نماز بگزارید و در نماز صفها را راست کنید زیرا راست بودن صفها از نیکویی نماز است» (۷۷) (۷۷) به روایت بخاری (۷۲۲) و مسلم (۴۱۷).
مسابقه دادن با امام در همهٔ ارکان حرام است. از انس بن مالک رضی الله عنه روایت است که گفت: رسول الله ﷺ روزی برای ما نماز گزارد پس چون نماز به پایان رسید رو به ما کرد و فرمود: «ای مردم، من امام شما هستم پس در رکوع و سجود و قیام و پایان یافتن نماز (سلام دادن) از من پیشی نگیرید، زیرا من شما را در برابرم و پشت سرم میبینم». (۷۸) و از ابوهریره رضی الله عنه از پیامبر ﷺ روایت است که فرمود: «آیا یکی از شما نمیترسد که اگر سرش را پیش از امام بردارد الله سر او را به سر الاغ تبدیل کند یا چهرهاش را به چهرهٔ الاغ بدل نماید؟». (۷۹) (۷۸) به روایت مسلم. (۷۹) به روایت بخاری (۶۹۱) و مسلم (۴۲۷).
و کسی که پیش از امام تکبیر احرام گوید نمازش اساسا منعقد نشده زیرا شرط است که این تکبیر را پس از امام بگوید در حالی که این تکبیر از او فوت شده است.
مطلب هشتم: احکام متفرقه دربارهٔ امامت و جماعت:
از جمله احکام مربوط به امامت و جماعت به جز آنچه قبلا بیان شد:
۱- مستحب است که صاحبان فهم و خرد به امام نزدیک باشند: یعنی آنکه صاحبان عقل و فضل که بالغ هستند در نماز در نزدیکی امام بایستند، زیرا پیامبر ﷺ میفرماید: «از شما صاحبان فهم و خرد به من نزدیکتر باشند، سپس کسانی که پس از آنهایند، سپس کسانی که پس از آنهایند». (۸۰) (۸۰) به روایت مسلم (۴۳۲) از عبدالله بن مسعود رضی الله عنه.
۲- توجه و اهتمام به صف اول: برای مامومها مستحب است که برای نماز در صف اول به پیش آیند و به آن اهتمام ورزند و از تاخیر و نرسیدن به صف اول برحذر باشند، زیرا از ابوسعید خُدری رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ در اصحاب خود [در رسیدن به صف] اول تاخّر دیدند، پس خطاب به آنان فرمودند:
«جلو بياييد و به من اقتدا کنيد و آنان که پشت سر شما هستند، به شما نزديک شوند و پس از شما بايستند. برخی، همواره [در صفهای] عقب میايستند تا اينکه الله، آن ها را [از رحمتش يا از علاقه و رغبت به کارهای نيک] عقب میاندازد». (۸۱) و از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «اگر مردم مى دانستند چه پاداشى در اذان و صف اول نهفته است، سپس هيچ راه حلى براى آن نمى يافتند مگر قرعه كشى، بر سر آن قرعه كشى مى كردند» (۸۲) معنای «لاستهموا عليه» این است که: «بر سر آن قرعهکشی میکردند» یعنی: برای اینکه کدام یک در صف اول باشند، قرعه میانداختند. (۸۱) به روایت مسلم (۴۳۸). (۸۲) به روایت بخاری (۶۱۵) و مسلم (۴۳۷).
اما برای زنان مستحب آن است که در صفهای آخر بایستند؛ از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «بهترین صف مردان اولین آن است، و بدترینش آخرین آن، و بهترین صف زنان آخرین آن است، و بدترینش اولین آن». (۸۳) این البته برای شرایطی است که زنان بدون هیچ پرده و دیواری پشت سر مردان نماز بخوانند، اما اگر در یک نمازخانهٔ جدا از مردن نماز میخوانند در آغاز صف اول را کامل میکنند، سپس صفهای بعدی را. (۸۴) (۸۳) به روایت مسلم (۴۴۰). (۸۴) نگا: ابن باز، مجموع الفتاوی (۱۲/ ۱۹۶).
۳- برای امام شایسته آن است که در خواندن سورهٔ فاتحه عجله نکند و باید صبر کند تا آنکه جماعت نمازگزار نیز آن را بخوانند. (۸۵) (۸۵) نگا: صالح آل الشیخ، المنظار فی بیان کثیر من الأخطاء الشائعة (۵۳).
۴- نماز یک مرد به تنهایی پشت صف درست نیست؛ زیرا از وابِصه بن مَعبَد رضی الله عنه روایت است که مردی به تنهایی پشت صف نماز گزارد، پس پیامبر ﷺ او را امر کرد که نمازش را از نو ادا کند. (۸۶) (۸۶) به روایت ترمذی (۲۳۰). وی میگوید: حدیث وابصه حسن است.
مطلب نهم: سنتهایی که شایسته است امام آن را انجام دهد:
شایسته است که امام در امامت خود به سنت پیامبر ﷺ عمل کند. از جملهٔ این سنتها:
۱- نمازش را سبک به جا بیاورد و اوضاع و احوال مردم را در نظر بگیرد و اینکه امام در نمازش دقت کند و آنقدر سریع ادایش نکند که جماعت نمازگزار نتوانند ارکان و واجبات نماز را انجام دهند و در قرائتش تأنی ورزد به طوری که پشت سریها بتوانند نمازشان را به طور کامل ادا کنند. از ابومسعود انصاری روایت است که مردی گفت: به الله سوگند ای رسول الله که من برای نماز صبح تاخیر میکنم زیرا فلانی نماز را برای ما طولانی میکند، پس ندیدم که رسول الله ﷺ در موعظهٔ خود چنان خشمگین شود که آن روز خشمگین شد و فرمود: «از میان شما برخی مردم را دچار نفرت میکنند؛ پس هریک از شما که برای مردم امامت کرد [نماز را] بر آنان سبک سازد، زیرا در میان آنها ضعیف و کهنسال و کسانی هستند که کار دارند». (۸۷) (۸۷) به روایت بخاری (۹۰).
۲- اینکه نمازگزاران را پیش از شروع نماز به راست کردن صفها و پر کردن جاهای خالی امر کند، زیرا پیامبر ﷺ نمازگزاران را چنین امر میکرد. از نُعمان بن بشیر رضی الله عنه روایت است که گفت: رسول الله ﷺ همواره صفهای ما را مانند تيرها، راست و برابر میساخت تا اينکه دريافت، اين کار را ياد گرفتهايم [و رعايت میکنيم]. روزی [برای اقامهٔ نماز] آمد و نزديک بود تکبير بگويد که چشمش به مردی افتاد که سينهاش جلوتر از صف بود، پس فرمود: «ای بندگان الله، صفهایتان را راست کنيد؛ وگرنه [بيم آن میرود] که الله در ميان شما اختلاف بيندازد». (۸۸) (۸۸) به روایت بخاری (۷۱۷) و مسلم (۴۳۶) و این لفظ مسلم است.
امام نووی رحمه الله میگوید: «قِداح با کسر قاف چوب تیر به هنگام تراشیدن آن است. معنای این حدیث آن است که در یکسانسازی آن (صف) چنان مبالغه میکرد که انگار دارد تیرها را مرتب میکند، از بس که آن را یکسان و هماهنگ میکرد». (۸۹) (۸۹) شرح نووی بر صحیح مسلم (۴/ ۱۵۷).
۳- اینکه آنان را به کامل کردن صف اول سپس صفهای بعدی امر کند، و اگر نقصی باقی ماند و صفی کامل نشد باید صف پایانی باشد؛ زیرا پیامبر ﷺ میفرماید: «آیا چنان به صف نمیایستید که ملائکه نزد پروردگارشان به صف میایستند؟» گفتیم: یا رسول الله، ملائکه چگونه نزد پروردگارشان میایستند؟ فرمود: «نخست صف اول را کامل میکنند و بدون خلل [و جای خالی] صف میبندند». (۹۰) (۹۰) به روایت مسلم (۴۳۰) از حدیث جابر بن سمره رضی الله عنه.
۴- اینکه در قرائت نمازش به پیامبر ﷺ اقتدا کند. ایشان ﷺ در نماز صبح از سورههای بلند مفصل میخواند و در مغرب از سورههای کوتاه مفصل و در عشا و ظهر از سورههای میانهٔ مفصل. از سلیمان بن یسار از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که گفت: «پشت سر کسی نماز نخواندم که نمازش بیش از فلانی شبیه پیامبر ﷺ باشد. سلیمان میگوید: دو رکعت اول ظهر را طولانی ادا میکرد و دو رکعت بعدی را خفیف میخواند و نماز عصر را خفیف ادا میکرد و در مغرب از سورههای کوتاه مفصل میخواند و در عشاء از سورههای میانهٔ مفصل و در نماز صبح از سورههای بلند مفصل». (۹۱) (۹۱) به روایت نسائی (۹۸۲). حافظ ابن حجر در بلوغ المرام (۲۸۶) میگوید: سند آن صحیح است.
سورههای بلند مفصل از سورهٔ حجرات تا سورهٔ بروج است، و سورههای میانه از بروج تا سورهٔ بینه است، و سورههای کوتاه از سورهٔ بینه تا آخر قرآن است. (۹۲) (۹۲) نگا: مرقاة المفاتیح (۲/ ۷۰۰).
مطلب دهم: ویژگیهای امام:
امام مسجد ستون مسجد و نیروی اصلی آن به شمار میآید که مسجد از طریق او رسالت خود را در نشر دعوت و آگاهسازی جامعه از امور دینشان به انجام میرساند. اگر امام عالم و عاقل و دارای بینش نافذ و آگاه به عادات و اوضاع مردم باشد تاثیرش در جماعت مسجد و ساکنان محلهای که مسجد در آن قرار دارد تاثیری خوب و مفید خواهد بود و میتواند آنان را آموزش داده و راهنمایی کند و به سوی هر خیر و فضیلتی راهنمایی کند.
همواره امام و حاکمان مسلمان همهٔ شروط امامت را در خود داشتهاند. در صدر اسلام، پیامبر ﷺ امام مسجد بود و سپس خلفای راشدین و سپس امیران و فرماندهان و علما و بزرگان. این نشان میدهد که کسی که این وظیفه را بر عهده میگیرد باید از نظر دینداری و اخلاق و علم و سلوک در جایگاه بالایی باشد.
اینجا به اهمیت این مسئولیت در زندگی مردم پی میبریم؛ قوی بودن امامان، اثر خود را در برجامعهٔ آنها نشان میدهد و ضعیف بودنشان نیز بر جوامعشان تاثیر دارد؛ زیرا مسجد همان جایی است که ارتباط سخن با عمل را به مردم نشان میدهد و هرگاه امام از نظر علمی یا عقلی ضعیف یا بداخلاق و بدرفتار باشد، زیان میزند و سودی نمیرساند و اگر وظیفهٔ امام، راهنمایی نمازگزاران به سوی خیر و نیکوکاری و صلاح باشد، انجام این وظیفهٔ گرامی توسط جاهل دشوار است.
از سوی دیگر امکان دارد که امام از نظر علم و توان شخصی شرایط این مسئولیت را داشته باشد اما نتواند این وظیفه را به سبب مشغولیت به کارهای دیگر به خوبی انجام دهد و دیر به اقامهٔ نمازها برسد و وقت کافی برای حفظ و مراجعهٔ آیات و سورههایی که قرار است در نمازها بخواند نداشته باشد و ببینی همواره سورهها و آیات خاصی را میخواند و از آنها فراتر نمیرود.
شاید نیز تحت تاثیر هوای نفس یا جهل یا درگیریها و تندرویهای نکوهیده قرار گیرد و از نگاه موضوعی و تربیت و دعوت بر اساس حکمت و پند نیک بیرون رود.
مسجد تاثیر بزرگی در این دین دارد؛ مسجد منارهٔ هدایتی است که بنده را به پروردگارش متصل میکند و باعث تقویت ایمان او میشود و او را با برادرانش یکجا میسازد تا همگی در راه گسترش فضیلت و نبرد با رذیلت همکاری کنند و قادر به ایفای این نقش نخواهد بود مگر آنکه خداوند امامی را برای آن مقدر گرداند که ویژگیهای علمی و اخلاقی لازم برای این منصب بزرگ را داشته باشد و وظایف این مسئولیت گرامی را به درستی انجام دهد.
مهمترین ویژگیهای علمی که باید در امام فراهم باشد:
۱- تلاش مخلصانه برای الله تعالی؛ تا آنکه نزد الله متعال و نزد مردم مورد تایید و یاری و پذیرش و محبوب باشد.
۲- دوری از ریا و مباهات؛ زیرا کارها به اهداف وابسته است و هرکس همان چیزی را به دست میآورد که نیت کرده است و پروردگار متعال کسی را رسوا میسازد که خود را با آنچه ندارد زینت میدهد.
۳- اینکه حافظ کل قرآن یا بخشی از آن باشد و حفظ خود را به صورت مستمر بازبینی کند و سهمی روزانه برای قرائت و بازخوانی قرآن داشته باشد.
۴- اینکه تعدادی از احادیث نبوی را از ریاض الصالحین یا اربعین نووی یا بلوغ المرام و یا دیگر کتب معتبر حدیث از حفظ داشته باشد.
۵- اینکه عقیدهٔ صحیح یعنی عقیدهٔ سلف صالح را آموخته باشد.
۶- اینکه فقه احکام - به ویژه فقه عبادات - را که مهمترین بخش آن موارد متعلق به طهارت و نماز و زکات و روزه است آموخته باشد و همچنین فقه معاملات را فرا گرفته باشد تا از ضوابط کسب درآمد و مصرف آن آگاه باشد و مردم را از فریب و تدلیس و گرفتن مال دیگران به باطل و همچنین اسراف و ریخت و پاش و بخل برحذر بدارد و در نتیجه رفتارهای مالیشان در پرتو قرآن و سنت باشد.
۷- اینکه زبان عربی را به خوبی بداند تا به معانی آنچه الله تعالی بر پیامبرش ﷺ نازل کرده آشنایی داشته باشد، زیرا قرآن به زبان عربی نازل شده است.
۸- در سیرت نبوی و شمایل محمدی و شرح حال سلف صالح مطالعه داشته باشد؛ زیرا در این کتب الگوی نیک و ثروت علمی سودمند و فرهنگ اسلامی والایی نهفته است.
۹- با علمای سرزمین خود و علمای راسخ در علم و معروف به سلامت عقیده و علم و خرد در دیگر سرزمینها آشنا باشد و در مسائل مورد نیاز دینی و حل مشکلات جامعهٔ خود به آنها مراجعه کند.
۱۰- با فرقههای اسلامی و عقایدشان و رویکردهای فکری و مذاهب ویرانگر و اهداف آنها آشنا باشد تا بتواند در پرتو کتاب الله و سنت رسول الله ﷺ و آنچه علمای محقق نوشتهاند به مناقشهٔ آن پرداخته و آن را مورد نقد قرار دهد و نسبت به باورهای باطل آن هشدار دهد.
۱۱- نسبت به رسانههای گوناگون آشنایی داشته باشد و نکات مثبت و منفی آن را بداند و از روش استفادهٔ از آن در راه دعوت به الله تعالی آگاه باشد و نسبت به خطرات آن بر فرد و جامعه هشدار دهد.
اگر این ویژگیها در امام مسجد فراهم باشد، به اذن الهی نتیجهاش پایداری و ایجاد توازن در جامعه خواهد بود.
از مهمترین ویژگیهای اخلاقی امام:
۱- امام مسجد باید دعوتگر و معلم جماعت مسجد و کسانی باشد که از محله و دیگر جاها به مسجد او میآیند. او باید از رسول الله ﷺ الگو بگیرد چرا که ایشان الگوی نیک و مثال والا برای امت و فرمانروایان امت است. الله تعالی میفرماید: {لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا} (یقیناً برای شما در زندگی رسول الله سرمشق نیکویی است، برای آنان که به الله و روز آخرت امید دارند، و الله را بسیار یاد میکنند) [احزاب: ۲۱].
و اینکه خودش و جماعت مسجد را از سخن گفتن در امور دنیا و سیاست به دور دارد و فعالیتهای مسجد را محدود به علم و عبادت سازد.
۲- اینکه از نظر شخصی تمیز و منظم باشد و همچنین به نظافت مسجد و مرتب بودن وسایل آن و منظم بودن امور مسجد و نظافت تاسیسات مسجد اهمیت دهد و از اسراف در این زمینه دوری کند و از نقش و نگار مسجد خودداری کند.
۳- اینکه در پیروی از پیامبر ﷺ هَدی ظاهر را رعایت کند از جمله نگه داشتن ریش و کوتاه کردن سبیل و دوری از بلند کردن لباس و لزوم آرامش و وقار، و پیرو سلف صالح رحمهم الله باشد.
۴- اینکه نرمخو و بردبار و مهربان باشد؛ زیرا هر کاری که همراه با نرمخویی باشد زیبا میشود و هرگاه نرمش از هر کاری گرفته شود زشت میشود، چنانکه در حدیث آمده که عایشه رضی الله عنها از پیامبر ﷺ روایت کردند که فرمودند: «نرمی و لطافت در هر چيزی که باشد، آن را زيبا و آراسته میسازد و از هر چيزی که جدا شود، آن را زشت و معيوب میگرداند». (۹۳) (۹۳) به روایت مسلم (۲۵۹۴).
بنابراین اگر کسی از اهل مسجد مرتکب اشتباهی شد نباید امام با خشونت با او رفتار کند بلکه باید با نرمش او را نصیحت کند و با روش نیکو به او آموزش دهد؛ و از معاویه بن حَکَم سُلَمی رضی الله عنه روایت است که میگوید: در حالی که به امامت رسول الله ﷺ نماز میگزاردم ناگهانی یکی از حاضران عطسه زد، پس [در پاسخ الحمدلله او] گفتم: یرحمک الله. ناگهان دیدم که مردم [با خشم] به من مینگرند، گفتم: مادرم به عزایم بنشیند، چرا به من نگاه میکنید؟ پس [بدون آنکه حرف بزنند] با دستانشان بر رانهایشان زدند. چون رسول الله ﷺ نمازش را به پایان رساند - پدر و مادرم فدایش که قبل و بعد از او معلمی ندیدم که بهتر از او آموزش دهد نه با خشم با من رفتار کرد و نه مرا نهیب زد - فرمود: «در این نماز، چیزی از سخن گفتن مردم درست نیست، بلکه آن [ یعنی نماز عبارت است از] تسبیح و تکبیر است و خواندن قرآن». (۹۴) (۹۴) به روایت مسلم (۵۳۷).
۵- اینکه نرمخو و نرمدل باشد؛ تا آنکه مردم گرد او جمع شوند و از مهربانی و یاری و علمش بهره ببرند و در لحظههای سختی و نیاز در کنارشان باشد و شایسته است در کارهای مربوط به فعالیت و اهداف مسجد با آنان مشورت کند.
رسول الله ﷺ در همهٔ این امور در بالاترین سطح قرار داشتند، چنانکه الله تعالی دربارهٔ ایشان میفرماید: {فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ} ([ای پیامبر،] به [سببِ] رحمت الهی است که تو با آنان (اصحاب) نرمخو [و مهربان] شدی؛ و اگر تندخو و سنگدل بودی، قطعاً از اطرافت پراکنده میشدند؛ پس از آنان درگذر و برایشان آمرزش بخواه و در کارها با آنان مشورت کن و آنگاه که تصمیم [بر انجام کاری] گرفتی، بر الله توکل کن؛ [چرا که] بیتردید، الله توکلکنندگان را دوست دارد) [آل عمران: ۱۵۹].
۶- اینکه از صبر و یقین بهرهمند باشد و در آنچه میگوید راستگو باشد تا مستحق مقام و شرف امامت در مسجد و جماعتش باشد؛ زیرا صبر و یقین بنده را به درجهٔ امامت در دین میرساند. الله تعالی میفرماید: {وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ} (و چون آنان [بر عبادت و دوری از گناه] شکیبایی میکردند و به آیات ما یقین داشتند، پیشوایانی از میان آنان برگماشتیم که به فرمان ما [مردم را] هدایت میکردند و به آیات و نشانههای ما یقین و باور داشتند) [سجده: ۲۴].
۷- باید در سخنش راستگو باشد، چه سخنی که در خطبهٔ جمعه میگوید یا آنچه در دروس علمی و موعظههای خود به زبان میآورد و چه در سخن گفتن با مردم؛ تا آنکه از جملهٔ راستگویان هدایت یافتهٔ رستگار باشد. در حدیث از پیامبر ﷺ آمده که فرمود: «راستی پیشه سازید؛ زیرا راستی به سوی نیکوکاری هدایت میکند و نیکوکاری به سوی بهشت، و شخص همچنان راست میگوید و راستی میجوید تا آنکه نزد الله به عنوان صِدّیق نوشته میشود، و از دروغ دوری کنید زیرا دروغ به سوی فجور و بدی راهنمایی میکند و فجور و بدی به سوی دوزخ، و شخص همچنان دروغ میگوید و در پی دروغ میافتد تا آنکه نزد الله به عنوان کَذّاب نوشته میشود». (۹۵) (۹۵) به روایت بخاری (۶۰۹۴) و مسلم (۲۶۰۷) از عبدالله بن مسعود رضی الله عنه.
دروغ شر است و بلا، و بدترین دروغ، دروغ بستن بر الله تعالی و نسبت دادن سخن به او بدون علم است. الله تعالی میفرماید: {قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} (بگو: پروردگارم زشتکاری ها را ـ چه آشكار [باشد] و چه پنهان و گناه و ستم ناحق را حرام نموده است و اینكه کسی [یا چیزى] را شریک الله بدانید كه دلیلى بر [حقانیت] آن نازل نكرده است و اینكه چیزى را كه نمیدانید به الله نسبت دهید) [اعراف: ۳۳].
این آیهٔ کریمه، بزرگترین گناهان را از پایین به بالا بیان کرده است و بالاترین آن نسبت دادن سخن به الله در نامها و صفات و شرع او بدون علم است.
و دروغ بستن بر پیامبر ﷺ از بدترین دروغها و زشتترین گناهان است و از جملهٔ گناهان کبیرهای است که صاحبش به آتش دوزخ تهدید شده است. از مُغیرة بن شُعبه رضی الله عنه روایت است که گفت: شنیدم که رسول الله ﷺ فرمودند: «دروغ بستن بر من مانند دروغ بستن بر کسی [دیگر] نیست. کسی که عمدا بر من دروغ بندد باید که جای خود را در آتش آماده سازد». (۹۶) (۹۶) به روایت بخاری (۱۲۹۱) و مسلم (۴).
و از دروغ اجتناب ورزد حتی اگر با نیت خوب و به قصد تشویق به انجام کارهای نیک و بیم دادن از کارهای بد باشد، یعنی کاری که برخی از وعاظ میکنند، زیرا این کاری است زشت که خیر و هدایتی در آن نیست و گویندهاش گناهکار میشود و اجر نمیبرد.
۸- در نقل سخنان امانتدار باشد و از درستی اخبار مطمئن شود و در پذیرش شایعات عجله نکند و تنها به سخنان مورد اعتماد تکیه کند. الله تعالی ما را به این کار امر کرده و میفرماید: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ} (ای مؤمنان، اگر شخص منحرفى خبرى برایتان آورد، تحقیق كنید تا مبادا ندانسته به گروهى [بیگناه] آسیب برسانید و از کردۀ خود پشیمان شوید) [حجرات: ۶].
۹- در پوشاندن [عیبهای] مردم و نگه داشتن اسرارشان تلاش کند، زیرا کسی که [عیبهای] مسلمانی را بپوشاند الله تعالی [عیبهای] او را در دنیا و آخرت خواهد پوشاند و کسی که در پی عیبهای مخفی مسلمانان باشد الله نیز عیبهای مخفی و پوشیدهٔ او را پیگیری خواهد کرد و او را حتی اگر در دل خانهاش باشد رسوا میکند. از عبدالله بن عمر رضی الله عنهما روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «کسی که [عیبهای] مسلمانی را بپوشاند [و او را رسوا نکند] الله در روز قیامت او را خواهد پوشاند». (۹۷) و از ابوبَرزه اسلَمی رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «ای کسانی که به زبان ایمان آوردهاید و ایمان وارد قلبتان نشده است! غیبت مسلمانان را نکنید و در جستجوی عیب و نقصهای آنان نباشید؛ چون هرکس در پی عیب و نقصهای آنان باشد، الله متعال در پی عیب و اسرار و نهفتههای او خواهد بود؛ و هرکس الله متعال در پی عیب و نقصهای او باشد، او را در خانهاش رسوا میکند». (۹۸) (۹۷) به روایت بخاری (۲۴۴۲) و مسلم (۲۵۸۰). (۹۸) به روایت ابوداوود (۴۸۸۰). برای این ویژگیها کتاب «إمام المسجد مقوماته العلمية والخلقية» اثر شیخ سعود بن محمد البشر را ببینید.
مبحث سوم: نماز جمعه و خطبهٔ آن
مطلب نخست: نماز جمعه
مسئلهٔ اول: مفهوم نماز جمعه و وقت آن
اولا: مفهوم نماز جمعه
جمعه: یکی از روزهای هفته است که در آن نماز خاصی ادا میشود که همان نماز جمعه است. (۹۹) (۹۹) نگا: محمد رواس قلعجی و دیگران، معجم لغة الفقهاء (۱۶۶).
و اینکه الله این امت را به روز جمعه هدایت کرده فضیلت بزرگی دارد؛ از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «ما [از نظر زمانی نسبت به امتهای دیگر] آخرین و در روز قیامت پیشتاز هستیم، جز آنکه به آنان پیش از ما کتاب داده شده و به ما پس از آنان و این روزی است که بر آنان فرض شده است اما دربارهاش دچار اختلاف شدند پس الله ما را به سوی آن راهنمایی کرد، بنابراین در این باره آنان در پی ما هستند، یهودیان فردا و نصرانیان پسفردا». (۱۰۰) (۱۰۰) به روایت بخاری (۸۷۶) و مسلم (۸۵۵).
روز جمعه بهترین روزی است که خورشید بر آن طلوع کرده است؛ از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «بهترین روزی که خورشید بر آن طلوع کرده روز جمعه است؛ آدم در آن آفریده شد و در آن به بهشت داخل شد و در این روز از آنجا بیرون شد». (۱۰۱) (۱۰۱) به روایت مسلم (۸۵۴).
جمعه تا جمعه کفارهٔ آن چیزی است که بین این دو رخ دهد؛ ابوهریره رضی الله عنه روایت کرده که رسول الله ﷺ میفرمود: «نمازهاى پنجگانه، جمعه تا جمعه، و رمضان تا رمضان باعث بخشش گناهان انجام شده در بين آنها مىشود، اگر از گناهان بزرگ دورى شود». (۱۰۲) (۱۰۲) به روایت مسلم (۲۳۳).
و نماز جمعه یک نماز مستقل است و از نظر تعداد رکعات و بلندی قرائت و داشتن خطبه و شروط معتبر آن با نماز ظهر متفاوت است و در وقت با آن موافق است.
دوم: وقت نماز جمعه:
وقت نماز جمعه همان وقت ظهر است؛ از بعد از زوال خورشید تا وقتی که سایهٔ هر چیز پس از سایهٔ زوال به اندازهٔ خودش شود؛ به دلیل حدیث انس بن مالک رضی الله عنه که پیامبر ﷺ نماز جمعه را هنگامی ادا میکردند که خورشید مایل میشد. (۱۰۳) یعنی به سمت غرب مایل میشد و از میانهٔ آسمان آغاز به زوال میکرد و این همان وقت نماز ظهر است. (۱۰۳) به روایت بخاری (۹۰۴).
مسئلهٔ دوم: حکم نماز جمعه و اینکه بر چه کسانی واجب است؟
اولا: حکم نماز جمعه:
نماز جمعه بر مردان فرض است؛ به دلیل این سخن حق تعالی که میفرماید: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} (ای کسانی که ایمان آوردهاید، هنگامی که برای نماز روز جمعه، اذان گفته شد، به سوی [نماز و] ذکرِ الله بشتابید، و خرید و فروش را رها کنید. اگر بدانید، این [کاری که به شما دستور داده میشود] برایتان بهتر است) [جمعه: ۹]، و از عبدالله بن عمر و ابوهریره رضی الله عنهما روایت است که آنها از رسول الله ﷺ شنیدند که بر منبر خود میفرمود: «اقوامی دست از ترک جمعهها برمیدارند، یا آنکه الله بر دلهایشان مهر میکوبد، سپس از غافلان خواهند شد». (۱۰۴) (۱۰۴) به روایت مسلم (۸۶۵).
مسلمانان بر وجوب نماز جمعه اجماع کردهاند. ابن منذر رحمه الله میگوید: «بر این اجماع کردهاند که جمعه بر مردان آزاد بالغ که عذری ندارند واجب است». (۱۰۵) (۱۰۵) الإجماع (۴۰).
ثانیا: نماز جمعه بر چه کسانی واجب است؟
نماز جمعه برای هر مرد مسلمان آزاد بالغ عاقل که توانایی آمدن به آن را دارد و مقیم است (مسافر نیست) واجب است. بنابراین نماز جمعه بر برده یا زن یا کودک یا دیوانه یا بیمار یا مسافر جایز نیست. به دلیل آنچه طارق بن شهاب رضی الله عنه از پیامبر ﷺ روایت کرده که فرمود: « نماز جمعه حقی است [برای الله] که بر هر مسلمان واجب است و باید در جماعت ادا شود، مگر برای چهار تن: برده، یا زن، یا کودک، یا بیمار». (۱۰۶) (۱۰۶) به روایت ابوداوود (۱۰۶۷).
برای مسافر نیز نماز جمعه لازم نیست، زیرا پیامبر ﷺ در سفرهایشان نماز جمعه را ادا نمیکردند و در حج ایشان جمعه در روز عرفه واقع شد اما ایشان نماز ظهر را ادا کردند و ظهر را با عصر جمع کردند.
ابن المنذر رحمه الله در این باره اجماع را نقل کرده و میگوید: «بر این اجماع کردهاند که کودکان و زنان نماز جمعه ندارند... و اجماع کردهاند که نماز جمعه بر مردان آزاد بالغ مقیم که عذری ندارند واجب است». (۱۰۷) (۱۰۷) الإجماع (۴۰).
اما اگر برده یا زن یا کودک یا بیمار یا مسافر در نماز جمعه حاضر شوند نمازشان درست است و به جای نماز ظهر کافی است و نیازی به ادای ظهر نیست.
نماز جمعه بر کوچ نشینانی که برای یافتن چراگاه و آب جابجا میشوند واجب نیست؛ زیرا در دوران پیامبر ﷺ بادیهنشینانی گرد مدینه زندگی میکردند اما پیامبر ﷺ آنان را امر نکردند که نماز جمعه را ادا کنند. امام احمد میگوید: اهل بادیه نماز جمعه ندارند زیرا آنان جابجا میشوند و علت ساقط شدن نماز جمعه برای آنان را همین جابجا شدن ذکر کرده است. بنابراین هر که یکجانشین بود و به اختیار خود جابجا نمیشود از اهل روستا [و شهر] به حساب میآید». (۱۰۸) (۱۰۸) مجموع الفتاوی (۲۴/ ۱۶۶).
جمعه با سه چیز منعقد میشود: یک خطیب و دو تن که به خطبه گوش دهند؛ به دلیل این سخن حق تعالی که میفرماید: {فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ} (به سوی یاد الله بشتابید) [جمعه: ۹]. و این خطاب به جمع است و کمترین جمع، سه نفر است.
مسئلهٔ سوم: کیفیت نماز جمعه:
نماز جمعه دو رکعت است که قرائت در آن با صدای بلند است؛ زیرا پیامبر ﷺ چنین میکرد و علما بر این مسئله اجماع کردهاند. ابن حزم رحمه الله میگوید: «بر این اجماع کردهاند که جمعه - اگر با شروط آن ادا شود - دو رکعت است که قرائت آن به صورت جهری [یعنی با صدای بلند] است». (۱۰۹) (۱۰۹) مراتب الإجماع (۳۳).
و سنت است که در رکعت اول آن سورهٔ فاتحه و سورهٔ الاعلی و در رکعت دوم سورهٔ فاتحه و سورهٔ غاشیه را بخواند؛ از نُعمان بن بشیر رضی الله عنه روایت است که گفت: رسول الله ﷺ در نمازهای عید و جمعه سبح اسم ربك الأعلی و هل أتاك حدیث الغاشیة را میخواند. (۱۱۰) (۱۱۰) به روایت سلم (۸۷۸).
یا آنکه در رکعت اول سورهٔ فاتحه و سورهٔ جمعه و در رکعت دوم سورهٔ فاتحه و سورهٔ منافقون را بخواند؛ زیرا از ابن ابی رافِع روایت است که گفت: مروان، ابوهریره را بر مدینه گمارد و خود به مکه رفت، پس ابوهریره برای ما نماز جمعه را امامت کرد و در رکعت اول سورهٔ جمعه و در رکعت دیگر سورهٔ منافقون را خواند. راوی میگوید: پس از پایان نماز خود را به ابوهریره رساندم و به او گفتم: تو دو سورهای را خواندی که علی بن ابیطالب در کوفه آن دو را میخواند. پس ابوهریره فرمود: من رسول الله ﷺ را شنیدم که این دو را در روز جمعه میخواند. (۱۱۱) (۱۱۱) به روایت مسلم (۸۷۷).
مسئلهٔ چهارم: نماز جمعه با رسیدن به چه موضعی درک میشود؟
نماز جمعه در صورتی که یک رکعت را با امام بخواند، درک میشود؛ از عبدالله بن عمر رضی الله عنهما از پیامبر ﷺ روایت است که فرمود: «کسی که یک رکعت از جمعه یا دیگر نمازها را به دست آورد، نمازش کامل شده است». (۱۱۲) (۱۱۲) به روایت نسائی (۵۵۷).
اما اگر به کمتر از یک رکعت برسد (بعد از رکوع دوم برسد) آن را به صورت نماز ظهر ادا میکند. (۱۱۳) (۱۱۳) نگا: ابن قدامه، المغنی (۲/ ۲۳۱).
بنابراین کسی که یک رکعت از نماز جمعه را از دست بدهد و هنگامی که امام در اثنای رکوع رکعت دوم بود به او برسد، تنها یک رکعت را پس از پایان نماز ادا میکند. به دلیل این حدیث: «کسی که به یک رکعت برسد، به نماز رسیده است». (۱۱۴) (۱۱۴) به روایت ابوداوود (۸۹۳).
مسئلهٔ پنجم: آنچه انجامش در جمعه حرام یا مکروه است:
۱- سخن گفتن در حالی که امام خطبه میخواند حرام است. زیرا از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «اگر در روز جمعه در حالی که امام مشغول خواندن خطبه بود، به همنشين خود گفتى: گوش كن، به درستى دچار لغو شدهاى». (۱۱۵) یعنی لغو گفتهای - و لغو هر سخن باطل مردود است - و فضیلت جمعهات از دست رفته است. (۱۱۵) به روایت بخاری (۹۳۴) و مسلم (۸۵۱).
نووی رحمه الله میگوید: «در این حدیث نهی از همهٔ انواع سخن در حال خطبه آمده و با این روش دربارهٔ دیگر [انواع سخن] هشدار داده است، زیرا اگر گفتن «گوش بده» که در اصل امر به معروف است را لغو نامیده باشد، پس سخن اندک دیگر من باب اولی [لغو است]». (۱۱۶) (۱۱۶) شرح مسلم (۶/ ۱۳۸).
تشمیت عطسه کننده (گفتن یرحمک الله به او) و پاسخ دادن به سلام نیز در این نهی از سخن داخل است، اما قبل از شروع خطبه و در توقف بین دو خطبه سخن گفتن اشکالی ندارد.
اما سخن گفتن ماموم با خطیب اشکالی ندارد؛ زیرا از انس بن مالک روایت است که: روز جمعه مردی از دری که سمت دار القضاء بود درحالی وارد مسجد شد که رسول الله ﷺ ايستاده در حال ايراد خطبه بود. پس رو به رسول الله ﷺ ايستاد و سپس گفت: ای رسول خدا [در اثر خشکسالی] اموال و دارايیها از بين رفت و راهها قطع شد، از الله بخواه تا بر ما باران نازل کند. آنگاه رسول الله ﷺ دستان خود را به سوی آسمان بلند کرد... تا پایان حدیث. (۱۱۷) (۱۱۷) به روایت بخاری (۹۶۷) و مسلم (۸۹۷).
۲- در اثنای خطبه کارهای بیهوده و مشغول شدن به چیزهای دیگر حرام است. کارهایی مانند بازی کردن با سنگریزهها یا استفاده از تسبیح یا مشغول شدن به تلفن همراه و مانند آن؛ زیرا از ابوهریره رضی الله روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «کسی که سنگریزهها را لمس کند دچار لغو شده است». (۱۱۸) زیرا این بیهودهکاری مانع از فهم خطبه و خشوع میشود. (۱۱۸) به روایت مسلم (۸۵۷).
۳- گذشتن از روی سر و گردن مردم در اثنای خطبه حرام است؛ به دلیل حدیث عبدالله بن بُسر رضی الله عنه که گفت: مردی در روز جمعه آمد در حالی که از روی سر و گردن مردم رد میشد [تا به صفهای جلو برسد] و پیامبر ﷺ در حالیکه خطبه میخواند خطاب به او فرمود: «بنشین، زیرا آزار رساندی». (۱۱۹) (۱۱۹) به روایت ابوداوود (۱۱۱۸).
زیرا عبور از روی سر و گردن نمازگزاران باعث آزار رسیدن به آنان و پرت شدن حواسشان از خطبه میشود اما برای امام اگر برای رسیدن به محل امامتش راهی دیگر نباشد اشکالی ندارد که از روی سر و گردن مردم عبور کند و همینطور برای کسی که مجبور به عبور باشد مانند کسی که لازم است وضو بگیرد یا جای خالی روبرو را پر کند یا مانند آن.
۴- بلند کردن شخص از جایی که زودتر آنجا نشسته و نشستن به جای او حرام است. از جابر بن عبدالله رضی الله عنهما روایت است که پیامبر ﷺ فرمودند: «کسی از شما در روز جمعه برادرش را از جایش بلند نکند و سپس به جای او ننشیند، بلکه [به جای آن] برای یکدیگر جا باز کنید». (۱۲۰) (۱۲۰) به روایت مسلم (۲۱۷۸).
۵- جدایی انداختن بین دو نفر مکروه است، یعنی آنکه بین آن دو بنشینید یا از بین آنها عبور کند. از سلمان فارسی رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «کسی که روز جمعه غسل کند... سپس [به مسجد] برود و میان دو نفر جدایی نیندازد و نمازهایی را که برایش مقدر شده را بخواند، سپس هرگاه امام [برای خطبه] بیرون آید گوش فرا دهد، برایش از این جمعه تا جمعهٔ دیگر آمرزیده میشود». (۱۲۱) این نشان میدهد که هرکس میان دو نفر جدایی اندازد این مغفرت شامل او نمیشود. (۱۲۱) به روایت بخاری (۹۱۰).
مسئلهٔ ششم: سنتهای جمعه:
۱- سنت است که در نماز صبح روز جمعه سورههای سجده و انسان را بخواند زیرا پیامبر ﷺ همواره این کار را میکرد. از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که گفت: پیامبر ﷺ در نماز صبح سورهٔ الم تنزیل سجده و سورهٔ هل أتی علی الإنسان حین من الدهر را میخواند. (۱۲۲) (۱۲۲) به روایت بخاری (۸۹۱) و مسلم (۸۸۰).
۲- غسل در روز جمعه سنت مؤکده است؛ به دلیل حدیث عبدالله بن عمر رضی الله عنهما که رسول الله ﷺ فرمودند: «هرگاه یکی از شما به [نماز] جمعه آمد، غسل کند». (۱۲۳) و باید به این غسل توجه کرد و آن را ترک نکرد، به ویژه برای کسانی که بدنشان بوی بد دارد. (۱۲۳) به روایت بخاری (۸۷۷) و مسلم (۸۴۴).
وقت غسل جمعه از طلوع فجر شروع میشود و غسل جنابت هم به جای غسل جمعه کافی است؛ زیرا هدف از غسل جمعه نظافت و از بین بردن بوی بد از بدن است و این با غسل جنابت هم حاصل میشود اما مشروع است که هرگاه خواست غسل جنابت کند، نیت غسل جمعه را هم با آن همراه کند تا اجر آن را به دست آورد.
۳- سنت است که از عطر استفاده کند و به نظافت فردی خود برسد و هرآنچه برداشتن آن لازم است را از بدنش بردارد، مانند کوتاه کردن ناخن و تراشیدن موی زیر ناف و برداشتن موی زیر بغل و کوتاه کردن سبیل؛ به دلیل حدیث سلمان فارسی رضی الله عنه که میگوید: رسول الله ﷺ فرمودند: «کسی که روز جمعه غسل کند، و در حد توان خودش را پاک سازد، سپس روغن یا عطر استفاده کند، سپس [به مسجد] برود بدون آنکه بین دو نفر جدایی اندازد، و آنچه برایش مقدر شده [از نوافل] را بخواند، و سپس هرگاه امام [برای خطبه] بیرون آمد گوش سپارد، [گناهانش] بین این [جمعه] و جمعهٔ دیگر آمرزیده میشود». (۱۲۴) (۱۲۴) به روایت بخاری (۹۱۰).
همینطور استفاده از مسواک در این روز بیشتر مورد تاکید است؛ به دلیل حدیث ابوسعید خُدری رضی الله عنه که میگوید: شهادت میدهم که رسول الله ﷺ فرمودند: «غسل جمعه بر هر بالغی واجب است و اینکه مسواک بزند و اگر عطر دارد از آن استفاده کند». (۱۲۵) (۱۲۵) به روایت بخاری (۸۸۰).
۴- سنت است که بهترین لباسی که دارد را بپوشید؛ به دلیل حدیث عمر بن الخطاب رضی الله عنه که ایشان، «حلهای سیراء (لباسی فاخر که در یمن دوخته میشد) را نزد دروازهٔ مسجد دید، پس گفت: یا رسول الله، اگر این را میخریدی و روز جمعه و برای [استقبال از] هیئتهایی که به نزدتان میآیند میپوشیدی…». (۱۲۶) (۱۲۶) به روایت بخاری (۸۸۶) و مسلم (۲۰۶۸).
۵ زود رفتن به مسجد در روز جمعه سنت است؛ زیرا پیامبر ﷺ به این کار ترغیب کردهاند. در حدیث ابوهریره رضی الله عنه آمده که رسول الله ﷺ فرمودند: «کسی که در روز جمعه [همانند] غسل جنابت انجام دهد، سپس [به مسجد] رود مانند آن است که شتری را قربانی کرده باشد، و کسی که در ساعت دوم برود همانند آن است که گاوی را قربانی کرده باشد، و کسی که در ساعت سوم رود مانند آن است که گوسفندی را قربانی کرده باشد، و کسی که در ساعت چهارم رود مانند آن است که مرغی را قربانی کرده باشد، و کسی که در ساعت پنجم رود مانند آن است که تخم مرغی را قربانی داده باشد، و چون امام [برای خطبه] بیرون آمد، ملائکه برای شنیدن یاد الله حاضر میشوند». (۱۲۷) (۱۲۷) به روایت بخاری (۸۸۱) و مسلم (۸۵۰).
۶- برای کسی که در حال خطبه گفتن امام وارد مسجد شده سنت است که ننشیند تا آنکه دو رکعت سبک به جا بیاورد، به دلیل آنکه پیامبر ﷺ کسی را که هنگام خطبه وارد مسجد شده بود چنین امر کردند. از جابر بن عبدالله رضی الله عنهما روایت است که گفت: سُلَیک غطفانی در حالی که پیامبر ﷺ در روز جمعه خطبه میگفت [به مسجد] آمد و نشست، پس خطاب به ایشان فرمود: «ای سُلَیک، برخیز و دو رکعت به جا بیاور و آن را مختصر ادا کن». سپس فرمود: «اگر کسی از شما در روز جمعه در حالی که امام خطبه میگوید [به مسجد] آمد، دو رکعت بخواند و آن را مختصر ادا کند». (۱۲۸) (۱۲۸) به روایت بخاری (۹۳۰) و مسلم (۸۷۵).
۷- سنت است که در روز جمعه سورهٔ کهف را بخواند. از ابوسعید خُدری رضی الله عنه روایت است که پیامبر ﷺ فرمودند: «کسی که سورهٔ کهف را در روز جمعه بخواند، برای او نوری بین دو جمعه برافروخته میشود». (۱۲۹) (۱۲۹) به روایت حاکم در مستدرک (۳۳۹۲). مشکل حدیث این است که موقوف بر ابوسعید است. (از پیامبر ﷺ به صحت نرسیده است)
۸- سنت است که در شب و روز جمعه بسیار بر پیامبر ﷺ درود بفرستد؛ زیرا از اَوس بن اَوس رضی الله عنه روایت است که پیامبر ﷺ فرمودند: «روز جمعه از بهترین روزهای شماست، پس در آن بسیار بر من درود بفرستید زیرا درود شما بر من عرضه میشود». (۱۳۰) (۱۳۰) به روایت ابوداوود (۱۵۳۱).
۹- در این روز سنت است که بسیار دعا کند و در جستجوی ساعت اجابت باشد؛ زیرا از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ روز جمعه را یاد کردند، سپس فرمودند: «در آن ساعتی (مدت زمانی) هست که بندهٔ مسلمان همزمان با آن به نماز نمیایستد و از الله چیزی نمیخواهد مگر آنکه به او عطا میکند». (۱۳۱) (۱۳۱) به روایت بخاری (۹۳۵) و مسلم (۸۵۲).
در همهٔ ساعات روز جمعه امید اجابت میرود اما امیدوارانهترین آن بین وقتی است که امام در روز جمعه برای خطبه مینشیند تا وقتی که نماز به پایان میرسد و آخرین ساعت روز جمعه برای کسی که به انتظار نماز مغرب نشسته است، چه در مسجد باشد و چه در خانهاش؛ به دلیل حدیث ابوموسی اشعری رضی الله عنه که پیامبر ﷺ دربارهٔ این مدت زمان در روز جمعه فرمودند: «این مدت زمان بین وقتی است که امام [برای خطبه] مینشیند تا آنکه نماز ادا شود». (۱۳۲) (۱۳۲) به روایت مسلم (۸۵۳).
مسئلهٔ هفتم: نافلهٔ جمعه:
نماز جمعه سنت راتبهٔ قبلیه ندارد، اما برای کسی که به نماز جمعه آمده سنت است که هر چه میخواهد نماز نافله بخواند، دو رکعت یا چهار رکعت یا شش یا بیشتر که در پی هر دو رکعت سلام گوید، زیرا پیامبر ﷺ به این کار ترغیب کردهاند چنانکه در حدیث سلمان فارسی رضی الله عنه آمده که رسول الله ﷺ فرمودند: «کسی که روز جمعه غسل کند... سپس [به مسجد] برود و میان دو نفر جدایی نیندازد و نمازهایی را که برایش مقدر شده را بخواند، سپس هرگاه امام [برای خطبه] بیرون آید گوش فرا دهد، برایش از این جمعه تا جمعهٔ دیگر آمرزیده میشود». (۱۳۳) و به دلیل عمل صحابه رضی الله عنهم و فضیلت عامی که دربارهٔنفل مطلق آمده است. (۱۳۳) به روایت بخاری (۹۱۰).
اما جمعه سنت راتبهٔ بعدیه دارد، بنابراین پس از نماز جمعه دو رکعت در خانهاش یا چهار رکعت در مسجد به جا میآورد؛ زیرا پیامبر ﷺ پس از نماز جمعه دو رکعت در خانهشان به جا میآوردند. (۱۳۴) و از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «هرگاه کسی از شما نماز جمعه را ادا کرد، پس از آن چهار رکعت به جا آورد». (۱۳۵) (۱۳۴) به روایت بخاری (۹۳۷) و مسلم (۷۲۹) از حدیث ابن عمر رضی الله عنهما. (۱۳۵) به روایت مسلم (۸۸۱).
بنابراین راتبهٔ جمعه اگر در مسجد ادا شود چهار رکعت است و اگر در خانه ادا شود دو رکعت است.
مطلب دوم: خطبهٔ جمعه:
مسئلهٔ اول: خطبهٔ جمعه
خطبهٔ جمعه سخنانی است که برای گروهی از مردم، پیش از نماز جمعه گفته میشود و شامل حمد پروردگار و ثنا بر او و درود و سلام بر پیامبر ﷺ و پند و اندرز است. (۱۳۶) (۱۳۶) نگا: معجم لغة الفقهاء (۱۹۷) و خطبة الجمعة وأحکامها الفقهیة اثر حجیلان (۲۲).
مسئلهٔ دوم: حکم خطبه:
خطبه در نماز جمعه شرط است و نماز جمعه بدون آن درست نیست؛ زیرا الله تعالی میفرماید: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ} (ای کسانی که ایمان آورده اید، هنگامی که برای نماز روز جمعه، اذان گفته شد، به سوی [نماز و] ذکرِ الله بشتابید) [جمعه: ۹]. ذکر الله در این آیه را به خطبه تفسیر کردهاند (۱۳۷)؛ اگر خطبه واجب نبودن شتافتن به آن واجب نبود و پیامبر ﷺ بر آن مداومت نمیکردند، زیرا ایشان هرگز خطبهٔ جمعه را ترک نکردند. (۱۳۷) نگا: تفسیر طبری (۲۲/ ۶۴۲).
امام ابن قُدامه حنبلی رحمه الله میگوید: «به طور کلی خطبه در نماز جمعه شرط است و [نماز جمعه] بدون آن درست نیست». (۱۳۸) (۱۳۸) المغنی (۲/ ۲۲۴).
مسئلهٔ سوم: شروط خطبه:
۱- جمعه دو خطبه دارد؛ به دلیل حدیث ابن عمر رضی الله عنهما که میگوید: پیامبر ﷺ دو خطبه میخواند که بین آن دو مینشست. (۱۳۹) (۱۳۹) به روایت بخاری (۹۲۸).
۲- اینکه خطبهها باید پس از فرا رسیدن وقت نماز جمعه باشد، بنابراین اگر خطبه یا بخشی از آن قبل از این وقت باشد درست نیست.
۳- اول خطبهها خوانده میشود سپس نماز برگزار میشود؛ به دلیل حدیث سائب بن یزید رضی الله عنه که میگوید: اذان روز جمعه در دوران رسول الله ﷺ و ابوبکر و عمر رضی الله عنهما آغازش هنگامی بود که امام در روز جمعه بر منبر مینشست. (۱۴۰) که این به صراحت بیان میدارد که خطبهها قبل از نماز بوده است. (۱۴۰) به روایت بخاری (۹۱۶).
و به دلیل سخن پیامبر ﷺ که فرمودند: «همانگونه که میبینید من نماز میگزارم، نماز بگزارید». (۱۴۱) و پیامبر ﷺ نماز نمیگزارد مگر پس از ایراد دو خطبه. مرداوی میگوید: «شرط است که این دو - یعنی دو خطبه - مقدم بر نماز باشد و در این باره اختلافی نیست». (۱۴۲) (۱۴۱) به روایت بخاری (۶۳۱) از مالک بن الحویرث رضی الله عنه. (۱۴۲) الإنصاف (۲/ ۳۸۹).
۴- موالات و پی در پی بودن اجزای خطبه. امام ابن قدامه رحمه الله میگوید: «موالات، شرط درستی خطبه است، اما اگر خطبه از همدیگر جدا باشد و میان آن با سخن طولانی [نامربوط] یا سکوت طولانی یا هر چیزی که مولات را قطع کند فاصله افتد بايد آن را از نو انجام دهد. مرجع اینکه کدام فاصله طولانی یا کوتاه است، عادت است. همینطور موالات بین خطبه و نماز شرط است و اگر نیازمند وضو بود وضو میگیرد و بر اساس همان خطبهاش به نماز ادامه میدهد [و نیازی به خطبهٔ دوباره نیست] در صورتی که فاصله طولانی نباشد. (۱۴۳) المغنی (۲/ ۲۳۰).
۵- خواندن خطبه با صدای بلند؛ زیرا خطبه واجب است و شرط درستیِ نماز جمعه است و گفتن آن با صدای بلند وسیلهٔ ادای خطبه و محقق شدن هدف آن یعنی پند و اندرز است و آنچه واجب جز با آن ادا نمیشود، واجب است.
۶- حضور تعداد افرادی که جمعه با آنها منعقد میگردد؛ زیرا خطبه ذکری است که رفتن به سمت آن واجب است، بنابراین لازم است که آن تعداد مورد ذکر به آن گوش فرا دهند.
مسئلهٔ چهارم: ارکان خطبه:
۱- آغاز خطبه به حمد و ثنا بر الله عزوجل؛ به دلیل حدیث جابر بن عبدالله رضی الله عنهما که میگوید: خطبهٔ پیامبر ﷺ در روز جمعه چنین بود که حمد الله را بهجا میآورد و ثنای او را میگفت، سپس در پی آن میگفت... تا پایان حدیث. (۱۴۴) (۱۴۴) به روایت مسلم (۸۶۷).
۲- درود بر پیامبر ﷺ باید در ضمن خطبه گفته شود، زیرا درود بر ایشان ﷺ در خطبهها نزد صحابه رضی الله عنهم امری معروف و مشهور بود. (۱۴۵) (۱۴۵) نگا: جلاء الأفهام ابن قیم (۳۷۱).
۲- خطبه باید شامل موعظه و توصیه به تقوای الهی باشد؛ جابر بن سَمُره رضی الله عنه میگوید: پیامبر ﷺ دو خطبه داشتند که در بین آنها مینشتند و [در این خطبهها] قرآن میخواندند و مردم را پند میدادند. (۱۴۶) زیرا هدف از خطبه همین است. (۱۴۶) به روایت مسلم (۸۶۲).
۴- خواندن چیزی از قرآن کریم؛ به دلیل حدیث جابر بن سَمُره رضی الله عنه: «پیامبر ﷺ دو خطبه داشتند که در بین آنها مینشتند و [در این خطبهها] قرآن میخواندند و مردم را پند میدادند».
مسئلهٔ پنجم: سنتهای خطبه:
۱- سنت است که بر منبر یا مکانی بلند خطبه گوید. زیرا برای پیامبر ﷺ منبری ساختند و ایشان روز جمعه بر آن خطبه گفتند. (۱۴۷) و از گروهی از صحابه رضی الله عنهم به تواتر رسیده که پیامبر ﷺ بر منبر خطبه میگفتند (۱۴۸) و نووی رحمه الله در این باره اجماع را نقل کرده و میگوید: «علما بر این اجماع دارند که مستحب است خطبه بر منبر باشد». (۱۴۹) این همچنین برای رساندن صدای خطیب بهتر است و مردم اگر خطیب را ببینند این در پند گرفتن آنان اثر بهتری دارد. (۱۴۷) به روایت بخاری (۲۰۹۵) از حدیث جابر رضی الله عنه. (۱۴۸) نگا: إرواء الغلیل فی تخریج أحادیث منار السبیل (۳/ ۷۵) و بعد آن. (۱۴۹) المجموع شرح المهذب (۴/ ۵۲۷).
۲- ایستادن خطیب در حال خطبه؛ به دلیل این سخن حق تعالی که میفرماید: {وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا} (و چون داد و ستد يا سرگرمیای ببینند به سوی آن رویآور میشوند و تو را در حالى كه ايستادهای ترک میکنند). [حمعه: ۱۱] و از عبدالله بن عمر رضی الله عنما روایت است که گفت: پیامبر ﷺ ایستاده خطبه میگفتند، سپس مینشستند، سپس برمیخاستند، چنانکه شما اکنون انجام میدهید. (۱۵۰) (۱۵۰) به روایت بخاری (۹۲۰) و مسلم (۸۶۱).
۳- سنت است که خطیب رو به نمازگزاران کند؛ از عبدالله بن عمر رضی الله عنهما روایت است که پیامبر ﷺ هرگاه در روز جمعه به منبرش نزدیک میشد به کسانی که نزد او نشسته بودند سلام میگفت، و چون به منبر بالا میرفت رو به مردم میکرد و سپس سلام میگفت». (۱۵۱) (۱۵۱) به روایت بیهقی در السنن الکبری (۵۷۴۲).
حافظ ابن رجب میگوید: «رو کردن امام به اهل مسجد و پشت کردن به قبله [در حال خطبه] مورد اجماع است و نصوص نیز دال بر آن است؛ زیرا امام مردم را مورد خطاب قرار میدهد تا سخن او را بفهمند و همهٔ اینها سنت است و اگر امام خلاف آن کند مرتکب خلاف سنت شده اما [نماز] جمعهاش صحیح است». (۱۵۲) (۱۵۲) فتح الباری ابن رجب (۸/ ۲۵۰).
۴- سنت است که خطیب هنگامی که رو به نمازگزاران کرد به آنان سلام گوید؛ به دلیل حدیث جابر رضی الله عنه که: پیامبر ﷺ هرگاه به منبر بالا میرفت سلام میگفت. (۱۵۳) (۱۵۳) به روایت ابن ماجه (۱۱۰۹).
۵- سنت است که تا پایان اذان بر منبر بنشیند؛ به دلیل سخن ابن عمر رضی الله عنهما که میگوید: پیامبر ﷺ دو خطبه میخواند و هنگامی که بالای منبر میرفت تا وقتی که مؤذن [اذانش را] به پایان میرساند مینشست، سپس برمیخاست و خطبه میگفت، سپس مینشست و چیزی نمیگفت، سپس برمیخاست و خطبه میگفت». (۱۵۴) حدیث سائب بن یزید رضی الله عنه نیز شاهد بر این است که میگوید: اذان روز جمعه در دوران رسول الله ﷺ و ابوبکر و عمر رضی الله عنهما آغازش هنگامی بود که امام در روز جمعه بر منبر مینشست. (۱۵۵) (۱۵۴) به روایت ابوداوود (۱۰۹۲). (۱۵۵) به روایت بخاری (۹۱۶).
۶- برای خطبه صدایش را به اندازهٔ توان بالا ببرد؛ به دلیل حدیث جابر بن عبدالله رضی الله عنهما که میگوید: هرگاه رسول الله ﷺ خطبه میگفتند چشمانشان سرخ میشد و صدایشان بلند میشد و خشمگین میشدند، گویا دارند دربارهٔ لشکر [دشمن] هشدار میدهند که میگوید: «صَبَّحَکُم و مَسَّاکُم» (۱۵۶). «صَبَّحَکُم» یعنی: لشکر در وقت صبح به شما رسید و «مَسَّاکُم» یعنی: در وقت شام به شما رسید. کسی که میخواهد کسی را بترساند میتواند این دو لفظ را به کار ببرد. (۱۵۶) به روایت مسلم (۸۶۷).
۷- اینکه اندکی بین دو خطبه بنشیند؛ به دلیل حدیث ابن عمر رضی الله عنهما که میگوید: پیامبر ﷺ دو خطبه میخواند که بین آن دو مینشست. (۱۵۷) (۱۵۷) به روایت بخاری (۹۲۸).
۸- سنت است که دو خطبه کوتاه باشد و دومی کوتاهتر از اولی باشد و نماز طولانی باشد؛ به دلیل حدیث عمار رضی الله عنه که رسول الله ﷺ فرمودند: «طولانی بودن نماز شخص و کوتاهی خطبهاش نشانهای از فقه و فهم اوست، پس نماز را طولانی کنید و خطبه را کوتاه سازید». (۱۵۸) (۱۵۸) به روایت مسلم (۸۶۹).
۹- سنت است که برای مسلمانان و آنچه صلاح دین و دنیایشان در آن است دعا شود و برای اولیای امور مسلمان دعای صلاح و توفیق شود. نووی رحمه الله میگوید: «اما دعای صلاح و یاری بر حق و برپا ساختن عدالت و مانند آن برای امامان مسلمان و حاکمان آنان و لشکرهای مسلمان، به اتفاق مستحب است». (۱۵۹) (۱۵۹) المجموع شرح المهذب (۴/ ۵۲۱).
برای امام مشروع نیست که در حال دعا در خطبهٔ جمعه دستانش را بلند کند مگر برای طلب باران، و مستحب است که [هنگام دعا] با انگشت سبابه اشاره کند. از عُمارة بن رُؤَیبة رضی الله عنه روایت است که او بِشر بن مروان را بر منبر دید که دستانش را [به دعا] بلند کرده است، پس گفت: الله این دستان را زشت نماید؛ من رسول الله ﷺ را دیدم که بیش از این انجام نمیداد که دستانش را چنین کند؛ سپس با انگشت سبابهاش اشاره کرد. (۱۶۰) (۱۶۰) به راویت مسلم (۸۷۴).
۱۰- اینکه همان کسی که خطبه گفته نماز را نیز به جا آورد؛ زیرا پیامبر ﷺ هر دو کار را خودش انجام میداد و همچنین خلفایشان پس از ایشان چنین میکرد، اما اگر کسی به سبب عذری خطبه را بخواند و شخصی دیگر نماز را امامت کند، جایز است. (۱۶۱) (۱۶۱) ابن قدامه، المغنی (۲/ ۲۲۸).
مسئلهٔ ششم: ترجمهٔ خطبهٔ جمعه و گفتن خطبه به زبانی غیر از عربی:
برای خطیب جایز است که در سرزمینهایی که مردمش یا بیشتر مردمش عربی را نمیدانند، به زبان آنها خطبه بگوید تا خطبه را بفهمند و هدف از خطبه حاصل شود و از علم و پند و اندرز آن بهره ببرند. و برای آنکه از پیامبر ﷺ چیزی ثابت نشده که دربارهٔ خطبهٔ جمعه شرط کرده باشند که باید حتما به زبان عربی باشد، بلکه ایشان ﷺ برای آن به عربی خطبه میگفتند که این زبانشان و زبان قومشان بود.
اما بهتر آن است که برای اقتدا به پیامبر ﷺ به زبان عربی خطبه بگوید سپس آن را به زبان سرزمینش ترجمه کند، همچنین برای آنکه از اختلاف در این باره بیرون آمده باشد.
در ترجمهٔ خطبه همان چیزی را انتخاب کند که برای شنوندگان بهتر باشد؛ یا در پی هر جملهٔ خطبه ترجمهاش را بگوید یا ترجمه را پس از پایان خطبهٔ عربی و قبل از نماز انجام دهد.
همچنین ترجمهٔ همزمان خطبه و پخش آن از طریق یک فرستنده و استفاده از گیرندههای ترجمه توسط نمازگزارانی که عربی نمیدانند جایز است و این از جملهٔ لغو نهی شده از آن نیست و نه برای مترجم و نه برای شنونده لغو به شمار نمیآید زیرا از جملهٔ مصلحت کلی است و هدف خطبه را برآورده میسازد.
مسئلهٔ هفتم: ویژگیهای خطیب:
امام مسجد ستون مسجد و نیروی اصلی آن به شمار میآید که مسجد از طریق او رسالت خود را در نشر دعوت و آگاهسازی جامعه از امور دینشان به انجام میرساند. اگر امام عالم و عاقل و دارای بینش نافذ و آگاه به عادات و اوضاع مردم باشد تاثیرش در جماعت مسجد و ساکنان محلهای که مسجد در آن قرار دارد تاثیری خوب و مفید خواهد بود و میتواند آنان را آموزش داده و راهنمایی کند و به سوی هر خیر و فضیلتی راهنمایی کند.
همواره خطیبان همهٔ شروط سخنرانی را در خود داشتهاند. در صدر اسلام، پیامبر ﷺ خطیب بود و سپس خلفای راشدین و سپس امیران و فرماندهان و علما و بزرگان. این نشان میدهد که کسی که این وظیفه را بر عهده میگیرد باید از نظر دینداری و اخلاق و علم و سلوک در جایگاه بالایی باشد.
اینجا به اهمیت این مسئولیت در زندگی مردم پی میبریم؛ قوی بودن خطبا، اثر خود را بر جامعهٔ آنها نشان میدهد و ضعیف بودنشان نیز بر جوامعشان تاثیر دارد؛ زیرا مسجد همان جایی است که ارتباط سخن با عمل را به مردم نشان میدهد و هرگاه خطیب از نظر علمی یا عقلی ضعیف یا بداخلاق و بدرفتار باشد، زیان میزند و سودی نمیرساند و اگر وظیفهٔ خطیب، راهنمایی نمازگزاران به سوی خیر و نیکوکاری و صلاح باشد، انجام این وظیفهٔ گرامی توسط جاهل دشوار است.
شاید هم خطیب از نظر علم و توانایی شخصی، همهٔ شروط این وظیفه را داشته باشد اما فعالیتش در کارهای دیگر بر ادای این مسئولیت اثر منفی بگذارد.
شاید هم وقت کافی را برای آماده کردن خطبه نداشته باشد و چنانکه ابن قیم میگوید خطبهاش نه در دل ایمانی برای الله حاصل کند نه توحیدی برای او و نه شناختی ویژه نسبت به او و نه یادآوری ایام الله را در بر داشته باشد و نه در دلها محبت الله و شوق به دیدار او را برانگیخته سازد. (۱۶۲) (۱۶۱) زاد المعاد فی هدی خیر العباد (۱/ ۴۰۹).
شاید نیز تحت تاثیر هوای نفس یا جهل یا درگیریها و تندرویهای نکوهیده قرار گیرد و از نگاه موضوعی و تربیت و دعوت بر اساس حکمت و پند نیک بیرون رود.
مسجد تاثیر بزرگی در این دین دارد؛ مسجد منارهٔ هدایتی است که بنده را به پروردگارش متصل میکند و باعث تقویت ایمان او میشود و او را با برادرانش یکجا میسازد تا همگی در راه گسترش فضیلت و نبرد با رذیلت همکاری کنند و قادر به ایفای این نقش نخواهد بود مگر آنکه خداوند امامی را برای آن مقدر گرداند که ویژگیهای علمی و اخلاقی لازم برای این منصب بزرگ را داشته باشد و وظایف این مسئولیت گرامی را به درستی انجام دهد.
مهمترین ویژگیهای علمی که باید در خطیب فراهم باشد:
۱- تلاش مخلصانه برای الله تعالی؛ تا آنکه نزد الله متعال و نزد مردم مورد تایید و یاری و پذیرش و محبوب باشد.
۲- دوری از ریا و مباهات؛ زیرا کارها به اهداف و نیتهای آن وابسته است و هرکس همان چیزی را به دست میآورد که نیت کرده است و پروردگار متعال کسی را رسوا میسازد که خود را با آنچه ندارد زینت میدهد.
۳- اینکه حافظ قرآن یا بخشی از قرآن باشد و حفظ خود را به صورت مستمر بازبینی کند و سهمی روزانه برای قرائت و بازخوانی قرآن داشته باشد.
۴- اینکه تعدادی از احادیث نبوی را از ریاض الصالحین یا اربعین نووی یا بلوغ المرام و یا دیگر کتب معتبر حدیث از حفظ داشته باشد.
۵- اینکه عقیدهٔ صحیح یعنی عقیدهٔ سلف صالح را آموخته باشد.
۶- اینکه فقه احکام - به ویژه فقه عبادات - را که مهمترین بخش آن موارد متعلق به طهارت و نماز و زکات و روزه است آموخته باشد و همچنین فقه معاملات را، تا از ضوابط کسب درآمد و مصرف آن آگاه باشد و مردم را از فریب و تدلیس و گرفتن مال دیگران به باطل و همچنین اسراف و ریخت و پاش و بخل برحذر بدارد و در نتیجه رفتارهای مالیشان در پرتو قرآن و سنت باشد.
۷- اینکه زبان عربی را به خوبی بداند تا به معانی آنچه الله تعالی بر پیامبرش ﷺ نازل کرده آشنایی داشته باشد، زیرا قرآن به زبان عربی نازل شده است.
۸- در سیرت نبوی و شمایل محمدی و شرح حال سلف صالح مطالعه داشته باشد؛ زیرا در این کتب الگوی نیک و ثروت علمی سودمند و فرهنگ اسلامی والایی نهفته است.
۹- با علمای سرزمین خود و علمای راسخ در علم و معروف به سلامت عقیده و علم و خرد در دیگر سرزمینها آشنا باشد و در مسائل مورد نیاز دینی و حل مشکلات جامعهٔ خود به آنها مراجعه کند.
۱۰- با فرقههای اسلامی و عقایدشان و رویکردهای فکری آنها و مذاهب ویرانگر و اهداف آنها آشنا باشد تا بتواند در پرتو کتاب الله و سنت رسول الله ﷺ و آنچه علمای محقق نوشتهاند به مناقشهٔ آن پرداخته و آن را مورد نقد قرار دهد و نسبت به باورهای باطل آنان هشدار دهد.
۱۱- اینکه به اوضاع مسلمانان و ضعف آنان و تسلط دشمنان بر آنان توجه نشان دهد و بداند که این به سبب دوری مسلمانان از روش مستقیم الهی و ضعف ایمان به الله و التزام به شرع است و تلاش کند آنچه را به سود دین و دنیایشان است به آنان بیاموزد.
۱۲- نسبت به رسانههای گوناگون آشنایی داشته باشد و نکات مثبت و منفی آن را بداند و از روش استفاده از آن در راه دعوت به الله تعالی آگاه باشد و نسبت به خطرات آن بر فرد و جامعه هشدار دهد.
اگر خطیب جمعه این ویژگیها را داشته باشد نتیجهٔ آن به اذن الهی، استقامت و اعتدال خواهد بود.
از مهمترین ویژگیهای اخلاقی خطیب:
۱- خطیب باید دعوتگر و معلم جماعت مسجد و کسانی باشد که از محله و دیگر جاها به مسجد او میآیند. او باید از رسول الله ﷺ الگو بگیرد چرا که ایشان الگوی نیک و مثال والا برای امت و فرمانروایان امت است. الله تعالی میفرماید: {لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا} (یقیناً برای شما در زندگی رسول الله سرمشق نیکویی است، برای آنان که به الله و روز آخرت امید دارند، و الله را بسیار یاد میکنند) [احزاب: ۲۱].
و اینکه خودش و جماعت مسجد را از سخن گفتن در امور دنیا و سیاست به دور دارد و فعالیتهای مسجد را محدود به علم و عبادت سازد.
۲- اینکه از نظر شخصی تمیز و منظم باشد و همچنین به نظافت مسجد و مرتب بودن وسایل آن و منظم بودن امور مسجد و نظافت تاسیسات مسجد اهمیت دهد و از اسراف در این زمینه دوری کند و از نقش و نگار مسجد خودداری کند.
۳- اینکه در پیروی از پیامبر ﷺ هَدی ظاهر را رعایت کند از جمله نگه داشتن ریش و کوتاه کردن سبیل و دوری از بلند کردن لباس و لزوم آرامش و وقار، و پیرو سلف صالح رحمهم الله باشد.
۴- اینکه نرمخو و بردبار و مهربان باشد؛ زیرا هر کاری که همراه با نرمخویی باشد زیبا میشود و هرگاه نرمش از هر کاری گرفته شود زشت میشود، چنانکه در حدیث آمده که عایشه رضی الله عنها از پیامبر ﷺ روایت کردند که فرمودند: «نرمی و لطافت در هر چيزی که باشد، آن را زيبا و آراسته میسازد و از هر چيزی که جدا شود، آن را زشت و معيوب میگرداند». (۱۶۳) (۱۶۲) به روایت مسلم (۲۵۹۴).
بنابراین اگر کسی از اهل مسجد دچار اشتباهی شد برای خطیب شایسته نیست که به تندی با او برخورد کند بلکه به نرمی او را نصیحت کند و به روش نیکو به او بیاموزد؛ از معاویه بن حَکَم سُلَمی رضی الله عنه روایت است که گفت: در حالی که به امامت رسول الله ﷺ نماز میگزاردم ناگهان یکی از حاضران عطسه زد، پس [در پاسخ الحمدلله او] گفتم: یرحمک الله. ناگهان دیدم که مردم [با خشم] به من مینگرند، گفتم: مادرم به عزایم بنشیند، چرا به من نگاه میکنید؟ پس [بدون آنکه حرف بزنند] با دستانشان بر رانهایشان زدند. چون رسول الله ﷺ نمازش را به پایان رساند - پدر و مادرم فدایش که قبل و بعد از او معلمی ندیدم که بهتر از او آموزش دهد نه با خشم با من رفتار کرد و نه مرا نهیب زد - فرمود: «در این نماز، چیزی از سخن گفتن مردم درست نیست، بلکه آن عبارت از تسبیح و تکبیر است و خواندن قرآن». (۱۶۴) (۱۶۳) به روایت مسلم (۵۳۷).
۵- اینکه نرم دل باشد؛ تا آنکه مردم گرد او جمع شوند و از مهربانی و یاری و علمش بهره ببرند و در دشواریها و نیازهایشان با آنها همراهی کند و شایسته است در کارهای مربوط به فعالیت و اهداف مسجد با آنان مشورت کند.
رسول الله ﷺ در همهٔ این امور در بالاترین سطح قرار داشتند، چنانکه الله تعالی دربارهٔ ایشان میفرماید: {فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ} ([ای پیامبر،] به [سببِ] رحمت الهی است که تو با آنان (اصحاب) نرمخو [و مهربان] شدی؛ و اگر تندخو و سنگدل بودی، قطعاً از اطرافت پراکنده میشدند؛ پس از آنان درگذر و برایشان آمرزش بخواه و در کارها با آنان مشورت کن و آنگاه که تصمیم [بر انجام کاری] گرفتی، بر الله توکل کن؛ [چرا که] بیتردید، الله توکلکنندگان را دوست دارد) [آل عمران: ۱۵۹].
۶- اینکه از صبر و یقین بهرهمند باشد و در آنچه میگوید راستگو باشد تا مستحق مقام و شرف امامت در مسجد و جماعتش باشد؛ زیرا صبر و یقین بنده را به درجهٔ امامت در دین میرساند. الله تعالی میفرماید: {وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ} (و چون آنان [بر عبادت و دوری از گناه] شکیبایی میکردند و به آیات ما یقین داشتند، پیشوایانی از میان آنان برگماشتیم که به فرمان ما [مردم را] هدایت میکردند) [سجده: ۲۴].
۷- باید در سخنش راستگو باشد، چه سخنی که در خطبهٔ جمعه میگوید یا آنچه در دروس علمی و موعظههای خود به زبان میآورد و چه در سخن گفتن با مردم؛ تا آنکه از جملهٔ راستگویان هدایت یافتهٔ رستگار باشد. در حدیث از پیامبر ﷺ آمده که فرمود: «راستی پیشه سازید؛ زیرا راستی به سوی نیکوکاری هدایت میکند و نیکوکاری به سوی بهشت، و شخص همچنان راست میگوید و راستی میجوید تا آنکه نزد الله به عنوان صِدّیق نوشته میشود، و از دروغ دوری کنید زیرا دروغ به سوی بدی و فجور راهنمایی میکند و بدی و فجور به سوی دوزخ، و شخص همچنان دروغ میگوید و در پی دروغ میافتد تا آنکه نزد الله به عنوان کَذّاب نوشته میشود». (۱۶۵) (۱۶۴) به روایت بخاری (۶۰۹۴) و مسلم (۲۶۰۷) از عبدالله بن مسعود رضی الله عنه.
دروغ شر است و بلا، و بدترین دروغ، دروغ بستن بر الله تعالی و نسبت دادن سخن به او بدون علم است. الله تعالی میفرماید: {قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} (بگو: پروردگارم زشتکاری ها را ـ چه آشكار [باشد] و چه پنهان و گناه و ستم ناحق را حرام نموده است و اینكه کسی [یا چیزى] را شریک الله بدانید كه دلیلى بر [حقانیت] آن نازل نكرده است و اینكه چیزى را كه نمیدانید به الله نسبت دهید) [اعراف: ۳۳].
این آیهٔ کریمه، بزرگترین گناهان را از پایین به بالا بیان کرده است و بالاترین آنها سخن گفتن بدون علم دربارهٔ نامها و صفات و شرع الله است.
و دروغ بستن بر پیامبر ﷺ از بدترین دروغها و زشتترین گناهان است و از جملهٔ گناهان کبیرهای است که صاحبش به آتش دوزخ تهدید شده است. از مُغیرة بن شُعبه رضی الله عنه روایت است که گفت: شنیدم که رسول الله ﷺ فرمودند: «دروغ بستن بر من مانند دروغ بستن بر کسی [دیگر] نیست. کسی که عمدا بر من دروغ بندد باید که جای خود را در آتش آماده سازد». (۱۶۶) (۱۶۵) به روایت بخاری (۱۲۹۱) و مسلم (۴).
و از دروغ اجتناب ورزد حتی اگر با نیت خوب و به قصد تشویق به انجام اعمال نیک و بیم دادن از کارهای بد باشد، یعنی کاری که برخی از واعظان میکنند، زیرا این کاری است زشت که خیر و هدایتی در آن نیست و گویندهاش گناهکار میشود و اجر نمیبرد.
۸- در نقل سخنان امانتدار باشد و از درستی اخبار مطمئن شود و در پذیرش شایعات عجله نکند و تنها به سخنان مورد اعتماد تکیه کند. الله تعالی ما را به این کار امر کرده و میفرماید: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ} (ای مؤمنان، اگر شخص منحرفى خبرى برایتان آورد، تحقیق كنید تا مبادا ندانسته به گروهى [بیگناه] آسیب برسانید و از کردۀ خود پشیمان شوید) [حجرات: ۶].
۹- در پوشاندن [عیبهای] مردم و نگه داشتن اسرارشان تلاش کند، زیرا کسی که [عیبهای] مسلمانی را بپوشاند الله تعالی او را در دنیا و آخرت خواهد پوشاند و کسی که در پی پنهانهای مسلمانان باشد الله نیز پنهان و پوشیدهٔ او را پیگیری خواهد کرد و او را حتی اگر در دل خانهاش باشد رسوا میکند. از عبدالله بن عمر رضی الله عنهما روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «کسی که [عیبهای] مسلمانی را بپوشاند [و او را رسوا نکند] الله در روز قیامت او را خواهد پوشاند». (۱۶۷) و از ابوبَرزه اسلَمی رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «ای کسانی که به زبان ایمان آوردهاید و ایمان وارد دلهایتان نشده است! غیبت مسلمانان را نکنید و در جستجوی عیب و نقصهای آنان نباشید؛ چون هرکس در پی عیب و نقصهای آنان باشد، الله متعال در پی عیب و اسرار و نهفتههای او خواهد بود؛ و هرکس الله متعال در پی عیب و نقصهای او باشد، او را در خانهاش رسوا میکند». (۱۶۸) (۱۶۵) به روایت بخاری (۲۴۴۲) و مسلم (۲۵۸۰). (۱۶۶) به روایت ابوداوود (۴۸۸۰).
مسئلهٔ هشتم: آداب خطبه و خطیب:
۱- خطبهٔ جمعه نباید وسیلهای برای تبلیغ شخص یا حزب یا مؤسسات یا دیگر جهات باشد و باید خالصانه برای الله و دین او و تبلیغ دعوت الهی و اعلای کلمهٔ الله باشد. الله تعالی میفرماید: {وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا} (و اینکه مساجد از آنِ الله است، پس کسی را با الله نخوانید) [جن: ۱۸].
۲- خطیب نباید خطبه را آنقدر طولانی کند که برای شنوندگان سنگین شود و آنان را از شنیدن خطبه متنفر سازد و نباید هم خطبهاش آنقدر کوتاه باشد که موضوع را نرساند یا آن را ناقص عرضه کند.
۳- برای خطیب شایسته است که در حال گفتن خطبه، سطح شنوندگان را هم در نظر بگیرد و از عباراتی استفاده کند که به اندازهٔ عقل شنوندگان باشد و از کلماتی که از فهم آنان به دور است استفاده نکند و با مردم سطح متوسط، متوسط باشد و با نخبگان، سطح بالاتری داشته باشد و در تعامل با همهٔ طبقات جامعه حکمت داشته باشد و هر چیزی را در موضع خودش قرار دهد و در هر حال در سخنانش از هر زرق و برق باطلی دوری کند.
۴- از موارد اختلافی که به کینه و دشمنی منجر میشود دوری کند؛ زیرا وظیفهٔ اصلی خطیب، آموزش مردم و یکی ساختن دلها بر حق و از بین بردن اسباب اختلاف میان آنان است.
۵- دچار سجع مکلف (آهنگین کردن آخر سخنان از روی تکلف) و تعمق نشود؛ بلکه غالب هدفش رساندن معانی سودمند با واضحترین عبارات و کوتاهترین آن باشد.
۶- از تقلید ناشایست و متکلف و رفتن در نقش خطبای مشهور دوری کند؛ زیرا شنوندگان این را نخواهند پسندید. (۱۶۹) (۱۶۷) نگا: عبدالله بن ضیف الله الرحیلی، أسلوب خطبة الجمعة (۱۲، ۲۰، ۲۲) و أمیر بن محمد المدری، خمسون وصیة ووصیة لتکون خطیبا ناجحا (۳۳، ۷۳، ۸۷).
مسئلهٔ ششم: هدف از خطبه چیست؟
خطبهٔ جمعه باید این اهداف را متحقق سازد:
۱- بیان اصول توحید و اهمیت و فضیلت آن و هشدار نسبت به همهٔ انواع شرک و جلوهها و وسایل شرک.
۲- پند و اندرز و یادآوری الله تعالی و حساب و جزای او در آخرت و معانی ربانیِ زنده کنندهٔ دل و دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر.
۳- بالا بردن فهم دینی مسلمانان و آموزش حقایق دین به آنان بر اساس کتاب الله و سنت پیامبرش ﷺ با توجه به سلامت اخلاق و آداب و و دوری آن از غلو و تفریط.
۴- تصحیح مفاهیم اشتباه دربارهٔ اسلام و رد شبهاتی که دشمنان دین برای تشویش اذهان پراکنده میسازند با روشی قانع کننده و به دور از جدل و بددهانی.
۵- رویارویی با اندیشههای ویرانگر و گمراه کننده به واسطهٔ ارائهٔ اسلامِ صحیح، به عنوان راه و روش اصیلی که الله برای ما خواسته و آن را به عنوان دین خود برگزیده است، همراه با ابراز ویژگیهای این دین از جمله فراگیری و توازن و عمق و مثبت نگری.
۶- مرتبط ساختن خطبه با زندگی و شرایط واقع مردم از طریق تمرکز بر درمان دردهای جامعه و ارائهٔ راه حل برای مشکلات آن، برگرفته از شریعت زیبای اسلام همراه با توجه به عقیده و اصلاح آن و ارکان اسلام و ایمان و مسائل زنان و خانوادهٔ مسلمان و دیگر موضوعاتی که مردم به آن نیازمند هستند.
۷- مراعات مناسبتهای مختلف که در طول سال تکرار میشوند، مانند رمضان و حج و دیگر مناسبتهایی که ذهن شنوندگان را به خود مشغول میکند و آنها را مشتاق شناختی میسازد که راهشان را روشن سازد.
۸- ترسیخ معنای برادری اسلامی در میان مسلمانان و مقاومت در برابر گرایشهای دیگر و تعصبات نژاد پرستانه و مذهبی و اقلیمی و دیگر عوامل تفرقهساز در میان مسلمانان.
مسئلهٔ دهم: روش آماده ساختن خطبه:
برای خطیب شایسته است که به تهیهٔ خوب خطبه توجه نشان دهد و این موارد را در نظر داشته باشد:
خطبه معمولا از سه بخش تشکیل شده است: مقدمه، موضوع خطبه و خاتمه. از این سه عنصر معمولا در هنگام نوشتن یا بیان خطبه به صراحت یاد نمیشود و از سوی دیگر این سه عنصر با یکدیگر هم پوشانی دارند و ارتباط این سه بخش و ارتباط آن به توانایی خطیب و علم و تجربهاش وابسته است که میتواند اجزای خطبه را به هم مرتبط بسازد و به خوبی هماهنگ کند.
این نظم و ارتباط به وضوح معانی خطبه و روشن شدن اهداف آن میانجامد و باعث میشود شنونده به خوبی به آن گوش فرا دهد و توجه مردم به آن جلب شود.
مقدمه: خطیب باید به مقدمه و بخش آغازین خطبهاش توجه داشته باشد و از عباراتی برای مقدمه استفاده کند که هدف خطبه را به شنونده القا کند و باعث جلب توجه و آمادهسازی شنوندگان شود. شاید مقدمه شامل آیات قرآنی بیم دهنده یا ترغیب کننده یا برخی از حکمتهایی بلیغ نبوی باشد. افتتاحیهٔ خطبه نخستین چیزی است که خطیب به شنوندگان خود ارائه میکند و اگر بتواند آن را آغازی زیبا تحت تاثیر قرار دهد خواهند توانست با ذهنی باز و اشتیاق به ادامهٔ خطبه گوش دهند.
شایسته است آغاز سخن، هدف گوینده را به شنونده برساند و واضح است که خطبه با حمد الله و ثنای او و شهادتین و درود و سلام بر رسول الله ﷺ آغاز میشود، بنابراین باید الفاظ این آغاز طوری انتخاب شود که دال بر موضوع خطبه و هدف آن باشد.
موضوع: همان هدف اصلی خطبه است و شاید مناسب باشد که در آغاز خطبه به آن تصریح نماید، مانند آنکه بگوید: میخواهم دربارهٔ فلان موضوع با شما سخن بگویم، و این در صورتی است که آن موضوع از جملهٔ قضایای روز باشد که جامعه بسیار مشغول آن است و منتظر است تا دربارهٔ آن اطلاع کافی کسب کند.
شاید هم چون موضوع مورد نظر موضوعی جنجالی است یا سخن گفتن از آن باعث چند دستگی مردم میشود، سخن گفتن صریح از آن، مطلوب نباشد. در چنین شرایطی خطیب باید به شکلی تدریجی وارد موضوع شود و به شکل غیر مستقیم به آن بپردازد تا شنوندگان را با یک تسلسل منطقی و با اعتدال و توازن به مقصود خود برساند، بدون آنکه جنجال یا چند دستگی اتفاق افتد. اینگونه خطیب در صورتی که مردم از شنیدن این موضوع دوری میکنند یا سخن مورد نظر را دوست ندارند، ذهن آنان را آمادهٔ آن کرده است.
موضوع خطبه معمولا بر دو رکن اساسی استوار است: وضوح و استدلال.
وضوح از طریق تعریف موضوع مورد نظر و ذکر ویژگیها و مزایای آن است.
برای استدلال، گوینده نیازمند ادله و براهین و شواهد است که معمولا از قرآن و سنت و اقوال سلف حاصل میشود و همچنین برای مقایسه و عبرتگیری نیازمند ذکر وقایع و حوادث است. در این زمینه نقل قول از امامان مشهور و حکیمان و کسانی که به درستکاری و امامت و مروت و زهد و شجاعت و ورع مشهورند بر حسب مقام و موضوع، مفید است.
خاتمهٔ خطبه: پس از آنکه خطیب موضوعش را مطرح کرد و به پایان رساند، خوب است که سخنش را با پایانی مناسب مطرح کند و افکار عرضه شده را گردآوری و موضوعش را با عباراتی متفاوت خلاصه سازد. زیرا طولانی کردن این بخش باعث خستگی شنونده و تشویش ذهنی او میشود.
این پایان بندی نباید افکار و ادلهٔ جدیدی را در خود داشته باشد زیرا در این حالت دیگر خاتمه نیست بلکه بخشی از خطبه و ادامهٔ آن است.
خاتمه باید قوی و تاثیرگذار باشد زیرا آخرین چیزی است که شنونده میشنود و در ذهنش باقی میماند، برای همین اگر در ذات خود ضعیف باشد و به سستی القا شود خطبه بیفایده خواهد شد.
شاید خاتمه، آیاتی از قرآن باشد که قبلا بیان نکرده و کل موضوع خطبه را از طریق ترغیب یا ترهیب یا راهنمایی و اثبات یکجا سازد و شاید حدیثی نبوی باشد که همان معانی آیات قرآنی را برساند و شاید بازگویی عناصر مطرح شده با اسلوبی متفاوت و روشی جامع و مؤثر باشد.
اینجا دو مسئله هست که خطیب باید به آن توجه نشان دهد: یکپارچه بودن موضوع، و نوآوری و تغییر.
یکپارچی موضوع: شایسته است که در یک خطبه تنها به یک موضوع اکتفا شود به طوری که عناصر آن به خوبی و با بیانی زیبا و عمیق بیان شود، زیرا چند شاخه شدن موضوعات و رسیدن به چند قضیه در یک موضع باعث پراکندگی ذهنی و فراموشی موضوعات میشود و به طولانی شدن خطبه و ملال و باقی ماندن تصویری کم رنگ از موضوعات و بررسی سطحی آن میانجامد.
نوآوری و تغییر: نباید همهٔ خطبههای یک خطیب هر هفته دربارهٔ موضوعات مشخصی باشد به طوری که از آن خارج نشود. بلکه باید موضوعات ارائه شده توسط خطیب متنوع باشد تا همهٔ امور شریعت از توحید و عبادات و معاملات و اخلاق و دیگر موضوعات را در بر گیرد.
خطیب نباید در القای خطبهاش تنها از یک روش پیروی کند بلکه باید نحوهٔ بیانش گاه پرسشی باشد و گاه تقریری و گاهی از ضرب المثل استفاده کند و به بیان حکمتها و اسرار بپردازد و بنابر تجربهاش از زندگی با مردم آنچه را مورد نیاز است و مردم به آن محتاج هستند مطرح کند و آنان را بر این اساس راهنمایی کند و با تغییراتی که در زندگی مردم رخ میدهد همراهی کند. (۱۷۰) (۱۶۸) نگا: صالح بن عبدالله بن حمید، منهج فی إعداد خطبة الجمعة (۲۲) و بعد از آن.
مبحث چهارم: احکام مساجد
مطلب اول: تعریف مسجد
مسجد از نظر شرع یعنی: مکانی که نمازهای فرض پنجگانه و جمعه و دیگر نمازها در آن برگزار میشود و اذان در آن گفته میشود. و مسجد نامیده میشود زیرا مکان سجده برای الله تعالی است.
تفاوت بین مسجد و نمازخانه
مسجد جایی است که به طور دائم برای نمازهای فرض در نظر گرفته شده و برای همین هدف وقف شده است، اما نمازخانه برای شرایطی اضطراری است؛ مانند نمازخانههای مدارس و سازمانها و شرکتها و نمازخانههای بین راهی و دیگر موارد و برای نمازهای پنجگانه وقف نشده. برای نمازخانهها خواندن نماز تحیة المسجد سنت نیست و نماز تحیة المسجد برای هنگام وارد شدن به مسجد است.
مطلب دوم: بنای مسجد و فضیلت آن:
مساجد بهترین جاهای زمین و شریفترین مکانها هستند که بهترین عبادات یعنی نماز در آنها انجام میشود. الله تعالی میفرماید: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ * رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ} ([این چراغ هدایت] در مساجدی است که الله امر کرده است تا [قدر و منزلتشان] گرامی داشته شود و نامش در آنها برده شود [و] در آنجا بامدادان و شامگاهان او را به پاکی بستایند * مردانی که هیچ تجارت و خرید و فروشی آنان را از یاد الله و برپا داشتن نماز و پرداخت زکات غافل نمیکند [و] از روزی که دلها و چشمها دگرگون میشود بیم دارند) [نور: ۳۶-۳۷].
الله تعالی از روی بزرگداشت، مساجد را به خود نسبت داده و فرموده است: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ} (و کیست ستمگرتر از آن کس كه نگذارد در مساجد الله نام وی برده شود) [بقره: ۱۱۴]، و میفرماید: {وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللّهِ حَدًا} (و اینکه مساجد از آنِ الله است، پس کسی را با الله نخوانید) [جن: ۱۸].
از این رو شریعت به ساختن مساجد و آبادسازی حسی و معنوی آن ترغیب کرده است. از جمله این فرمودهٔ خداوند: {إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ} (مساجد الله را فقط کسی آباد میکند که به الله و روز آخرت ایمان آورده، و نماز را بر پا دارد، و زکات را بدهد، و جز از الله نترسد، امید است که اینان از هدایتیافتگان باشند) [توبه: ۱۸].
و از عثمان بن عفان رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «کسی که برای الله مسجدی بسازد و هدفش از آن وجه الله عزوجل باشد (یعنی برای خشنودی الله باشد)، الله برای او خانهای در بهشت میسازد». (۱۷۱) (۱۶۹) به روایت بخاری (۴۵۰) و مسلم (۵۳۳).
و از جابر بن عبدالله رضی الله عنهما روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «کسی که برای الله مسجدی به اندازهٔ لانهٔ قطاه (کبوتر صحرایی) یا کوچکتر از آن بسازد، الله به سبب آن برایش خانهای در بهشت میسازد». (۱۷۲) (۱۷۰) به روایت ابن ماجه (۷۳۸). بوصیری در «الزوائد» (۱/ ۹۴) میگوید: این سندی صحیح است.
و این سخن پیامبر ﷺ که: «حتی اگر به اندازهٔ لانهٔ قطاه باشد» یعنی: محلی که پرندهٔ ماده روی زمین آماده میکند تا آنجا تخم بگذارد. منظور پیامبر ﷺ مبالغه در کوچک بودن این مکان است تا کسی سهم خود در ساختن مساجد را ناچیز نبیند حتی اگر این سهم بسیار کم باشد.
کسی که در ساخت مسجد ولو با یک آجر یا خشت مشارکت کند یا در آن مشارکت عملی داشته باشد یا اجرت کارگران آن را بدهد یعنی هر عملی که کمک کردن بدنی یا مالی برای بنای مسجد به حساب بیاد و از روی احتساب و طلب پاداش آن باشد، پاداش آن این است که الله برایش مانند آن یا وسیعتر از آن در بهشت خواهد ساخت؛ زیرا خانهٔ بهشتی با خانهٔ دنیایی قابل مقایسه نیست و این ترغیبی است برای کسی که الله تعالی او را گشایش مالی عطا کرده است تا در این کار خیر شتاب ورزد و فرصت این زندگی را غنیمت شمارد و برای آخرتش چیزی را از پیش بفرستد که آنجا آن را چند برابر بیابد. (۱۷۳) (۱۷۱) نگا: «فصول ومسائل تتعلق بالمساجد» اثر شیخ ابن جبرین رحمه الله (۱۴).
مطلب سوم: عمارت و آبادسازی مساجد و فضیلت آن:
آباد سازی مساجد در معنای کلی خود هم آباد سازی حسی و هم آباد سازی معنوی را در بر میگیرد، یعنی هم ساختن و تعمیر مساجد و روشنایی و فرش و رسیدگی به مسجد و نظافت آن و عبادت الله در آن و گماردن امام و مؤذن برای آن و گشایش حلقههای ذکر از جمله آموزش قرآن و فقه و تفسیر و حدیث و دیگر علوم سودمند در آن و دادن حقوق کارکنان مسجد و وقف برای مسجد در آنچه به مصلحت مسجد است مانند وقف برای مسکن امام و مؤذن و معلم و طلاب علم و ساختن وضوخانه و دیگر مصالح مسجد را شامل میشود.
الله تعالی میفرماید: {إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ} (مساجد الله را فقط کسی آباد میکند که به الله و روز آخرت ایمان آورده، و نماز را بر پا دارد، و زکات را بدهد، و جز از الله نترسد، امید است که اینان از هدایتیافتگان باشند) [توبه: ۱۸].
این آیه ایمان را برای کسانی اثبات کرده که مساجد را با نماز در آن و تمیز کردن و تعمیر مساجد آباد میسازند. (۱۷۴) (۱۷۲) نگا: «المشروع والممنوع فی المسجد» اثر محمد العرفج (۹).
مطلب چهارم: پاک کردن مساجد و دور نگه داشتن ناپاکیها از آن:
از آنجایی که مساجد، اماکن عبادت و نزدیکی به الله از طریق طاعات هستند، امر به صیانت مساجد و حفظ آن از ناپاکیها و نجاسات شده است تا آنکه از پاکیزگی و زیبایی بهرهمند باشند.
شیخ ابن سعدی رحمه الله در تفسیر این آیه میگوید: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ} ([این چراغ هدایت] در مساجدی است که الله امر کرده است تا [قدر و منزلتشان] گرامی داشته شود و نامش در آنها برده شود [و] در آنجا بامدادان و شامگاهان او را به پاکی بستایند) [نور: ۳۶] میگوید: {أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ} «این دو، مجموع احکام مساجد را در بر میگیرد؛ در نتیجه بنای مساجد و جارو زدن و نظافت آن از نجاسات و ناپاکیها و نگه داشتن مساجد از دیوانگان و کودکانی که خود را از نجاست پاک نمیدارند و از کافران و دور نگه داشتن مساجد از سخن لغو در آن و بلند کردن صدا بدون ذکر الله، از جملهٔ گرامیداشت مقام مسجد است». (۱۷۵) (۱۷۳) تفسیر سعدی (۵۶۹).
از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که زنی سیاهپوست مسجد را جارو میکرد، پس رسول الله ﷺ او را نیافت و دربارهاش پرسید؛ گفتند: درگذشته است. فرمود: «چرا مرا باخبر نساختید؟» راوی میگوید: انگار امر این زن را کوچک دیده بودند. پس فرمود: «مرا به قبر او راهنمایی کنید» او را به آنجا راهنمایی کردند، پس بر آن نماز گزارد و سپس فرمود: «این قبور برای صاحبانشان پر از تاریکی است و الله عزوجل آن را با نماز من بر آنان روشن میگرداند». (۱۷۶) (۱۷۴) به روایت بخاری (۴۶۰) و مسلم (۹۵۶).
و از انس رضی الله عنه ثابت است که فرمود: در حالی که همراه با رسول الله ﷺ در مسجد بودیم ناگهان بادیهنشینی آمد و در مسجد ادار کرد. اصحاب رسول الله ﷺ گفتند: دست نگه دار! دست نگه دار! اما رسول الله ﷺ فرمودند: «ادرارش را قطع نکنيد و او را به حال خودش بگذاريد» پس او را رها کردند تا آنکه ادرارش را تمام کرد، سپس رسول الله ﷺ او را صدا زد و فرمود: «چيزهايی مانند ادرار و نجاست شايستهٔ اين مساجد نيست؛ بلكه اين مساجد برای ذكر الله، نماز و تلاوت قرآن ساخته شدهاند». سپس مردی را امر کرد تا ظرف بزرگی از آب آوردند و بر آنجا ریختند. (۱۷۷) (۱۷۵) به روایت بخاری (۲۱۹) به طور مختصر و مسلم (۲۸۵).
اختلافی در این نیست که ادرار و مانند آن از جمله نجاساتی هستند که مساجد را باید از آن پاک نگه داشت زیرا پاک بودن مسجد شرط است، بنابراین مسجد و فرش آن و هر آنچه به مسجد مربوط است از جمله حیاط مسجد را باید از همهٔ انواع نجاسات دور نگه داشت و اگر نجاستی در آن واقع شد باید آن را پاک کرد.
همینطور آن را باید از ناپاکیهایی مانند آب دهان و خلط و خون و چرک و این دست کثیفیها پاک نگه داشت. از انس بن مالک رضی الله عنه روایت است که پیامبر ﷺ در جهت قبله آب دهان یافت، پس دیدن این برایش بسیار ناخوشایند بود آنقدر که از حالت چهرهشان متوجه این شدند، پس برخاست و آن را با دستانش پاک کرد و فرمود: «وقتی يکی از شما به نماز میايستد، با پروردگارش مناجات میکند - یا آنکه پروردگارش، ميانِ او و قبله است - پس هيچکس به سوی قبلهاش آب دهان نيندازد؛ بلکه آب دهانش را به سمت چپ يا زيرِ پايش بيندازد». سپس گوشهای از ردايش را گرفت و در آن آب دهان انداخت و دو سويش را به هم ماليد و فرمود: «يا چنين کند». (۱۷۸) (۱۷۶) به روایت بخاری (۴۰۵) و مسلم (۵۵۱).
احادیث بسیاری دال بر نهی از انداختن آب دهان در مسجد و برخی از آنها دال بر نهی از انداختن آب دهان در جهت قبله یا سمت راست است و اجازه داده که در سمت چپ یا زیر پاها انداخته شود و سپس با پا آن را تمیز کند. شکی در این نیست که آب دهان چیزی است که طبع انسان آن را ناپاک میشمارد، برای همین هنگامی که پیامبر ﷺ آن را در قبلهٔ مسجد دید خشمگین شد و رنگ چهرهشان سرخ شد و به سرعت آن را پاک کرد و جای آن را با عطر یا زعفران خوشبو کرد.
این را باید دانست که مسجد اگر از گل ساخته شده باشد پاک کردن آن آسان است و زمین اگر خاکی باشد (فرش نشده باشد) میشود چیزی را که بر آن افتاده دفن کرد یا خاک ناپاک را از آنجا بیرون آورد.
اما از آنجایی که امروزه مساجد سنگ فرش شده و معمولا با فرشهای تمیز پوشیده شدهاند، تحت تاثیر کثیفی و ناپاکی قرار میگیرند و جای آب دهان و خون و چرک و دیگر کثیفیها بر آن میماند در نتیجه مطلقا انداختن آب دهان در آن جایز نیست، چه بر فرش و چه روی دیوار و سنگفرش مسجد، پس اگر کسی خواست آب دهان بیندازد باید از مسجد بیرون برود یا آن را در دستمال کاغذی بیندازد و آن را بیرون بیندازد یا در گوشهٔ لباسش چنین کند و به هم بکشد، چنانکه در حدیث آمده است، تا آنکه مسجد پاک و تمیز بماند.
و از عائشه رضی الله عنها روایت است که فرمود: رسول الله ﷺ امر کردند که در میان خانهها مسجد ساخته شود و آنکه مساجد تمیز و معطر شود. سفیان میگوید: بنای مساجد در میان خانهها یعنی در بین قبایل. (۱۷۹) (۱۷۷) به روایت ترمذی (۵۹۴). نگا: «فصول ومسائل تتعلق بالمساجد» (۲۷).
مطلب پنجم: حکم بنای مسجد بر قبر یا داخل کردن قبر در مسجد.
بنای مسجد بر هر قبری - قبر هر کسی باشد - جایز نیست و از این کار نهی شده است. شیخ الاسلام ابن تیمیه رحمه الله میگوید: «امامان [مذاهب] بر این اتفاق نظر دارند که مسجد بر قبر بنا نمیشود؛ زیرا پیامبر ﷺ میفرماید: «کسانی که پیش از شما بودند قبور را مساجد قرار میدادند؛ به هوش باشید که قبرها را مسجد نکنید؛ من شما را از این کار باز میدارم».
همچنین دفن میت در مسجد جایز نیست، حال اگر مسجد پیش از دفن ساخته شده باشد، قبر را تغییر میدهند، یعنی یا آن را با زمین یکسان ميکنند و یا اگر قبر جدیدی است آن را نبش میکنند.
اما اگر مسجد پس از قبر بنا شده باشد، یا باید مسجد از آنجا برداشته شود، یا شکل قبر زائل شود. در مسجدی که بر قبر بنا شده باشد نه نماز فرض ادا میشود و نه نماز نفل؛ زیرا از این کار نهی شده است». (۱۸۰) (۱۷۸) مجموع الفتاوی (۲۲/ ۱۹۴).
از دیگر ادلهٔ این نهی، به جز آنچه شیخ الاسلام رحمه الله بیان کردند: از عایشه و عبدالله بن عباس رضی الله عنهما روایت است که فرمودند: «وقتی وفات رسول الله ﷺ فرا رسید شروع به انداختن جامهاى بر روى صورتشان مىكردند، وقتى كه نفسشان تنگ میشد جامه را بر مىداشتند، و در همين حالت فرمودند: «لعنت الله بر يهود و نصارا باد كه بارگاه انبياء خود را به مسجد تبديل كردند» از كار آنان برحذر مىداشتند. (۱۸۱) (۱۷۹) به روایت بخاری (۴۳۵) و مسلم (۵۳۱).
رسول الله ﷺ در حال وفات بیان نمودند که الله عزوجل یهودیان و نصرانیان را برای آن نفرین کرده که قبور پیامبرانشان را مسجد قرار دادند و بیان کردند که این از عادت کافران پیشین بوده تا امتش از شبیه ساختن خود به آنان خودداری کنند و اینگونه دروازهٔ شرک به الله و عبادت غیر او را ببندند.
از عایشه ام المومنین روایت است که ام حبیبه و ام سَلَمه از کلیسایی یاد کردند که در حبشه دیده بودند و در آن تصاویری وجود داشت، پس آن را برای پیامبر ﷺ بازگو کردند. پیامبر ﷺ فرمودند: «آنان قومى هستند كه اگر مرد صالحى در ميان آنان وفات كرد، بر روى قبر وى مسجدى بنا كرده، و در آن اين تصويرها را كشيدهاند، اينان در روز قیامت بدترين مردمان نزد الله هستند». (۱۸۲) (۱۸۰) به روایت بخاری (۴۲۷) و مسلم (۵۲۸).
و از عایشه رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ در بیماری وفاتشان میفرمودند: «الله یهودیان و نصرانیان را نفرین کند [چرا که] قبور پیامبران خود را مسجد قرار دادند» و اگر این [بیم ایشان] نبود، قبرشان بیرون و آشکار قرار داده میشد، جز آنکه ترسید [قبرش] مسجد قرار داده شود. (۱۸۳) (۱۸۱) به روایت بخاری (۱۳۹۰) و مسلم (۵۲۹).
مطلب ششم: حکم زینت دادن و نقش و نگار دادن به مساجد
نقش و نگار دادن به مساجد و مباهات به آن شایسته نیست، زیرا بخاری از عبدالله بن عباس رضی الله عنهما روایت کرده که فرمود: «آن را نقش و نگار خواهید داد، چنانکه یهودیان و نصرانیان کردند».
و از انس بن مالک رضی الله عنه روایت است که فرمود: «به آن مباهات خواهند کرد سپس آبادش نخواهند کرد جز اندکی».
از عمر رضی الله عنه نقل شده که ایشان به بنای مساجد امر کردند و فرمودند: «مردم را از باران حفظ کن (یعنی سقف آن را خوب بساز) و از سرخ کردن و زرد کردن آن بپرهیز (یعنی به بنا نقش و نگار نده) که باعث به فتنه افتادن مردم شوی». (۱۸۴) (۱۸۲) بخاری این آثار را در صحیح خود به صورت معلق اما با صیغهٔ جزم آورده است (۹۶- ۹۷).
در این دوران مباهات و فخر فروشی به مساجد افزایش یافته و مردم در زینت دادن به مساجد و خرج کردن در این راه زیادهروی کردهاند. مشایخ در این دوران فتوا دادهاند که مساجد خوب ساخته شوند زیرا خانهها هم خوب ساخته میشوند تا آنکه مساجد کمتر از خانهها نباشند اما این باید به دور از اسراف و مبالغه در تزئین و رنگارنگ کردن مساجد باشد و نباید در هزینهٔ کاشی کاری و سنگفرش و فرش و موکت مسجد هزینههای غیر ضروری کرد. در این حال مساجدی هم هستند که نیازمند حداقل تعمیرات هستند، بنابراین این پولها باید در آبادسازی آن مساجد هزینه شود.
از عبدالله بن عمر رضی الله عنهما روایت است که مسجد در دوران رسول الله ﷺ با خشت بنا شده بود و سقف آن از جرید (برگ خرما) و ستونهایش از تنهٔ نخل بود، پس ابوبکر چیزی بر آن نیفزود و عمر بر آن افزود و آن را بر اساس همان پی دوران پیامبر ﷺ با خشت و جرید ساخت و به جای ستونهایش چوب قرار داد، سپس عثمان در آن تغییر بسیار داد و بر آن بسیار افزود و دیوارهایش را با سنگ منقوش و گچ ساخت و ستونهایش را از سنگ نقشدار و سقف آن را از ساج قرار داد. (۱۸۵) (۱۸۳) به روایت بخاری (۴۴۶).
علامه عبدالعزیز بن باز رحمه الله میگوید: «کار عثمان رضی الله عنه نشان دهندهٔ زیباسازی مسجد با سنگهای نقشدار و چوبهای زیباست و «القصّه» یعنی رنگ کردن دیوار که این اشکالی ندارد، هر چند زندگی سلف اولی و بهتر است اما اگر مردم خانههایشان را زیبا کرده باشند و نسبت به ساختمانهای قدیمی احساس دوری و عدم انس داشته باشند و در صورت آنکه مسجد به همان حالت قدیمیاش بماند ممکن است از نماز و جمع شدن در مساجد دوری کنند اشکال ندارد که برای ترغیب مردم به مساجد کاری را انجام داد که عثمان رضی الله عنه انجام داد، اما نباید این کار برای فخرفروشی باشد و مکروه است که در مساجد [و بر دیوارهای آن] چیزی نوشته شده باشد، بلکه بهتر آن است که ساده باشد». (۱۸۶) (۱۸۴) به نقل از «المساجد» اثر قطحانی (۷۱).
مطلب هفتم: حکم وارد شدن کافر به مسجد:
برای مسلمانان حرام است که به کافر اجازهٔ وارد شدن به مسجد الحرام و همهٔ حرم اطراف آن دهند؛ اصل در این باره سخن حق تعالی است که میفرماید: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلاَ يَقْرَبُواْ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} (ای کسانی که ایمان آوردهاید، مشرکان قطعاً پلیدند؛ پس نباید بعد از امسال به مسجدالحرام نزدیک شوند) [توبه: ۲۸]. اما دربارهٔ دیگر مساجد، وارد شدن آن اگر برای هدفی شرعی باشد اشکالی ندارد، مانند پرسیدن دربارهٔ اسلام یا کاری که به مسجد یا مصالح مسلمانان مربوط است یا برای آن میآید که موعظهای بشنود یا برای کار مباحی مانند نوشیدن آبی که در مسجد هست به آنجا وارد شود، در این حالات وارد شدن آنان به مسجد جایز است، زیرا پیامبر ﷺ ثُمامة بن أثال را به ستونی در مسجد بسته بود. از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که گفت: رسول الله ﷺ سوارانی را به سوی نجد فرستاد؛ آنان مردی از طايفه بنوحنيفه که ثُمامَه بن اُثال نام داشت [و سید و بزرگ اهل یمامه بود را اسیر کردند] و او را به يکی از ستونهای مسجد بستند. رسول الله ﷺ نزد وی رفت و فرمود: «مَاذَا عِنْدَكَ يَا ثُمَامَةُ؟»: «ای ثمامه چه همراه خود داری؟» (چه در سر داری و فکر میکنی چگونه با تو رفتار خواهم کرد؟) ثمامه گفت: ای محمد، نزد من خير است؛ اگر مرا به قتل برسانی، کسی را کشتهای که خونخواه دارد (یا مستحق آن است) و اگر منت بگذاری [و مرا آزاد کنی] بر انسان سپاسگزاری منت نهادهای؛ و اگر مال میخواهی، هرچه میخواهی طلب کن، به تو داده میشود. پس او را تا فردا به حال خودش رها نمود... تا پایان حدیث. (۱۸۷) (۱۸۵) متفق علیه.
همچنین فرستادگان نجران که نصرانی بودند وارد مسجد شدند (۱۸۸) و ضِمام بن ثَعلَبه نیز به نزد پیامبر ﷺ که در مسجد بود آمد. از انس بن مالک رضی الله عنه روایت است که گفت: درحالی که ما همراه با پیامبر ﷺ در مسجد نشسته بودیم مردی بر شتری وارد شد و آن را در مسجد نشاند و سپس آن را بست و گفت: کدام یک از شما محمد است؟ و پیامبر ﷺ در میان آنها تکیه داد بود. گفتیم این مرد سفید که تکیه داده است. آن مرد گفت: ای فرزند عبدالمطلب. پیامبر ﷺ فرمود: «قد أجبتك» یعنی: «تو را پاسخ میگویم». آن مرد به پیامبر صلی الله علیه وسلم گفت: من از تو میپرسم و در پرسش بر تو سخت میگیرم، پس از من بر دل مگیر. فرمود: «سل عما بدا لك» یعنی: «دربارهٔ هر چه میخواهی بپرس... تا آنجا که گفت: به آنچه تو آوردهای ایمان آوردم و من فرستادهٔ قوم خود از پشت سرم هستم، و من ضِمام بن ثَعلبه برادر بنی سعد بن بکر هستم. (۱۸۹) (۱۸۶) متفق علیه. (۱۸۷) به روایت بخاری. نگا: مجموع فتاوى ومقالات ابن باز، جلد هشتم، حکم وارد شدن کفار به مساجد، و فتاوی اللجنة الدائمة (۶/۲۷۶).
آنچه گذشت، آن دسته از احکام مساجد بود که مؤذن و امام و خطیب به آن نیازمند هستند و مؤذن و امام و خطیب را به تقوای الله جل و علا و کوشش در راه طلب علم و نشر و توجه به آن توصیه میکنیم.
وبالله التوفيق، وصلِّ اللهمَّ وسلِّم على نبينا محمد وعلى آله وصحبه أجمعين، و پایان سخن آنکه: الحمد لله رب العالمين.
برخی از منابع مفید برای مؤذن و امام و خطیب
الأذان والإقامة، اثر دکتر سعید بن علی بن وهف القحطانی، ناشر: چاپخانه سفیر، ریاض.
أحکام الإمامة والإئتمام فی الصلاة، دکتر عبدالمحسن المنیف.
الإمامة فی الصلاة فی ضوء الکتاب والسنة، سعید بن علی بن وهف القحطانی.
أسلوب خطبة الجمعة، اثر عبدالله بن ضیف الرحیلی، ناشر: وزارت امور اسلامی و دعوت و ارشاد، پادشاهی عربی سعودی.
الإمامة فی الصلاة - مفهوم، وفضائل، وأنواع، وآداب، وأحكام فی ضوء الكتاب والسُّنَّة، اثر دکتر سعید بن علی بن وهف القحطانی، ناشر: چاپخانه سفیر، ریاض.
خطب الجمعة ومسؤوليات الخطباء، تهیه شده توسط: مجلس الدعوة والإرشاد، وزارت امور اسلامی و دعوت و ارشاد، عربستان سعودی.
خطبة الجمعة في الكتاب والسنة، اثر عبدالرحمن بن محمد الحمد، ناشر: وزارت امور اسلامی و دعوت و ارشاد، عربستان سعودی.
خطبة الجمعة وأحكامها الفقهية، اثر عبدالعزیز بن محمد بن عبدالله الحجیلان، ناشر: وزارت امور اسلامی و دعوت و ارشاد، مرکز تحقیقات اسلامی.
خطبة الجمعة ودورها في تربية الأمة، عبد الغني أحمد جبر مزهر، ناشر: وزارت امور اسلامی و دعوت و ارشاد، مرکز تحقیقات اسلامی.
خمسون وصية ووصية لتكون خطيبًا ناجحًا، امير بن محمد المدری، منتشر شده در سایت وزارت امور اسلامی و دعوت و ارشاد، عربستان سعودی.
صلاة الجمعة - مفهوم، وشروط، وفضائل، وخصائص، وآداب، وأحكام فی ضوء الكتاب والسنة، اثر دکتر سعيد بن على بن وهف القحطانی، ناشر: چاپخانهٔ سفير، رياض.
منبر الجمعة أمانة ومسؤولية، عبد الله بن محمد بن حميّد، ناشر: وزارت امور اسلامی ودعوت و ارشاد، عربستان سعودی.
منهج في إعداد خطبة الجمعة، دکتر صالح بن عبد الله بن حميد، ناشر: وزارت امور اسلامی ودعوت و ارشاد، عربستان سعودی.
رسائل للأئمة والمؤذنين، اثر شيخ عبد الله بن صالح الفوزان، دار ابن الجوزی.
رسالة إلى أئمة المساجد والمؤذنين والمأمومين، شيخ عبد الله بن جار الله الجار الله.
دایرة المعارف فقهی کویت و دایرة المعارف الدرر السنیة، ابواب خطبه و امامت و اذان و مساجد.
Related books
All books
برخی از احکام فقهی در طهارت و نماز و جنایز16 زبانبرخی از احکام فقهی در طهارت و نماز و جنایز
کتاب «برخی از احکام فقهی در طهارت، نماز و جنایز» نوشتهٔ شیخ علامه محمد بن صالح العثیمین ـ رحمهالله ـ با تکیه بر قرآن و سنت، عبادات مربوط به طهارت، نماز و امور مربوط به جنازه را با وضوح و روشنی شرح میدهد. این کتاب در پی آن است که مسلمان را در انجام عباداتش بر پایهٔ بصیرت و طبق روش پیامبر ﷺ یاری دهد. نویسنده در این اثر، میان آسانگیری و پایبندی به اصول توازن برقرار کرده و بر اخلاص و پیروی (از سنت پیامبر) برای جلب رضایت خداوند و نزدیکی به او تأکید میورزد.
رساله ای در دعوت به سوی الله6 زبانرساله ای در دعوت به سوی الله
بنام الله بخشاینده مهربان مقدمه [۱]: [۱] شیخ - رحمه الله - این رساله را به مناسبت حضورشان در کنفرانس جهانی دعوت و آماده سازی داعیان که در دانشگاه اسلامی مدینه به تاریخ ۲۴ تا ۲۰ ماه صفر ۱۳۹۷ هجری قمری برگزار شد آماده کرده اند. ستایش از آن الله است، حمد او را می گوییم و از او یاری و آمرزش می خواهیم و به درگاهش توبه می کنیم، و از بدی های نفس خویش، و کارهای ناشایست خود به الله پناه می بریم، الله هر که را هدایت کند او گمراهگری نخواهد داشت، و هرکه را گمراه سازد او هدایتگری نخواهد یافت، و گواهی می دهم که معبودی به حق نیست جز الله، که تنها و بی شریک است، و گواهی می دهم که محمد بنده و پیامبر اوست،…
هفتاد پرسش دربارهٔ احکام جنایز6 زبانهفتاد پرسش دربارهٔ احکام جنایز
* * به نام الله که رحمت گستر و مهربان است احکام جنایز سؤال (۱): کسی که نزد شخص در حال وفات نشسته چه باید بکند؟ و آیا خواندن سورهٔ «یاسین» نزد شخص در حال احتضار در سنت ثابت است یا خیر؟
چه کسی و چرا مرا آفریده است؟75 زبانچه کسی و چرا مرا آفریده است؟
هر چیزی بر وجود خالق دلالت میکند چه کسی آسمانها و زمین و مخلوقات بزرگی را آفریده است که در این دو هستند و در شمار نمیآیند؟ چه کسی این نظام دقیق و پیچیده و منظم را در آسمان و زمین ایجاد نموده است؟ چه کسی انسان را آفرید و به او شنوایی و بینایی و عقل بخشید و این توانایی را به او داد که دانش و معرفت کسب کند و حقایق را درک نموده و بفهمد؟ چگونه میتوان این ساختار دقیق در دستگاههای بدن و اجسام دیگر موجودات زنده را تفسیر کرد؟ و چه کسی آن را ابداع و ایجاد کرده است؟ چگونه این جهان با همهی عظمت و بزرگی و قوانین دقیق و ضابطهمند آن، در طول سالها اینگونه منظم و مستقر بوده است؟