ڕێكێن مفادار بۆ ژیانا به‌خته‌وه‌ر

ڕێكێن مفادار بۆ ژیانا به‌خته‌وه‌ر

نڤیسین

شێخ عه‌بدولڕه‌حمان ناسڕ سه‌عدی (خودێ دلۆڤانییێ پێ ببه‌ت)

پێشگۆتن

هه‌می سوپاسی بۆ وی خودای بن یێ هه‌می سوپاسی هه‌ر بۆ وی، ئه‌ز شاهده‌ییێ دده‌م كو ژ ئه‌لڵاهی پێڤه‌تر چ خودایێن ژ هه‌ژی په‌رستنێ نینن، ئه‌و ئێكێ ب تێنێیه‌ و وی چ شریك و هه‌ڤال نینن، و ئه‌ز شاهده‌ییێ دده‌م كو موحه‌ممه‌د عه‌بدێ خودێ و پێغه‌مبه‌رێ وییه‌، صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر وی بن و ل سه‌ر مالبات و صه‌حابییێن وی ژی بن.

پشتی ڤێ چه‌ندێ دێ بێژم: مسوگه‌ر ئارامییا دلی و ته‌ناهییا وی و كه‌یفخۆشییا وی و نه‌مانا خه‌م و كۆڤانێن وی؛ داخوازا هه‌ر كه‌سه‌كییه‌ و ب ڤێ چه‌ندێ ژیانه‌كا خۆش ب ده‌ست دكه‌ڤیت و كه‌یفخۆشی و شادی پێ ته‌مام دبن. ڤێ چه‌ندێ ژی چه‌ندین ڕێك و ئه‌گه‌رێن دینی و سرۆشتی و كرداری هه‌نه‌، د شیاندا نینه‌ ئه‌ڤ هه‌می ئه‌گه‌ره‌ پێكڤه‌ كۆم ببن ب تنێ بۆ باوه‌رداران نه‌بیت، به‌لێ هندی كه‌سێن دینه‌ ژ بلی باوه‌رداران؛ ئه‌ڤ ئارامییه‌ ئه‌گه‌ر ژ لایه‌كێ و ب ئه‌گه‌ره‌كێ كو ئاقلێن وان خۆ ل سه‌ر ماندى دكه‌ن بۆ وان چێببیت ژی، به‌لێ مسوگه‌ر ژ گه‌له‌ك لایێن دى یێن ب مفاتر و بهێزتر و باشتر ژ ده‌ست وان دچیت، چ د نوكه‌دا بیت یان ژی د پاشه‌ڕۆژێدا بیت.

به‌لێ ئه‌ز دێ د ڤێ نامه‌یا خۆدا به‌حسێ وان ئه‌گه‌ران كه‌م یێن دهێنه‌ بیرا من بۆ ڤێ ئارمانجا هه‌ره‌ بلند، ئه‌وا هه‌ر كه‌س بزاڤێ بۆ دكه‌ت.

ڤێجا هنده‌ك ژ وان ئه‌ون یێن گه‌له‌ك ژ وان ل ده‌ڤ خۆ كومكرین ، له‌وا ژیانه‌كا خۆش و ته‌نا برنه‌ سه‌ری و ژیانه‌كا باش و پاقژ ژیان، هنده‌ك ژ وان ئه‌ون یێن د هه‌مییاندا ب سه‌رنه‌كه‌ڤتین، له‌وا ژیانه‌كا نه‌خۆش و به‌ختڕه‌ش برنه‌ سه‌ری. هنده‌كێن دی ژ وان د ناڤبه‌را ڤان هه‌ردووكاندانه‌، ل دویڤ وی ئاستێ سه‌رفه‌رازییێ یێ بۆ وان هاتییه‌ دان. خودێ سه‌رئێخه‌ر و پشته‌ڤانه‌، داخوازا هاریكاری و پشته‌ڤانییا وی دهێته‌ كرن بۆ بده‌ستڤه‌ئینانا هه‌ر خێره‌كێ و پاشڤه‌برنا هه‌ر خرابییه‌كێ.

بابه‌ت: باوه‌ری و كارێ باش.

مه‌زنترین ئه‌گه‌ر بۆ ڤێ چه‌ندێ و بنیات و بناخه‌یێ وێ؛ باوه‌ری و كارێ باشه‌، خودایێ مه‌زن كه‌ره‌م كرییه‌ و گۆتییه‌: ئانكو: ((هەر كەسێ كارێ باش بكەت و خودان باوەر بیت ژ ژن و مێران، دێ ژیانەكا سەرفەراز و پاقژ د ڤێ دونیایێدا دەینێ و (ل ڕۆژا قیامەتێ) ئەم دێ ژ كار و كریارێت وان باشتر وان خەلات كەین)). [النحل:97].

خودایێ مه‌زن به‌حس كریه‌ و سۆز دایه‌ كو هه‌ر كه‌سێ باوه‌رییێ و كارێ باش پێكڤه‌ كۆم بكه‌ت؛ دێ ژیانه‌كا خۆش و ته‌نا ل ڤێ دونیایێ هه‌بیت و دێ جزایێ باش ل ڤێ دونیایێ و ل ئاخره‌تێ ژی بارا وی بیت.

ئەگەرێ ڤێ چەندێ یێ ئاشکەرایە، چونکی ئەو باوەردارێن باوەرییەکا ڕاست ب خودێ ئینای، ئەو باوەرییا بەرهەمێ وێ کارێ چاک بیت و چاكسازی بیت بۆ دلان و ڕەوشتان و دونیایێ و ئاخرەتێ، ل دەڤ وان هندەک بنیات و بناخه‌ هەنە، کو ب وان پێشوازییێ ل هەمی وان تشتان دکەن یێن دهێنە ڕێکا وان، ژ ئەگەرێن کەیفخۆشی و شادییێ و ئەگەرێن نەئارامی و خەم و کۆڤانان.

ئه‌و پێشوازییێ ل خۆشی و شادیان دكه‌ن ب قه‌بویلكرن و سوپاسیكرنێ و بكارئینانا وان تشتێن مفا تێدا هه‌ی، ڤێجا ده‌مێ ب ڤی شێوه‌ی بكاردئینن؛ ئه‌ڤ چه‌نده‌ دێ كه‌یفخوشییا ب وێ و هه‌بوونا هیڤییان ب مان و به‌ره‌كه‌تا وان و هیڤییان ب خه‌لاتێ سوپاسداران، كارێن مه‌زن بۆ وان چێدبن، كو ب خێر و به‌ره‌كه‌تێن خۆ ژ وان خۆشییان زێده‌تر و باشترن یێن ئه‌ڤه‌ به‌رهه‌مێن وانن.

و ڕویبڕوی نه‌خۆشی و زیان و خه‌م و كۆڤانان دبن ب به‌رهنگاربوونا وی تشتێ دشێن به‌رهنگاری وی ببن و سڤككرنا وی تشتێ دشێن سڤك بكه‌ن و بێهنفره‌هییه‌كا جوان ل سه‌ر وی تشتێ چاره‌ بۆ نینه‌. ب ڤێ چه‌ندێ ژ ئه‌نجامێ ڤان نه‌خۆشییان؛ به‌رهنگارییێن ب مفا و سه‌ربۆر و هێز و بێهنفره‌هیێ و داخوازكرنا خێر و خه‌لاتان و تشتێن هۆسا مه‌زن بۆ وان چێدبن كو ئه‌و نه‌خۆشی دێ پێ ژ ناڤ دچن و خۆشی و هیڤییێن باش و ئومێد ب قه‌نجی و خه‌لاتێ خودێ جهێ وان دگرن، هه‌روه‌كی پێغه‌مبه‌ری (صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن) د فه‌رمووده‌یه‌كا دروستدا به‌حس ل ڤێ چه‌ندێ كری، ئه‌ڤه‌ ژی ده‌مێ گۆتی: ((ئه‌ز ژبه‌ر كارێ باوه‌رداری یێ مایمه‌ حێبه‌تی، كارێن وی‌ هه‌می بۆ وی خێرن، ئه‌ڤه ژی ب تنێ بۆ باوه‌رداری‌ هه‌یه‌ و بۆ كه‌سێ دی نینه‌، ئه‌گه‌ر خۆشییه‌ك بۆ چێبوو؛ دێ سوپاسییا خودێ كه‌ت، و هوسا دێ بۆ وی ب خێر هێته‌ نڤیسین. ئه‌گه‌ر نه‌خۆشییه‌ك ب سه‌ر ویدا هات؛ دێ بێهنا خۆ فره‌هـ كه‌ت، و هوسا دێ بۆ ب خێر هێته‌ نڤیسین ، و ئه‌ڤ چه‌ندا هه‌ ب تنێ بۆ باوه‌رداری یا هه‌ی)). موسلم ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت.

پێغەمبەری (صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن) ڕاگەهاندییە کو خێر و دەستکەڤت و بەرهەمێ کارێن باوەرداری چەند قات لێ دهێن د هەمی وان خۆشی و نەخۆشییاندا یێن ب سەر ویدا دهێن؛ ژ بەر ڤێ چەندێ ژی تو دێ بینی دوو کەس ڕویدانەکا خێرێ یان یا خرابییێ ب سەر واندا دهێت، به‌لێ د شێوازێ وەرگرتنا وێدا جۆداهییەکا مەزن د ناڤبەرا واندا پەیدا دبیت، ئەڤە ژی ل دویڤ جوداهییا وان د باوەری و کارێ چاکدا. ئه‌ڤ كه‌سێ ب ڤان هه‌ردوو سالۆخه‌تان هاتییه‌ سالۆخه‌تكرن؛ پێشوازییێ ل خێرێ و خرابییێ دكه‌ت ب وێ یا مه‌ به‌حسكری ژ سوپاسی و هەدارێ و هه‌ر تشتێ دكه‌ڤیته‌ دويڤ واندا، ڤێجا كه‌یفخۆشی و شادی بۆ وی چێدبیت و خه‌م و كۆڤان و نه‌ئارامی و سنگته‌نگی و نه‌خۆشییا ژیانێ ژی نامینیت و ژیانه‌كا خۆش ل ڤێ دونیایێ بۆ وی ته‌مام دبیت. یێ دی پێشوازییێ ل تشتێن خۆش و خۆشتڤی دكه‌ت ب خرابی و خۆمه‌زنكرن و سه‌ركێشییێ. ڤێجا ڕه‌وشتێ وی تێكدچیت و هه‌روه‌كی گیانه‌وه‌ران ب چاڤبرسی و بێئارامی پێشوازییێ لێ دكه‌ت، د گه‌ل هندێ ژی دلێ وی نه‌ یێ ئارامه‌، به‌لكی ژ گه‌له‌ك لایانڤه‌ یێ په‌رێشان و بژاله‌یه‌؛ ژ لایه‌كیڤه‌ ژ ترسا ژ ده‌ستدانا تشتێن خۆ یێن خۆشتڤی و ژ به‌ر گه‌له‌كییا وان ئاسته‌نگ و به‌رهنگارییێن پترییا وان ژ ئه‌گه‌رێ وان په‌یدا دبن، ژ لایه‌كێ دیڤه‌ ژی چونكی نه‌فس ل سه‌ر سنوره‌كی ڕاناوه‌ستیت، به‌لكی هه‌رده‌م حه‌ز و ڤیانا وێ بۆ تشتێن دیتر هه‌یه‌ كو دبیت ئه‌و تشت ب ده‌ست بكه‌ڤن و دبیت ب ده‌ست نه‌كه‌ڤن و ئه‌گه‌ر ئه‌م بێژین كو ب ده‌ست كه‌ڤتن ژی؛ ئه‌و هه‌ر یێ بێهنته‌نگ و نه‌ئارامه‌ ژ وان ئه‌گه‌رێن ناڤبری و ب نه‌ئارامی و نه‌ڕازیبوون و ترس و دلته‌نگییێ پێشوازییێ ل تشتێن نه‌خۆش دكه‌ت، ڤێجا تو پرسیارا وێ چه‌ندێ نه‌كه‌ كا چ ب سه‌رێ وی دهێت ژ به‌ختڕه‌شی و نه‌خۆشییا ژیانێ و ژ نه‌خۆشیێن هزرێ و یێن ده‌روونی و ژ وێ ترسا كو دبیت وی بگه‌هینیته‌ خرابترین ڕه‌وش و مه‌ترسیدارترین تشتێن بێزاركه‌ر، چونكی ئه‌و هیڤییا چ خێر و قه‌نجییان ناخوازیت و چ هه‌دار و صه‌برگرتن ل ده‌ڤ نینه‌ دله‌كی ل دلێ وی بده‌ت و ل سه‌ر وی سڤك بكه‌ت.

ئه‌ڤه‌ هه‌می ب ئه‌زموونێ یا دیار و به‌رچاڤه‌، و وه‌كی كه‌سه‌كێ ژ ڤی جۆری ئه‌گه‌ر تو هزرێن خۆ تێدا بكه‌ی و ل سه‌ر ڕه‌وشا خه‌لكی دابه‌زینی، دێ جوداهییه‌كا مه‌زن تێدا بینی د ناڤبه‌را وی مرۆڤێ باوه‌ردار یێ ل دویڤ داخوازا باوه‌رییا خۆ كار دكه‌ت و ئه‌وێ وه‌سا نه‌بیت، ئه‌و ژی ئه‌ڤه‌یه‌ كو ئایین ب ڕژدی هاندانێ دكه‌ت ل سه‌ر قه‌ناعه‌تێ و ڕازیبوونا ب ڕزقێ خودێ و ب وی تشتێ ژ قه‌نجی و كه‌ره‌ما خۆ یا جۆراوجۆر دایه‌ عه‌بدێن خۆ.

مرۆڤێ باوه‌ردار ئه‌گه‌ر تووشی نه‌خۆشییه‌كێ یان فه‌قیرییه‌كێ بوو، یان تشته‌كێ وه‌كی وان ژ وان ئێش و نه‌خۆشیێن هه‌ر كه‌سه‌ك یێ به‌رهه‌ڤه‌ تووشی وان ببت، ئه‌و - ب باوه‌رییا خۆ و ب وێ قه‌ناعه‌ت و ڕازیبوونا وی هه‌یی ب وی تشتێ خودێ بۆ وی دابه‌شكری - دێ یێ دلئارام و به‌خته‌وه‌ر بیت، ب دلێ خۆ داخوازا تشته‌كی ناكه‌ت یێ بۆ وی نه‌هاتییه‌ نڤیسین، به‌رێ خۆ دده‌ته‌ وی كه‌سێ ژ وی نزمتر و به‌رێ خۆ ناده‌ته‌ وی كه‌سێ ژ وی بلندتر و هنده‌ك جاران دبیت كه‌یفخۆشی و شادی و ئارامییا وی زێده‌تر بیت ژ یا وی كه‌سێ هه‌می داخوازێن دونیایێ ب ده‌ستخۆڤه‌ ئیناین، ئه‌گه‌ر قه‌ناعه‌ت پێ نه‌هاتبیته‌ دان.

كا چاوا تو دبینى ئه‌ڤ كه‌سێ كاروكریارێن وی ل دویڤ وێ نینن یا باوه‌ری ل سه‌ر وی فه‌ر دكه‌ت؛ ئه‌ڤێ هه‌ ئه‌گه‌ر تووشی هنده‌ك هه‌ژاریێ بوو، یان ژی هنده‌ك ژ داخوازێن خۆ یێن دونیایێ ژ ده‌ست دان، دێ بینی ئه‌و كه‌س یێ د گوپیتكا نه‌خۆشی و به‌ختڕه‌شییێ دایه‌.

نموونه‌یه‌كا دی: ئه‌گه‌ر ئه‌گه‌رێن ترسێ په‌یدا بوون و تشتێن نه‌خۆش و بێزاركه‌ر ب سه‌ر مرۆڤیدا هاتن، دێ بینی مرۆڤێ خودان باوه‌رییه‌كا ڕاست و دروست دلێ وی یێ بنه‌جهه‌ و نه‌فسا وی یا ئارامه‌ و یێ خودان شیانه‌ ل سه‌ر ڕێڤه‌برن و چاره‌سه‌ركرنا وی كارێ ب له‌ز ب سه‌ردا هاتی، ب وی تشتێ د شیانێن ویدا ژ هزر و گۆتن و كریارێ و نه‌فسا خۆ بۆ ڤی تشتێ نه‌خۆش و بێزاركه‌ر ئاماده‌ كرییه‌، ئه‌ڤ ڕه‌وشه‌ و ئه‌ڤ كاودانه‌ ئارامییێ دده‌نه‌ مرۆڤی و دلێ مرۆڤی بنه‌جھ دكه‌ن.

هه‌روه‌سا تو دێ مرۆڤێ بێباوه‌ر بەروڤاژی ڤێ ره‌وشێ بینی، ئه‌گه‌ر ترس و نه‌خۆشییه‌ك هاته‌ پێش، وژدانا وی نه‌ئارام دبیت، ده‌مارێن وی د ئارییێن، هزرێن وی به‌لاڤ دبن، ترس و سه‌هم دكه‌ڤیته‌ دلێ وی و ترسا ژ ده‌رڤه‌ و نەئارامییا ناڤدا ل ده‌ڤ وی كۆم دبن، ئه‌وا كو مرۆڤ نه‌شێت بێژیت كا چه‌نده‌ و چاوایه‌، ئه‌ڤ جۆره‌ مرۆڤه‌ ئه‌گه‌ر هنده‌ك ئه‌گه‌رێن سرۆشتی ب ده‌ست وان نه‌كه‌ڤن كو پێدڤی ب گەلەک راهێنانان هەنە؛ وی دەمی هێز و شیانێن وان دێ هه‌رفن و ده‌مارێن وان دێ گرژ بن، ئه‌ڤه‌ ژی ژ به‌ر ژ دەستدانا وێ باوه‌ریێیه‌ ئه‌وا كو مرۆڤی هان دده‌ت ل سه‌ر صه‌بر و هەدارێ، ب تایبه‌تی د ره‌وشێن بەڕته‌نگ و گراندا، و د کاودانێن ب خه‌م و نه‌خۆشدا.

مرۆڤێ چاك و یێ خرابكار، یێ باوه‌ردار و یێ كافر، د بدەستڤەئینانا وێ دلێری و وێرەکییا ب دەستڤە دهێت دهەڤپشکن، دیسان د وێ غەریزێ ژی یا كو مەترسییان سڤك و كێم دكه‌ت، بەلێ باوەردار ب هێزا باوەرییا خۆ و بێهنفرەهیا خۆ و پشتگرێدانا خۆ ل سەر خودێ و هیڤییا خێرا وی جۆدا دبیت، کو ئەڤە هندەک کارن دلێرییا وی پێ زێدە دبیت و بارێ گرانێ ترسێ ل سەر سڤک دکەت و زەحمەتییان ل سەر ب سانەهی دکەت، هەروەکی خودایێ مەزن گۆتی: ((ئەگەر هوین (ب دویڤ وانڤە و د شەڕێ واندا) دئێشن، ب ڕاستی كا چاوا هوین دئێشن ئەو ژی دئێشن (و ئەگەر ئەو بێهنا خۆ ل سەر نەحەقییا خۆ فرەهـ دكەن و خۆ ل بەر ڤان ئێش و نەخۆشییان دگرن، دڤێت هوین ژ وان چێتر خۆ ڕاگرن چونكی) ئەو هیڤییا هوین ژ خودێ دخوازن (ژ خەلاتێ مەزن و خێرێ) ئەو ناخوازن)). [النساء:104]. هاريكاری و پشته‌ڤانییه‌كا تایبه‌ت ژ خودێ دگه‌هیته‌ وان، كو هه‌می ترسان ژناڤ دبه‌ت. خودێ دبێژیت: ((و بێهنا خۆ فرەهـ بكەن، ب ڕاستی خودێ د گەل بێنفرەهـ و هه‌داركێشانە)). [الأنفال:46].

كرنا باشییێ د گه‌ل چێكرییان، ب گۆتن و كریار. هەر ژ وان ئه‌گه‌رێن كو خه‌م و كۆڤان و نه‌ئارامییێ ژ ناڤ دبه‌ن، قه‌نجیكرنه‌ د گه‌ل چێكرییان ب گۆتن و كریار و هه‌می جۆرێن باشییێ، ئه‌ڤه‌ هەمی ژی خێر و قه‌نجینه‌، خودێ ب ڤان كریاران خه‌م و كۆڤانان ژ مرۆڤێ باش و خراب ل دویڤ وان دویر دئێخیت، به‌لێ به‌هرا مرۆڤێ باوه‌ردار ژ ڤان كریاران ژ یا هەمییان ته‌مامتر و مه‌زنتره‌، و جۆداهییا وی ئه‌وه‌ كو قه‌نجییا وی ژ دلسۆزییێ و داخوازكرنا خێرا وێیە ل دەڤ خودێ.

خودێ كرنا قه‌نجییێ ل سه‌ر وی ب ساناهی دكه‌ت ژ به‌ر وێ خێرا ئه‌و هیڤییا وێ دكه‌ت، ب دلسۆزی و بۆ خۆ ب خێر حسابكرنا وی ژی؛ نه‌خۆشییان ل سه‌ر وی ڕادكه‌ت، خودێ دبێژیت: ((چ خێر د گەلەك ئاخڤتن و پستەپستا واندا نینە، ئەو تێنەبیت یێ فەرمانا خێرێ یان قەنجییێ یان ئاشكرن و پێكئینانا د ناڤبەرا هەڤڕكاندا بكەت، و هەر كەسێ (ئەڤا بۆری) بۆ ڕازیبوونا خودێ بكەت؛ ب ڕاستی ئەم دێ خەلاتەكێ مەزن دەینێ‌)). [النساء:114].

خودایێ مه‌زن دیاركر كو ئه‌ڤ كاره‌ هه‌می بۆ وی كه‌سێ ئه‌نجامددەت خێرن، خێر ژی خێرێ بۆ خۆ ڕادكێشیت و خرابیێ ژی دویر دئێخیت، و كو خودێ خێره‌كا مه‌زن دده‌ته‌ وی مرۆڤێ باوه‌ردار یێ كو خێرا خۆ ژ خودێ دڤێت و ژ وێ خێرا مه‌زن ژی: ژناڤچوونا خه‌م و كۆڤان و نه‌ڕه‌حه‌تی و تشتێن وه‌كی وانه‌.

بابه‌تێ: مژویلبوونا ب كاره‌كی یان زانینه‌كا ب مفا.

دیسان ژ ئه‌گه‌رێن نه‌هێلانا وێ دوودلییێ یا كو ژ ئه‌گه‌رێ تێكچوونا ده‌ماران و مژوولبوونا دلی ب هنده‌ك تشتێن نه‌خۆشڤه‌ پەیدا دبیت: مژوولبوونە ب كارەکی ژ کاران یان زانستەکی ژ زانستێن ب مفاڤە ؛ چونكی ئه‌و دلی ژ مژویلبوونا ب وی بابه‌تێ ئه‌و پێ دوودل بووی دویر دئێخیت. دبیت ژ به‌ر وێ چه‌ندێ وان ئه‌گه‌ران ژبیر بكه‌ت یێن خه‌م و كۆڤانان بۆ وی چێدكه‌ن، له‌وا نه‌فسا وی كه‌یفخۆش دبیت و چالاكییا وی زێده‌ دبیت و ئه‌ڤ ئه‌گه‌ره‌ ژی د ناڤبه‌را باوه‌ردار و ژ بلی ویدا یێ هه‌ڤپشكه‌. بەلێ مرۆڤێ باوه‌ردار ب باوه‌ری و دلسۆزی و حسێبكرنا خێرا خۆ ل ده‌ڤ خودێ د مژویلبوونا خۆدا ب وێ زانینێ یا ئه‌و فێر دبیت یان فێری خه‌لكی دكه‌ت و ب وی كارێ خێرێ یێ ئه‌و دكه‌ت ژ مرۆڤێن دی جۆدا دبیت؛ ئه‌گه‌ر ئه‌و كاره‌ عیباده‌ت بیت، هه‌ر عیباده‌ته‌، و ئه‌گه‌ر كاره‌كێ دونیایێ بیت یان نه‌ریته‌ك بیت و ئنیه‌ته‌كا باش د گه‌ل بیت و مه‌ره‌م پێ ئه‌و بیت كو ب وی كاری هاريكاریێ ل سەر گوهدارییا خودێ وه‌ربگریت. له‌وا بۆ ڤێ چه‌ندێ كارتێكرنه‌كا مەزن د ڕه‌ڤاندنا خه‌م و كۆڤان و دڵته‌نگییاندا هه‌یه‌. ڤێجا چه‌ندین مرۆڤ هه‌نه‌ تووشی دوودلی و به‌رده‌وامییا ته‌نگاڤی و نه‌خۆشییان بووینه‌، و ژ به‌ر هندێ نه‌خۆشییێن جۆراوجۆر تووشی وان بووینه‌، هنگی ده‌رمانێ وان یێ كارتێکەر و مفادار بوویه‌ (ژبیركرنا وی ئه‌گه‌رێ ئه‌و ته‌نگاڤ و نه‌ئارام كرین و مژوولبوونا وان ب كاره‌كی ژ كارێن وان یێن گرنگ).

پێدڤیه‌ ئه‌و كارێ مرۆڤ خۆ پێڤه‌ مژویل دكه‌ت، ژ وان تشتان بیت یێن نه‌فس پێ ئارام دبیت و حه‌ز ژێ دكه‌ت، چونكی ب ڤێ ڕێكێ باشتر ئه‌ڤ مه‌ره‌ما مفادار ب ده‌ست دكه‌ڤیت و خودێ باشتر دزانیت.

كۆمكرنا هه‌می هزرێ ل سه‌ر گرنگیدانا ب كارێ ئه‌ڤرۆ یێ ئاماده‌ ، ئێک ژ وان تشتێن خەم و نەڕەحەتییێ ژناڤ دبه‌ن، ئه‌وه‌ كو مرۆڤ هەمی هزرا خۆ ل سه‌ر گرنگیدان ب كارێ ڕۆژا خۆ یا نوكه‌ كۆم بكه‌ت و وێ ژ گرنگیدان ب پاشه‌ڕۆژێ و خەمگینییا ل سه‌ر ده‌مێ بۆری دویر بێخیت. ژ به‌ر هندێ ژی پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) خۆ ب خودێ ژ خەم و كوڤانان پاراستییه‌؛ ڤێجا خەمگینی ل سه‌ر كارێن بۆری یێن كو شیان نینن بهێنه‌ ڤه‌گه‌ڕاندن و چاره‌سه‌ركرن چ مفای ناگەهینیت و دبیت ئه‌و خه‌ما ژ ترسا پاشه‌ڕۆژێ چێدبیت زیانێ بگه‌هینیت. له‌وا ل سه‌ر عه‌بدێ خودێ پێدڤیه‌ كو یێ ڕۆژا خۆ بیت، هەمی ڕژدی و خۆزه‌حمه‌تدانا خۆ د چاكرنا ڕۆژ و ده‌مێ خۆ یێ نوكه‌دا كۆم بكه‌ت، چونكی كۆمكرنا دلی ل سه‌ر ڤێ چه‌ندێ دبیتە ئەگەرێ تەمامکرنا کاران و مرۆڤ پێ ژ خەم و كوڤانان ئارام دبیت. و پێغه‌مبه‌رێ خودێ (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) ده‌مێ دوعایه‌ك دكر یان ڕێنمایییا ئوممه‌تا خۆ دكر بۆ دوعایه‌كێ، ئه‌وی د گه‌ل داخوازكرنا هاریكاریێ ژ خودێ و هیڤیكرن ب قه‌نجییا وی؛ هاندانا وان دكر ل سه‌ر ڕژدی و خۆزه‌حمه‌تدانێ بۆ ب ده‌ستڤه‌ئینانا وی تشتێ دوعا بۆ دكرن. و ده‌ستبه‌ردان و هێلانا وی تشتێ دوعا دكرن بۆ نه‌هێلانا وی؛ ژبه‌ركو دوعا ب كریارێڤه‌ گرێداییه‌، له‌وا عه‌بد د وی تشتیدا بزاڤێ دكه‌ت یێ مفایێ وی د دین و دونیایێدا هه‌بیت و داخوازا سه‌ركه‌ڤتنا مه‌ره‌ما خۆ ژ خودایێ خۆ دكه‌ت و هاريكاریێ ژی ل سه‌ر هندێ ژێ دخوازیت، هه‌روه‌كی پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) گۆتی: ((یێ ڕژدبە ل سەر وی تشتێ مفایێ تە تێدا و داخوازا هاریکارییێ ژ خودێ بکە و سست نەبە، و ئەگەر تشتەک ب سەرێ تە هات، نەبێژە: ئەگەر من هۆسا کربا؛ دا هۆسا بیت، بەلکی بێژە: قەدەرا خودێیە و تشتێ وی ڤیایی کر، چونکی (لو - ئەگەر) دەرگەهی ل بەر کارێ شەیتانی ڤەدکەت)). موسلم ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت. ڤێجا پێغەمبەری (صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن)، كۆمكرن كر د ناڤبه‌را فەرمانا ب ڕژدیێ ل سەر کارێن ب مفا د هەمی ڕه‌وشاندا و داخوازا هاریکارییێ ژ خودێ و ملنه‌دان بۆ سستییێ کو ئەو ژی تەمبەلییا زیانبەخشە، د گەل خۆڕاده‌ستكرنا بۆ کارێن بۆری و چێبووی و دیتنا قەزا و قەدەرا خودێ.

و كاروبار كرنه‌ دوو به‌ش: به‌شه‌ك ئه‌وه‌ یێ مرۆڤ دشێت بزاڤان بكه‌ت بۆ ب ده‌ستڤه‌ئینانا وی یان ب ده‌ستڤه‌ئینانا هنده‌كێ ژ وی، یان دویرئێخستنا وی یان سڤككرنا وی، ئه‌ڤجا د ڤی كاریدا مرۆڤ هه‌مى بزاڤ و شیانێن خۆ دمه‌زێخت و هاریكاریێ ژ خودایێ خۆ دخوازت. و به‌شه‌كێ دی هه‌یه‌ كو چ ژ ده‌ستێ مرۆڤی ناهێت، ڤێجا مرۆڤ ب ڤێ چه‌ندێ ئارام دبیت و پێ ڕازی دبیت و خۆڕاده‌ست دكه‌ت، و بێگومان لبه‌رچاڤگرتنا ڤی بنیاتی ئه‌گه‌رێ به‌خته‌وه‌ری و كه‌یفخۆشییێ و نه‌مانا خه‌م و كۆڤانانه‌.

بابه‌تێ: گه‌له‌ك كرنا زكرێ خودێ

ژ مه‌زنترین ئه‌گه‌ران بۆ به‌رفره‌هبوونا سنگى و ئارامی و ته‌ناهییا وی: گه‌له‌ك كرنا زكرێ خودێیه‌، چونكی زكری كارتێكرنه‌كا مه‌نده‌هۆشكه‌ر و سه‌یر هه‌یه‌ بۆ به‌رفره‌هبوونا سنگى و ئارامی و ته‌ناهییا وی و نه‌مانا خه‌م و كۆڤانێن وی، خودایێ مه‌زن دبێژیت: ((باش بزانن كو دل ب بیرئینان و زكرێ خودێ ئارام و تەنا دبن)). [الرعد:28] له‌وا زكرێ خودێ كارتێكرنه‌كا مه‌زن د ب ده‌ستڤه‌ئینانا ڤێ ئارمانجێدا هه‌یه‌، ژ به‌ر تایبه‌تمه‌ندییا وێ بخۆ و ژ به‌ر وێ خێر و قه‌نجییا مرۆڤ هیڤییا وێ ژ خودێ دكه‌ت.

به‌حسكرنا نیعمه‌تێن خودێ یێن دیار و یێن ڤه‌شارتی، هه‌روه‌سا بەحسکرنا قه‌نجی و نیعمه‌تێن خودێ یێن دیار و ڤه‌شارتی؛ چونكی نیاسینا وان و بەحسکرنا وان دبیتە ئەگەر کو خودێ خه‌م و كۆڤانان پێ ڕاكه‌ت و عه‌بدی پاڵدده‌ت بۆ سوپاسیكرنێ، ئه‌وا كو بلندترین و مه‌زنترین پله‌یە، هه‌تا كو ئه‌گه‌ر عه‌بد د ڕه‌وشه‌كا هەژارییێ یان نه‌خۆشییێ یان ژی د هه‌ر جۆره‌ به‌لایه‌كا دیدا بیت. له‌وا ئه‌گه‌ر ئه‌و هەڤبەرکرنەکێ د ناڤبه‌را نیعمه‌تێن خودێ ل سه‌ر خۆ -ئه‌وێن بێ هژمار و حیساب- و وی تشتێ نه‌خۆش یێ ب سه‌رێ وی هاتی بكه‌ت، دێ بینیت كو ئه‌و تشتێ نه‌خۆش ل هەمبەر وان نیعمه‌تان چ بهایێ خۆ نامینیت.

به‌لكو ئەگەر خودێ عەبدێ خۆ ب نه‌خۆشی و موسیبه‌تان تاقیكر، وی ژی ئه‌ركێ بێهنفره‌هیێ و ڕازیبوونێ و خۆڕادەستکرنێ تێدا بجهـ ئینا؛ هنگی دێ کارتێکرن و گرانییا وێ سڤك بیت، و هیڤیكرنا عەبدی ب خه‌لات و خێرا وێ موسیبەتێ و عیباده‌تكرنا وی بۆ خودێ ب ڕابوونا ب ئه‌ركێ بێهنفره‌هیێ و ڕازیبوونێ، دێ تشتێن ته‌حل ل به‌ر شرین كه‌ت، ڤێجا شریناهییا خه‌لاتێ وێ دێ ته‌حلییا بێهنفره‌هییا ل سه‌ر وێ ژ بیرا وی به‌ت.

به‌رێخۆدان بۆ یێن ژمه‌ نزمتر، و ژ مفاترین تشتان د ڤی جهیدا، بكارئینانا وێ ئاراسته‌كرن و ڕێنیشاندانا پێغه‌مبه‌رییه‌ (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) یا كو د فه‌رمووده‌یا دروستدا به‌رێ مه‌ دایێ كو تێدا دبێژیت: ((به‌رێ خۆ بده‌نه‌ وى يێ ژ هه‌وه‌ كێمتر و به‌رێ خۆ نه‌ده‌نه‌ وى يێ ژ هه‌وه‌ بلندتر، چونكی ئه‌ڤ چه‌نده‌ هه‌ژیتره‌ كو هوین وێ نیعمه‌تا خودێ يا ل سه‌ر هه‌وه‌ هه‌ی ب كێم نه‌بینن)). موسلم ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت. له‌وا ئه‌گه‌ر عه‌بدی ئه‌ڤ خالا بلند و مه‌زن دانا به‌رچاڤێن خۆ، دێ بینیت كو ئه‌گه‌ر خۆ ڕه‌وشا وی یا چاوا ژی بیت، ئه‌و د سلامه‌تی و تشتێن ب وێڤه‌ گرێدایی و د ڕزقی و تشتێن ب وێڤه‌ گرێدایی ژ گه‌له‌ك ژ چێكرییان چێتر و باشتره‌، هنگی دێ نه‌ئارامی و خه‌م و كۆڤانێن وی ژ ناڤ چن، و دێ كه‌یفخۆشییا وی ب وان نیعمه‌تێن خودێ زێده‌ بیت یێن ئه‌و تێدا ژ گه‌له‌ك كه‌سێن دی یێن د وان نیعمه‌تاندا ژ وی كێمترن ل پێشتره‌ و باشتره‌.

چه‌ند تێڕامان و هزركرنا عه‌بدی ل سه‌ر قه‌نجی و نیعمه‌تێن خودێ یێن دیار و ڤه‌شارتی، یێن دینی و دونیایی، درێژتر بیت؛ دێ بینیت كو خودایێ وی خێر و باشی یا دایه‌ وی و گه‌له‌ك خرابی ژ وی دویر ئێخستینه‌ و بێگومان ئه‌ڤ چه‌نده‌ خه‌م و كۆڤانان ژ ناڤ دبه‌ت و دبیتە ئەگەرێ كه‌یفخۆشی و شادییێ.

بابه‌تێ: بزاڤكرن بۆ نه‌هێلانا وان ئه‌گه‌رێن كو خه‌مێ دئینن، و بده‌ستڤه‌ئینانا وان ئه‌گه‌رێن كو كه‌یفخۆشییێ دئینن.

ژ وان تشتێن دبنه‌ ئه‌گه‌رێ كه‌یفخۆشییێ و نه‌مانا خه‌م و كۆڤانان، خه‌باتكرنه‌ بۆ ژناڤبرنا ئەگەرێن پەیدابوونا خەم و کۆڤانان و بده‌ستڤه‌ئینانا ئه‌گه‌رێن كه‌یفخۆشییێنە؛ ئه‌و ژی ب ژبیركرنا وان نه‌خۆشییێن ل دەمێ بوری بسه‌رێ وی هاتین یێن كو نه‌شێت وان بزڤرینیت و زانینا وێ چه‌ندێ كو مژویلكرنا هزرا خۆ ب وانڤه‌ كاره‌كێ بێمفایە و تشتەکێ مەحالە، و كو ئه‌ڤ چه‌نده‌ كێم ئاقلی و دیناتییه‌، ڤێجا بلا جیهادێ د گه‌ل دلێ خۆ بكه‌ت كو هزرێ د واندا نه‌كه‌ت. هه‌روه‌سا بلا جیهادێ د گه‌ل دلێ خۆ بكه‌ت ل دۆر وێ دوودلییا ژ به‌ر پاشه‌رۆژێ بۆ وی چێدبیت، ژ وان تشتێن وه‌همی یێن كو د پاشه‌رۆژا ژیانا خۆدا ب خه‌یال بۆ خۆ چێدكه‌ت، وه‌كی هه‌ژاریێ یان ترسێ یان ژ بلی وان ژ نه‌خۆشیێن دی یێن بۆ خو دكه‌ته‌ ئاشوپ د پاشه‌رۆژا ژیانا خۆدا . و دێ زانیت كو تشتێن داهاتی نه‌دیارن كا دێ چ باشی (خێر) و خرابی (شه‌ڕ) و هیڤی و ئێش و نه‌خۆشی تێدا چێبن و ئه‌و د ده‌ستێ خودایێ خودان شیان و حه‌كیم و دانایه‌، تشته‌ك ژ وان د ده‌ستێ عه‌بداندا نینه‌، ب تنێ كرنا بزاڤان بۆ ب ده‌ستڤه‌ئینانا خێرێن وێ و دویرئێخستنا زیانێن وێ نه‌بیت و عه‌بد دزانیت كو ئه‌گه‌ر وی هزرا خۆ ژ سه‌ر خه‌م و نه‌ئارامییا خۆ یا ژ به‌ر داهاتییێ كارێ خۆ لادا و پشتا خۆ ب خودایێ خۆ گرێدا د چاكرنا ویدا و د وی تشتیدا ب وی ئارام بوو؛ هنگی دێ دلێ وی ئارام بیت و دێ ڕه‌وشا وی باش بیت و دێ خه‌م و نه‌ئارامییا وی ژ ناڤ چیت.

بكارئینانا دوعایێ، ئێك ژ مفاترین تشتان د به‌رچاڤگرتنا كاروبارێن پاشه‌رۆژێدا؛ بكارئینانا ڤێ دوعایێیه‌ یا پێغه‌مبه‌رێ خودێ (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) دوعا پێ دكر و دگۆت: ((خودایێ من، تو دینێ من بۆ من چاك بكه‌، ئه‌وێ كو پارێزه‌رێ كاروبارێن منه‌، تو دونیایا من بۆ من چاك بكه‌، ئه‌وا ژیارا من تێدا، تو ئاخره‌تا من بۆ من چاك بكه‌، ئه‌وا ڤه‌گه‌ڕا من بۆ وێرێ، تو ژیانێ ل به‌ر من بكه‌یه‌ زێده‌هییه‌ك د هه‌می خێراندا و مرنێ ل به‌ر من بكه‌یه‌ ڕحه‌تییه‌ك ژ هه‌می خرابییان)). موسلم ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت. هه‌روه‌سا گۆتنا وی: ئانكو: ((خودایێ من؛ ئه‌ز هیڤییا دلۆڤانییا ته‌ دكه‌م، ڤێجا تۆ من خۆ چاڤنوقاندنه‌كێ ژی نه‌هێله‌ ب هیڤییا نه‌فسا منڤه‌، و تو هه‌می كاروبارێن من بۆ من باش بكه‌، ژ ته‌ پێڤه‌تر چ خودێ نینن ژ هه‌ژی په‌رستنێ بن)). ئه‌بو داوود ڤێ فه‌رمووده‌یێ ب سه‌نه‌ده‌كا دروست ڤه‌دگوهێزیت. ئه‌گه‌ر عه‌بد ب ڤێ دوعایێ گازی خودێ بكه‌ت، یا كو باشییا پاشه‌رۆژا وی یا دینی و دونیایێ تێدا هه‌ی، ب دله‌كێ ئاماده‌ و ئنیه‌ته‌كا دلسۆزانه‌، د گه‌ل هندێ ئه‌و بزاڤێ دكه‌ت كو ڤێ چه‌ندێ ب جهـ بینیت؛ هنگی خودێ دێ وی تشتی بۆ وی ب جهـ ئینیت یێ وی داخوازكری و هیڤی پێ خواستی و كار بۆ كربی و دێ خه‌ما وی بۆ كه‌یف و شادییێ گوهۆڕیت.

بابه‌تێ: دانانا خرابترین ئه‌گه‌ر

ژ مفاترین ئه‌گه‌ران بۆ ژناڤچوونا خه‌م و نه‌ئارامییێ ل ده‌مێ به‌لاییه‌ك ب سه‌ر عه‌بدێ خودێدا دهێت؛ ئه‌وه‌ كو عه‌بد بزاڤان بكه‌ت بۆ سڤككرنا وێ خه‌مێ، ئه‌ڤه‌ ژی ب وێ چه‌ندێ كو خرابترین پێشهاتێن كو دبیت كار ل ده‌ڤ وان ب دویماهیك بهێت، ل به‌رچاڤ وه‌ربگریت و نه‌فسا خۆ ل سه‌ر وێ چه‌ندێ فێربكه‌ت. ڤێجا ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ چه‌نده‌ كر، بلا بزاڤان بكه‌ت بۆ سڤككرنا وی تشتێ دشێت ل دویڤ شیانان سڤك بكه‌ت. ب ڤێ خۆ فێركرنێ و ب ڤێ بزاڤكرنا ب مفا؛ دێ خه‌م و كوڤانێن وی ژ ناڤ چن و ئه‌ڤه‌ دێ بزاڤكرن بۆ بده‌ستڤه‌ئینانا مفایان و پالدانا وان زیانێن كو بۆ عه‌بدێ خودێ ب ساناهی بن.

ڤێجا ده‌مێ ئه‌و تشتێن دبنه‌ ئه‌گه‌رێ ترسێ و نه‌خۆشی و هه‌ژاریێ و نه‌بوونا وان تشتێن جۆراوجۆر یێن مرۆڤ حه‌ز ژێ دكه‌ت هاتنه‌ڕێكا وی؛ هنگی بلا ب ئارامییه‌كێ و ئاماده‌كرنا نه‌فسێ ل سه‌ر وێ چه‌ندێ پێشوازییێ لێ بكه‌ت، به‌لكی ل سه‌ر یا ژ وێ ژی گرانتر. چونكی ئاماده‌كرنا نه‌فسێ ل سه‌ر لبه‌رخۆدان و خۆلبه‌رگرتنا نه‌خۆشییان، وان سڤك دكه‌ت و گرانییا وان ژ ناڤ دبه‌ت، ب تایبه‌تی ژی ئه‌گه‌ر نه‌فسا خۆ ب به‌رهنگاربوونا وان ل دویڤ شیانێن خۆ مژویل بكه‌ت، ڤێجا دێ ل ده‌ڤ وی ئاماده‌كرنا نه‌فسێ د گه‌ل كار و خۆزه‌حمه‌تدانا ب مفا كۆم بیت، ئه‌وا مرۆڤی ژ خه‌مخوارنا موسیبه‌تان دویر دئێخیت و دێ جیهادێ د گه‌ل نه‌فسا خۆ كه‌ت ل سه‌ر نویكرنا هێزا به‌رهنگاربوونا نه‌خۆشییان، د گه‌ل پشتگرێدانا وی د وێ چه‌ندێدا ب خودێ و باوه‌رییا وی یا باش ب خودێ. بێگومان ڤان كاران مفایه‌كێ گه‌له‌ك مه‌زن هه‌یه‌ د بده‌ستڤه‌ئینانا كه‌یفخۆشییێ و به‌رفره‌هبوونا سنگاندا، د گه‌ل وێ خێر و وی خه‌لاتێ ل دونیایێ و ئاخره‌تێ یێ عه‌بد هیڤی دكه‌ت و ئه‌ڤ چه‌نده‌ یا به‌رچاڤ و تاقیكرییه‌ و سه‌ربۆرێن وان كه‌سێن ئه‌ڤه‌ تاقیكری گه‌له‌ك د مشه‌نه‌.

بابه‌تێ: بهێزییا دلی و نه‌تێکچوون و نه‌هه‌لچوونا وی.

و ژ مه‌زنترین چاره‌سه‌رییان بۆ نه‌خۆشیێن دلـی یێن ده‌روونی، به‌لكی خۆ بۆ نه‌خۆشییێن له‌شی ژی: بهێزییا دلـی و تێكنه‌چوون و كارتێنه‌كرنا وییه‌ ب وان هزر و ئاشووپێن هزرێن خراب دئینن. توڕه‌بوون و نه‌ئارامی و پێشبینیكرنا ڕویدانا تشێن نه‌خۆش و ژ ده‌ستچوونا تشێن خۆشتڤی، ژ وان ئه‌گه‌رێن نه‌خۆشن یێن مرۆڤی دئێخنه‌ د ناڤ خه‌م و كۆڤانان و نه‌خۆشیێن دلی و له‌شی و تێكچوونا ده‌روونی، ئه‌وا كارتێكرنێن وێ یێن خراب هه‌ین و خه‌لكی گه‌له‌ك زیانێن وێ دیتین.

خۆ هێلان ب هيڤییا خودێڤه‌، و هەر دەمێ دلی پشتگرێدان ب خودێ كر و خۆ هێلا ب هیڤییا ویڤه‌ و خۆ ڕادەستی وەهم و گومانان نەكر و نه‌هێلا خه‌یالێن خراب ل سه‌ر وی زال ببن و باوەری ب خودێ هەبوو و تەمەعی و هیڤییا قەنجی و خه‌لاتێ خودێ كر، هنگی ب ڤێ چه‌ندێ دێ خه‌م و كۆڤان ژێ دویركه‌ڤن و گه‌له‌ك ژ نه‌خۆشییێن له‌شی و دلی دێ ل سه‌ر ڕابن و دێ هێز و بەرفرەهی و کەیفخۆشییەک بۆ دلی چێبیت کو ب چ زمانان ناهێتە گۆتن. ڤێجا ما چەند نەخۆشخانە تژی بووینە ژ نەساخێن وەهم و خەیالێن خراب، و کا چەند ڤان تشتان کارتێکرن ل سەر دلێن گەلەک خودان هێزان کرییە، نەخاسمە یێن لاواز و زەعیف، و ما چەند جارا بوویە ئەگەرێ کێم ئەقلی و دیناتییێ ، و یێ پاراستی ئەو کەسە یێ خودێ ئەو پاراستی و سەرکەڤتی کربیت د جیهادا ل دژی نەفسا خۆ بۆ بده‌ستڤه‌ئینانا وان ئەگەرێن مفادار یێن دلی بهێز دکەن و دوودلی و نەئارامییا وی ژێ دویر دئێخن، خودایێ مەزن دبێژیت: ((و هەر كەسێ خۆ بهێلیته‌ ب هیڤییا خودێڤه‌؛ خودێ بەسی وییە)). [الطلاق:3] ئانكو تێرا وی هه‌یه‌ بۆ هه‌ر تشته‌كێ بۆ وی گرنگ بیت ژ كاروبارێن دینێ وی و دونیایا وی.

ڤێجا ئەوێ پشتا خۆ ب خودێڤه‌ گرێدابیت و خۆ هێلابیته‌ ب هیڤییا خودێڤه‌؛ دلێ وی یێ بهێزە و وەهم و ئاشوپ کارتێکرنێ لێ ناکەن و ڕویدان وی بێزار ناکەن، ژ بەر کو دزانیت کو ئەڤە ژ لاوازییا نەفسێ و ژ لاوازی و ترسا بێ بنیاته‌، د گەل هندێ ژی دزانیت کو خودێ تێرکرنەکا ته‌مام مسوگه‌ر کرییە بۆ وی کەسێ خۆ هێلابیته‌ ب هیڤییا ویڤه‌، له‌وا باوەرییێ ب خودێ دئینیت و دلێ وی ب سۆزا وی ته‌نا دبیت، ڤێجا خەم و دوودلییا وی نامینیت و تەنگاڤییا وی بۆ ساناهییێ دهێته‌ گوهاڕتن و خەما وی بۆ کەیفخۆشییێ (والترح: خەمه‌)، و ترسا وی بۆ ئارامییێ، له‌وا ئەم داخوازا سلامه‌تییێ ژ خودایێ مه‌زن دکەین و کو ب قەنجییا خۆ هێزا دلی و جێگیرییا وی بدەتە مە و پشتگرێدانه‌كا ته‌مام ئەوا خودێ خێر هه‌می بۆ خودانێن وێ مسوگه‌ر کری و پاراستنا ژ هەمی تشتێ نەخۆش و زیانێ (والضير: زیانه‌).

بابه‌تێ: فێركرنا نه‌فسێ ل سه‌ر هه‌لگرتنا عەیبێن خه‌لكی.

و د گۆتنا پێغه‌مبه‌ریدا (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن): ((بلا زه‌لامێ باوه‌ردار كه‌رب ژ هه‌ڤژینا خۆ یا باوه‌ردار ڤه‌نه‌بن، چونكی ئه‌گه‌ر ژ ڕه‌وشته‌كێ وێ نه‌ڕازی بوو، دێ ژ ڕه‌وشته‌كێ وێ یێ دی ڕازی بیت)). موسلم ڤێ فه‌رمووده‌یێ ڤه‌دگوهێزیت.

دوو مفایێن مه‌زن:

ئێك ژ وان: ڕێنیشاندانه‌ بۆ چاوانییا سه‌ره‌ده‌ریكرنا د گه‌ل هه‌ڤژینێ و كه‌سوكاران و هه‌ڤالان و هه‌ر كه‌سه‌كێ په‌یوه‌ندی و تێكه‌لی د ناڤبه‌را ته‌ و ویدا هه‌بیت، دیسان پێدڤییه‌ تو نه‌فسا خۆ ل سه‌ر وێ چه‌ندێ فێربكه‌ی كو هه‌ر دڤێت عه‌یبه‌ك یان كێماسییه‌ك یان تشته‌كێ تو حه‌ز ژێ نه‌كه‌ی تێدا هه‌بیت. ڤێجا هه‌كه‌ ته‌ ئه‌ڤ چه‌نده‌ دیت، وی ده‌می هه‌ڤبه‌ركرنێ بكه‌ د ناڤبه‌را ڤێ كێماسییێ و وێ چه‌ندێدا یا كو ل سه‌ر ته‌ فه‌ر و پێدڤییه‌ ژ بهێزكرنا په‌یوه‌ندییێ و پاراستنا حه‌زژێكرنێ، ب وێ چه‌ندێ كو وان باشی و مه‌ره‌مێن تایبه‌ت و گشتی یێن تێدا هه‌ین بینییه‌ بیرا خۆ. ب ڤێ چاڤ لێ نوقاندنێ ژ خرابییان و به‌رێخۆدانا باشییان، تێكه‌لی و په‌یوه‌ندی دێ یا به‌رده‌وام بیت و ڕه‌حه‌تی دێ ته‌مام بیت و بده‌ست ته‌ كه‌ڤیت.

مفایێ دووێ: نه‌مانا خه‌م و نه‌ئارامییێ و مانا زه‌لالی و ته‌ناهییێ و به‌رده‌وامیدان ل سه‌ر ئه‌نجامدانا مافێن واجب و سوننه‌ت و په‌یدابوونا ئارامییێ د ناڤبه‌را هه‌ردوو لایه‌ناندا. هه‌ر كه‌سێ بۆ خۆ شیره‌تان ژ ڤی تشتێ پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) به‌حس ژێ كری وه‌رنه‌گریت؛ به‌لكی كارێ خۆ به‌رۆڤاژی ڤێ چه‌ندێ بكه‌ت و ب تنێ به‌رێ خۆ بده‌ته‌ خرابییان و خوه‌ ژ قه‌نجییان كۆره‌ بكه‌ت؛ بێ گومان دێ نه‌ئارام بیت، كا چاوا مسوگه‌ر ئه‌و حه‌زژێكرنا د ناڤبه‌را وی و كه‌سێ ڤیان و حه‌زژێكرن د گه‌ل ویدا هه‌ی دێ تێک چیت و شێلی بیت و دێ گه‌له‌ك ژ وان مافان ژی ژ ناڤ چن یێن كو ل سه‌ر هه‌ر ئێك ژ وان پێدڤی بوو پارێزگاریێ ل سه‌ر بكه‌ن.

و گه‌له‌ك ژ مرۆڤێن خودان هیممه‌تێن بلند، ل ده‌مێ په‌یدابوونا كاره‌سات و نه‌خۆشییان، نه‌فسا خۆ ل سه‌ر بێهنفره‌هی و ئارامییێ فێردكه‌ن. به‌لێ ل به‌رامبه‌ر كاروبارێن بچویك و ساده‌ نه‌ئارام دبن و ته‌ناهییا وان تێك دچیت. ئه‌گه‌رێ ڤێ چه‌ندێ ژی ئه‌وه‌ كو وان نه‌فسا خۆ ل سه‌ر كارێن مه‌زن فێڕنه‌كریه‌ و ل به‌رامبه‌ر یێن بچویك پشتگوهـ ئێخستییه‌، له‌وا زیان گه‌هشتییه‌ وان و كارتێكرن ل ئارامییا وان كرییه‌. له‌وا مرۆڤێ ژیر و هشيار نه‌فسا خۆ ل سه‌ر كارێن بچویك و مه‌زن فێڕدكه‌ت و داخوازا هاريكاریێ ژ خودێ دكه‌ت ل سه‌ر وان كاران و داخوازێ ژ خودێ دكه‌ت كو خودێ وی بۆ چاڤنوقاندنه‌كێ ژی نه‌هێلیته‌ ب هیڤییا نه‌فسا ویڤه‌، ل ڤی ده‌می دێ كارێ بچویك ل سه‌ر وی سڤك بیت، هه‌روه‌كی كا چاوا كارێ مه‌زن ل سه‌ر وی سڤك بووی. دێ مینیته‌ ڤه‌ كه‌سه‌كێ دەروون ئارام، دل ئارام و ڕحەت.

بابه‌تێ: خۆ نه‌به‌ردانا ل دیڤ خه‌مان

مرۆڤێ ب ئاقل دزانیت كو ژیانا وی یا دروست ژیانا به‌خته‌وه‌ری و ئارامییێیه‌ و كو ئه‌و ژیان گه‌له‌كا كورته‌، ڤێجا نابیت ئه‌و وێ ب خه‌م و خۆ به‌ردانا د ناڤ كۆل و كه‌ده‌راندا كورتتر بكه‌ت، چونكی ئه‌ڤ چه‌نده‌ دژی ژیانا دروسته‌، له‌وا ئه‌و ل سه‌ر ژیانا خۆ چڕویك دبیت و ناهێلیت پتریا وێ ببیته‌ تاڵان بۆ خه‌م و كه‌ده‌ران، و د ڤێ چه‌ندێدا چ جۆداهی د ناڤبه‌را مرۆڤێ چاك و یێ خرابكاردا نینه‌، به‌لێ مرۆڤێ باوه‌ردار ژ بجهئینانا ڤی سالۆخه‌تی؛ خودانێ بارا هه‌ره‌ مه‌زن و پشكا ب مفایه‌، چ ل دونیایێ بیت یان ل ئاخره‌تێ.

هه‌ڤبه‌ركرن د ناڤبه‌را نیعمه‌تێن خودێ و وان نه‌خۆشی و ته‌نگاڤیێن ب سه‌رێ مرۆڤی هاتین، هه‌روه‌سا پێدڤییه‌ ده‌مێ تشتەکێ نه‌خۆش ب سه‌رێ وی دهێت یان ژێ دترسیت؛ ئه‌و هه‌ڤبه‌ركرنێ د ناڤبه‌را وان نیعمه‌تێن دی یێن خودێ داینێ بكه‌ت، چ یێن دینی بن یان یێن دونیایێ و د ناڤبه‌را وی تشتێ نه‌خۆش یێ ب سه‌رێ وی هاتی و تووش بووی. ل ده‌مێ ڤێ هه‌ڤبه‌ركرنێ دێ بۆ وی دیار بیت كا ئه‌و د چه‌ند نیعمه‌تێن مه‌زن و گه‌له‌ك دایه‌ و دێ بچویكی و كێماتییا وی تشتێ نه‌خۆش یێ ب سه‌رێ وی هاتی و توش بوویێ ژی بۆ دیار بیت.

كا چاوا دێ هەڤبەركرنێ کەت د ناڤبەرا وێ زیانێدا یا ئەو ژێ دترسیت و د ناڤبەرا وان هه‌می ئەگەرێن سەلامەتییێ ژ وێ زیانێ، پاشی ناهێلیت ئەگەرێ لاواز زال بیت ب سەر وان هه‌می ئەگەرێن گه‌له‌ك و بهێز، ب ڤێ چەندێ ژی خەم و ترسێن وی دێ ژناڤ چن و دێ حسێبا مەزنترین ئەگەران کەت یێن دبیت ب سه‌رێ وی بهێن و توشی وی ببن، و دێ خۆ بۆ ڕویدان و په‌یدابوونا وان ئه‌گه‌ران ئامادە کەت ئەگەر هات و ڕویدان و دێ کار کەت بۆ ڕاگرتنا وی تشتێ هێشتا چێنەبووی و بۆ ڕاکرن یان ژی سڤککرنا وی تشتێ چێبووی.

گونه‌ها ئازاردانا خه‌لكی ل سه‌ر وانه‌، ئه‌گه‌ر تو خۆ پێڤه‌ مژویل نه‌كه‌ی، دیسان ژ تشتێن ب مفا ئه‌وه‌ كو تو بزانی ئه‌و نه‌خۆشییا خه‌لك دگه‌هینیته‌ ته‌، ب تایبه‌تی ب گۆتنێن خراب؛ زیانێ ناگه‌هینیته‌ ته‌، به‌لكی زیانێ دگه‌هینیته‌ وان بخۆ، ئه‌و نه‌بیت ئه‌گه‌ر تو گه‌له‌ك هزر تێدا بكەی و گرنگییێ پێ بده‌ی و بهێلی كونتڕۆلێ ل سه‌ر هه‌ست و سۆزێن ته‌ بكه‌ن، هنگی دێ زیانێ گه‌هینیته‌ ته‌، هه‌روه‌كی كا چاوا زیان گه‌هاندییه‌ وان، به‌لێ ئه‌گه‌ر ته‌ گوهـ نه‌دایێ و پشتگوھ هاڤێتن؛ وی ده‌می چ زیان ناگه‌هیته‌ ته‌.

ژیانا خۆ ب هزرێن مفادار خۆش بكه‌، و بزانه‌ كو ژیانا ته‌ ل دویڤ هزرێن ته‌یه‌؛ ئه‌گه‌ر هزرێن ته‌ د وان تشتاندا بن كو مفای دگه‌هیننه‌ دین یان دونیایا ته‌؛ هنگی ژیانا ته‌ دێ یا خۆش و به‌خته‌وه‌ر بیت، و ئه‌گه‌ر وه‌سا نه‌بیت؛ هنگی دێ بابه‌ت به‌رۆڤاژی بیت.

كو سه‌ره‌ده‌ری ب تنێ بۆ خودێ بیت، نه‌ بۆ ئافراندیان، و ژ گرنگترین و بمفاترین بابه‌تان بۆ ژناڤبرنا خه‌مێ، ئه‌ڤه‌یه‌ تۆ نه‌فسا خۆ ل سه‌ر وێ چه‌ندێ فێربكه‌ی كو ژ خودێ پێڤه‌تر داخوازا سوپاسییێ ژ كه‌سێ نه‌كه‌ی و چاڤێ ته‌ ل سوپاسیكرنا وان نه‌بیت ئه‌گه‌ر ته‌ تشته‌ك بۆ كر. ڤێجا ئه‌گه‌ر ته‌ قه‌نجی د گه‌ل وی كه‌سی كر یێ مافێ وی ل سه‌ر ته‌ هه‌ی، یان ژی ئه‌وێ چ ماف ل سه‌ر ته‌ نینین، هنگی بزانه‌ كو ئه‌ڤه‌ سه‌ره‌ده‌رییه‌كه‌ ته‌ د گه‌ل خودێ یا كری، له‌وا گوهێ خۆ نه‌ده‌ سوپاسییا وی كه‌سی یێ ته‌ قه‌نجی د گه‌ل كری، هه‌روه‌كی خودایێ مه‌زن د ده‌رحه‌قێ ئافراندییێن خۆ یێن ژێگرتیدا گوتی: ((دبێژنە وان: ئەم ڤێ خوارنێ د ڕێكا خودێدا ددەینە هەوە، مە چ بەرامبەر ژ هەوە نەڤێت، نە خەلات و نە سوپاسی)). [الإنسان:9].

ئه‌ڤ چه‌نده‌ زێده‌تر د سه‌ره‌ده‌ریكرنا د گه‌ل خێزان و زارۆكاندا دهێته‌ پشتڕاستكرن و ژ هێزا په‌یوه‌ندییا ته‌ د گه‌ل وان. ڤێجا هه‌ر گاڤا ته‌ نه‌فسا خۆ فێركر كو خرابییێ ژ وان دویر بكه‌ی، هنگی ته‌ ئه‌و ئارام كرینه‌ و تۆ ب خۆ ژی ئارام بووی و ژ ئه‌گه‌رێن ئارامییێ؛ وه‌رگرتنا ڕه‌وشتێن جوانه‌ و كاركرنه‌ ل سه‌ر وان ل دویڤ پالدەرێ دەروونی، بێی وێ زۆر ل خۆ كرنێ یا كو ته‌ دوودل دكه‌ت و دبیته‌ ئه‌گه‌ر تو بێهیڤی بزڤڕی ژ ب ده‌ستڤه‌ئینانا وی ڕه‌وشتی، چونكی ته‌ ڕێكه‌كا خوار گرتییه‌ به‌ر. ئه‌ڤه‌ ژی ژ داناییێیه‌ و ئه‌وه‌ كو تو ژ كاروبارێن ته‌نگ و نه‌خۆش، كاروبارێن زه‌لال و شرین چێكه‌ی و ب ڤێ چه‌ندێ زه‌لالبوونا خوشییان زێده‌ دبیت و ته‌نگاڤی و نه‌خۆشی ژ ناڤ دچن.

خۆمژویلکرن ب تشتێ مفادارڤه‌، نه‌كو ب یێ زیانبه‌خشڤه‌، کارێن ب مفا ل بەر چاڤێن خۆ بدانە و کار بکە بۆ بجهئینانا وان، و به‌رێ خۆ نه‌ده‌ کارێن ب زیان؛ دا ب ڤێ چەندێ خۆ ژ ئەگەرێن خەم و کۆڤانان دویر بێخی و هاریکاریێ ژ بێهنڤەدانێ و کۆمکرنا هزرا خۆ وەربگرە بۆ ئەنجامدانا کارێن گرنگ.

كاروكریارێن خۆ ئێكسه‌ر و د جهدا ئێكلا بكه‌، هه‌روه‌سا ژ كارێن مفادار، ئێکلاکرنا کارانە د جهدا و خۆ ڤالاکرنە بۆ پاشه‌رۆژێ؛ چونکی ئه‌گه‌ر کار نه‌هێنه‌ ئێکلاکرن، دێ پاشمایێ كارێن به‌رێ ل سه‌ر ته‌ كۆم بن و كارێن پاشتر ژی دێ ل سه‌ر وان زێده‌ بن، ڤێجا دێ بارگرانییا وان دژوار بیت، ڤێجا ئه‌گه‌ر ته‌ هه‌ر تشتەک د ده‌مێ ویدا ئێکلاکر، دێ ب هێزه‌كا هزركرنێ و هێزه‌كا كاركرنێ به‌ر ب كارێن پاشه‌رۆژێڤه‌ چی.

ڕێزبه‌ندییا كارێن ل پێشینه‌ و گرنگتر د گه‌ل وه‌رگرتنا بۆچوونێ، و پێدڤییه‌ تو ل ده‌ستپێكێ كارێن ب مفا یێن گرنگتر هه‌لبژێری پاشی یێن گرنگ و جۆداهیێ بكه‌ د ناڤبه‌را وی تشتێ حه‌زا نه‌فسا ته‌ دچیتێ و زه‌وقێ ته‌ بۆ زێده‌ دبت، چونكی به‌رۆڤاژی و دژێ وی دبیته‌ ئه‌گه‌رێ بێزاری و دڵته‌نگی و خه‌مگینیێ و بۆ ڤێ چه‌ندێ هاریكارییێ ژ هزركرنا دروست و ڕاوێژكرنێ و بۆچوون وه‌رگرتنێ وه‌ربگره‌، چونكی ئه‌و كه‌سێ بۆچوونا كه‌سێن دی وه‌ردگریت په‌شیمان نابیت، دیسان ڤه‌كولینه‌كا هویر بكه‌ ل سه‌ر وی تشتێ ته‌ دڤێت بكه‌ی، پاشی ئه‌گه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی بۆ ته‌ دیار بوو و ته‌ بڕیار دا؛ هنگی پشتا خۆ ب خودێ گرێده‌ و خۆ بهێله‌ ب هیڤییا ویڤه‌، ژ به‌ر كو ب ڕاستی خودێ حه‌ز ژ وان كه‌سان دكه‌ت یێن خۆ دهێلنه‌ ب هیڤییا ویڤه‌.

و سوپاسی بۆ خودایێ هه‌می جیهانان بن.

صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر سه‌روه‌ر و پێشه‌وایێ مە موحەممەدی بن، و ل سەر مالبات و صه‌حابییێن وی ژی بن.