Most Searched
Ifa Qur’aanaa fi Hadiisaa irratti hundaa'uun dhimmoota Hajjii, Umraa fi Ziyaaraa hedduu mirkaneessuu fi ibsuu
Kitaabichi seerota Hajjii, Umraa fi Ziyaaraa akka Qur'aanaa fi Hadiisa keessatti dhufanitti ni ibsa, akkasumas dirqamoota hajjii fi umraa, wantoota yeroo ihraamaa dhoorgamanii naamusaalee ziyaaraa Masjiid Annabawwii ni addeessa, ibaadaalee kanneen keessatti bid'aalee irraa akeekkachiisuun waliin.
These files are generated automatically from the book's text; their layout may differ from the printed edition.
Ifa Óur'aanaa fi Ḥadiiśaa irratti hundaa'uudhaan, dhimmoota Ḥajjii, Ūmraa fi Żiyaaraa hedduu, mirkaneessuu fi ibsuu
Kan Šeyƙa bḥeekumsabaayye Hayyuu
Ābdul Āziiz ilma Ābdllaah ilma Baazi
Duree barreessaa
Maqaa Rabbii Allahi Akkaan Mararfataa Akkaan Raḥmata Godhaa Ta'eetiin
Galanni Rabbii gooftaa Aalamaatiifi, booddeen bareenni warra sodaa Rabbii qabaniifi, raḥmataa fi nageenyi gabrichaa fi ergamaa Isaa Muḥammad irratti haa jiraatu, akkasumas maatii fi hiriyoota isaanii hunda irratti haa jiraatu.
Itti aansuudhaan:
Kun ergaa gabaabaa waa’ee Ḥajjii, ibsa sadarkaa isaatii fi naamusa isaa, akkasumas waan nama isa raawwachuuf imaluu fedheef barbaachisuu fi dhimmoota barbaachisoo ta'an hedduu kan dhimmoota Ḥajjii, Ūmraa fi Ziyaaraa irraa ta'an gabaabinaanii fi iftoominaan kan ibsuudha, ergaa kana keessatti waan kitaabni Rabbiitii fi Ḥadiiśni Ergamaa Isaa ﷺ agarsiisan irra deemuuf dhugumatti yaalii guddaa godheera, Muslimootaaf gaarii yaaduu fi jecha Rabbii ol ta'ee kanatti hojjachuuf jechan isa walitti qabe: ﴾Yaadachiisi; yaadachiifni mu’uminoota ni fayyaddii﴿ [Ażżaariyaat: 55]. Akkasumas jecha Rabbii ol ta'ee kanatti hojjachuuf jecha: ﴾Yeroo Rabbiin warra kitaaba kennaman irraa waadaa kakuun jabeeffame fuudhe [yaadadhu] “namootaaf akka isa ibsitan; akka isa hin dhoksine” (jedheenii)...﴿ [Al Īmraan: 187]. Aayaa itti guuti, ammas jecha Rabbii ol ta'ee kanatti hojjachuuf jecha: ﴾...Toltuufi sodaa Rabbii irratti wal gargaaraa...﴿ [Al-Maaīdah: 2].
Akkasumas ḥadiiśa sirrii keessatti nabbiyyi -Rabbiin raḥmataa fi ngeenya isaan irratti haa buusu- irraa waan dhufeef jecha, akkana jedhan: «Amantaa jechuun gaarii yaaduudha ḥaóóii waa hundaa sirriitti guutuudha», si'a sadii, ni jedhame: Yaa Ergamaa Rabbii! eenyuufi jedhan?: «Rabbiifi, kitaaba Isaatiifi, ergamaa Isaatiifi, dureewwan muslimootaatii fi hunduma isaanitiifi» [1]. [1] Muslimtu lakkoofsa (55) irratti gabaase.
Ṫabaraaniin Ḥużeyfaa irraa akka gabaasetti, Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- akkana jedhan: «Namni dhimma Muslimtootaatiif hin yaaddofne isaan irraa miti, akkasumas namni ganamaa fi galgala Rabbiif, bulchaa Isaatiif, Kitaaba Isaatiif, imaama isaatiifii fi Muslimtoota waliigalaatiif gaarii yaadaa hin taane, isaan irraa miti» [2]. [2] Ṫabraaniitu owsaṫiin keessatti, lakkoofsa (7469) irratti gabaase.
Rabbi qofatu, anaa fi Muslimootas akka ittiin fayyadu, carraaqqii ishee keessatti godhames qulqulluu isaaf jedhamee dalagame akka taasisu, akkasumas Jannata qananii keessatti isa biratti milkaa'uuf sababa akka godhuuf kadhatama. Inni dhugumatti dhaga'aa, awwaataadha. Inni ga'aa keenya, Isa irratti hirkachuun waatolee!
Boqonnaa,wkn kanaa asi
Ragaalee Ḥajjii fi Ūmraan dirqama ta'uutii fi gara isaan raawwachuutti ariifachuu
Wanti kun erga beekamee, beekaa - Rabbiin anaa fi isiniis dhugaa beekuu fi isa hordofuu nu haa milkeessu - akka Rabbiin ol ta’e gabroota Isaa irratti mana Isaa kabajamaa hajja'uu dirqama taasisee, arkaanota Islaamaa keessaa tokkos isa godhe beekaa, Allaahun Ol ta'e akkana jedhe: ﴾...Rabbiif namoota irratti, manicha hajja'uutu dirqamni jira. Nama gara isaa deemuu danda'e irratti, Namni kafare, dhugumatti Rabbiin aalama erraa duroomaadha wkn sooressa gahaadha﴿ [Al Īmraan: 97].
Ṡaḥiḥa Buƙarii fi Muslima keessatti Ibnu Ūmar irraa akka odeeffametti -Rabbiin isaan lamaan irraa haa jaallatu- Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- ni jedhani: «Islaamummaan waan shan irratti ijaarame: Rabbiin malee ḥaóaan gabbaramaan biraa akka hin jirree fi Muḥammad Ergamaa Rabbii ta’uu ragaa bahuu, sagada guutuun hojjatani dhaabuu, zakaa kennuu, Ramaḍaana soomuu fi Mana Rabbii Kabajamaa ḥajja'uudha» [3]. [3] Buƙaariin lakkoofsa (8) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (16) irratti gabaase.
Saīidis sunana isaa keessatti gabaasee, Ūmar ilma Ƙaṫṫaab irraa akka odeeffametti -Rabbiin isa irraa haa jaallatu- ni jedhe: «Dhugumatti, ani dhiirota gara magaalota kanneenitti ergee, nama dandeettii [4] qabaatee, hajji hin godhin hunda ilaalanii, gibira akka isaan irra kaa'aniif jecha yaadeen jira. Isaan Muslimootaa miti, isaan Muslimootaa miti» [5]. [4] Jechuunis: bal'ina qabeenyaa, jechuudha. [5] Jaamiūl Aḥaadiiś keessatti lakkoofsa (31221) irratti ḥadiiśni kun Sunan Saīid ilma Mansuur keessa akka jiru dubbateera, Garuu ani barreefamaa argamtu keessatti isa hin arganne.
Akkasumas Āliyyiin irraa akka odeeffametti -Rabbiin isa irraa haa jaallatu- akkana jedhe: "Namni Ḥajjauu irratti dandeettii qabaatee, isa dhiise, Yahuudaa yookaan Kiristaana ta'ee du'uun isaa garaagarummaa hin qabu" [6]. [6] Tirmiiżiitu, lakkoofsa (812) irratti gabaase.
Namni dandeettii qabu kan hin hajjii hin godhin, itti ariifachuun isa irratti dirqama ta'a; Sababni isaas Ibn Ābbaas -Rabbiin isaan irraa haa jaallatuu- irraa waan odeeffameef jecha, Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- akkana jedhan: «Gara Hajjiitti ariifadhaa – Ḥajjii dirqamaa baana –; Sababni isaas tokkoon keessan waan isa muudatu hin beeku waan ta'eef jecha» [7]. [7] Abuu Daawuudiitu lakkoofsa (1732) irratti gabaase.
Akkasumas nama karaa isaa danda'e irratti Ḥajjii raawwachuun dirqama battalaa waan ta'eef jecha; Waan jecha Rabbii ol ta'ee kun agarsiisuuf jecha: ﴾...Rabbiin nama irratti, manicha ḥajja'uutu dirqamni jira. kan gara isaa deemuu danda'e irratti, Namni kafare, dhugumatti Rabbiin aalama irraa duroomaadha wkn sooressa kan waan tokkolle uumama erra hinfeene﴿ [Al Īmraan: 97]. Akkasumas khuxbaa isaanii keessatti Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- waan akkana jedhaniif jecha: «Yaa namootaa, Rabbiin Ḥajjii isin irratti dirqama godheera, kanaafuu hajjii godhaa» [8]. [8] Muslimtu lakkoofsa (1337) irratti gabaase.
Ḥadiiśonni baay'een Ūmraan dirqama ta'uu agarsiisan dhugumatti dhufaniiru, isaan keessaa:
Jecha Nabiyyii -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- kan yeroo Jibriil waa'ee Islaamummaa irraa isaan gaafate deebii kennaniif keessatti, akkana jedhani -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu-: «Islaamummaan Gabbaramaan dhugaa Rabbiin male akka hin jirree fi Muhammad ergamaa Rabbii ta'uu ragaa ba'uu keeti, sagada guutumaa isaa dhaabuu keeti, zakaa kennuu keeti, Mana Rabbii hajja'uu fi umraa gochuu keeti, janaabaa irraa dhiqachuu keeti, wuduu'a guutuun breechitee gochuu keetii fi Ramaḏaana soomuu keeti» [9] Ibnu Ƙuzeymaafi Daaraóuṫniitu, Ḥadiiśa Ūmar ibnu Ƙaṫṫaab irraa -Rabbi irraa haa jaallatu- gabaasan, Daaraóuṫniinis ni jedhe: Kuni sanada jabaafi sirriidha. [9] Ibn Ƙuzeymaatu lakkoofsa (1) irratti gabaase.
Isaan keessaa: ḤadiiśaĀa'iŠaati -Rabbi isii irraa haa jaallatu-, akkana jette: «Yaa Ergamaa Rabbii, Dubartoota irra jihaadni jiraa? isaanis akkana jedhan: isaanirra jihaada lola hin qabneetu jira: Ḥajjii fi Ūmraadha» [10] Aḥmadii fi Ibnu maajaatu sanada sirrii ta'een gabaasan. [10] Buƙaariitu lakkoofsa (1520) irratti gabaase.
Ḥajjii fi Ūmraan umrii keessatti yeroo tokko malee dirqama hin ta'an; Nabiyyiin ﷺ Ḥadiiśa sirrii keessatti waan akkana jedhaniif jecha: «Ḥajjiin yeroo takko qofa, namni dabale inni dabalata jaallatamaadha» [11]. [11] Nasaa'iitu lakkoofsa (2620) irratti gabaase.
Dabalata Ḥajjii fi Ūmraa baay'isuun jaalatamaadha; Ṡaḥiiḥa lamaan keessatti waan mirkanaaeef jecha, Abuu Hureyraa -Rabbiin irraa haa jaallatu- irraa odeeffamee, akkana jedhe: Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: «Ūmraa tokkogodhanii hanga umraatti lammaffatti badii gidduu ūmraa lameeniitti argamu ni ḥaóa, Ḥajjiin guuttatanii ḥajjaani Jannata malee mindaa hin qabu» [12]. [12] Buƙaariin lakkoofsa (1773) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1349) irratti gabaase.
kanaa gadi
Badiiwwan irraa towbachuu fi miidhaawwan irraa bilisa ba'uun dirqama ta'uu isaa
Muslimni yoo Ḥajjii yookaan Ūmraadhaaf imaluuf murateesse: maatii isaa fi hiriyoota isaatti sodaa Rabbii ol ta’ee dhaammachuun isaaf ni jaallatama, innis ajaja Isaa raawwachuu fi dhoorgaalee Isaa irraa fagaachuudha.
Wanta qabuu fi liqii irraa waan isa irra jiru barreessee, san irratti ragaa baasisuudha qaba, akkasumas badii hunda irraa deebiuu qulqulluudhaan gara Rabbitti deebi’uutti ariifachuun isa irratti dirqama ta'a; Jecha Rabbii ol ta'eetiif: ﴾...Hundi keessanuu gara Rabbiitti towbaa deebi’aa, Yaa mu’uminootaa! Akka milkooftaniif jecha﴿ [Annuur: 31].
Ḥaóiióaan towbaa: Badiiwwan dhiisuu, waan isaan irraa darbe irratti gaabbuu fi gara isaaniitti deebi'uu dhabuu murteeffachuudha. Yoo miidhaan namootaa kan lubbuu, yookaan qabeenyaa yookaan kabajaa isa bira jiraate immoo, imala isaa dura miidhaawwan san gara abbootii isaaniitti deebisu qaba, yookaan isaan irraa dhiifama gaafachu qaba; Waan isaan ﷺ akkana jechuun mirkanaa'eef jecha: «Namni qabeenya yookaan kabajaa irraa miidhaan obboleessa isaa isa bira jiru, guyyaan Diinaarii fi Dirhamni hin jirre odoo hin dhufin dura har'a irraa haa furatu. Yoo hojiin gaariin isaaf jiraate, hanga miidhaa isaatiin hojii gaarii isaa irraa fudhatama. Yoo hojiiwwan gaggaariin isaaf hin jiraanne immoo, badii nama miidhame sanaa irraa fudhatamee isa irratti fe'ama» [13]. [13] Buƙaariitu lakkoofsa (2449) irratti gabaase.
Ḥajjii fi Ūmraa isaatif baasii gaarii horii ḥalaala irraa filachuun ni barbaachisa; Sababni isaas isaan -Rabbiin rahmataa fi nageenya isa iratti haa buusu- akkana jechuun isaanii waan mirkanaa'ef jecha: «Rabbiin ol ta'e gaariidha, gaarii males hin qeebalu» [14]. [14] Muslimtu lakkoofsa (1015) irratti gabaase.
Akka Ṫabaraaniin Abuu Hureyraa irraa gabaasetti, Rabbiin isarraa haa jaallatu, ni jedhe: Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: «Yeroo namichi baasii halaala ta'een Ḥajjii gochuuf bahee, miila isaa rikaabii keessa kaa'atee 'Labbeyka Allaahumma Labbeyka' jedhee lallabe, lallabaan tokko samii irraa akkana jechuun isatti lallaba: 'Labbeyka wa sa'adeyka, galaan kee halaala, yaabbiin kees halaala, Ḥajjiin kees qulqulluu, dilii hin qabne. Yeroo namichi baasii haraama ta'een bahee, miila isaa rikaabii keessa kaa'atee 'Labbeyka Allaahumma Labbeyka' jedhee lallabe, lallabaan tokko samii irraa akkana jechuun isatti lallaba: '"Laa Labbeyka walaa saādeyka, galaan kee haraama, baasiin kees haraama, Hajjiin kees qulqulluu miti» [15]. [15] Ṫabraaniitu Kabiir keessatti, lakkoofsa (2989) irratti gabaase.
Nama ḥajjii godhuuf waan harka namootaa jiru irraa duroomuu fi isaan gaafachuu irraa of qabuun barbaachisaadha; Sababni isaas Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- waan akkana jedhaniifi: «Nama tika barbaade Rabbiin isa tiksa, nama duruma barbaade Rabbiin isa duroomeessa» [16]." [16] Buƙaariin lakkoofsa (1427) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1035) irratti gabaase.
Akkasumas jecha isaanitif jecha ﷺ: «Namni tokko nama kadhachuu hin dhiisu, hanga guyyaa qiyaamaa fuula isaa irra cittuun foonii takkalleen osoo hin jiraatin dhufutti» [17] [17] Buƙaariin lakkoofsa (1474) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (4040) irratti gabaase.
Nama ḥajjii godhu irratti hajjii fi umraa isaatiin fuula Rabbii fi ganda Aakhiraa barbaaduun, akkasumas iddowwan kabajamoo san keessatti jechootaafi hojiiwwan Isa jaalachiisaniin Rabbitti dhihaachuun dirqama ta'a. Akkasumas hajjii isaatiin addunyaa fi bu’aa ishee, ykn na argii fi na dhagayii, akkasumas sanaan dhaaddannaa yaaduu irraa of eeggachuun isarratti dirqama ta'a; Sababni isaas sun kaayyoowwan irra fokkatoo ta'aniif jecha, akkasumas hojiin baduu fi fudhatama dhabuuf sababaa waan ta'uuf jecha. Akkuma Rabbiin ol ta'e jedhe: ﴾Namni jireenya Addunyaatiifi miidhagina ishee fedhe, Nuti dalagaa isaanii ishee keessatti guunnee isaaniif kennina. Isaanis ishee keessatti hin hir’ifamanu abbaa fedheef 15 Isaan sun warra Aaƙiraatti ibidda malee homtuu isaaniif hin jirreedha. Wanti isaan ishee keessatti dalaganis ni bade. Wanti isaan dalagaa turanis badaadha﴿ [Huud: 15-16 ].
Ammas Rabbiin ol ta'e akkas jedhe: ﴾Nama (addunyaa) ariifattuu tana kan fedhu tahe, Nuti ishee keessatti nama feeneef waan feene ariifachiisna. Ergasii (Ibidda) jahannam isaaf goona. isii ni seena arrabsamaa, darbamaa ta’ee 18 Namni aaƙiraa fedhe, isheefis carraaqa ishee carraaqe, yoo inni mu’umina ta’e, isaan sun carraaquun isaanii ni galateeffama﴿ [Al-israa'i: 18-19].
Akkasumas Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- akkana jedhaniiru: «Rabbiin ol ta'e ni jedhe: Ani Širkii irraa irra dureessa (sooressa) Šariikotaati, namni hojii tokko hojjatee isa keessatti ana waliin waan biraa qindeesse, ani isaa fi Širkii isaas nan gata» [18]. [18] Muslimtu lakkoofsa (2985) irratti gabaase.
Akkasumas imala isaa keessatti namoota gaggaarii warra Rabbiif ajajaman, sodaa Rabbii qabanii fi amantii keessatti hubannoo qabanitti waaheloomee, gowwootaa fi finciltootatti waaheloomuu irraa of eeggannoo gochuun isaaf barbaachisaadha.
Ḥajjii fi ūmraa isaa keessatti waan isaaf karaa godhamu barachuun, san keessatti hubannoo qabaachuu fi waan isaaf ifa hin taane gaafachuun isaaf ni barbaachisa; Kunis akka hubannoo guutuu irratti ta'uuf jecha. Yeroo yaabbii isaa, yookaan konkolaataa isaa, yookaan xayyaara, yookaan wantoota yaabbatan biroo yaabbatetti, maqaa Rabbii -qulqullaa;ee- waamee Isa faarsee, eegasii Allaahu Akbar yeroo sadii jedhee, eegasii akkana jechuun isaaf ni barbaachisa: ﴾...Subḥaanallażii saƙƙara lanaa haażaa wamaa kunnaa lahuu mûóriniin, Inni kana nuuf laaffise qulqullaa’e; nuti isa danda’oo hin turre 13 Wa innaa ilaa Rabbinaa lamunqalibuun, Nuti gara Gooftaa keenyaa deebi’oodha﴿ [Azzuƙruf:13-14].
«Allaahumma innii as'aluka fii safarii haażaa albarra wattaqwaa, waminal āmali maa tarḏaa, Allaahumma hawwin āleynaa safaranaa haażaa, waṫwi ānnaa buûdah, Allaahumma Antaṡṡaaḥibu fissafari, wal ƙaliifatu fil ahli, Allaahumma innii aūużu bika min waāśaa'issafari, wa ka'aabatil manźari, wa suu'il munóalab fil maali wal ahli, jechuunis: Yaa Rabbi, imala koo kana keessatti toltuu fi sodaa kee, akkasumas hojii irraa waan ati jaallattu siin kadhadha, Yaa Rabbi imala keenya kana nuuf laaffisi, fageenya isaas nurraa mari, Yaa Rabbi situ waahela imalaati, maatii keessattis bakka bu'aadha, Yaa Rabbi, rakkina imalaa fi hammeenya haalaa irraa sittin maganfadha, akkasumas qabeenyaa fi maatiitti deebiin hammaachuu irraa sittin maganfadha», jechuudha [19]; Suni Nabiyyicha irraa -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- waan sirrii ta'eef jecha, Muslimtu ḥadiiśa ilma Ūmar irraa -Rabbiin isaan lamaan irraa haa jaallatu- gabaase. [19] Muslimtu lakkoofsa (1342) irratti gabaase.
Imala isaa keessatti żikrii, istiǧfaara, duāa'ii gochuu, Rabbiif gadi of qabee Isa kadhachuu, Óur’aana qara’uu fi hiikkaa isaa xiinxaluu ni baay’isa. Sagada jama'aan sagaduus ni eeggata. Arraba isaas dubbii bu'aa hin qabne jachuu, waan isa hin galchine keessa seenuu, qoosaa keessatti daangaa darbuu irraa eegu qaba, akkasumas arraba isaa soba, hamii, namoota walitta kakaasuu, akkasumas obboleeyyan isaa muslimootaa irraa waaheloota isaattii fi namoota birootti qoosuu irraa arraba isaa eegu qaba.
Akkasumas Ṡaaḥiboota isaatiif toltuu ooluu, miidhaa isaa isaan irraa qabachuu fi akka dandeettii isaatti ogummaafi gorsa gaariidhaan toltuutti isaan ajajuu fi badii irraa isaan dhoorguun isaaf barbaachisaadha.
kanaa gadi
Waan namni hajjii godhu yeroo Miiqaata bira ga'etti hojjatu
Miiqaata bira yeroo ga'etti dhiqatuu fi shittoo dibatuun isaaf jaallatamaadha; Sababni isaas waan Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- yeroo ihraamaatti uffata hodhame of irraa baasanii dhiqataniiru jedhamee odeeffameefi, akkasumas waan Ṡaḥiiḥ lamaan keessatti Aa'ishaa -Rabbiin irraa haa jaallatu- irraa mirkanaa'eefi, isheen akkana jette: «Ani Ergamaa Rabbii -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- iḥraama isaaniitiif osoo isaan hin hidhatin dura, akkasumas hiikkannaa isaaniitiif osoo xawaafa isaan hin godhin duratti shittoo dibaatifin ture» [20], akkasumas Āa'ishaa yeroo Ūmraadhaaf Īḥraama hidhattee jirtutti dhiigni laguu itti dhufee jennaan, akka dhiqattee, Ḥajjii hidhattu waan ajajaniifi, Akkasumas Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- Asmaa bintu Ūmeysii yeroo Żul Ḥuleyfaatti deessetti dhiqattee, uffataan of wuddeellitee akka ḥarramattu ajajanii jiru [21]. Kunis kan agarsiisu dubartiin haala dhiiga laguu ykn kan da’umsaa irra jirtuun yeroo miiqaata geessetti, dhiqattee namoota waliin harramattuudha, akkasumas xawaafa malee waan namni hajjii gochaa jiru hojjatu hunda hojjachuu qabduudha, akkuma Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- Āa'ishaa fi Asmaa sanitti ajajanitti. [20] Buƙaariin lakkoofsa (1539) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1189) irratti gabaase. [21] Muslimtu lakkoofsa (1218) irratti gabaase.
Namni Iḥraama hidhachuu barbaadu, areeda isaa kan funyaan jalaa, qeensa isaa, rifeensa qaama saalaa isaa fi kan bobaa isaa jalaa sirreeffachuun isaaf jaallatamaadha. Waan irraa fuudhuun barbaachisu ni fuudha; kunis Ihraama booda yeroo fuuchuun isa irratti haraama ta'u sanatti deebi'ee fuudhutti akka hin hajamneef jecha. Akkasumas Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- Muslimoonni yeroo hunda wantoota kanneen akka sirreeffatan seera waan godhaniifi. Akkuma Sahiiha lamaan keessatti mirkanaa'etti, Abuu Hureeyraa irraa akka odeeffametti -Rabbiin irraa haa jaallatu- akkana jedhe: Ergamaan Rabbii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- akkana jedhan: «Uumamni waa shani, isaanis: Dhanya qabachuu, rifeensa qaama saalaa maddii haaddachuu, rifeensa affarroo muruu, qeensa gabaabsuu fi rifeensa bobaa jalaa buqqisuudha» [22]. [22] Buƙaariin lakkoofsa (5891) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (257) irratti gabaase.
Ṡaḥiiḥa Muslim keessatti, Anas irraa akka odeeffametti -Rabbiin irraa haa jaallatu- akkas jedhe: «Rifeensa affarroo muruu, qeensa gabaabsuu, rifeensa bobaa jalaa buqqisuu fi rifeensa qaama saalaa haaduu keessatti, guyyaa afurtama caalaa akka hin dhiifne yeroo nuuf daangessaniiru» [23]. [23] Muslimtu lakkoofsa (258) irratti gabaase.
Nasaa’iin immoo jecha kanaan gabaase: «Ergamaan Rabbii -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- yeroo nuuf daangessaniiru» [24], Aḥmad, Abuu Daawudii fi Tirmiżiin jecha Nasaa’iitiin isa gabaasani, mataa immoo yeroo hidhatan keessatti isa irraa waa fuuchuun dhiirotaafis ta’ee dubartootaaf seeraa miti. [24] Nasaa'iitu lakkoofsa (14) irratti gabaase.
Areeda immoo, isa haaduun yookin yeroo hunda irraa waa fuudhuun ḥaraama, inumaatuu isa akka jirutti dhiisuu fi isa guddisuun dirqama ta'a; Ṡaḥiiḥa lamaan keessatti Ilma Ūmar irraa -Rabbiin isaan lamaan irraa haa jaallatu- akkana jechuun waan sirrii ta'eef jecha: Ergamaan Rabbii -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- akkana jedhan: «Mušrikoota faallessaa, Areeda dhiisaa, Rifeensa affarroo (hidhii gubbaa) gabaabsaa» [25]. Muslim Ṡaḥiḥa isaa keessatti Abuu Hurayraa irraa gabaasee -Rabbi isa irraa haa jaallatu- ni jedhe: Ergamaan Rabbii -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- ni jedhani: «Rifeensa affarroo gabaabsaa, Areeda dhiisaa, Majuusota faalleessaa» [26]. [25] Buƙaariin lakkoofsa (2892) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (259) irratti gabaase. [26] Muslimtu lakkoofsa (260) irratti gabaase.
Dhugumatti balaan yeroo kanaa guddatte, sababaa namoonni hedduun sunnaa tana faalleessanii, areedaan loluu fi kaafirootaa fi dubartootatti fakkaachuu jaallataniif, keessattuu warri beekumsaa fi barsiisuutti of hirkisan. Dhugumatti nuti kan Rabbiiti gara isaattis deebi'oodha. Rabbiin kadhanna akka inni nuufi muslimoota hunda sunnaa wajjiin walsimuu, isii qabachuu fi gara isheetti waamuutti nu qajeelchu, odoo irra hedduun namootaa ishee irraa garagalanillee. Ga'aan keenya Rabbi, isa irratti hirkachuun waatolee, dandeettiis ta'ee jabinni Rabbii ol ta'aa guddaan malee hin jiru.
Ergasii dhiirri marxoo fi hansoolaa uffata, isaan lamaan adaadii qulqulluu ta'uun ni jaallatama, akkasumas kophee lamaan keessatti hidhachuun ni jaallatama; Jecha Nabiyyiitiif jecha, Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu: «Tokkoon keessan marxoo, hansoolaa fi daasa lamaan uffatee haa hidhatu, yoo daasa lamaan dhabe khuffii lamaan haa uffatu, garuu isaan hanga koronyoo gadi ta’anitti haa muru» [27] Imaamu Aḥmadiitu isa gabaase, Rabbiin isaaf haa raḥamatu. [27] Muslimtu lakkoofsa (1177) irratti gabaase.
Dubartiin immoo uffata gurraacha, yookaan magariisa yookaan kan biroo irraa waan barbaadde uffattee harramachuun isheef ni heyyamama, haa ta’u malee uffannaa isaanii keessatti dhiirotatti fakkaachuu irraa of eeggachuu qabdi. Garuu yeroo ihraama irra jirtutti niqaabaa fi huccuu harkaa hin uffattu, haa ta'u malee fuula isheetii fi harka ishee lamaan niqaabaa fi uffata harkaa malee waan biraatiin haguuggatti; Sababni isaas Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- dubartii ihraama irra jirtu niqaabaa fi huccuu harkaa uffachuu irraa waan dhoorganiif jecha. Gariin namoota beekumsa hin qabnee ihraama dubartii uffata magariisa yookaan gurraacha qofatti adda taasisuun isaanii bu’uura hin qabu.
Ergasii erga dhiqatee, qulqulleeffatee, uffata Īḥraamii uffatee booda, qalbii isaatiin Ḥajjii ykn ūmraa irraa hojii ibaadaa (nusuka) isa raawwatuu barbaaduu keessa niyyata; Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- waan akkana jedhaniif jecha: «Hojiileen kamuu kan madaalamu niyyaadhaani, hunda namaatiifuu woma niyyate qofaatu argata» [28]. [28] Buƙaariin lakkoofsa (1) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1907) irratti gabaase.
Waan niyyate arrabaan dubbachuun isaaf karaa ni godhama, yoo niyyaan isaa Ūmraa taate akkana jedha: “Labbayka Allahumma Ūmratan” yookaan “Labbayka Allaahumma Ūmratan”, yoo niyyaan isaa Ḥajjii taate immoo akkana jedha: “Labbayka allahumma Ḥajjan” yookaan “Allaahumma Labbayka Ḥajjan”; Waan Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- kana raawwataniifi. Yoo lamaanuu walitti niyyate, sanaan Talbiyaa godhee akkana jedha: “Allaahumma Labbayka Ūmratan wa Ḥajjan”. Kan caalu, jecha kana arrabaan dubbachuun erga inni yaabbii isaa kan beeladaa, yookaan konkolaataa yookaan kan biroo irratti ol ba'e booda ta'uu isaati; Sababni isaas Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- kan isaan Talbiyaa jedhan erga yaabbii isaanii irratti ol ba'anii, isheenis Miióaata irraa deemuf isaanin sossoote booda waan ta'eefi. Kun jechoota warra beekumsaa keessaa isa irra sirrii ta'eedha.
Waan niyyate arrabaan dubachuun haala Īḥraamaa keessatti malee karaa hin godhamu; Kun waan Nabiyyii irraa -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- dhufeefi.
Sagada, xawaafaa fi wantoonni biroo immoo, namni tokko isaan keessaa waan tokko keessattillee niyyaa olbaasee dubbachuun isaaf hin barbaachisu, kanaafuu akkana hin jedhu: “Akkasii fi akkas sagaduuf niyyadhe,” yookiin “Ṫawaafa akkanaa gochuuf niyyadhe”. Garuu kana olbaasanii dubbachuun bid'aa waan hinjirre uumame irraayyi. Isa sagalee olfuudhanii dubbachuun immoo irra fokkataa fi diliin isaas irra jabaadha. Osoo niyyaa olbaasanii dubbachuun karaa godhame ta'ee, Ergamaan Rabbii -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- silaa isa ibsuu turan, ummataafis gocha ykn jecha isaaniitiin ni addeessu turan. Salafonni gaggaariinis gara isaatti ni dursu turan.
Wanti kun Nabiyyii -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- irraas ta'ee Ṡaḥaabota isaanii -Rabbiin isaan irraa haa jaallatu- irraa waan hin dabarfamneef, Bid’āa ta’uun isaa beekameera. Nabiyyiinis -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- dhugumatti akkana jedhaniiru: «Irra badaan gocha Ibadaa wantootaa kanneen ḥaaraa argamsiifamanidha, bid'āan hundi jallina» [29] Muslimtu Ṡaḥiiḥa isaa keessatti gabaase. Ammas Ergamaan Rabbii -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- akkana jedhan: «Namni Amantii keenya kana keessatti, waan biraa kan isa irraa hin taane argamsiise, inni deebifamaadha (fudhatama hin qabu)» [30] Ṡaḥiiḥa ta'uu isaa irratti walii galameera. Gabaasa kitaaba Muslim tokko keessattis: «Namni hojii amantii keenya keessa hin jirre hojjate inni isuma irratti deebifamaadha»[31]. [29] Muslimtu lakkoofsa (867) irratti gabaase. [30] Buƙaariin lakkoofsa (2697) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1718) irratti gabaase. [31] Buƙaariin lakkoofsa (2550) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1718) irratti gabaase.
Bakkoolee irraa hidhatanii fi isaan daangessuu
Bakkooleen irraa hidhatan shan:
Tokkoffaan: Żul-ḥuleyfaa, innis miiqaata worra madiinaati, inni isa har'a namoota biratti "abyaara aliyy" jedhamee waamamuudha.
Inni lammaffaan: Al-juḥfaa, kunis miióaata warra Šaami. Inni ganda onaa Raabighitti aanuudha. Amma namoonni Raabiǧ irraa hidhatu, namni Raabiǧ irraa hidhate dhugumatti Miióaata irraa hidhateera; Sababni isaas Raabighn isa duratti waa xiqqoodha.
Sadaffaan: Óarnul manaazili, innis miióaata worra najdi, inni har'a "Asseyl" jedhamuun beekama.
Afraffaan: Yalamlami, innis miióaata worra yamani.
Shanaffaan: Żaatu Īrói, innis miióaata worra Īraaqi.
Bakkoolee kanneen Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- warra dura ibsamaniif, akkasumas warra isaanin alaa kanneen Ḥajjii yookaan Ūmraa raawwachuu barbaadanii isaan irra darbaniifis murteessaniiru.
Dirqamni nama isaan irra dhufe irratti jiru, yoo inni Ḥajjii yookaan Ūmraa raawwachuuf gara Makkaa deemaa jiraatee, yeroo lafaan yookaan qilleensa irraan irra dhufetti, isaan irraa hidhachuudha, osoo hin hidhanne isaan bira darbuun isaaf hin eeyyamamu; Kunis jecha waliigalaa kan Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isa irratti haa buusu- yeroo bakkoolee kanneen murteessan jedhaniifi: «Isaan warra isaaniitii fi namoota biroo kan Ḥajjiifi Ūmraa raawwachuu barbaadan keessaa isaan irra dhufaniifi» [32]. [32] Buƙaariin lakkoofsa (1524) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1181) irratti gabaase.
Wanti nama Ḥajjii yookaan Umraa raawwachuuf karaa qilleensaatiin gara Makkaa imaluuf wanti karaa godhamu, xayyaara yaabbachuun duratti qaama dhiqachuu fi wantoota kana fakkaataniin qophaa’uu dha. Yeroo Miiqaatatti dhihaatetti marxoo fi fooxaa isaa uffatee, ergasii yoo yeroon bal’aa ta’e Umraadhaaf Talbiyaa jedha, yoo yeroon dhiphaa ta’e immoo Hajjiidhaaf Talbiyaa jedha. Yoo marxoo fi fooxaa isaa xayyaara hin yaabbachuun duratti yookaan Miiqaatatti osoo hin dhihaatin duratti uffate rakkoon hin jiru. Garuu, yeroo naannawa miiqaataa ga'e, yookaan itti dhihaate malee ihraama keessa seenuu hin niyyatu, sanaan talbiyaas hin jedhu; Sababni isaas, Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- Miiqaata irraa malee hin hidhanne waan ta'eef jecha. Dirqamni ummata irra jiru, akkuma dhimmoota amantii biroo, kana keessattis isaan -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- hordofuudha; Jecha Rabbii guddaatiifi: ﴾Dhugumatti, ergamaa Rabbii keessatti hidhannaa gaariitu isiniif tahee jira...﴿ [Al-aḥzaab: 21]. Akkasumas waan Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- Ḥajjii dhaammannaa keessatti akkana jedhaniif jecha: «Sirna Ḥajjii keessanii narraa fudhaa» [33]. [33] Muslimtu lakkoofsa (1297) irratti gabaase.
Namni Ḥajjii yookaan Ūmraa raawwachuu hin barbaanne kan gara Makkaa deemu, kan akka daldalaa, qoraan guuraa, ergamaa fi kan kana fakkaatanii immoo, hidhachuun isa irra dirqamaa miti, yoo ofii isaatiin barbaade malee; kunis Nabiyyiini -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- Ḥadiiśa darbe keessatti yeroo Miiqaatota eeran waan akkana jedhaniifi: «Isaan warra isaaniitii fi namoota biroo kan ʿḤajjiifi Ūmraa raawwachuu barbaadan keessaa isaan irra dhufaniifi» [34], Wanti isa irraa hubatamus, namni Miiqaatota irra darbee Ḥajjii yookaan Ūmraa raawwachuu hin barbaanne, hidhachuun isa irratti dirqamaa mitiidha. [34] Maddi isaa dura eerameera.
Kunis raḥmata Rabbiin gabroota isaatiif godhuu fi isaaniif laaffisuu isaa irraayyi. Kanaafuu faaruunii fi galanni isaaf haa ta'u. Kana kan deeggarus, Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- yeroo bara banamiinsa Makkaatti Makkaa dhufan hin hidhanne. Garuu, mataa isaanii irratti koofiyyaa sibiilaa (Miǧfar) godhatanii isii seenani; Sababni isaas yeroo sanatti Ḥajjiis ta’ee Ūmraa raawwachuu waan hin barbaadiniif jecha. Kaayyoon isaanii isii banuu fi shirkii isii keessaa jiru balleessuu qofa ture.
Namni manni jireenyaa isaa iddoowwan harramannaa asitti ta'e; kan akka jiraattota Jiddaa, Ummussalam, Baḥrah, Ašaraa'i'ī, Badrii, Mastuuraa fi kanneen isaan fakkaatanii immoo, iddoowwan ḥarramannaa shanan dura dubbataman keessaa gara tokkottillee deemun isa irra hin jiru. Garuu, bakki inni irraa hidhatu mana jireenyaa isaati; Ḥajjii ykn Ūmraa irraa waan barbaade achirraa hidhata. Yoo mana jireenyaa biraa kan iddoo ḥarramannaa alatti argamu qabaate, inni filannoo qaba: yoo fedhe iddoo ḥarramannaatii hidhata, yoo fedhe ammoo mana jireenyaa isaa kan iddoo ḥarramannaa caalaa gara Makkaatti dhihaatu irraa hidhata; Jecha waliigalaa kan Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- kan hadiisa Ibnu Abbaas -Rabbiin isaan irraa haa jaallatu- keessatti yeroo iddoowwanʿḥarramannaa dubbatan akkana jedhaniifi: «Namni isaanii gaditti ta'e, iddoon ḥarramannaa isaa [35] mana isaa irraayyi, akkasuma worri makkaas makkaa irraaʿḥarramatu» [36] Buƙaarii fi Muslimtu gabaase. [35] "Famuhilluhuu" jechuun: bakki inni irraa talbiyaa jedhu eddoo hidhannaa isaa irraayyi, jechuudha. [36] Kutaa hadiisa darbe irraa ta'eedha.
Garuu namni osoo harama keessa jiruu Ūmraa raawwachuu barbaade, gara bakkee ḥaramaatti bahuudhaan achirraa Ūmraadhaan hidhachuun isa irratti dirqama ta'a; Sababni isaas Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- yeroo Aa'ishaan Ūmraa isaan gaafattetti, obboleessa ishee Abd-Alraḥmaaniin akka ishee fuudhee gara ḥaramaan bakkeetti baasu waan ajajaniifi, achirraa akka hidhattuuf jecha. Kunis kan agarsiisu, namni Ūmraa raawwatuu barbaadu Ḥarama irraa Ūmraa hidhachuu osoo hin taane, nooanno haramaa keessaa bahee hidhachuu akka qabuudha.
Ḥadiiśni kun ḥadiiśa Ilma Abbaas kan asiin dura dabre sana khassasee, Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- jecha isaanii kanatti maal akka fedhan agarsiisa: « Hanga warri Makkaa Makkaa irraa iḥraama hidhatanitti» [37]، Inni Ḥajjii hidhachuudha malee ūmraadhaa miti; Osoo ūmraa Ḥarama irraa hidhachuun kan danda'amu ta'ee, silaa Aaīshaadhaaf -Rabbi isii irraa haa jaallatu- eeyyamanii, gara eddoo halaalitti akka baatu isii hin dirqisiisu ture. Kunis dhimma ifa ta'eedha, innis yaada hayyoota hedduuti -Rabbiin raḥmata isaaniif ha godhu-, innis mu'uminaaf irra eegamaadha; Waan isa keessa hadiisa lamaanitti hojjachuun jiruuf jecha, Rabbiitu milkeessaadha. ه يبارك فيك[37] Maddi isaa kanaan dura dabareera.
Wanti namoonni gariin Ḥajjii booda Tan'iim yookiin Ji'irraanaa yookiin bakka biroo irraa Ūmraa baay'isuu irraa hojjatan, osoo duraan Ḥajjii dura Ūmraa godhanii jiranuu, ragaan karaa godhamuu isaa irratti hin jiru. Inumaayyuu ragaaleen kana dhiisuun caalaa akka ta'e agarsiisu; Waan Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isa irratti haa buusu-, akkasumas Ṡaḥaaboonni isaanii -Rabbiin isaan irraa haa jaallatu- Ḥajjii erga raawwatanii booda Ūmraa hin godhiniif jecha. Āa'ishaan Tanīim irraa kan Ūmraa gooteef; yeroo Makkaa seenan sababaa dhiiga laguu irraa kan ka'een namoota wajjiin umraa waan hin godhiniif jecha. Kanaaf Nabiyyii -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isa irratti haa buusu- irraa, Ūmraa isii tan miiqaata irraa itti hidhatte bakka buuftee akka gootu gaafatte. Nabiyyiinis - Rabbiin raḥmataa fi nageenya isa irratti haa buusu- gaaffii isii kanaaf awwaatan. Akkasitti isiidhaaf Ūmraan lama argame: Ūmraa Ḥajjii isii wajjiin turtee fi Ūmraa addatti raawwatamteedha. Namni haalli isaa akka Āa'ishaa ta'e, Ḥajjii isaa erga xumuree booda Ūmraa yoo godhe rakkoo hin qabu; Ragaalee hundatti hojjachuufi, Muslimoota irratti bal'isuuf jecha.
Šakkiin hin jiru, Ḥujjajoonni erga Ḥajjii xumuranii booda Ūmraa isaan ittiin Makkaa seenan malee, umraa biraatiin shaakalamuun hunda irratti ni ulfaata, akkasumas corkii fi balaa baay'eefis sababaa ta'a, karaa Nabiyyii -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- fi sunnaa isaanii faallessuu irraa waan isa keessa jiruun waliin. Rabbiitu milkeessaadha.
Asii gadi
Seera nama ji'oota Ḥajjii alatti Miiqaata ga'ee
Nama gara mióaatitti gahuuf ḥaala lamaatu jira:
Ji'oota Ḥajjii alatti, kan akka Ramaḏaanaa fi Šaábaan keessa itti ga'uudha, Sunnaan isaaf Ūmraa hidhachuudha, qalbii isaatiin niyyatee arraba isaatiinis akkana jedha: “Labbeyka Allahumma Ūmratan” yookaan “Allaahumma Labbeyka Ūmrah”, ergasii Talbiyaa Nabiyyiitiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- Talbiyaa godha, isheenis: «Labbayka Allaahumma Labbayk, Labbayka laa šariika laka labbayk, Innal ḥamda wanniîmata laka wal mulka, laa Šariika lak, akkas jechuunis: Yaa Rabbi siif owwaatinsa booda owwaachuutii ta'e Siif owwaadhe, Siif owwaadhe ati shariika hin qabdu, siif owwaadhe. Dhugumatti faaruu fi qananiin kan keeti, mootummaanis kan keeti, hiriyaa hin qabdu» jechuudha [38]. Talbiyyaa tanaa fi Żikrii Rabbii guddaa ni baay'isa, hanga Ka'abaa bira gahutti, yeroo gara Ka'abaa gahetti Talbiyyaa addaan kuta, Ka'abaan marsaa torba naannawee, booda maqaamaatti raka'a lama salaata, ergasii gara Safaatti ba'ee Safaa fi Marwaa jidduu marsaa torba deema, ergasii rifeensa mataa isaa ni haaddata ykn ni gabaabsa, kanaan umraa isaa xumura, wonti sababaa ihraamaatiin isa irratti haraama ta'e hundi isaaf eeyyama isaaf ta'a. [38] Buƙaariin lakkoofsa (1549) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1184) irratti gabaase.
Lammaffaan: Ji'oota Ḥajii keessatti miióaata gahuu dha, isaanis: Šawwaal, żulóaádaa fi kurnan żul-ḥijjaa kan jalqabaati.
Namni akkanaa kun waa sadii keessaa tokko filachiifama, isaanis: Ḥajjii qofa, Ūmraa qofaa fi isaan lamaan walitti qabuu dha; Sababni isaas Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- Ḥajjii dhaammannaa keessatti ji'a Żulóaádaatti Miióaata yeroo gahan, sahaabota isaanii gosoota hidhannaa sadan kanneen gidduutti filachiisaniiru waan ta'eef jecha. Haa ta'u malee, sunnaan nama kanaafis yoo wareegni isa waliin hin jirre, Umraa hidhatee, waan nama ji'oota Hajjii alatti Miiqaata gahe keessatti dubbanne san raawwachuudha; Sababni isaas Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- yeroo isaan Makkaatti dhihaatan, Ṡaḥaabota isaanii hidhannaa isaanii kan Ūmraa akka godhan ajajaniiru waan ta'eef jecha, sana Makkattis isaan irratti jabeessaniiru. Kanaaf ajaja isaanii -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- guutuuf xawaafaa fi sa'ayii godhanii, rifeensa gabaabsanii hidhannaa irraa hiikkatani, nama wareegni isa bira jiru malee. Isa kana immoo Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- hanga guyyaan qalmaa gahutti hidhannaa isaatiin akka turu ajajaniiru. Nama wareega oofeef Sunnaan Ḥajjii fi Ūmraa waliin hidhachuudha; Sababni isaas Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- waan kana raawwataniif jecha, wareega oofanii turan. Akkasumas sahaabota isaanii irraa warra wareega oofanii Ūmraa hidhatan, Ūmraa isaanii wajjin Ḥajjiidhaan talbiyaa akka jedhanii fi hanga guyyaa qalmaatti isaan lamaan irraa bakka tokkotti hiikkataniitti akka hin hiikkanne ajajaniiru. Namni wareega oofe sun Ḥajjii qofa yoo kan hidhate ta'e, innis hanga guyyaa qalmaa hiikkatutti akkuma nama Qiraana godhetti hidhannaa isaatiin tura.
Kana irraa kan hubatamu: namni Ḥajjii qofa, yookaan Ḥajjii fi Ūmraa hidhatee wareegni isa waliin hin jirre, hidhannaa isaa irratti turuun isaaf hin ta'u. Garuu sunnaan, inni hidhannaa isaa gara Ūmraatti jijjiiree; xawaafa, sa'ayii raawwatee, rifeensa gabaabsachuu fi hiikkachuudha; akkuma Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- Ṡaḥaabota isaanii kanneen wareega hin oofne sanatti ajajanitti. Garuu namni kun sababaa boodatti aanee dhufuutiin Ḥajjiin isa jalaa darbuun yoo sodaatame malee, kanaaf hidhannaa isaa irratti turuun rakkoo hin qabu. Rabbiitu irra beeka.
Namni Ḥajjii yookaan Ūmraa raawwachuu barbaadee, sababaa dhukkubsataa tahuutiin, yookaan diina sodaataa tahuutii fi wantoota kana fakkaataniif jecha sirna isaa guutuu dhabuu yoo sodaate, yeroo hidhatu keessatti akkana jechuun isaaf ni jaallatama: "Yoo wanti na dhoorgu tokko na dhoorge, eddoon hiikkannaa kiyya bakkuman itti dhoorgametti ta'a"; kunis hadiisa Dubaa’aa bint Zubeyriitiif jecha -Rabbiin isirraa haa jaallatu-, isheen akkana jette: Yaa Ergamaa Rabbii, ani Ḥajjii gochuun barbaada, garuu dhukkubsattuu dha, Nabiyyiinis -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- isheedhaan akkana jedhan: «Ḥajjii godhi; bakki hiikkannaa kiyya iddoo ati itti na dhoorgitetti, jedhii ulaagaa godhi» [39]" Buƙaarii fi Muslimtu gabaase. [39] Buƙaariin lakkoofsa (5089) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1207) irratti gabaase.
Faayidaan ulaagaa kanaa: namni iḥraama qabu yoo wanti hojii isaa guutee raawwachuu irraa isa dhoorgu kan akka dhukkubaa ykn diinni isa dhoorguu isa mudate, hiikkachuun isaaf ni hayyamama, homaa irra hin jiru.
Asii gadi
Murtii waa'ee Ḥajjii daa'ima xiqqaa, Ḥajjii Islaamaa irraa isaaf gahuu fi dhiisuu isaa
Ḥajjiin gurbaa xiqqaa fi intala xiqqoo sirrii ni ta'a; Waan Ṡaḥiiḥa Muslim keessatti dhufeef jecha, Ibnu Abbaas -Rabbiin isaan lamaanirraa haa jaalatu- irraa akka odeeffametti, dubartiin takka daa'ima tokko gara Nabiyyiitti -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- ol kaaftee, akkana jette: "Yaa Ergamaa Rabbii, daa'ima kanaaf Ḥajjiin ni jiraa?" Isaanis akkana jedhan: «Eeyyeen, siifis ajriin jira» [40]. [40] Muslimtu lakkoofsa (1336) irratti gabaase.
Ṡaḥiiḥa Buƙaarii keessatti, Assaa'ib ibnu Yaziid irraa akka odeeffametti -Rabbi isarraa haa jaallatuu- ni jedhe: «Haalan ani ilma waggaa torbaa ta'een, Ergamaa Rabbii -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- wajjin Ḥajjii naan godhe» [41]. Garuu Ḥajjiin kun Ḥajjii Islaamummaa irraa isaan lamaaniif hin geessisu. [41] Buƙaariitu lakkoofsa (1858) irratti gabaase.
Akkasuma Ḥajjiin gabrichaa fi gabrittii erraa sirrii ni ta'a, garuu Ḥajji Islaamummaa irraa isaanif bakka hin bu'u; Waan Ḥadiiśa Ilma Abbaas keessatti -Rabbiin isaan lamaan irraa ha jaallatu- mirkanaa'ef jecha, Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isa iratti haa buusu- akkana jedhan: «Daa'imni kamiyyuu kan Ḥajjii godhee, ergasii ga'eessummaa ga'e, Ḥajjii biraa gochuun isa irra jira, gabrichi kamiyyuu kan Ḥajjii godhee, ergasii bilisoome, Ḥajjii biraa gochuun isa irra jira» [42] Ibnu Abii Šeybaa, fi Beyhaóiitu sanada Ḥasan ta'een gabaase. [42] Ibn Abii Šeybaatu (Juz’ii 4/444) irratti gabaase.
Ergasii yoo daa'imtichi kan waa addaan baasuu hin dandeenye ta'e, waliiyyii isaatu iḥraama isaaf niyyata, uffata hodhames irraa baasee, talbiyaa irraa jedha, akkasuma daa'imni dubaraa tan waa addaan baasuu hin dandeenye, waliyyii isheetu irraa niyyatee, talbiyaas irraa jedha, kanaan muḥrimaa taatee, waan dubartiin guddoon ihraama qabdu irraa dhoorgamtu irraa dhoorgamti. Yeroo xawaafaa uffannii fi qaamni isaan lamaanii qulqulluu ta'uun ni barbaachisa; Xawaafni salaata waan fakkaatuufi, qulqullinnis sirrummaa isaatiif ulaagaadha.
Daa'imni dhiiraa fi kan dubaraa yoo addaan baafattoota ta'an, eeyyama itti gaafatamaa isaaniitiin ni hidhatu, yeroo hidhannaas waan namni guddaan hojjatu kan akka qaama dhiqachuu, shittoo dibachuu fi kan kana fakkaatan ni raawwatu. Itti gaafatamaan isaanii isa dhimmoota isaanii hordofuu fi bu'aa isaanii eeguudha, abbaa isaanii, ykn haadha isaanii yookiin nama biraa ta'u danda'a. Itti gaafatamaan waan isaan dadhaban isaan irraa ni raawwata, kan akka jamraa darbachuu fi kan kana fakkaatanii. Hojiiwwan Hajjii kanneen sanaan alaa, kan akka Arafaa dhaabbachuu, Minaa fi Muzdalifaa buluu, Xawaafaa fi Sa'ayii raawwachuun isaan irratti dirqama ta'a, Yoo xawaafaafi sa'ayii raawwachuu dadhaban, baatamanii xawaafaa fi sa'ayiin isaaniin godhama. Nama isaan baatuuf irra caalaan, xawaafaa fi sa'ayii kan ofii isaatii fi kan isaanii walitti makuu dhiisuudha. Garuu xawaafaa fi sa'ayii isaaniif niyyatee, ofiif ammoo xawaafa addaa godha, sa'ayiis addatti raawwata; Ibaadaadhaaf jecha of eeggannoo gochuufi, akkasumas Hadiisa kabajamaa kanatti hojjachuuf jecha: «Waan si shakkisiisu dhiisii gara waan si hin shakkisiifnetti fudhu» [43]. Namni baatee jiru yoo xawaafa ofii isaatiifi kan baate saniifis niyyate, jechoota lamaan keessaa isa irra sirrii ta'e keessatti sun isaaf ni gaha; Waan Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- dubartii waa'ee hajjii daa'imaa isaan gaafatte, akka daa'imaaf kophaa isaa xawaafa gootu hin ajajiniif jecha. Odoo sun dirqama ta'ee jiraate, isaan -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- ifa galchu turan. Rabbiin milkeessaadha. [43] Tirmiżiitu lakkoofsa (2518) irratti gabaase.
Daa’imni dhiiraafi dubaraa kan wanta adda baasuu danda’u, akkuma nama guddaa ihraama hidhateetti, xawaafa jalqabuun duratti hadasaa fi najaasaa irraa akka qulqullaa’utti ni ajajamu. Daa’ima xiqqaa dhiiraatii fi dubaraa irraa niyyachuun sunnaadha malee waliyyii isaanii irratti dirqamaa miti. Yoo kana raawwate ajrii ni qabaata, yoo dhiise immoo badiin isarra hin jiru. Rabbiin irra beekaadha.
Asi gadi
Wantoota ḥaala ihraamaa keessatti dhoorgamanii fi waan hojjachuun isaa nama iḥraama qabuuf eeyyamamu ibsuu
Namni erga iḥraama niyyatee booda, dhiiras ta'ee dubartiin, rifeensa isaa ykn qeensa isaa irraa homaa fuudhuun ykn waan urgaa qabu fayyadamuun isaaf hin eeyyamamu.
Dhiiraaf addatti wanta qaama isaa guutuu irratti hodhame, jechuunis: kan akkaataa qaamatiin fooyamee hodhame, kan akka qamiisaa, yookiin qaama isaa garii irratti; kan akka faanellaa, kofoo, khuffii fi kaalsii uffachuun hin hayyamamu; yoo marxoo dhabe garuu kofoo uffachuun isaaf ni hayyamama, akkasuma namni kophee dhabe kutuun maleetti khuffii uffachuun isaaf ni hayyamama; Hadiisa Ibn Abbaas -Rabbiin isaan lamaan irraa haa jaallatu- kan Sahiiha lamaan keessatti mirkanaa'ef jecha, Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- akkana jedhan: «Namni daasa dhabe, khuffii haa uffatu, namni marxoo dhabe immoo, kofoo haa uffatu» [44]. [44] Buƙaariin lakkoofsa (1841) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1179) irratti gabaase.
Yeroo kopheen dhabamee, khuffii lamaan uffachuutti haajamametti, khuffii lamaan kututti ajajuu irraa wanti hadiisa Ibn Umar -Rabbiin isaan lamaan irraa haa jaallatu- keessatti dhufe immoo, haqamaadha; Sababni isaas Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- kana kan ajajan Madiinaa keessatti, yeroo waa'ee uffata namni ihraama seene uffatu gaafatamanii, sana booda yeroo Arafaa irratti namootaaf khuxbaa godhanitti bakka kopheen lamaan dhabametti khuffii lamaan uffachuu waan hayyamaniif jecha, isaan kututti hin ajajne. Namni isaanii kan madiinaa hin dhahin dhugumatti Khuxbaa kana irratti namni argameera. Ibsa yeroo isaa barbaachisu irraa tursiisuun akkuma barnoota Usuula Hadiisaa fi Fiqhii keessatti beekametti hin hayyamamu. Kanaafuu kanaan ajajni muruu sun haqamuun isaa mirkanaa'eera. Odoo sun dirqama ta'ee, Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- ni ibsu turan. Rabbiitu irra beeka.
Nama iḥraama keessa jiruuf khuffii koomee lamaanii gaditti ta'e uffachuun ni eeyyamama; Gosa kophee lamaanii irraa waan ta'eefi.
Marxoo godhachuu fi fo'aa fi waan isa fafakkaatuun isa hidhuun isaaf ni eeyyamama; Ragaan dhorgu waan hin jirreef.
Namni iḥraama qabu yoo isa barbaachise qaama isaa dhiqachuu, mataa isaa dhiquufi suutaafi laafinaan isa hooquun isaaf ni eeyyamama. Yoo sababa kanaatiin wanti tokko mataa isaa irraa bu’e, rakkoon isa irra hin jiru.
Dubartii ḥarramatte irratti waan hodhame, kan akka haguugduu fuulaa fi niqaabaa fuula isheetti uffachuun,, ykn waan akka huccu harkaafqophae lamaanii harka ishee lamaanitti godhachuun ishee irratti haraama ta'a; lamaaniitiif, Nabiyyiin -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isa irratti ha buusu- waan akkana jedhaniif jecha: «Dubartiin muḥrimni nióaaba hin uffattu, guwaantii ykn huccuu harka lamaanis hin uffattu» [45] Buƙaariitu gabaase. Guwaantii lamaan jechuun: waan suufii yookaan jirbii yookaan waan biraa irraa hanga harka lamaaniitiin hodhamu yookaan xaxamudha. [45] Buƙaariitu lakkoofsa (1838) irratti gabaase.
Isheedhaaf waan hodhame irraa wanti sanaan alaa, kan akka qamiisaa, kofoo, Khuffii lamaanii, kaalsiwwanii fi wantoota kana fakkaatanii ni hayyamamaaf.
Akkasumas yoo itti haajamte hidhuun maletti shaashii isii fuula isii irratti gadi buusuun ni eeyyamamaaf, yoo shaashichi fuula isii tuqe homaa isii irra hin jiru; Ḥadiiśa Aa'ishaa -Rabbiin isii irraa ha jaallatu- kanaaf jecha, akkana jette: «Yaabbattoonni nu biraan darbu ture, nutii hidhannee Ergamaa Rabbii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- wajjiin jirru. Yeroo isaan nu bira ga'an, tokkoon keenya jilbaaba ishee mataa ishee irraa fuula ishee irratti gadi buufti ture; yeroo isaan nu bira dabran immoo irraa saaqna turre» [46] Abuu Daawuudii fi Ibn Maajaatu gabaase, Daaraóuṫniinis Ḥadiiśa Ummu Salamaa irraa fakkaataa isaa gabaase. [46] Abuu Daawuudiitu lakkoofsa (1833) irratti gabaase.
Akkasumas harka ishee lamaan uffata isheetiin ykn waan biraatiin haguuguun rakkoo hin qabu, dhiirota ajnabii biratti garuu fuula isheetiifi harka ishee lamaan haguuguun ishee irratti dirqama ta'a; Sababni isaas awraa waan taateefi; jecha Rabbii ol ta'eetiif: ﴾...Miidhagsituu isaanii abbootii manaa isaaniif malee akka hinmullifne...﴿ [Annuur: 31]. Fuulli fi harki lamaan miidhaguma gurguddoo keessaa ta'uun isaanii shakkii hin qabu.
Fuulli sana keessatti irra jabaafi guddaadha, ammas Rabbiin ol ta'e akkas jedhe: ﴾...Yeroo meeshaa isaan (niitolii nabiyyii) gaafattanis haguuggii (girdoo) duubaan isaan gaafadhaa. Akkas gochuu keessantu onneewwan keessaniifi onneewwan isaaniitiifis irra qulqulluudha...﴿ [Al-aḥzaab: 53].
Ammas, wanti dubartoonni baay'een haguuggii isaanii fuula irraa ol kaasuf jecha carqii jala gochuu aadaa godhatan immoo, shari'aa keessatti akka nuti beeknutti bu'uura hin qabu. Odoo sun hayyamamaa ta'ee jiraatee, silaa Ergamaan Rabbii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- ummata isaanitiif ni ibsu ture, irraa callisuunis isaanif hin hayyamamu ture.
Dhiiraa fi dubartii haala ihraamaa keessa jiraniif, uffata isaanii kan ittiin iḥraama seenan xurii yookaan wanta isa fakkaatu irraa miiccuun ni danda'ama, akkasumas kan biraatiin jijjiirachuunis ni danda’ama.
Uffata za'afaraanni yookaan worsiin isa tuqe kamiyyuu offachuun isaaf hin hayyamamu; Waan Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- hadiisa Ilma Umar -Rabbiin isaan lamaan irraa ha jaallatu- keessatti kana irraa dhoorganiifi.
Namni muhrima ta'e haasawa fokkataa, badii fi walmormii dhiisuun isa irratti dirqama; Jecha Rabbii ol ta'eetiif: ﴾Ḥajjiin ji’oota beekamoodha. Namni isaan keessa hajjii ofitti murteesse (iḥraama godhate), Ḥajjii keessatti qunnamtii saalaa gochuu, finciluufi falmii gaggeessuu hin qabu...﴿ [Al-baóarah: 197].
Karaa sirrii ta'een Nabiyyii irraa akka odeeffametti -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- akkana jedhan: «Namni Ḥajjii godhee, wal qunnamtii salaa hin raawwanne, akkasumas ajaja Rabbiitiin ala hin baane, akka guyyaa haati isaa isa deesseetti cubbuu tokko male deebi'a» [47]. Rafasiin: wal qunnamtii salaa irratti, akkasumas jechaa fi gocha fokkotaa irratti ni hiikama. Fusuuqiin: badiiwwani. Falmiin: baaxila keessatti, yookaan waan faayidaa hin qabne keessatti wal falmuudha. Karaa irra gaariin dhugaa mul’isuufi baaxila deebisuuf falmiin taasifamu ammoo, isa keessa rakkoon hin jiru, inumaatuu inni itti ajajamaadha; Jecha Rabbiin ol ta'eetiif: ﴾Gara karaa Gooftaa keetii ogummaafi gorsa bareedaan waami, Ishee (falmii) irra gaarii taateen isaan falmi...﴿ [Annaḥl: 125]. [47] Buƙaariin Abii Hureyraa irraa (Rabbiin isarraa haa jaallatu) lakkoofsa (1521) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1350) irratti gabaase.
dhiirri ihraama qabu tokko mataa isaa irratti waan itti maxxanuun haguuguun haraama; kan akka koofiyyaa, marataa, imaamaa ykn waan kana fakkaatuun, akkasumas fuulli isaas; Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- waa'ee nama yaabbii isaa irraa guyyaa Arafaa kufee du'e ilaalchisee waan akkana jedhaniitiifi: «Bishaanii fi sidriin isa dhiqaa, uffata isaa lamaan keessattis isa kafanaa, mataa isaatii fi fuula isaas hin haguuginaa; Sababni isaas inni guyyaa qiyaamaa talbiyaa jechaa waan kaafamuuf jecha» [48] Buƙaariif Muslim itti waliigalan, kun jecha muslimiti. [48] Buƙaariin lakkoofsa (1521) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1350) irratti gabaase.
Bantii konkolaataa, dibaabee yookiin waan kana fakkaatuun gaaddiddeeffachuun immoo rakkoo hin qabu, akkuma goojjoo fi mukaan gaaddiddeeffachuu saniiti; Sahiiha keessatti Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- yeroo Boolla Aqabaa darbatan keessatti uffataan isaanif gaaddiddeeffamuun waan mirkanaa'ef jecha. Ammas Nabiyyii irraa -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- Namiraatti dunkaanni isaanif dhaabamee, guyyaa Arafaa hanga aduun jallattutti ishee jalaa qubachuun isaanii karaa sirrii ta'een gabaafameera.
Namni ihraama qabu dhiiraa fi dubartii ta'e irratti bineensa lafaa adamsamu ajjeesuun, sana irratti gargaaruun, bakka isaa irraa isa oofuun, nikaa hidhachuun, wal qunnamtii salaa raawwachuun, dubartoota qaadhimachuu fi fedhiin isaan tuquun haraama ta'a; Hadiisa Usmaan keessatti -Rabbi irraa haa jaallatu- Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- waan akkana jedhaniif jecha: «Muḥriimni hin fuudhu, hin fuusisus, fuudhaaf hin kadhatus» [49] Muslimtu gabaase. [49] Muslimtu lakkoofsa (1409) irratti gabaase.
Namni iḥraama irra jiru tokko dagatee ykn wallaalee uffata hodhame yoo uffate, yookaan mataa isaa yoo haguuge, yookaan shittoo yoo dibate, fidiyaan isa irra hin jiru, yeroo yaadatetti yookaan beeketti sana ni kaasa. Akkasumas namni dagatee yookaan wallaalee mataa isaa haaddate, yookaan rifeensa isaa irraa waa mure, yookaan qeensa isaa murate, homtuu isa irra hin jiru yaada hayyuu Ulamaa sirrii ta’e irratti .
Muslima irratti - inni nama iḥraama qabu ta'us ta'uu baatus, dhiiras ta'ee dubartiis - bineensa haramaa ajjeesuun, akkasumas ajjeesuu isaa irratti meeshaadhaan yookiin akeekuudhaan, yookiin waan kana fakkaatuun gargaaruun haraama ta'a.
Akkasumas bakka isaa irraa isa oofuun ḥaraama ta'a, muka Ḥaramaa fi biqiltuu isaa magariisa muruu fi waan lafaa argame kan isaa fudhachuunis haraama ta'a, nama isa itti iyyaafatuuf yoo ta'e malee; Jecha Nabiyyiitiif jecha, Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu: «Dhugumatti biyyi kun -Mekkaa baanee- kabaja Rabbiitiin hanga Guyyaa Qiyaamaatti haraama, qoreen isaa hin ciramu, bineensi isaas kan adamsamu hin oofamu, wanti isa keessatti kufee lafa irraa argamu nama isa beeksisuuf yoo ta’e malee hin fuudhamu, margi isaa jiidhaanis hin muramu» [50] Buƙaarii fi Muslimtu gabaase. [50] Buƙaariin lakkoofsa (1834) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1353) irratti gabaase.
Al-Munšid jechuun: nama waan lafa erraa argate beeksisuudha, Al-Khalaa jechuun: marga jiidhaadha. Minaafi Muzdalifaan Harama irraayi, Arafaan immoo bakka halaal irraayi.
kanaa achi
Waan namichi Ḥajjiif deemu yeroo Makkaa seenetti raawwatuu fi xawaafaa fi akkaataa isaa irraa waan inni erga Masjidal Ḥaraam seenee booda raawwachuu qabu ibsuu keessatti ta'a
Yeroo namichi ihraama qabu Makkaa ga'utti, osoo isii hin seenin dura dhiqachuun isaaf jaallatamaadha; Sababni isaas Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- waan sana hojjataniifi. Yeroo Masjiidal Haraam ga'e, miila isaa kan mirgaa dursee, akkana jechuun sunnaa isaa ta'a: "Bismillaah, wassalaatu wassalaamu alaa rasuulillaah, A'uuzu billaahil Aziim, wo bi wojhihilkariim, wo sulxaanihil qadiim, minasheyxaanirrajiim, Allaahumma iftah lii abwaaba rahmatika", kana masjiidota hafani hunda yeroo seenuttis ni jedha, Masjiidal Haraam seenuuf zikriin addaa kan isaaf ta'e kan Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- irraa mirkanaa'e hin jiru, waan ani beeku keessatti.
Namni mutamatti'a ta'e, yookiin namni umraa godhu, yeroo Ka’abaa bira ga’etti osoo xawaafa hin jalqabin dura Talbiyaa ni dhaaba. Sana booda gara Dhagaa Gurraachaa qajeelee itti garagalee, eegasii harka isaa kan mirgaatiin isa tuqee, yoo isaaf laafe isa dhungata, nama dhiibuudhaan namoota hin miidhu. Yeroo isa tuqutti: "Bismillaahi Wallaahu Akbar", ykn "Allaahu Akbar" jedha. Yoo isa dhungachuun ulfaate, harka isaatiin ykn uleedhaan ykn waan kana fakkaatuun isa tuqee, waan ittiin tuqe sana dhungata. Yoo isa tuquunis ulfaate, itti akeekee “Allaahu Akbar” jedha, waan ittiin akeeke hin dhungatu. Xawaafni sirrii ta'uudhaaf ulaagaa qaba: namni naanna'u hadasa xiqqaa fi guddaa irraa qulqulluu ta'uudha; Sababni isaas xawaafni akkuma sagadaa waan ta'eefi, garuu isa keessatti haasa'uun hayyamamaadha malee. Yeroo naanna'u keessatti Ka'abaa gara bitaa isaa godha. Yeroo xawaafa isaa jalqabu keessatti yoo akkana jadhe gaariidha: "Yaa Rabbi! sitti amanuun, kitaaba kee dhugoomsuun, waadaa kee guutuu fi sunnaa Nabiyyii keetii Muhammad ﷺ hordofuudhaan (xawaafa)"; Kun Nabiyyii ﷺ irraa waan odeeffameefi. Marsaa torba naanna'a, xawaafa jalqabaa keessaa marsaalee sadan jalqabaa hunduma keessatti saffisaan deema, innis xawaafa yeroo jalqaba Makkaa dhufu godhamuudha; nama umraa godhu ta'us, ykn nama tamattu'a godhu ta'us, ykn nama hajjii qofa godhu ta'us, ykn nama hajjii fi umraa walitti qabe (qiraana) ta'us tokkuma. Afuran hafan keessatti ammoo suuta deema. Marsaa hundumaa dhagaa gurraacha irraa eegalee isuma irratti xumura.
Ramala jechuun: tarkaanfii walitti dhiheessuu waliin saffisaan deemuudha, xawaafa kana guutuu isaa keessatti id'ibaa'a (gateettii mirgaa banaa) gochuun isaaf jaallatamaadha, isa kanaan alatti hin tahu. Idxibaa’a jechuun: walakkaa uffataa ceekuu isaa kan mirgaa jalaan dabarsee, qaccee isaa lamaan ceekuu isaa kan bitaa irra gochuudha.
Lakkoofsa marsaalee keessatti yoo shakke, waan mirkanaa’aa ta’e irratti ijaara, inni isa irra xiqqaa taheedha; yoo marsaa sadii moo afur xawaafee shakke, sadii taasisa, sáyii keessattis akkasuma godha.
Xawaafa kana erga xumuree booda, raka'aa xawaafaa lama sagaduun duratti uffata isaa ceekuu isaa lamaan irra godhachuun qacceen isaa lamaan qoma isaa irra akka ta'u godha.
Wanta dubartoota irraa mormamuufi irraa isaan akeekkachiisuun barbaachisu keessaa faayaafi shittoo urgaa gaarii qabuun xawaafa gochuu isaaniiti, akkasumas isaan owraa ta'anii osoo jiranii of sattaruu dhiisuu isaaniiti. Kanaafuu, yeroo xawaafaafi haalawwan biroo kan dubartiin dhiiratti makamtu keessatti of dhoksuutu isaan irratti dirqama ta'a, akkasumas faaya dhiisuunis isaan irratti dirqama ta'a; Sababni isaas isaan qaama dhuunfaatiifi qormaata waan ta'aniifi. Fuulli dubartii faaya ishee kan daran mul'atuudha, kanaafuu mahramoota isheetiif malee isa mul'isuun isheef hin hayyamamu; Jecha Rabbii ol ta'eetiif jecha: ﴾...miidhagsituu isaanii dhiirsoowwan isaaniif malee akka hin mul'ifne...﴿ [Annuur: 31], Yeroo dhagaa Gurraacha dhungatan keessatti yoo namni dhiiraa kan isaan argu jiraate, fuula isaanii saaquun isaaniif hin eeyyamamu. Dhagicha tuqanii dhungachuuf haalli yoo isaaniif hin mijjoofne, dhiirota cinquun isaaniif hin eeyyamamu. Garuu isaan duubaan xawaafu, santu Ka'abaatti dhihaatanii dhiirotaan wal rakkisaa xawaafuu irra isaaniif caalaadha, akkasumas ajriin isaas isaanif irra guddaa dha. Saffisaan deemuu fi idxibaa'iin xawaafa kana keessatti malee kan biroo keessatti karaa hin godhamu, akkasumas sa'ayii keessattis karaa hin godhamu, akkasuma dubartootaafis hin eeyyamamu; Sababni isaas Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- saffisaan deemuu fi idxibaa'ii yeroo Makkaa dhufanitti xawaafa isaanii kan jalqabaa keessatti malee waan hin hojjanneef jecha. Yeroo xawaafaa hadasaa fi najasa irraa qulqullaa'ee, Gooftaa isaatiif ajajamaa fi gad of qabaa ta'u qaba.
Xawaafa isaa keessatti zikrii Rabbii fi du'aa'ii heddummeessuun isaaf jaallatamaa dha; yoo isa keessatti Qur'aana irraa waa qara'e immoo gaarii dha. Xawaafa kanas ta'ee xawaafota biroo keessatti, akkasumas Sa'ayii keessatti zikrii murtaa'es ta'ee du'aa'iin murtaa'e dirqamaa miti.
Ammas wanti namoonni gariin uuman, kan akka marsaa xawaafaa ykn sa'yii hundaaf zikriiwwan yookiin du'aa'iiwwan addaa ramaduu, bu'uura hin qabu. Garuu zikrii fi du’aa’ii irraa wanni mijjate kamiyyuu ni gaha. Yeroo Ruknal Yamaanii bira ga’etti, mirga isaatiin isa tuqee, akkana jedha: «Bismillaahi Wallaahu Akbar», isa hin dhungatu. Yoo isa tuquun itti ulfaate immoo, isa dhiisee xawaafa isaa itti fufa. Itti hin akeeku, yeroo isa bira ga’ettis takbiiraa hin jedhu; Sababni isaas kun waan beeknu keessatti, Nabiyyii irraa -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- waan hin mirkanoofneef jecha. Gidduu Ruknal Yamaanii fi Hajaral Aswaditti akkana jechuun isaaf ni jaallatama: ﴾Gooftaa keenya! Duuniyaatti toltuu, Aaƙirattis toltuu nuuf kenni, adabbii ibiddaa irraa nu baraari﴿ [Al-Baóarah: 201]. Yeroo Dhagaa Gurraacha bira ga'e hunda isa tuqee isa dhungatee, akkana jedha: "Allaahu Akbar”, yoo isa tuquu fi dhungachuun isaaf hin mijjaatin immoo, yeroo isa bira ga'e hundatti itti akeekee takbiiraa jedha.
Zamzamii fi Maqaama duubaan xawaafuun rakkoo hin qabu, keessattuu yeroo wal dhidhiibuun jiru keessatti, Masjidni guutuun isaa bakka xawaafaati, odoo dirreewwan masjidaa keessa xawaafellee suni isaaf gahaadha, garuu Ka'abaatti dhihaatee xawaafuutu caala, yoo suni isaaf laafe.
Xawaafa yeroo xumure, yoo isaaf danda’ame Maqaama Ibraahiim duubatti raka’aa lama sagada; yoo sababa tuuta namaatiifi kan kana fakkaatuutiin isaaf hin danda’amin, masjiida keessatti bakka kamittuu isaan lamaan sagduu ni danda’a. Faatihaa boodatti isaan keessatti suurota kana qara’uun sunnaadha ﴾Jedhi: "isin yaa warra Rabbitti kafartan﴿ [Al-Kaafiruun: 1] Rakaāa jalqabaa keessattii fi ﴾Jedhi: "Inni Allaah (gabbaramaa dhugaa) tokkicha qaroo hinqabne﴿ [Al-Iƙlaaṡ: 1] Rakāāa lammaffaa keessatti, kun caalaadha, yoo isaan irraa kan biraa qara'es rakkoo hin qabu, sana booda gara Dhagaa Gurraachaa qajeeluun yoo isaaf mijjaate harka isaa mirgaatiin isa tuqa; kana keessatti Nabiyyii -Rabbiin raḥmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- hordofuudhaaf jecha.
Eegasii balbala isaatiin gara Safaatti ba’a, irratti ol ba’a, yookaan isa bira dhaabbata, garuu yoo laafeef irratti ol ba’uun irra filatamaadha, yeroo marsaa tokkoffaa jalqabu keessatti jecha Rabbii ol ta'ee kana ni qara'a: ﴾Dhugumatti, Safaafi Marwaan mallattoolee Rabbii (kan ibaadaan isaa itti hojjatamu) irraayyi...﴿ ([Al-Baóaraa: 158].
Safaa irratti gara Qiblaatti garagalee, Rabbiin faarsee, Allaahu akbar jedhee, akkana jechuun ni jaallatama: "Laa ilaaha illallaahu, wallaahu akbar, Laa ilaaha illallaahu wahdahuu laa shariika lahuu, lahul mulku, walahul hamdu yuhyii wa yumiitu, wahuwa alaa kulli shey'in qadiir, Laa ilaaha illallaahu wahdah, anjaza wa'adah, wa nasara abdah, wa hazamal ahzaaba wahdah, akkas jechuunis: Rabbiin malee haqaan gabbaramaan hin jiru, Rabbiin waa hunda irra guddaadha, haqaan gabbaramaan isa tokkicha shariika hin qabne malee hin jiru. Mootummaan kan isaati, faaruunis kan isaati, inni ni jiraachisa, ni ajjeesas. Inni waan hundumaa irratti danda'aadha. Rabbii tokkicha shariika hin qabne malee haqaan gabbaramaan hin jiru. Waadaa isaa guutee, garbicha isaatif tumse, tuuta kaafirootaa kophaa isaa cabse injifatee", jechuudha, Eegasii harka isaa ol kaasee, waan isaaf mijaa'een kadhata, zikrii fi du'aa'ii kanas (yeroo sadi) deddeebisa, sana booda gadi bu'ee gara Marwaatti deema hanga Mallattoo isa jalqabaa bira ga'utti; dhiirri hanga Mallattoo isa lammaffaa bira ga'utti saffisaan deema. Dubartiidhaaf immoo gidduu mallattoo lamaanii saffisaan deemuun hin eeyyamamu; Sababni isaas isheen waan dhokattuu taatef jecha, isheen sa'ayii hunda keessatti suuta deemuu qabdi, eegasii deemee, gaara Marwaa irratti ol ba'a, ykn achi bira dhaabbata. Yoo isaaf mijaa'e isa irratti ol ba'uun irra filatamaadha, Marwaa irratti akkuma Safaa irratti jedheefi hojjate sana jedhee, hojjata, Aayaa qara'uun osoo hafuu, isheenis jecha Rabbii ol ta'eeti: ﴾Dhugumatti, Safaafi Marwaan mallattoolee Rabbiin yaadannufi (kan ibaadaan isaa itti hojjatamu) irraayyi...﴿ [Al-Baóarah: 158], Kun kan karaa godhamu, marsaa jalqabaa, yeroo gara Safaatti ol ba'an qofa keessatti; Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- fakkeenya godhachuudhaafi. Sana booda gad bu'ee, bakka deemsaatti ni deema, bakka arifannaatti immoo ni arifata hanga Safaa ga'utti. Kana si'a torba raawwata; deemuun isaa marsaa tokko, deebi'uun isaa immoo marsaa biraati; Sababni isaas, Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- wanta ibsame kana raawwatanii, waan akkas jedhaniif jecha: «Akkaataa hojjaa Ḥajjiif Ūmraa keessan ana irraa fudhaa» [51]. Saáyii isaa keessatti Żikrii fi Duāa'ii isaaf laafe heddummeessuu fi hadasa guddaa fi xiqqaa irraa qulqulluu ta'uun jaallatamaa dha. Yoo qulqullina malee sa'ayii godhe suni isaaf ni ga'a. Akkasuma dubartiin xawaafii boodatti laguun yoo itti dhufe ykn yoo deesse, sa'ayii ni gooti, sunis isheedhaaf ni ga'a; qulqullinni sa'ayii keessatti akka dura darbeetti jaallatamaa dha malee ulaagaa waan hin taaneef jecha. [51] Maddi isaa dura dabreera.
Yeroo Sa'ayii isaa xumure, rifeensa mataa isaa ni haaddata, yookaan ni gabaabsa. Dhiiraaf haadachuutu irra caala. Gabaabsatee haadachuu ammoo Hajjii dhaaf yoo dhiise gaariidha. Gara Makkaa dhufuun isaa yeroo Hajjitti dhihoo yoo ta'e, gabaabsuutu isaaf irra caala; akka rifeensa isaa kan hafe Hajjii keessatti haaddatuuf jecha; Sababni isaas, Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- yeroo isaanii fi Sahaaboonni isaanii guyyaa afraffaa ji'a Zul-Hijjaa Makkaa dhufan, nama Hadyii hin fidne akka Ihraama irraa bahanii (tahallul godhanii) fi gabaabsan ajajan malee haadachuutti isaan hin ajajne. Gabaabsuun dirqama mataa guutuu wal ga’uu qaba. Garii isaa gabaabsuun hin eeyyamamu, akkuma garii isaa haaduunis hin geenyetti. Dubartiin ammoo gabaabsuu qofaatu isheedhaaf hayyamama. Kan isheedhaaf hayyamame faajjii ishee hunda irraa hanga qubbeelaa fi sanaa gad irraa fuuchuudha. Qubbeelaan: fiixee qubaati. Dubartiin sana caalaa irraa hin fuutu.
Yeroo namni ihraama qabu wanta dubbatame kana raawwatetti, Umraan isaa xumurameera, wanti sababaa Ihraamarratti isa irratti haraama ture hundi isaaf eeyymamaa ta'a; yoo nama bakka halaalaa irraa wareega oofe ta'e malee, inni hanga Hajjii fi Umraa irraa bakka takkatti hiikkatutti ihraama isaa irratti tura.
Namni Hajjii kophaa isaa, yookaan Hajjii fi Umraa bakka tokkotti hidhate, yoo wareega oofee fide ta'e malee; hidhannaa isaa gara Umraatti jijjiiree, wanta namni Mutamatti'ii hojjatu hojjachuun isaaf sunnaa ta'a; Sababni isaas Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- sahaabota isaanii kanatti ajajanii waan akkana jedhaniif jecha: «Odoo ani wareega hin oofne ta’ee, silaan isin wajjiin ihraama irraa hiikkadha ture» [52]. [52] Bukhaariitu lakkoofsa (1568) irratti gabaase.
Dubartiin takka erga umraa hidhatte booda yoo laguun itta dhufe, yookaan deesse, baytii hin xawaaftu, akkasumas Safaa fi Marwaa jidduus sa'ayii hin gootu hanga qulqullooftutti, yeroo qulqulloofte, xawaaftee sa'ayii gootee rifeensa isii irraa gabaabsiti, sanaan umraan isii guutamtee jirti, guyyaa Tarwiyaa duratti yoo hin qulqullaa'in, bakka isiin jiraattu irraa hajjiif harramattee, namootaa wojjin gara Minaatti deemti, kana gochuudhaan hajjii fi umraa kan wolitti qabde taati, waan hujjaajni hojjatu, kan akka Arafaa dhaabbachuu, Mash'ara bira dhaabbachuu, Boolla darbachuu, Muzdalifaa fi Minaa buluu, wareega qaluu, fi rifeensa gabaabsuu, ni hojjatti, yeroo qulqullooftetti, xawaafa ni gooti, Safaa fi Marwaa jidduus sa'ayii ni gooti, xawaafa tokkoofi sa'ayii tokko, sunis hajjiifi umraa isheetif isheedhaaf ni ga'a; Hadiisa Aa'ishaatiif jecha, dhugumatti isheen umraadhaaf erga harramattee booda laguun itti dhufee, Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isa irratti ha buusu- isheedhaan akkana jedhan: «Waan namni hajjii dalagu dalagi, Garuu hanga qulqullooftutti ka'abaa naanna'uun osoo hafuu» [53] Bukhaarii fi Muslimtu gabaase. [53] Bukhaariin lakkoofsa (305) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1211) irratti gabaase.
Dubartiin laguu qabdu ykn tan dhiiga da'umsaa qabdu yeroo guyyaa qalmaa boollatti darbattee fi rifeensa isii irraa gabaabsitetti, wanti sababaa ihraamaatiin isii irratti haraama ta’e hundinuu isheedhaaf eeyyamama ta'a, kan akka shittoo fi kan kana fakkaatanii, abbaa manaa isii malee, akkuma dubartoota biroo kan qulqulluu ta’anii, hanga hajjii isii xumurtutti. Yeroo qulqullooftee xawaafii fi sa'ayii goote, abbaa manaa isheedhaaf eeyyamama ta'a.
kunii gadi
Ji'a Zul hijjaa irraa guyyaa saddeettaffaa seera Hajjii hidhatanii, gara Minaa bahuu
Guyyaan Tarwiyaa yeroo ga'etti, innis ji'a Zul hijjaa irraa guyyaa saddeettaffaati, warra Makkaa keessatti ihraama irraa hiikkataniifi namoota isii irraa hajjii gochuu barbaadaniif bakka qubsuma isaanii irraa hajjiif hidhachuun ni jaallatama; Sababni isaas Sahaabonni Nabiyyii -Rabbii rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- Abxah keessa qubatanii ajaja isaanitiin guyyaa Tarwiyaa isa irraa hajjiif harramataniiru waan ta'eef jecha. Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- gara Beytii deemanii isa biraa ykn Ashandaa biraa akka hidhatan isaan hin ajajne. Akkasumas yeroo gara Minaa bahan keessatti xawaafa dhaammannaa akka xawaafan isaan hin ajajne. Odoo sun seera ta'ee jiraatee isaan barsiisu ture. Kheyriin hundi Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu-, akkasumas Sahaabota isaanii (Radiyallaahu anhum) hordofuu keessa jira.
Hajjiif hidhachuun dura dhiqachuu, qulqullaa'uu fi shittoo dibachuun ni jaallatama, akkuma yeroo Miqaata irraa hidhatu san godhutti. Hajjiif erga harramatanii booda guyyaa Tarwiyaa irraa osoo aduun hin dabin yookiin erga isheen dabde booda gara Minaa qajeeluun isaaniif jaallatamaadha, hanga hanga Aqabaa darbatanitti Talbiyaa ni baay'isu. Minaatti Sagada Zuhhrii , Sagada Asrii, Sagada Maghriibaa Sagada Ishaa'ii fi Sagada Fajrii ni sagadu, Sunnaan sagada hunda yeroo isaa keessatti gabaabsanii, osoo walitti hin qabne sagaduudha, Magriibaa fi Fajriin garuu hin gabaabbatan.
Warra Makkaa fi warra biroo gidduutti garaagarummaan hin jiru; Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- namoota warra Makkaa fi bakka biroo irraa ta'an Minaa, Arafaa fi Muzdalifaa keessatti gabaabsuudhaan waan salaachisaniifi, warri Makkaa akka guutan hin ajajne. Osoo isaan irratti dirqama ta'ee, silaa isaaniif addeessu ture.
Guyyaa Arafaa erga aduun baatee namni Hajjiif dhufe Minaa irraa gara Arafaa qajeela, yoo laafeef hanga aduun jallattutti Namiraa qubachuun jaallatamaadha; Isaan -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu waan akkas raawwataniif jecha.
Yeroo aduun walakkaa samii irraa gara lixatti jallattetti, imaamaaf ykn bakka bu'aa isaatiif namootaaf khuxbaa haalaaf mijaawwaa taate gochuun jaallatamaadha, guyyaa kanaa fi isa boodattis waan namichi hajjii raawwachaa jiru gochuu qabu ishee keessatti ni ibsa, akkasumas isii keessatti sodaa Rabbitti, irabbiin tokkichoomsuu, fi hojiiwwan hunda keessatti isa qofaaf qulqulleessutti isaan ni ajaja, wanta Inni dhoorge irraas isaan ni akeekkachiisa, Qur'aana Rabbiitii fi sunnaa nabiyyii isaa -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- itti cichanii qabachuu, isaaniin murteessuu, dhimmoota hunda keessatti gara isaaniitti murtiif deebi’uu isii keessatti isaaniif dhaama; Sana hunda keessatti Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- hordofuudhaaf jecha. Isii boodatti salaata Zuhrii fi Asrii yeroo isii jalqabaa keessatti azaana tokkoo fi iqaamaa lamaan gabaabsanii, walitti qabanii salaatu; Isaan -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- waan akkas raawwataniif jecha. Muslimtu hadiisa Jaabir -Rabbiin isarraa haa jaalatu- irraa gabaase.
Ergasii namoonni Arafaa ni dhaabbatu, Arafaan hundi bakka dhaabbataati, keessa Uranaa malee. Yoo laafe gara Qiblaattii fi gara Gaara Rahmatti garagaluun ni jaallatama, yoo isaan lamaanitti garagaluun hin laafin gara Gaarichatti osoo hin taane gara Qiblaatti garagala. Namicha Hajjii irra jiruuf bakka dhaabbii kana keessatti zikrii Rabbii qulqullaa'ee, Isa kadhachuu fi gara Isaatti gadi of qabuu keessatti tattaafachuun ni jaallatama, yeroo du'aa'ii godhatu keessatti harka isaa lamaan ol qabata, yoo talbiyaa jedhe yookaan Qur'aana irraa waa qara'es gaariidha. Akkana jechuu heddummeessuun caalaa ni ta'a: "Laa ilaaha illallaahu wahdahuu laa shariika lahuu, Lahul mulku, walahul hamdu, yuhyii wa yumiitu, wahuwa alaa kulli shey'inn qadiir, jechuunis: Haqaan gabbaramaan Rabbii tokkicha hiriyaa hin qabne malee hin jiru, mootummaan kan isaati, faarunis kan isaati, ni jiraachisa, ni ajjeesas, Inni waan hundumaa irratti danda'aadha" jechuudha; Akkana jechuun Nabiyyii irraa -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- waan odeeffameef jecha: «Irra caalaan du'aa'ii, du'aa'ii guyyaa Arafaati, irra caalaan waan aniifi Nabiyyoonni na duraa jennee: ""Laa ilaaha illallaahu wahdahuu laa shariika lahuu, Lahul mulku, walahul hamdu, yuhyii wa yumiitu, wahuwa alaa kulli shey'inn qadiir, jechuunis: Haqaan gabbaramaan Rabbii tokkicha hiriyaa hin qabne malee hin jiru, mootummaan kan isaati, faarunis kan isaati, ni jiraachisa, ni ajjeesas, Inni waan hundumaa irratti danda'aadha» jechuudha [54], Akkasumas isaan irraa -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- karaa sirrii ta'een gabaafameera: «Rabbiin biratti Irra jaallatamaan haasaadhaa afuri: Subhaanallaah, Walhamdu lillaah, Wa laa ilaaha illallaahu, Wallaahu akbar, jechuunis: Rabbiin qulqullaa'e, faaruun hundi kan Rabbiiti, haqaan gabbaramaan Rabbi malee hin jiru, Rabbiin waa hunda irra guddaadha» jechuudha [55]. [54] Tirmiiziitu lakkoofsa (3585) irratti gabaase. [55] Muslimtu lakkoofsa (2137) irratti gabaase.
Kanaafuu zikrii kana yaadannofi xiyyeeffanno fi onneen dhufuu waliin heddummeessuu fi irra deddeebi'uun ni barbaachisa. Akkasumas zikriiwwanii fi kadhaawwan Shari'aa keessatti dhufan yeroo hunda heddummeessuun ni barbaachisa; keessattuu bakka kanattii fi guyyaa guddaa kana keessatti. Zikrii fi du'aa'ii irraa kan walitti qabatoo ta’an ni filata, isaan keessaa:
* Subhaanallaah wa bihamdih, Subhaanallaahil Aziim, jechuunis: Rabbiin qulqullaa'e, galanni kan isaati, Rabbiin guddaan qulqullaa'e, jechuudha, ﴾Laa ilaaha illaa Anta Subhaanaka, innii kuntu minazzaalimiin, jechuunis: Si malee dhugaan gabbaramaan hin jiru, Ati qulqullooftaadha, Dhugumatti, ani miidhaa hojjattoota irraa ta’een jira﴿ jechuudha. [Al-Anbiyaa'i: 87].
* Laa ilaaha illallaah, Walaa na;abudu illaa iyyaah, lahunni'imatu walahul fadlu, walahussanaa'ul hasan, Laa ilaaha illallaahu mukhlisiina lahuddiina walow karihal kaafiruun, jechuunis: Dhugaan gabbaramaan Rabbi malee hin jiru, isa malee homaa hin gabbarru, qananiin, tollii fi faaruun gaarin kan isaati, dhugaan gabbaramaan Rabbi malee hin jiru, gabbartii isaaf qulqulleessoo haala taanen, kaafirtoonni osoo jibbanillee.
* Laa howla walaa quwwata illaa billaah, jechuunis: Malaafii danadeettiinis Rabbiin malee hin jiru, jechuudha [56]. [56] Muslimtu Ilma Azzubeyr -Rabbiin isa irraa haa jaallatu- irraa lakkoofsa (594) irratti gabaase.
* ﴾Gooftaa keenya! Duuniyaatti toltuu, Aakhirattis toltuu nuuf kenni, adabbii ibiddaa irraa nu baraari﴿ [Al-Baqarah: 201].
* Yaa Rabbi amantii koo isa eegumsa kiyyaaf ta'e naaf tolchi, Addunyaa koo kan jireenyi koo keessatti ta'us naaf tolchi, Aakhiraa koo kan deebiin koo isa keessatti ta'us naaf tolchi, Jireenya koo kan waan gaarii hundumaa irraa keessatti dabaladhu naaf taasisi, Du'aas kan hamtuu hunda irraa itti boqadhu naaf taasisi [57]. [57] Muslimtu Abii Hurayraa -Rabbiin isa irraa haa jaallatu- irraa lakkoofsa (2720) irratti gabaase.
* Rakkina balaa, gadadoon nama qaqqabuu, murtii hamtuu fi diinni namatti gammaduu irraa Allaahattin maganfadha [58]. [58] Bukhaariitu Abii Hureyraa -Rabbiin isarraa haa jaallatu- irraa lakkoofsa (6347) irratti gabaase.
«Yaa Rabbi! yaaddoo fi gadda irraa, dadhabinnaa fi hifannaa irraa, lunyummaa fi doqnummaa irraa, dilii fi liqaa irraa, akkasumas liqaan moo’amuu fi dhiiraan moo’amuu irraa sittiin maganfadha» [59]. [59] Abuu Daawuudiitu jecha kanaan Abii Umaamaa Al-Ansaarii irraa, jecha “Waminal ma’sami wal maghram)” jedhu malee lakkoofsa (1554) irratti gabaase.
«Yaa Rabbi! dhibee suphee, maraatummaa, dhibee lamxii, akkasumas dhukkuboota hamoo hundarra irraa sitti maganfadha» [60]. [60] Abuu Daawuudiitu Anas -Rabbiin isa irraa haa jaallatu- irraa lakkoofsa (1554) irratti gabaase.
* Yaa Rabbi! dhiifamaa fi nagaa addunyaa fi aakhiraatti si kadhadha.
* Yaa Rabbi, dhiifamaa fi nagaa si kadhadha; amantii koo, addunyaa koo, maatii koo fi qabeenya koo keessatti.
* Yaa Rabbi, eybii koo naa dhoksi, sodaa koo irraa bilisa na godhi. Yaa Rabbi fuuldura koo, duuba koo, mirga koo, bitaa koo fi gubbaa koo na tiksi, jala kootiin tasa baduu irraa guddina keetitti maganfadha ykn baqadha[61]. [61] Abuu Daawuudiitu Ibn Umar -Rabbiin isarraa haa jaallatu- irraa lakkoofsa (5074) irratti gabaase.
* Yaa Rabbi, dhugaa koo fi qoosaa koo, dogoggora koo fi waan beekaa dalage naaf dhiisi, hundi isaa ana bira jira. Yaa Rabbi, waan dursee fi waan hafees, waan dhoksee dalagee fi ifaatti dalages, waan ati ana irraa beektus naaf dhiisi, ati (abbaa feete) dursaa dha, ati (abbaa feete) boodatti hanbisaadha, ati waan hunda irratti danda'aadha [62]. [62] Kutaa Hadiisaa kan Muslim Abii Muusaa Al-Ash’arii -Rabbiin isa irraa ha jaallatu- irraa lakkoofsa (2719) irratti gabaaseedha.
* Yaa Rabbi, dhimmicha keessatti cimina, qajeelloo irratti jajjabina si kadhadha, galata qananii keetii fi tolina ibaadaa keetiitiin si kadhadha, qalbii qulqulluu fi arraba dhugaa si kadhadha, gaarii waan ati beektu irraa si kadhadha, hamtuu waan ati beektu irraa sitti maganfadha ykn baqadha, waan ati beektuuf araarama si kadhadha, dhugumatti ati hedduu waan fagoo beekaa dha [63]. [63] Tirmiziitu Shaddad ilma Awsii -Rabbiin isa irraa haa jaallatu- irraa lakkoofsa (3407) irratti gabaase.
«Allaahumma Rabbannabiyyi Muhammad -rahmannii fi nageenyi irra haa jiraatu-, ighfir lii zanbii, wa azhib gheyza qalbii, wa ajirnii min mudillaatil fitani maa ahyeytanaa, jechuunis: Yaa Allaah! Yaa Rabbii Nabiyyii Muhammad, -rahmannii fi nageenyi irra ha jiraatu-, dilii koo naaf araarami, dallansuu onnee koo narraa kaasi, hanga nu jiraachiftettis fitnaawwan jallisoo irraa na eegi» jechuudha [64]. [64] Ahmadiitu hadiisa Ummu Salamaa -Rabbiin isii irraa haa jaallatu- irraa (6/301) irratti gabaase.
* Yaa Rabbi! Rabbii samiwwanii, Rabbii dachiitiifi Rabbii Arshii guddaa! Rabbii keenyaafi Rabbii waan hundaa! Yaa Baqaqsaa fireetiifi ija timiraa! Yaa buusaa Tawraat, Injiiliifi Furqaan! Hamtuu waan hundaa kan ati sammuu isaa qabaa taate irraa siin eegama ykn maganfadha. Yaa Rabbi! Ati jalqaba, si dura homtuu hin jiru. Ati xumuura, si boodas homtuu hin jiru. Ati mul’ataadha, si gubbaas homtuu hin jiru. Ati dhokaadha, si jalaas homtuu hin jiru. Liqaa nurraa kaffali, hiyyummaa irraas nu duroomsi [65]." [65] Muslimtu hadiisa Abuu Hureyraa -Rabbiin isa irraa haa jaallatu- irraa lakkoofsa (2713) irratti gabaase.
«Yaa Rabbi, lubbuu tiyyaaf sodaa kee kennif, ishees qulqulleessi, ati irra caalaa nama ishee qulqulleessuuti. Ati gargaaraafi gooftaa isheeti. Yaa Rabbi, dadhabinnaafi hifannaa irraa, lugnummaa, dullumaafi doqnummaa irraa, akkasumas adabbii qabrii irraan siiin eegame» [66]. [66] Muslimtu hadiisa Zeydii ilma Arqam -Rabbiin isa irraa haa jaallatu- irraa lakkoofsa (2722) irratti gabaase.
* Yaa Rabbi sitti of kenne, sittis amane, sirrattis hirkadhe, gara keettis deebi'e, siinin falama, na jallisuu irraa dandeettii keettin maganfadha, haqaan gabbaramaan si malee hin jiru, ati jiraataa hin duunedha, jinnii fi ilmi namaa ni du'u [67]. [67] Muslimtu hadiisa Ilma Abbaas, Rabbiin isaan irraa ha jaallatu, irraa lakkoofsa (2717) irratti gabaase.
* Yaa Rabbi, beekumsa hin fayyanne irraa, onnee hin sodaanne irraa, lubbuu hin quufne irraa fi kadhaa hin qeebalamne irraan sitti maganfadha [68]. [68] Kun kutaa hadiisa Zeydii ilma Arqam -Rabbiin isa irraa haa jaallatu- kan gabaasni isaa lakkoofsa (2722) irratti dabreedha.
«Yaa Rabbi, amala, hojii, fedhii fi dhukkuba fokkataa hunda irraa na fageessi» [69]. [69] Tirmiiziitu Ziyaad ilma ilaaqaa irraa, abbeeraa isaa irraa, lakkoofsa (3591) irratti gabaase.
* Yaa Rabbi, qajeelummaa koo na qabsiisi, hamtuu lubbuu kootii irraas na tiiksi [70]. [70] Tirmiiziitu hadiisa Imraan ilma Husayn -Rabbiin irraa haa jaallatu- irraa, lakkoofsa (3483) irratti gabaase.
«Allaahummakfinii bihalaalika an haraamika, wa aghninii bifadlika amman siwaaka, jechuunis: Yaa Rabbi, eeyyamam keetiin dhorka kee irraa naaf gahi, tola keetiin nama siin alaa hunda irraa na duroomsi» jechuudha [71]. [71] Tirmiiziitu hadiisa Aliyyii irraa -Rabbiin irraa haa jaallatu- lakkoofsa (3563) irratti gabaase.
* Yaa Rabbi, ani qajeelluma, sodaa Rabbii, qulqullummaa fi duruma si kadhadha [72]. [72] Muslimtu hadiisa Abdallaah ibnu Mas'uud -Rabbiin isarraa haa jaallatu- irraa lakkoofsa (2721) irratti gabaase.
* Yaa Rabbi, qajeellumaa fi sirraa'uu si kadhadha [73]. [73] Muslimtu hadiisa Aliyyii -Rabbiin isarraa irraa ha jaallatu lakkoofsa (2725) irratti gabaase.
* Yaa Rabbi, kheyrii hunda si kadhadha, ariifataa fi harkifataa isaas, waan ani beekuu fi hin beeknes, badii hundumaa irraa sitti maganfadha, ariifataa fi harkifataa isaa irraas, waan ani beekuu fi hin beeknes, kheyrii waan gabrichi kee fi Nabiyyiin kee Muhammed -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- si kadhatan irraa si kadhadha, akkasumas hamtuu gabrichi kee fi Nabiyyiin kee Muhammed -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- irraa maganfatan irraa sitti maganfadha, Yaa Rabbi, jannataa fi jecha ykn gocha irraa waan gara isitti na dhiheessu si kadhadha, Ibiddaa fi jecha ykn gocha irraa waan gara isitti na dhiheessu irraa sitti maganfadha, Murtoo naaf murteessitu hunda akka gaarii gootu si kadhadha [74]. [74] Ibn Maajaatu hadiisa Aa'ishaa irraa -Rabbiin isii irraa haa jaallatu- lakkoofsa (3846) irratti gabaase.
* Haqaan gabbaramaan Rabbii tokkicha hiriyaa hin qabne malee hin jiru, mootummaan kan isaati, faarunis kan isaati, inni ni jiraachisa ni ajjeesasi, kheyriin harka isaa jira, inni waan hunda irratti danda'aadha. Rabbiin qulqullaa'e, faaruun hundi kan Rabbiiti, haqaan gabbaramaan Rabbiin malee hin jiru, Rabbiin waa hunda irra guddaadha. Mallis dandeettinis Rabbii Ol ta'aa, Guddaa ta'een malee hin jiru[75]. [75] Bukhaariitu hadiisa Ubaadaa ilma Saamit -Rabbiin isarraa haa jaallatu- irraa lakkoofsa (1154) irratti gabaase.
* Yaa Rabbii, Muhammadii fi maatii isaanii irratti rahmata buusi, akkuma Ibraahiimii fi maatii isaa irratti buuftetti; ati faarfamaadha, guddaadha. Akkasumas Muhammadii fi maatii isaanii irratti barakaa buusi, akkuma Ibraahiimii fi maatii isaa irratti barakaa buuftetti; ati faarfamaadha, guddaadha [76]. [76] Bukhaariitu hadiisa Ka'ab ilma Ujraa -Rabbiin irraa haa jaallatu- irraa lakkoofsa (3370) irratti gabaase.
* ﴾Gooftaa keenya! Duuniyaatti toltuu, Aakhirattis toltuu nuuf kenni, adabbii ibiddaa irraa nu baraari﴿ [Al-Baqarah: 201].
Bakka dhaabbii guddaa kana keessatti hujjaajotni zikriilee fi du'aa'iiwwan darban, akkasumas waan hiikkaa isaanii fakkaatu kan zikrii, du'aa'ii, fi Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- irratti Salawaata buusuu irraa ta'e irra deddeebi'uun ni jaallatama. Du'aa'ii irratti cicha, gaarii addunyaa fi Aakiraa irraa Rabbii isaa kadhata. Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- yeroo du'aa'ii godhan yeroo sadi irra deddeebi'u turan, kanaafuu waan kana keessatti isaanitti hidhachuun barbaachisaa dha -rahmataa fi nageenyi isaan irratti haa jiraatu-.
Muslimni bakka dhaabbii kana keessatti Rabbii isaa qulqullaa'eef of gadi qabaa, isaaf gad of deebisaa, isaaf ajajamaa fi fuuldura isaatti caphaa ta'ee, rahmata isaa fi araarama isaa kajeela, adaba isaa fi dheekkamsa isaa sodaachaa, lubbuu isaa ni qorata, tawbaa dhugaa ta'es ni haaromsa; Sababni isaas kun guyyaa guddaa fi walgahii guddaa waan ta'eef jecha. Rabbiin isa keessatti gabroota isaatiif arjooma, isaaninis malaykoota isaatti dhaadata, Ibidda irraa bilisa baasuunis isa keessatti ni baay'ata. Sheyxaanni guyyaa Arafaa caalaa guyyaa itti injifatamee, xiqqatee fi tuffatamee argame hin qabu, guyyaa Badrii keessatti waan argame yoo ta’e malee; Kunis arjummaa Rabbiin gabroota isaatiif taasisu, tola isaaniif ooluu, akkasumas hedduminaan ibidda irraa bilisa baasuu fi araarama isaa irraa waan argamuuf jecha.
Sahiiha Muslim keessatti, Aa'ishaa irraa akka odeeffametti -Rabbi isii irraa ha jaallatu-, Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- ni jedhani: «Guyyaa Arafaa caalaa guyyaan Rabbiin gabricha ibidda irraa itti bilisa baasuun isa keessatti baay'atu hin jiru, dhugumatti Inni ni dhihaata, eegasii isaaniin malaa'ikootatti dhaadatee, akkana jedha: Jarri kun maal barbaadan?» [77]. [77] Muslimtu hadiisa Aa'ishaa -Rabbiin ishee irraa ha jaallatu- irraa lakkoofsa (1348) irratti gabaase.
Muslimootaf lubbuu ofii irraa Rabbiif toltuu agarsiisuun, akkasumas diina isaanii shayxaana, zikrii fi du'aa'ii heddummeessuudhaan, akkasumas diliiwwanii fi badiilee hunda irraa towbachuu fi istighfaara baay'isuudhaan isa salphisuu fi gaddisiisuun ni barbaachisa. Hujjaajonni bakka dhaabbannaa kana keessatti hanga aduun lixxutti zikrii, du'aa'ii fi Rabbiif of gadi qabutti shaakaluu irraa hin deeman, yeroo aduun lixxetti gara Muzdalifaa tasgabbii fi ulfinnaan deemu, talbiyaa ni heddummeessu, bakka bal'aa keessatti ni arifatu; Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- waan akkas raawwataniif jecha. Aduun osoo hin lixin deemuun hin danda'amu; Sababni isaas Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- hanga aduun dhiitutti dhaabbatanii, waan akkana jedhaniif jecha: «Manaasika(hajjii Hojii ) keessan narraa fudhadhaa» [78]. [78] Maddi isaa dura dabreera.
Yeroo Muzdalifaa gahanitti, sagada Maghriibaa rak’aa sadiifi sagada Ishaa’ii rak’aa lama azaana tokkoofi iqaamaa lamaan jam’ii gochuun yeruma achi gahanitti sagadu; Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- waan akkas raawwataniif jecha, yeroon isaan Muzdalifaa gahan yeroo Maghriibaa keessa ta’us yookiin erga yeroon Ishaa’ii seenee booda ta’us wal qixa.
Wanti gariin namoota waliigalaa hojjatan, kan akka yeroo Muzdalifaa gahan irraa eegalanii odoo salaata hin salaatin cirracha darbannaa guurrachuu fi hedduun isaanii kun karaa godhamaadha jechuu yaaduu, inni bu'uura hin qabneedha. Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- erga Mash'ar irraa gara Minaa deebi'an boodatti malee cirrachi isaaniif guuramutti hin ajajne. Bakka kamirraayyuu cirracha yoo guurate isaaf gahaadha, Muzdalifaa irraa guurrachuun dirqamaa miti, inumaatuu Minaa irraa isa guurrachuun ni danda'ama. Sunnaan guyyaa kana keessatti cirracha torba kan ittiin Boolla Aqabaa darbatan guurrachuudha; Nabiyyitti -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- hidhachuuf jecha. Guyyoota sadeen keessatti immoo, Minaa irraa guyyaa hundumaa cirracha digdamii tokko kan ittiin darbanna sadeen darbatu guurata.
Cirracha dhiquun hin jaallatamu, Garuu osoo hin dhiqin ittiin darbatama; Sababni isaas wanni kun Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- irraa, akkasumas sahaabota isaanii irraa hin gabaafamne waan ta'eef jecha. Cirracha itti darbatameen hin darbatamu.
Namichi hajjii irra jiru halkan kana Muzdalifaa ni bula. Warra dadhaboo kanneen akka dubartootaa, ijoollee fi fakkaattota isaaniitiif dhuma halkanitti gara Minaa deemuun ni hayyamamaaf; Kunis hadiisa Aa’ishaa, Ummu Salamaa fi kanneen biroo irratti hundaa’eeti. Hujjaajota irraa namoonni biroo immoo, hanga salaata Fajrii salaatanitti Muzdalifaa keessa turuun isaaniif ni jabeeffama, eegasii Mash'ar al-haraam biratti dhaabbatanii, gara Qiblaatti garagaluun hanga lafti sirriitti ifutti zikrii Rabbii, takbiiraa fi du'aa'ii ni baay'isu. Asitti yeroo du'aa'ii harka lamaan ol qabuun ni jaallatama, Muzdalifaa keessaa bakka kamuu yoo dhaabbatan sun isaaniif gahaadha, Mash'aritti dhihaachuu fi isa yaabuun isaan irratti dirqamaa miti; Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- waan akkana jedhanii jiranuuf jecha: «Ani as dhaabbadhe -Mash'aral haraam irra baananii- Jam'iin hundi bakka dhaabbatani». [79] Muslimtu sahiiha isaa keessatti isa gabaase, Jam’iin: Muzdalifaadha. [79] Muslimtu hadiisa Jaabir -Rabbiin isarraa ha jaallatu- irraa lakkoofsa (1218) irratti gabaase.
Yeroo bareechee bari'e keessatti osoo aduun hin baane gara Minaa deemu, deemsa isaanii keessattis Talbiyaa jechuu ni heddummeessu. Yeroo Muhassar ga'anitti, xiqqoo ariifachuun ni jaallatama.
Yeroo Minaa gahanitti Jamratal Aqabaa biratti Talbiyaa ni dhaabu, ergasii yeruma gahan irraa jalqabanii cirracha torba wal duraa boodaan itti darabatu, yeroo cirracha tokkoon tokkoon darbatu harka isaa ol kaasee takbiiraa jedha, laga keessaa isii darbachuun ni jaallatama, Ka'abaa bitaa isaatti, Minaan immoo mirga isaatti godha; Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- waan akkas raawwataniifi. Yoo karaa biraatiin isii darbate ni gahaaf, yoo cirrachi bakka itti darbatan keessa bu'e, Cirrachi bakka darbannaa keessa hafuun ulaagaa miti, kan ulaagaa ta'u achi keessa bu'uu isaati. Yoo cirrachi bakka darbannaatti kufee ergasii keessaa ba'e, caalaa jecha beektotaa keessatti ni gahaaf, warra kana ifatti dubbatan keessaa tokko: Nawawiidha -Rabbiin isaaf haa araaramu- kitaaba isaa Sharhul Muhazzab keessatti. Cirrachi darbannaa akka cirracha quphaati, innis shumburaa irra xiqqoo guddaadha.
Erga darbatee booda wareega isaa qala; yeroo qalu “Bismillaahi Wallaahu Akbar, Allaahumma haazaa minka wa laka” jechuu fi gara Qiblaatti ishee garagalchuun ni jaallatama. Sunnaan gaala harki ishee kan bitaa hidhamee osuma dhaabbattuu qaluudha, loonii fi re'oota ammoo cinaacha isaanii kan bitaa irratti ciibsee qaluudha. Yoo gara Qiblaan alaatti qale Sunnaa dhiiseera, garuu qalmi isaaf ni gaha; Sababni isaas yeroo qaliinsaa gara Qiblaatti garagalchuun Sunnaadha malee waajibaa miti. Wareega isaa irraa nyaachuun, kennaa taasisuu fi saddaqachuun ni jaallatama; Rabbiin ol ta'e waan akkana jedheef jecha: ﴾...Ishee irraa nyaadhaa; hiyyeessa rakkataa nyaachisaa﴿ [Alhajji: 28], Akka yaada warra beekumsaa kan irra sirrii ta’eetti, yeroon qalmaa hanga lixa aduu guyyaa sadaffaa kan Ayyaamu Al-Tashriiqitti itti fufa, kanaafuu yeroon qalmaa guyyaa qalmaa fi guyyoota sadii isa boodaa ta'a.
Eega wareega isaa qalee booda rifeensa mataa isaa ni haaddata yookaan ni gabaabsa. Haaddachuutu irra caala; Sababni isaas Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- warra haaddataniif (yeroo sadi) rahmataa fi araarama kadhatanii, warra gabaabsataniif ammoo yeroo tokko qofa waan kadhataniifi. Rifeensa mataa garii gabaabsuun hin ga'u, garuu akkuma gaafa haaddatanitti isa hunda gabaabsuun dirqama ta'a. Dubartiin ammoo caaccoo ishee hunda irraa hanga qubbeelaa tokkoo yookaan isaa gadi ni gabaabsti.
Erga Boolla Aqbaatti dhagaa darbatanii, haaddatanii ykn gabaabsatanii booda, namicha ihraama irra jiruuf wanti sababaa ihraamaatiin isa irratti dhorkaa ta'e hundi isaaf eeyyamamaa ta'a, dubartoota malee. Hiikkannaan kunis Hiikkannaa Jalqabaa jedhamee waamama. Hiikkannaa kana boodatti, shittoo dibatee gara Makkaa deemee Xawaafa ifaadaa gochuun isaaf sunnaadha; Hadiisa Aa'ishaatif jecha -Rabbiin isii irraa haa jaallatu-, akkana jette: «Ani Ergamaa Rabbii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu-, ihraama isaaniitif osoo isaan ihraama hin hidhatin duratti, hiikkannaa isaaniitifis osoo xawaafa hin godhin duratti shittoo dibaaf ture» [80] Bukhaarii f Muslimtu gabaase. [80] Bukhaariin lakkoofsa (1539) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1189) irratti gabaase.
Xawaafni kun Xawaafa Ifaadaa fi Xawaafa Ziyaaraa jedhama, innis rukuniiwwan hajjii keessaa isa tokko kan hajjiin isa malee hin guutamneedha, innis isa jecha Rabbii guddaa fi olta’aa keessatti fedhameedha: ﴾Sana booda xuriiwwan isaanii haa dhabamsiisan; qodhaawwan isaaniis haa guutanii. Mana turaan (Ka’abaan) haa naanna’anii﴿ [Al-Hajji: 29].
Erga Xawaafaa fi sagada raka’aa lamaan Maqaama duubatti raawwatee booda, yoo Mutamatti’a ta’e Safaa fi Marwaa jidduu sa'ayii raawwata. Sa’ayiin kun kan Hajjii isaati, sa’ayiin jalqabaa immoo kan Umraa isaati.
Jecha hayyootaa irraa kan sirrii ta'e keessatti sa'ayiin tokko hin gahu; Hadiisa Aa'ishaatif jecha, -Rabbiin isii irraa ha jaallatu-, akkana jette: «Ergamaa Rabbii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- wajjin baane» hadiisicha dubbatte, isa keessatti akkana jedhan: «Namni wareegni isa waliin jiruu, Hajjii Umraa waliin walitti qabee haa hidhatu; Ergasii hanga lachanuma isaanii irraa hiikkatutti hin hiikkatu»... Hanga akkana jettutti: «Warri Umraadhaaf niyyatan, Manichaafi Safaafi Marwaa jidduu naanna'anii, sana booda ni hiikkatan. Ergasii, Minaa irraa deebi'anii Hajjii isaaniitiif Xawaafa biraa godhan» [81] Bukhaarii f Muslimtu gabaase. [81] Bukhaariin lakkoofsa (1556) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1211) irratti gabaase.
Jechi isii -Rabbi isii irraa haa jaallatu- kan waa'ee warra Umraa hidhatanii irraa dubbatte: "Ergasii Minaa irraa erga deebi'anii hajjii isaaniitiif xawaafa biraa xawaafan", akkana jechuudha baanti: Safaafi Marwaa jidduu naanna'uudha, ibsa hadiisichaa keessatti akka jecha irra sirrii ta'etti. Jecha nama akkana jedhuu immoo: "xawaafa ifaadaa itti yaaddee akkas jette", inni sirrii miti; Sababni isaas xawaafni ifaadaa hunduma ilaalchisee ruknii waan ta'eef jecha, dhugumatti isa raawwataniiru. Wanti asitti fedhame: waan nama Mutamatti'a ta'e addatti ilaallatuudha, inniis erga Minaa irraa deebi'an booda hajjii guuttachuuf jecha yeroo lammaffaaf Safaafi Marwaa jidduu naanna'uudha. Kun ifa galaadha, faaruun kan Rabbiiti, innis jecha irra hedduu warra beekumsaati.
Akkasumas wanti sirrummaa isaa agarsiisu, waan Bukaariin Sahiha isaa keessatti bareefama gabaabaan Ilma Abbaas irraa odeesseedha -Rabbiin isaan lameen irraa ha jaallatuu-, inni waa’ee Mut’aa Hajjii gaafatamee, akkas jedhe: «Muhaajiroonnii fi Ansaaronni, akkasumas haadholiin manaa Nabiyyii -nagaa fi rahamanni irra ha jiraatu-, Hajjii Dhaammannaa keessatti ni hidhatan, nus ni hidhanne. Yeroo Makkaa galletti, Ergamaan Rabbii --Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu-- akkana jedhan: Nama wareega of biraa qabu yoo ta’e malee, hidhannaa keessan kan Hajjii Umraa godhaa. Ergasii Mana (Ka'abaa) ni xawaafne, Saffaa fi Marwaa jiddus sa’ayii goonee, dubartoota keenyatti dhufne, uffatas ni uffanne. Akkasumas akkana jedhan: Namni wareega isaa morma hidhe, hanga wareegni sun bakka qaliinsa isaa ga'utti hin hiikkatu. Ergasii galgala guyyaa Tarwiyaa akka Hajjii hidhannu nu ajajan. Yeroo hojiiwwan Hajjii irraa xumurretti, dhufnee Mana (Ka’abaa) ni xawaafne, Saffaa fi Marwaa jiddus sa’ayii ni goone» [82]. Kaayyoon irraa barbaadame asitti dhumeera, innis sa’ayiin nama tamattu’ii godhuu yeroo lama ta’uu isaa keessatti ifa. Rabbiitu caala beeka. [82] Bukhaariitu lakkoofsa (1572) irratti gabaase.
Wanti Muslim Jaabir irraa odeesse immoo -Rabbiin isa irraa ha jaallatu-: «Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu-, akkasumas ahaaboonni isaaniis Safaa fi Marwaa gidduutti xawaafa tokkicha malee hin goone» [83], Xawaafa isaanii kan jalqabaa jechuudha, inni Sahaabota irraa nama wareega oofe baana; Sababni isaas isaan Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- wajjiin hanga Hajjii fi Umraa irraa bakka tokkotti hiikkatanitti hidhannaa irratti waan hafaniif jecha, Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- immoo Hajjiifi Umraa hidhatanii, nama wareega oofe akka Hajjii Umraa wajjiin hidhatuttii fi hanga isaan lamaan irraa bakka tokkotti hiikkatutti akka hin hiikkanne ajajani. Nama Hajjii fi Umraa walitti qabee hidhate, sa'ayii tokko malee isa irra hin jiru; akkuma hadiisni Jaabir kan tuqameefi hadiisonni sahiiha ta'an kan biroos agarsiisanitti. [83] Muslimtu lakkoofsa (1215) irratti gabaase.
Akkuma kana namni Hajjii kophaa hidhatee hanga guyyaa Iidaatti hidhannaa isaatin ture, sa'ayii tokko qofatu isa irra jira. Namni hajjii fi umraa walitti qabee hidhatee fi namni hajjii qofa hidhate xawaaf quduumaa boodatti yoo sa'ayii godhe, sun sa'ayii isa xawaaf ifaadaa boodaa sana irraa isaaf ni gaha. Kunis hadiisa lamaan kan Aa'ishaafi Ibn Abbaas, akkasumas hadiisa Jaabir kan ibsame gidduu wal simsiisuudha. Kanaan wal-faalleessuun ka’a, hadiisota hundatti hojjachuunis ni argama.
Waan wal-simsiisa kana jabeessu keessaa: Hadiisni Aa’ishaa fi kan Ibn Abbaas lamaanuu sahiiha ta’anii, sa’ayii isa lammaffaa nama mutamatti'ii ta'eef mirkaneessuudha. Hadiisni Jaabir immoo faallaa kanaa agarsiisa. Akkuma ilmii usuulaatii fi musxalaha hadiisaa keessatti murtaa'etti inni mirkaneessu isa mormu irra dursa ni qabaata. Gara sirriitti kan qajeelchu Rabbii ol ta'e dha, mallis humnis Rabbiin malee hin jiru.
Asi gadi
Caalaa waan namichi hajjii irra jiru Guyyaa Qalmaa hojjetu ibsuu
Haajjiif irra caalaan dhimmoota afuran kana guyyaa qalmaa akka dubbatametti tartiibessuudha: Jalqaba Boolla Aqbaatti dhagaa darbachuun eegala, itti aansee wareega qaluudha, ergasii rifeensa haaddachuu ykn gabaabsuudha, eegasii mana xawaafuu fi isa boodatti nama mutamatti'a ta'eef sa'ayii raawwachuudha, akkasumas namni hajjii qofa godhee fi namni hajjii fi umraa walitti qabee godhe, xawaafa quduumii wajjiin sa'ayii yoo kan hin raawwanne ta'an. Garii dhimmoota kanneenii garii dura yoo dursee raawwate sun isaaf ni ga'a; Sababni isaas kana keessatti Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- irraa hayyamni jiraachuun waan mirkanaa'ef jecha. Sa'ayii xawaafa dura dursuun sana keessa ni seena; Sababni isaas inni dhimmoota guyyaa qalamaa dalagaman keessaa waan ta'eefi, kanaafuu jecha Sahaabichaa keessa seene: Guyyaa san waa'ee waan tokkoo kan dura buufame ykn booda aanfame irraa hin gaafatamne, akkana jedhan malee: «Hojjedhu rakkoon hin jiru» [84]، Akkasumas suni wantoota Irraanfii fi wallaalummaan isa keessatti argamu irraa waan ta'eef jecha; Kanaafuu jecha walii galaa kana keessa seenuun isaa dirqama ta'eera; Sababni isaas isa keessa laaffisuu fi salphisuun waan jiruufi. [84] Bukhaariin lakkoofsa (83) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1306) irratti gabaase.
Dhugumatti Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- nama osoo xawaafa hin godhin sa'ayii godhe irraa gaafatamanii, akkana jechuun isaanii mirkanaa'eera: «Rakkoon hin jiru» [85] Abuu daawuudiitu hadiisa Usaamaa bin Shariik irraa sanada sirrii ta'een isa gabaase, kanaanis shakkii malee waliigala keessa seenuun isaa ifa ta'eera. Rabbiitu Milkeessaadha. [85] Abuu Daawuudiitu lakkoofsa (2015) irratti gabaase.
Wantoonni isaanin namicha hajjii irra jiruuf hiikkannaa guutu argama sadii dha, isaanis: Boolla Aqabaa darbachuu, rifeensa haaddachuu yookiin gabaabsuu fi xawaafa ifaadaa sa'ayii isaan boodaa woliin raawwachuudha; Waan asiin duratti eerameef jecha. Yeroo wantoota sadeen kana raawwate, wanti duraan sababaa hidhannaatiin isa irratti haraama ta'e, kan akka dubartii, shittoo fi kan biroo hundi isaaf halaala ta'a. Namni isaan keessaa lama raawwate immoo, dubartii malee wanti sababaa ihraamatiin irratti haraama ta'e hundi halaala ta'aaf. Kunis Hiikkannaa Duraa jedhamee waamama.
Namicha hajjii irra jiruuf bishaana Zamzam irraa dhuguu fi quufuun ni jaallatama, akkasumas Du'aa'ii faayidaa qabeessa irraa kan isaaf laafeen kadhachuun isaaf ni jaallatama, «Bishaan Zamzam waan isaaf dhugameefiidha» [86]. Akkuma Sahiih Muslim keessatti Abuu Zarri irraa odeeffametti, Nabiyyiin --Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu-- waa'ee bishaana Zamzam akkana jedhan: «Dhugumatti, inni nyaata mi'aawaadha» [87]. Abuu Daawuud akkana jechuu dabale: «Qoricha dhukkubaatisi» [88]. [86] Ibnu Maajaatu Jaabir ilma Abdullaah irraa -Rabbiin isa irraa haa jaallatu- lakkoofsa (3062) irratti gabaase. [87] Muslimtu lakkoofsa (2473) irratti gabaase. [88] Kana jechuun: Abuu Daawuud Axxayaalisii baana, hadiisa waa'ee seenaa Islaamummaa Abii Zarrii keessatti -Rabbiin isa irraa haa jaallatu- keessatti dhugumatti isa gabaaseera. Musnadni Abuu Daawuud Axxayaalisii lakkoofsa (459) irratti haa ilaalamu.
Erga xawaafa ifaadaatii fi namni sa'ayiin irra jiru raawwatee booda, hujjaajonni gara minaa deebi’anii, guyyoota sadii sadii halkan isaaniitiin woliin ishee keessa taa'u, guyyoota sadeen keessaa guyyaa hundumaa booda aduun jallattee boollota sadeenitti ni darabatu, darbannaa isaanii keessattis tartiiba eeguun dirqama.
Boolla isa duraatiin eegala: isheenis boolla Masjiidal kheyfitti aantudha, dhagaa torba wal duraa boodaan itti darbata, dhagaa hunda waliin harka isaa ol kaasa. Ishee irraa duubatti siqee, gara bitaa isaa irra ishee godhee, gara qiblaatti garagalee, harka isaa lamaan ol kaasee of gadi qabuun du'aa'ii baay'isuun sunnaa ta'a.
Ergasii akkuma boolla ishee jaqabatti boolla lammaffaattis ni darbata, erga ishee darbatee booda xiqqo fuulduratti siqee ishee gara mirga isaatti godhee, Qiblaatti garagalee, harka isaa lamaan ol qabatee du'aa'ii dheeraa godhata.
Ergasii boolla sadaffaatti ni darbata, ishee bira hin dhaabbatu.
Ergasii Ayyaamuttashriiq irraa guyyaa lammaffaa eega aduun jallattee booda, akkuma guyyaa jalqabaa darbatetti boollotatti dhagaa ni darbata. Boolla isa jalqabaa fi isa lammaffaa biratti akkuma guyyaa jalqabaa dalage ni dalaga; Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- hordofuuf jecha.
Ayyaamuttashriiq irraa darbannaan guyyoota lamaan jalqabaa dirqamoota hajjii keessaa isa tokkoodha, akkasuma Minaa buluunis halkan jalqabaatii fi lammaffaa dirqamaadha, garuu warra bishaan obaasan, tiksootaafi fakkaattota isaanii irratti dirqama hin ta'u.
Guyyoota lamaan ibsaman keessatti erga darbatee booda, namni Minaa irraa ariifachuu barbaadef sun isaaf ni hayyamama, garuu aduun lixuun duratti baha qaba malee. Namni achitti booda aanee halkan sadaffaa achi bulee guyyaa sadaffaa boollota darbate, kun irra caalaadha, mindaanis irra guddaadha, akkuma Rabbiin ol ta'e jedhetti: ﴾Guyyoota lakkaa’amtuu keessatti Rabbiin faarsaa. Namni guyyaa lama keessatti ariifate badiin isarra hin jiru, Namni booda aanes badiin isa irra hin jiru, (Kun) nama (Rabbiin) sodaateefi...﴿ [Al-Baqarah: 203], Akkasumas Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- namootaaf ariifachuu eeyyamanii, ofii isaanitiif hin ariifanne waan ta'eef jecha, Garuu hanga guyyaa kudha sadaffaa eega aduun jallattee booda boollota darbatanitti Minaan turanii, ergasii salaata Zuhrii osoo hin salaatin imalan.
Daa'ima boolla aqabaa fi kanneen hafan ofii isaatif darbachuu hin dandeenyef waliyyiin daa'imtichaa erga ofii isaatif darbatee booda isaaf darbuu ni danda'a, Waliyyiidhaaf ni danda’ama. Akkasuma daa'imni dubaraa xiqqoon boollatti dhagaa darbachuu hin dandeenyes, waliyyii isheetu isheedhaaf darbata; Hadiisa Jaabiriif jecha, Rabbiin isa irraa haa jaallatu, akkana jedhe: «Ergamaa Rabbii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- wajjin Hajjii ni goone, dubartoonnii fi ijoolleenis nu wajjin turan, ijoolleef talbiyaa jennee, dhagaas isaanif darbane» [89] Ibnu Maajaatu gabaase. [89] Tirmiiziitu, lakkoofsa (927) irratti gabaase.
Nama dhukkubaaf, yookaan manguddummaaf, yookaan ulfaaf darbachuu dadhabeef, nama isaaf darbatu bakka buusuun ni danda'ama; Waan Rabbiin ol ta'e akkana jedheef: ﴾Hanga dandeessan Rabbiin sodaadhaa...﴿ [Attaghaabun: 16], Warri kunniin Boollota biratti namootatti dhiibachuu hin danda'an, yeroon darbannaas jalaa darba, isaaniif qadaa baasuun hin danda'amu; Kanaafuu keessatti bakka buufachuun isaaniif ni eeyyamama, Kunis faallaa hojiilee hajjii kan birooti; Kanaaf namni ihraama qabu, hajjiin isaa hajjii sunnaa osoo ta'ellee, nama isaaf raawwatu bakka buufachuun isaaf hin barbaachisu; Sababni isaas, namni Hajjii yookaan Umraa hidhate, osoo lamaanuu sunnaa ta'anillee, isaan guutuun isa irratti dirqama ta'a; Jecha Rabbii Olta'eetiif: ﴾Hajjiifi umraa Rabbiif jecha guutaa...﴿ [Al-Baqarah: 196], Yeroon Xawaafaa fi Sa'ayii akka yeroo darbannaatti hin darbu.
Arafaa dhaabbachuun, Muzdalifaa fi Minaa buluun, yeroon isaanii akka darbu shakkiin hin jiru, Garuu bakkoota kanneen keessatti namni dadhabaan argamuun ni danda'am, rakkoon waa xiqqo jiraatus, faallaa kallattiin dhagaa darbachuu isaati, Akkasumas darbannaa keessatti namni sababaa qabu nama bakka buufachuun salafoota gaggaarii irraa dhufeera waan ta'eef jecha, inni faallaa nama biraati.
Gabbartiin ragaa irratti hundaa'a; Ragaa malee namni tokkollee ishee keessaa wanta tokko karaa gochuu hin danda'u. Bakka bu'aan iddoo dhaabbii tokko keessa osoo jiruu, boollota sadeen keessaa boolla hundatti dura ofiif, ergasii nama isa bakka buufateef darbachuu ni danda'a. Yaada hayyootaa lamaan keessaa isa irra sirrii ta'e irratti, dura ofii isaatiif boollota sadeen darbatee xumuree, ergasii deebi'ee nama isa bakka buufateef darbuun isa irratti dirqamaa miti; Ragaan kana dirqama godhu waan hin jirreef jecha, akkasumas waan isa keessa rakkinaa fi dhiphinni jiruuf jecha, Rabbiin inni qulqullaa'ee ol ta'e akkana jedha: ﴾...amantii keessatti dhiphina tokkollee isin irratti hin goone...﴿ [Al-Hajji: 78]. Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- akkana jedhan: «Laaffisaa hin jabeessinaa» [90]. Akkasuma kun Sahaabota Ergamaa Rabbii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti aa buusu- irraa, yeroo isaan ijoollee isaaniitiifi warra isaan keessaa dadhaboo ta’aniif darbatan keessatti isaan irraa waan hin gabaafaminiif jecha. Odoo kana raawwatanii ni odeeffama ture; Sababni isaas, inni wantoota namni odeessuuf itti ariifatu keessaa waan ta’eefi. Rabbiin hundarra beekaadha. [90] Bukhaariitu hadiisa Anas (Rabbiin isarraa haa jaallatu) irraa lakkoofsa (69) irratti gabaase.
Asii gadi
Nama Mutamatti'a ta'ee fi Qaarina ta'e irratti wareegni dirqama ta'uu isaa
Nama hajjii godhu kan mutama'tti'a ta'e ykn qaarina ta'e irratti -jiraattota masjiidal haraam irraa yoo ta'uu baate- dhiigni dirqama ta'a, innis: re'ee tokko, yookaan gaalaa torba, yookaan loon torba. Wareegni kunis horii halaalaa fi carraaqqii gaarii irraa ta'uu qaba; Sababni isaas Rabbiin Olta'e gaarii waan gaarii malee hin qeeballe waan ta'eef jecha.
Muslimni yoo Rabbiin qabeenya isaa irraa waan ofii isaaf gahuu fi waan harka namootaa jiru irraa isa duroomsu laaffiseef, moototas ta'anii warra biroos, kennaas ta'ee waan biraa namoota gaafachuu irraa of qusachuun isaaf barbaachisaadha; Hadiisonni baay'een namoota waa kadhachuu arrabsuu fi nama sana dhiise faarsuu keessatti Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- irraa waan dhufaniif jecha.
Namni Mutamatti'aa fi Qaarina ta'e wareega yoo dhabe, Hajjii keessatti guyyaa sadii soomee, yeroo gara maatii isaatti deebi'u immoo guyyaa torba soomuun isa irratti dirqama ta'a. Inni guyyoota sadeen kanneen soomuu keessatti filannoo qaba; yoo barbaade guyyaa qalmaa duratti isaan sooma, yoo barbaade immoo guyyoota Tashriiqii sadan keessatti isaan sooma. Rabbiin ol ta'e akkana jedhe: ﴾...Namni umraadhaan hanga hajjiitti qanani'e wareega irraa waan isaaf laafetu irra jira, Namni hin argatin immoo, guyyaa sadi hajjii keessatti, (guyyaa) torba immoo yeroo deebitan (soomuu qabdu). Sun (guyyaa) kudhan guutuudha. (Hadyiin yookiin soomuun), sun nama maatiin isaa masjiidal-Haraam bira (jiraataa Makkaa) hin ta’iniifi...﴿ [Al-baqaraa: 196] Aayaa hafe itti guuti.
Sahiiha Bukhaarii keessatti, Aa'ishaa fi Ilma Umar irraa odeeffamee -Rabbiin isaan irraa haa jaallatu- akkana jedhan: «Guyyoota Tashriiqaa keessatti soomuun hin hayyamamne, nama wareega hin arganneef malee» [91], Kun murtii waan gara Nabiyyitti hirkamee qaba, Rabbiin rahmtaa fi nageenya isaan irratti ha buusu, caalaan sooma guyyoota sadeenii guyyaa Arafaa duratti soomuudha, akka guyyaa Arafaa nama fure ta’uuf jecha; Nabiyyiin -Rabbiin rahmtaa fi nageenya isaan irratti ha buusu- guyyaa Arafaa kan furan ta’anii dhaabbatanii, guyyaa Arafaadhaatti soomuu irraa waan dhoorganiif jecha, akkasumas guyyaa kana keessatti sooma furuun zikrii fi du'aa'ii irratti waan humna namaaf kennuuf jecha. Guyyoota sadeen ibsaman kana wal hordofsiisanii fi gargar baasanii soomuun ni eeyyamama, akkasuma sooma guyyoota torbanii keessattis wal hordofsiisuun isa irratti dirqama hin ta'u, inumaa walitti qabaniis ta'e gargar baasanii soomuun ni danda'ama; Rabbiinol ta'e isaan keessatti wal faana oofuu ulaagaa waan hin taasisiniif jecha, akksumas ergamaan isaas -Rabbiin rahmtaa fi nageenya isaan irratti haa buusu- isaan ulaagaa hin taasifne. Caalaan sooma guyyoota torbanii hanga gara maatii isaatti deebi’utti tursiisuu dha; Jecha Rabbii ol ta'eetif jecha: ﴾...(Guyyaa) torba immoo yeroo deebitan...﴿ [Al-Baqarah: 196]. [91] Bukhaariitu lakkoofsa (1998) irratti gabaase.
Nama wareega dhiheessuu dadhabeef soomuun, moototaafi kanneen biroo irraa wareega ofiif qalu kadhachuu irra caalaadha. Namni kadhaa fi bolola lubbuutiin maletti wareega yookaan waan biraa kenname isa irratti rakkoon hin jiru, osoo nama biraatiif hajjii gochaa jiraateeyyuu; kunis yoo namoonni bakka isa buufatan maallaqa isaaf kenname irraa wareega bituu isa irratti ulaagaa hin godhini. Gama biraatiin, maqoota namootaa sobaatiin wareega irraa waa tokko mootummaa yookaan namoota biroo kadhachuu irraa wanti namoonni gariin hojjatan immoo, haraama ta’uun isaa shakkii hin qabu; Sobaan nyaachuu irraa waan ta’eef. Rabbiin nuufi muslimoota hunda kana irraa nagaa nu haa taasisu.
kanaa achi
Hujjaajotaafi namoota biroo irratti gaariitti ajajuun dirqama ta'uu
Irra guddaa wantoota hujjaajotaa fi namoota biroo irratti dirqama ta'anii keessaa: Gaariitti ajajanii, hamtuu irraa dhoorguudha, akkasumas salaata shanan jamaa’aadhaan eeggachuudha, akkuma Rabbiin kitaaba Isaa keessattii fi karaa Ergamaa Isaatiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- ajajetti.
Salaata manneen keessatti salaatanii, masjiidota ona taasisuu irraa jiraattota Makkaa fi kanneen biroo irraa wanti namoonni baay'een hojjatan ammoo inni dogoggora shari'aa faallessuudha, kanaafuu isa irraa dhoorguu fi namoonni masjiidota keessatti salaata akka salaatan ajajuun dirqama ta'a; Kunis isaan -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- ibnu ummi yeroo Ibnu Maktuumiin -Rabbiin isarraa ha jaallatu- yeroo mana isaa keessatti salaatuuf hayyama isaan gaafate keessatti, waan akkana jedhaniinif jecha, kunis sababaa inni jaamaa ta'ee fi manni isaas masjiida irraa fagaataa ta'eef jecha: « Azaana ni dhageessaa?, innis ni jedhe: “Eeyyeen”. “Yoos owwaadhu” jedhaniin» [92], Gabaasa biroo keessatti: «Siif hayyama hin argu» [93]، Ammas akkana jedhan, Rabbiin rahmataa fi nagenya isaan irratti ha buusu: «Sagadni akka dhaabbattuuf ajaja dabrsee, eegasii nama ummata salaachisu ajaja itti kennee, sana booda deemee dhiirota salaata jamaa’aa hin dhufne irratti manneen isaanii ibiddaan gubuu dhugumatti yaadeera» [94], Sunana Ibnu Maajaa fi kanneen biroo keessatti sanada gaarii ta'een, Ibnu Abbaas irraa -Rabbi isaan irraa haa jaallatu- akka odeeffametti, Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- akkas jedhan: «Namni azaana dhaga'ee hin dhufin, salaanni isaaf hin jiru, uzrii yoo qabaate malee» [95], Sahiiha Muslim keessatti Ibnu Mas'uud irraa akka odeeffametti -Rabbiin isa irraa haa jaallatu- ni jedhe: «Namni boru Muslima tahee Rabbiin qunnamuun isa gammachiise, salaatoota kanneen bakka isaanitti waamichi godhamutti haa eeggatu, Rabbiin Nabiyyii keessaniif karaalee qajeelloo seera godheefii jira, isaanis (salaanni) karaalee qajeelloo irraayyi. Isin mana keessan keessatti akkuma namni (jama’aa irraa) hafe kun mana isaa keessatti salaatutti odoo salaattanii, silaa sunnaa Nabiyyii keessanii dhiiftan. Odoo sunnaa Nabiyyii keessanii dhiiftanii ammoo, silaa dhugumatti jallattan. Namni tokkolleen akka gaariitti qulqulleeffatee, eegasii masjiidota kanneen keessaa gara majiida tokkotti hin deemu, Rabbiin tarkaanfii inni tarkaanfatu hundaan toltuu isaaf katabee, sadarkaa isaa isheedhaan ol kaasee, badii isaas isheedhaan irraa haqu malee hin hafu. Dhugumatti isaan arginee jirra, ishee (salaata jamaa’aa) irraa munaafiqa munaafiqummaan isaa beekkame malee hin hafu. Namichi tokko gidduu namoota lamatti baatamee hanga tarree keessa dhaabamutti dhugumatti kan isaan dhufamu ture» [96]. [92] Bukhaariin lakkoofsa (2420) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (651) irratti gabaase. [93] Muslimtu Abuu Hureyraa -Rabbiin isarraa haa jaallatu- irraa lakkoofsa (653) irratti gabaase. [94] Abuu Daawuudiitu Abdallaah ibnu Ummi Maktuum irraa lakkoofsa (552) irratti gabaase. [95] Muslimtu lakkoofsa (654) irratti gabaase. [96] Abuu Daawuudiitu Ibn Abbaas -Rabbiin isaan lamaan irraa haa jaallatu- irraa lakkoofsa (551) irratti gabaase.
Hujjaajotaa fi warra biroo irratti waan Rabbiin ol ta'e irraa dhoorge irraa fagaachuu fi isaan raawwachuu irraa of eeggachuun dirqama; kan akka: Zinaa, liwaaxii, hannaa, dhala nyaachuu, qabeenya yatiimaa nyaachuu, daldala keessatti gowwoomsuu, amaanaa ganuu, waan nama macheessu dhuguu, tamboo xuuxuu, uffata lafa irra harkisuu, boona, hisdii, agarsiifannaa, nama hamachuu, nama dubbiin wal lolchiisuu, Muslimootatti qoosuu, meeshaalee taphaa, kanneen akka galmee, uudii, rabaabii, mizaamiraa fi kan isaan fakkaatanii fayyadamuu, sirboota dhaggeeffachuu, meeshaalee muuziqaa, kan akka raadiyoo fi kan biroo irraa dhaggeeffachuu, nardii fi shaxaranjii taphachuu, qumaaraan daldaluu, uumamtoota lubbuu qaban kan akka ilma namaa fi kanneen biroo fakkii kaasuu fi sana jaallachuu. Dhugumatti kunniin hundi badiiwwan dhoorgamoo tahan kan Rabbiin gabroota isaa irratti yeroo fi iddoo hundatti haraama taasise irraayi. Kanaafuu, hujjaajotaa fi jiraattonni Mana Rabbii kabajamaa nama biroo caalaa isaan irraa of eeggachuun isaan irratti dirqama taha; Sababni isaas biyya tasgabbii qabu kana keessatti badiiwwan dalaguun diliin isaanii daran jabaa dha, adabbiin isaas irra guddaadha.
Dhugumatti Rabbiin ol tahe ni jedhe:- ﴾Namni isa keessatti sababa miidhaatiin jallachuu barbaade azaaba laalessaa irraa isa dhandhamsiifna﴿ [Al-Hajji: 25], Rabbiin Harama keessatti zulmiidhaan daangaa dabruu nama yaade akkanatti kan isa sodaachisu yoo ta'e, adabbiin nama sana dalagee hoo akkam ta'a?! irraa guddaa fi irra cimaa tahuun shakkii hin qabu. Kanaafuu, kana irraas ta'ee, diliiwwan biroo hunda irraa of eeggachuun dirqama taha.
Hujjaajotaaf qulqullinni Hajjii fi dhiifamni diliiwwanii hin argamu, diliiwwan kanneenii fi wantoota biroo kan Rabbiin isaan irratti haraama taasise irraa yoo of eeggannoo godhan malee, akkuma hadiisa Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- keessatti dhufetti, akkana jedhan: «Namni hajjii godhee, wal qunnamtii saalaa hin raawwanne, akkasumas ajaja Rabbiitiin ala hin baane, akka guyyaa haati isaa isa deesseetti deebi'a» [97]. [97] Bukhaariin Abii Hureyraa irraa -Rabbiin isarraa haa jaallatu- lakkoofsa (1521) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1350) irratti gabaase.
Badiilee kanneen irra kan hammaatuu fi guddatu: warra du'an waammachuu, isaan irraa gargaarsa barbaaduu, isaaniif nazrii godhuu fi isaaniif qaluudha; kunis Rabbiin biratti nama isaan waammateef shafaa'aa akka ta'aniif, yookaan dhukkubsataa isaa akka fayyisaniif, yookaan nama isaan jalaa bade akka deebisaniifii fi kan kana fakkaatu abdachuuf jecha.
Kun shirkii guddaa Rabbiin isa haraama godhe irraayi, innis amantii mushrikoota bara awaamummaati, Rabbiin isa akka mormanii, isa irraa dhoorganiif jecha, dhugumatti ergamtoota ergee, kitaabotas buuse
Nama hujjaajotaa fi namoota biroo irraa tahe hunda irratti isa irraa of eeggatee, yoo wonti akkasii isarraa argamee jiraate waan dabre irraa gara Rabbitti tawbaa deebi’uun dirqama taha, akkasumas erga isa irraa tawbate booda Hajjii isaa akka haaraatti jalqabuun isa irratti dirqama ta’a; Sababni isaas Shirkiin guddaan hojiiwwan hunda ni balleessa waan ta'eef jecha, akka Rabbiin ol ta'e jedhetti: ﴾...odoo isaan qindeessanii silaa wanti isaan dalagaa turan isaan jalaa bada﴿ [Al-An'aam: 88].
Gosoota shirkii xiqqaa keessaa: Rabbiin malee waan biraatiin kakachuudha; akka Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu-, akkasumas Ka’abaan, Amaanaa fi kan kana fakkaataniin kakachuuti.
Ammas sana keessaa: Agarsiifannaa, dhageessifannaa, akkana jechuudha: "Waan Rabbii fi ati feete”, “Odoo Rabbii fi ati jiraachuu baattanii", “Kun Rabbii fi si irraayyi” jechuu fi kan kana fakkaatani.
Badiiwwan shirkii kana irraa of eeggachuu fi isaan dhiisuu waliif dhaamuun dirqama ta'a; Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- waan akkana jedhaniif jecha: «Namni waan Rabbiin malee jiruun kakate dhugumatti kafare, ykn Rabbitti waan biraa qindeesse»[98]. Ahmad, Abuu Daawuudii fi Tirmiziitu sanada sahiiha ta'een isa gabaasani. [98] Abuu Daawuudiitu lakkoofsa (3251) irratti gabaase.
sahiiha keessatti Umar irraa -Rabbi irraa haa jaallatu- akka odeeffametti, ni jedhe: ergamaan Rabbii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- ni jedhan: «Namni kakataa ta'e, Rabbiin haa kakatu yookaan haa callisu» [99]. Ammas Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- akkana jedhan: «Namni amaanaan kakate nu irraayii miti» [100]. Abuu daawuudiitu gabaase. [99] Abuu Daawuudiitu lakkoofsa (3253) irratti gabaase. [100] Bukhaariin Abdullaah irraa lakkoofsa (2679) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1646) irratti gabaase.
Ammas akkana jedhan, Rabbiin rahmataa fi nageenya isa irratti ha buusu: «Irra hamaan waan ani isin irratti sodaadhu shirkii xixiqqaadha, isa irraa gaafatamanii akkas jedhan: agarsiifannaadha» [101]. Ammas akkana jedhan, Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu: «Waan Rabbii fi ebalu fedhe hin jedhinaa, garuu akkana jedhaa: Waan Rabbiin fedhe, eegasii waan ebalu fedhe» [102]. Nisaa’iin Abdullaah ilma Abbaas irraa -Rabbiin isaan irraa haa jaallatu- akka gabaasetti, namni tokko “Yaa Ergamaa Rabbii, waan Rabbiin fedhee fi waan ati feete” jennaan, isaanis akkana jedhan: «Sila Rabbiif hiriyaa na gootee? Lakkii, waan Rabbiin qofti fedhe» [103]. [101] Ahmadiitu lakkoofsa (5/428) irratti gabaase. [102] Abuu Daawuudiitu lakkoofsa (4980) irratti gabaase. [103] Ibnu Maajaatu lakkoofsa (2117) irratti gabaase.
Hadiisonni kunniin kan agarsiisan: Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- tokkichummaa Rabbii kan tiksan ta'uu, ummata isaanii shirkii guddaa fi xiqqaa irraa kan akeekkachiisan ta'uu, akkasumas iimaanni isaanii nagaa ta'ee adabbii Rabbii fi sababoota dallansuu Isaa irraa akka baraaramaniif ifaajee kan godhan ta'uu isaaniiti. Kanaaf, Rabbiin isaaniif mindaa irra caalaa haa deebisu. Dhugumatti, ergaa geessaniiru, akeekkachiisaniirus, Rabbii fi gabroota Isaatiifis tola yaadaniiru. Rabbiin rahmataa fi nageenya hanga Guyyaa galatatti itti fufaa ta'e isaan irratti ha buusu.
Hujjaajotaa fi warra biyya Rabbii kan nagaa fi madiinaa Ergamaa isaa kabajama -isaan irratti rahmataa fi nageenyi haa jiraatu- keessa jiraatan irraa warra beekumsa qaban irratti dirqamni jiru: Namoota waan Rabbiin isaaniif karaa godhe barsiisuu, waan Rabbiin isaan irratti haraama godhe kan akka gosoota shirkii fi badiilee irraa isaan akeekkachiisuudha, akkasumas sana ragaawwan isaatiin bal'isanii ibsuu fi ibsa quubsaa kennuudha; Sanaan namoota dukkanoowwan irraa gara ifaatti baasuuf jecha, akkasumas sanaan waan Rabbiin geessuu fi ibsuu irraa isaan irratti dirqama taasise raawwachuuf jecha. Rabbiin qulqullaa'e ni jedhe: ﴾Yeroo Rabbiin warra kitaaba kennaman irraa waadaa kakuun jabeeffame fuudhe [yaadadhu] “namootaaf akka isa ibsitan; akka isa hin dhoksine” (jedheenii)﴿ [Aal Imraan: 187].
Wanti kanaan barbaadame: ulamaa’ii ummata kanaa, karaa warra zaalimtootaa warra kitaabaa irraa ta'an kan aakhiraa irra addunyaa filatanii dhugaa dhoksan, hordofuu irraa isaan sodaachisuudha. Rabbiin ol ta'e dhugumatti akkana jedheera: ﴾Dhugumatti, isaannan waan Nuti buufne -kan ragaawwan ifa ta’aniifi qajeelfama irraa ta’e erga kitaabicha (keenya) keessatti namootaaf addeessinee booda- dhoksan, warra san Rabbiin isaan abaara; warri abaarus isaan abaaru 159 warra tawbatanii, hojii gaarii hojjatanii, (dhugaa dhoksan san) ifatti mul’isan malee. warra san tawbaa isaanii isaanirraan qeebala, Ani akkaan tawba-qeebalaa, akkaan rahmata godhaadha﴿ [Al-Baqarah: 159 - 160] Aayaatonni Qur'aanaatiifi hadiisonni nabiyyichaa dhugumaan kana agarsiisaniiru: Gara Rabbiitti waamuufi gabroota gara waan isaaf jecha uumamanitti qajeelchuun, hojiiwwan ittiin Rabbitti ittiin dhiyaatanii irra barbaachisaa dirqamootaa keessaa isa tokko ta'uu isaa,, akkasumas isheen karaa ergamtootaatiifi karaa warra hanga guyyaa qiyaamaatti isaan hordofanii ta''uu. Rabbiin akkana jedhe: ﴾Namni jecha bareedu eenyu Nama gara Rabbiitti waamee, hojii gaggaarii hojjatee “ani Muslimoota irraayi” jedhe caalaa?﴿ [Fussilat:33], Rabbiin ol ta'e akkana jedhe: ﴾Kun karaa kiyya Aniifi namni na hordofes beekumsa irratti haala ta’een gara Rabbiitti waamna. Rabbiin qulqullaa’e Ani Mushrikoota irraayyii miti” jedhi﴿ [Yuusuf: 108].
Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- akkana jedhan: «Namni gara toltuu qajeelche, isaaf fakkaataa mindaa nama isa dalageetu jira» [104] «Rabbiin sababaa keetiin nama tokko qajeelchuun, gaala diimaa irra siif caala» [105] Aayatootni fi hadiisonni hiika kana keessatti hedduutu jiru. [104] Muslimtu lakkoofsa (1893) irratti gabaase. [105] Bukhaariin lakkoofsa (3009) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (2406) irratti gabaase.
Warri beekkumsaa fi iimaanaa carraaqqii isaanii kan gara karaa Rabbii ol ta'etti waamuu, gabroota gara sababoota nagaa itti tahanitti qajeelchuu fi sababoota badii irraa isaan akeekkachiisuu keessatti taasisan dachaa gochu qabu, keessattuu yeroo kana kan fedhiin lubbuu itti moo'ate, kan yaadawwan diigoonii fii dhaadannoowwan jallisoon keessatti babal'atan, kan lakkoofsi warra gara qajeelumaatti waamanii isa keessatti xiqqaatee, lakkoofsi warra gara jallanaatii fi wantoota Rabbiin haraama taasise gara halaala godhatutti nama waamanii isa keessatti heddummaate kana keessatti. Rabbiin gargaarsifatamaadha. Dandeettii fi humni Rabbii ol aanaa, guddaa ta'een malee hin jiru.
Ammaa gadi
Kheyrii irraa guduunfachuun jaallatamaa ta'uu isaa
Hujjaajonni yeroo Makkaan turanitti zikrii Rabbii, isaaf ajajamuu fi dalagaa gaarii shaakaluun isaanif ni jaallatama, akkasumas salaataa fi ka'abaan naanna’uu heddummeessuun isaanif ni jaallatama; Sababni isaas kheyriin Harama keessatti dachaa waan ta'uuf jecha, badiinis isa keessatti guddaa cimaa waan ta'uuf jecha. Akkasumas isaaniif Ergamaa Rabbii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- irratti salawaata buusuu heddummeessuun isaanif ni jaallatama.
Hujjaajonni yeroo Makkaa irraa ba'uu barbaadanitti, Beytiin Xawaafa dhaammannaa naanna'u qabu; Booddeen dhaammannaa isaanii Beytitti akka ta'uuf jecha. Dubartii dhiiga laguu fi dayumsaa irra jirtu yoo ta'e malee, dhaammanni isaan lamaan irra hin jiru; Sababni isaas hadiisa Ibnu Abbaasif jecha, Rabbiin isaan lamaan irraa haa jaallatu, akkana jedhe: «Namoonni, booddeen dhaammannaa isaanii Beytii xawaafuu akka ta'u ajajamaniiru, garuu dubartii laguu qabdu irraa salphifameera»[106] [106] Bukhaariin lakkoofsa (1755) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1328) irratti gabaase.
Yeroo xawaafa dhaammannaa xumuree, masjiida irraa ba'uu barbaadetti, kallattiidhuma fuula isaatiin deema hanga ba'utti. Booda boodaan deemuun isaaf hin barbaachisu; Sababni isaas gochi kun Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- irraas ta'ee sahaabota isaanii irraa waan hin odeeffaminiif jecha. Garuu inni bid'aawwan haarawa amantii keessatti uumaman irraayi. Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- dhugumatti akkana jedhaniiru: «Namni hojii Amantii keenya keessa hin jirre hojjate, hojichi deebifamaadha (hin qeebalamu)» [107]. Ammas akkana jedhan, Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu: «Dhimmoota haaraa irraa fagaadhaa; Wanti haaraan hundi bid'aadha, bid'aan hundi immoo jallina» [108]. [107] Madda isaa eeruun darbeera. [108] Muslimtu Jaabir bin Abdullaah -Rabbiin isarraa haa jaallatu- irraa lakkoofsa (867) irratti gabaase.
Amantaa isaa irratti gadi dhaabbachuu fi wanta isa faalleessu irraa nagaa ta'uu Rabbiin kadhanna, Isaatu arjaa kennaadha.
Asi gadi
Seeroota ziyaaraa fi naamusaalee isaa
Hajjii dura yookaan isa boodatti Masjiida Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isa irratti ha buusu- ziyaaruun sunnaadha ta'a; Waan Sahiiha lamaan keessatti Abii Hurayraa -Rabbiin irraa haa jaallatu- irraa mirkanaa'ef jecha, akkana jedhe: Ergamaan Rabbii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- akkana jedhan: «Masjiida kiyya kana keessatti salaanni tokko salaata Masjiida biraa kuma tokko irra caala, Masjiidal Haraam malee» [109]. Ilma Umar irraa odeeffamee -Rabbiin isaan lamaan irraa ha jaallatu- Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- akkana jedhan: «Masjiida kiyya kana keessatti sagadni tokko salaata Masjiida biraa kuma tokko irra caala, Masjiidal Haraam malee» [110] Muslimitu gabaase, Abdullaah ilma Azzubeyr irraa akka odeeffametti -Rabbiin isa irraa haa jaallatu- ni jedhe: ergamaan Rabbii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- ni jedhani: «Sagadnni Masjiida kiyya kana keessatti salaatamu salaata masjiida biraa keessatti salaatamu kuma tokko irra caala, Masjiidal Haraam malee, salaanni Masjiidal Haraam keessatti salaatamu salaata dhibba tokko kan Masjiida kiyya kana keessatti salaatamu caala» [111] Ahmad, Ibnu Khuzeymaa fi Ibnu Hibbaaniitu gabaase [109] Bukhaariin lakkoofsa (1190) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1394) irratti gabaase. [110] Muslimtu lakkoofsa (1395) irratti gabaase. [111] Ahmadiitu lakkoofsa (4/5) irratti gabaase.
Jaabir irraa akka odeeffametti -Rabbiin isa irraa haa jaallatu- Ergamaan Rabbii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- ni jedhan: «Sagadni Masjiida kiyya kana keessatti salaatamu salaata masjiida biraa keessatti salaatamu kuma tokko irra caala, Masjiidal Haraam malee, salaanni Masjiidal Haraam keessatti salaatamu salaata dhibba tokko kan Masjiida kiyya kana keessatti salaatamu caala» [112] Ahmadiifi Ibnu Maajaatu gabaase. Hadiisonni hiika kana qaban hedduudha. [112] Ibnu Maajaatu lakkoofsa (1406) irratti gabaase.
Daawwataan masjiida bira yeroo ga’etti, yeroo isa seenutti miila isaa kan mirgaa dursuufi akkana jechuun isaaf ni jaallatama: "Bismillaahi, wassalaatu wassalaamu alaa rasuulillaahi, a'uuzu billaahil aziimi, wa biwajhihil kariimi, wa sulxaanihil qadiimi minasheyxaanirrajiim, Allaahummaftah lii abwaaba rahmatik", jechuunis: Maqaa Rabbiitiin, rahmataa fi nageenyi Ergamaa Rabbii irra haa jiraatu, Rabbi guddaan, fuula Isaa kabajamaa fi aangoo Isaa kan turaa ta'eenin sheyxaana abaaramaa irraa maganfadha, Yaa Rabbi balbala rahmata keetii naaf bani, jechuudha.
Akkuma masjiidota biroo yeroo seenu sana jedhutti, masjiida isaanii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- seenuuf zikriin addaa hin jiru. Ergasii raka'aa lama salaata, isaan keessatti khayrii addunyaa fi aakhiraa irraa waan barbaade Rabbiin kadhata. Yoo isaan lamaan Rawdaa kabajamtuu keessatti sagade, inni caalaadha; Jecha isaanitiif jecha, Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu: «Jidduu mana kiyyaatii fi minbara kiyyatti caffee tokko kan caffeelee jannataa irraa ta'eetu jira» [113]. Ergasii salaata booda qabrii Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- ziyaara, akkasumas qabrii waahiloota isaanii lameenii: Abuu Bakrii fi Umar -Rabbiin jara irraa haa jaallatu- ni zayyara. Qabrii Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- fuuldura namuusaan dhaabbatee, sagalee gadi qabatee, eegasii qabuun, ergasii isaan irratti -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaanii irratti haa buusu- akkana jechuun salaammata: "Assalaamu aleyka yaa Rasuulallaahi warahmatullaahi wabarakaatuh, (Nageenyi sirra ha jiraatu yaa ergamaa Rabbii, rahmanni Rabbiitiifi barakaan Isaas sirra haa jiraatu)"; Sunana Abii Daawud keessatti sanada gaarii ta'een waan dhufeef jecha, Abuu Hureyraa irraa odeeffamee -Rabbiin irraa ha jaallatu- akkana jedhe: Ergamaan Rabbii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- ni jedhan: «Namni kamuu ani irratti hin salaammattu, Rabbiin ruuhii natti deebisee salaamtaa itti deebisu malee hin hafu» [114]. Zayyaraan salaamtaa isaa keessatti yoo akkana jedhe: "Nageenyi sirra haa jiraatu yaa Nabiyyii Rabbii, Nageenyi sirra haa jiraatu yaa filatamaa Rabbii uumama isaa keessaa, Nageenyi sirra haa jiraatu yaa sayyida Ergamtootaa fi dura bu'aa warra Rabbiin sodaatanii, ati dhugumatti ergaa akka geessite, amaanaas bakkaan akka geesse, ummataas akka gorsite, karaa Rabbii keessatti qabsoo isaaf malus akka goote ragaan baha" rakkoo hin qabu; Sababni isaas kun hundi amaloota isaanii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- irraa waan ta'eefi. Isaan irratti salawaata buusa, du'aa'iis ni godhaaf; Sababni isaas salawaataafi nageenya isaan irratti buusuu walitti qabuun Shari’aa keessatti karaa godhamuun waan mirkanaa'ee jiruuf jecha; Jecha Rabbii ol ta’etti hojjachuuf jecha: ﴾Rabbiifi maleykonni Isaas nabi Muhammad irratti rahmata buusu. Yaa warra amantan! (isinis) rahmata isa irratti buusaa; nageenyas buusinsa buusaa﴿ [Al-ahzaab: 56]. Eegasii Abuu Bakrii fi Umar -Rabbiin isaan irraa haa jaallatu- irratti salaamaata jedha, isaaniifis du'aa'ii ni godha, jaalala Rabbiis isaaniif ni kadhata. [113] Bukhaariin Abdullaah ibnu Zeyd Al-Maazinii irraa lakkoofsa (1195) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1390) irratti gabaase. [114] Abuu Daawuudiitu lakkoofsa (2041) irratti gabaase.
Ibnu Umar -Rabbiin isaan lamaan irraa haa jaallatu- yeroo Ergamaa Rabbii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- irrattii fi sahaabota isaanii lamaan irratti nagaa buusu, yeroo baay'ee akkan jechuu irratti hin dabalu ture: "Nageenyi sirratti haa jiraatu Yaa Ergamaa Rabbii, Nageenyi sirratti haa jiraatu Yaa Abbaa Bakrii, Nageenyi sirratti haa jiraatu Yaa abbaa koo" Ergasii ni deema.
Ziyaaraan kun dhiiraaf qofa kan karaa godhameedha, dubartoonni immoo qabrii kamiyyuu ziyaaruun isaaniif hin jiru, akkuma Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- irraa isaan akkana gochuun mirkanaa'ee jirutti «Dubartoota qabrii ziyaaran, akkasumas warra isa irratti masjiidaafi ibsaa taasifatan abaaranii jiru» [115]. [115] Abuu Daawuudiitu lakkoofsa (3236) irratti gabaase.
Masjiida Rasuulaa -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- keessatti salaatuuf, isa keessatti du’aa’ii gochuuf, akkasumas waan kana fakkaatu kan masjiidota biroo keessatti karaa godhame hojjachuuf gara Madiinaa hamiluun immoo, hundaafuu karaa godhamee jira; Hadiisota irraa waan asiin duratti darbeef jecha.
Nama ziyaaraa godhuuf masjiida Rasuulaa -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- keessatti salaatawwan shanan salaatuu fi zikrii, du'aa'ii fi salaata sunnaa isa keessatti baay'isuun sunnaadha ta'aaf; Mindaa guddaa achi keessa jiru argachuuf jecha.
Rowdaa Kabajamtuu keessatti salaata sunnaa heddummeessuun ni jaallatama; Hadiisa sahiiha sadarkaa ishee ilaalchisee darbeef jecha, innis jecha Nabiyyiiti, Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu: «Gidduun mana kiyyaatiifi minbara kiyyaa, kan caffeelee jannataa irraa caffee tokko ta'eedha» [116]. [116] Madda isaa ibsuun darbeera.
Sagada dirqamaa ykn sagada yaroo shanan ilaalchisee immoo, namni ziyaaraa dhufees ta'e kan birootif itti dursuu fi hanga danda'een saffii jalqabaa irratti tikfachuun barbaachisaadha, iddoo dabalame kan fuulduraa keessatti osoo ta'ellee; Hadiisota sahiiha ta'an keessatti Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- irraa saffii jalqabaa irratti kakaasuu fi jaallachiisuun waan dhufeef jecha, kunis akka jecha isaaniiti, Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu: «Namoonni waan waamichaafi ykn Azaanii fi saffii jalqabaa keessa jiru osoo beekanii, ergasiis yoo ixaa buusuun malee kan isa hin arganne osoo ta’ee, silaa irratti ixaa buufatu turan» [117] Bukhaarii fi Muslimtu gabaase, Akkasumas akka jecha isaanii kan sahaabota isaanitiin jedhaniiti, Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu: «Fuulduratti deemaatii anatti hidhadhaa, warri isin booda jiran immoo isinitti haa hidhatanii. Namni tokko sagada irraa duubatti hafuu irraa hin deemu, hanga Rabbiin isa duubatti hanbisutti» [118] Muslimtu gabaase. [117] Muslimtu Abii Sa'iid Al-Khudrii -Rabbiin isarraa haa jaallatu- irraa lakkoofsa (438) irratti gabaase. [118] Bukhaariin lakkoofsa (615) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (437) irratti gabaase.
Abuu Daawud Aa'ishaa irraa -Rabbiin isii irraa ha jaallatu- sanada gaarii ta'een akka gabaasetti, Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- akkana jedhani: «Namni tokko saffii duraa irraa boodatti harkifachuu irraa hin deemu, hanga Rabbiin ibidda keessatti isa boodatti hanbisutti» [119]. Sahaabota isaanitiinis akkana jechuun isaan irraa mirkanaa'eera, Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu: « Akka malaa'ikoonni Gooftaa isaanii biratti saffii godhanitti isaniis saffii godhaa» ni edhan: Yaa Ergamaa Rabbii, malaa’ikoonni hoo akkamitti Gooftaa isaanii biratti saffii godhan? ni jedhan: «Tarreewwan jalqabaa guutanii, tarree keessatti walitti maxxanu» [120] Muslimtu gabaase. [119] Muslimtu Jaabir ilma Samuraa irraa lakkoofsa (430) irratti gabaase. [120] Abuu Daawuudiitu lakkoofsa (679) irratti gabaase, jechi isaa: "Ummanni tokko saffii duraa irraa duubatti hafuu hin dhiisan, hanga Rabbiin ibidda keessatti isaan duubatti hanbisutti".
Hadiisonni hiika kana qaban hedduudha, isaan daballii durattii fi sana boodas masjiida isaanii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- fi kanneen biroos ni hammatu. Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- sahaabota isaanii tarreewwan irraa gara mirgaa qabachuu irratti isaan kakaasaa turuun isaan irraa karaa sirrii ta'een dhugumatti gabaafameera, Akka beekamutti, mirgi tarree masjiida isaanii kan jalqabaa keessatti Rowdaan ala ture. Kana irraa kan hubatamu, tarreewwan jalqabaatiifi mirga tarreewwaniitiif xiyyeeffannaa kennuutu, Rowdaa kabajamtuuf xiyyeeffannaa kennuu irra dursaadha. Akkasumas isaan lamaan irratti eeggachuun Rowdaa keessatti salaatuu irratti eeggachuu irra caalaa akka ta'eedha. Kunis nama hadiisitota boqonnaa kana keessatti dhufan xiinxaleef ifaa fi mul’ataadha. Rabbiitu milkeessaadha.
Hujraa irra haxaa'uun, ishee dhungachuu ykn isheedhaan naanna'uun nama tokkoofillee hin hayyamamu; Sababni isaas, kun Salafota gaggaarii irraa hin odeeffamne waan ta'eef jecha. Garuu innii Bid'aa jibbamaadha.
Haajaa baasuu, yookaan cinqii saaquu, yookaan dhukkubsataa fayyisuu, yookaan kan kana fakkaatan, eenyuufiyyuu Rasuula -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- gaafachuun hin danda'amu; Kun hunduu Rabbii ol ta'e irraa malee waan hin barbaadamneef jecha, isa worra du'an irraa barbaaduun Rabbitti waan biraa qindeessuu fi waan biraa gabbaruudha. Amantiin Islaamaa bu'uura lama irratti ijaarame:
Tokkoon isaanii: Rabbii tokkicha qofa malee wanni tokkolleen akka hin gabbaramneedha.
Lammaffaan: Waan Ergamaan -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- isa karaa godhaniin malee Isa gabbaruu dhabuudha.
Kun hiika haqaan gabbaramaan Rabbiin male akka hin jirree fi Muhammad dhugumatti ergamaa Rabbii akka ta'e ragaa ba'uu ti.
Akkuma kana nama tokkoofu shafaa'aa Rasuula -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- irraa barbaaduun hin eeyyamamu; Isheen qabeenya Rabbii ol ta'ee qofa waan taatef jecha, Kanaafuu Isa irraa malee hin barbaadamtu, akkuma Rabbiin ol ta'e jedhe: ﴾Araarri hunduu kanuma Rabbiiti...﴿ [Azzumar: 44] Akkas jetta: "Yaa Rabbi, Nabiyyii kee magantaa naaf dhaabbachiisi, Yaa Rabbi Malaa'ikoota keetii fi gabroottan kee mu'umintoota magantaa naaf dhaabbachiisi, Yaa Rabbi ijoollee koo kanneen daa'imummaan na jalaa du'an magantaa naaf dhaabbachiisi" fi kan kana fakkaatu. Worra du'an irraa homaa hin barbaadamu, magantaas ta'ee kan biraas, Nabiyyoota ykn warra biroo osoo ta'aniillee; Sababni isaas kun waan karaa hin godhamneef jecha, akkasumas namni du'e hojiin isaa waan irraa citeef jecha, waan Sharii'aan irraa adda baase yoo ta'e malee.
Sahiiha Muslim keessatti, Abuu Hureyraa irraa akka odeeffametti, Rabbiin isa irraa haa jaallatu, Ergamaan Rabbii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- akkana jedhan: «Ilmi namaa yeroo du'e waa sadi malee hojiin isaa isa irraa cita: sadaqaa itti fuftuu taate malee, ykn beekumsa namni itti fayyadamu malee, ykn ilma gaarii du'aa'ii isaaf godhu malee» [121]. [121] Muslimtu Abii Hureyraa -Rabbiin isarraa ha jaallatu- irraa lakkoofsa (1631) irratti gabaase.
Jireenya isaaniitii fi guyyaa qiyaamaa keessatti magantaa Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- irraa barbaaduun wanti eeyyamameef waan isaan sana irratti dandeettii rabbiin eeyyamsiisu qabaniifi. Dhugumatti isaan fuulduratti siqanii nama isaan gaafateef Rabbii isaanii kadhachuu ni danda'u. Duniyaa keessatti kun waan beekamaadha. Kuni isaaniif qofa adda kan ta'e osoo hin taane, garuu isaaniifi nama biroos ni hammata. Kanaafuu muslimni tokko obboleessa isaatiin: "Rabbii kiyya biratti dhimma akkanaa fi akkasii keessatti magantaa naaf dhaabbadhu" jechuun ni danda'a, hiikni isaas: "Rabbiin naaf kadhu" jechuudha. Nama akkas jedhameef Rabbiin kadhachuu fi obboleessa isaatiif magantaa dhaabbachuun ni hayyamamaaf, wanti gaafatame sun wantoota Rabbiin gaafatamuu isaanii hayyame irraa yoo ta'e.
Guyyaa Qiyaamaa immoo, namni tokkolleen manguddoomuu hin danda'u, erga Rabbiin ol ta'e eeyyame booda male, akkuma Rabbiin ol ta'e jedhe: ﴾...Eenyuma Inni hayyama Isaatiin malee Isa biratti araarsu ...﴿ [Al-Baqaraa: 255].
Haalli du'aa ammoo haala addaati, haala ilma namaa kan du'a duraa wajjiin yookaan haala isaa kan kaafamuu fi walitti qabamuu boodaa wajjiin madaaluun hin danda'amu; Hojiin nama du'ee waan irraa cituufi waanuma hojjateen qabamaa waan ta'eef jecha, wanta abbaan shari'aa irraa baase male. Magantaa worra du'an irraa barbaaduun wantoota abbaan shari'aa addatti baase keessaa miti, kanaafuu kanatti qaqaabsiisuun hin danda'amu. Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- booda du'a isaaniitii jireenya barzakhaa kan jireenya shahiidotaa irra guutuu ta'e keessa jiraachuun isaanii shakkii hin qabu, garuu jireenyi kun gosa jireenya isaanii kan du'a duraa irraayii miti, gosa jireenya isaanii kan guyyaa qiyaamaa irraas miti, Garuu inni jireenya dhugaa isaa fi haala isaa Rabbii ol ta'e malee namni beeku hin jirreedha. Kanaaf Hadiisa kabajamaa keessatti akkana jechuun isaanii darbeera, Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu: «Namni tokko ana irratti hin salaammatu, Rabbiin ruuhii natti deebisee salaama itti deebisu malee hin hafu» [122]
Kunis akka isaan du’anii fi ruuhiin isaanii qaama isaanii gadi lakkifte agarsiisa, garuu yeroo salaamatan isaan irratti buufamutti isaanitti deebiti. Qur'aanaa fi Hadiisa keeyyatoonni du’uu isaanii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- agarsiisan beekamoodha, kunis dhimma beektonni irratti waliigalanidha. Haa ta’u malee kun jireenya isaanii kan barzakhii hin dhoorgu, akkuma duuti shahiidotaas jireenya isaanii kan barzakhii kan jecha Rabbii ol ta’ee kana keessatti dubbatame hin isaan hin dhoorginetti: ﴾Warra karaa Rabbii keessatti ajjeefaman du’uutti hin yaadin. Dhugumatti isaan jiraattuudha, Gooftaa isaanii biratti ni sooramu﴿ [Aal Imraan: 169]. [122] Abuu Daawuudiitu lakkoofsa (2041) irratti gabaase.
Dhugumatti dhimma kana keessatti haasaa wanti bal’ifneef; Sababaa namni boqonnaa kana keessatti namatti wal fakkeessuu fi kan gara shirkiitii fi gara warra du'an Rabbii gaditti gabarutti nama waamu baay'achuutiin haajaan waan itti waamuuf jecha. Kanaafuu Rabbiin waan shari'aa isaa faallessu hunda irraa akka nagaa nu taasisu ofii keenya fi muslimoota hundaaf Isa kadhanna. Rabbiitu irra beeka.
Qabrii isaanii biratti -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- sagalee ol kaasuu fi yeroo dheeraa achi dhaabbachuu irraa wanti warri ziyaaraaf dhufan gariin hojjatan immoo, inni faallaa waan karaa godhameeti; Sababni isaas Rabbiin ol ta'e ummaticha sagalee isaanii sagalee Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isa irratti ha buusu- irra ol kaasuu irraa dhoorgee, akkasumas akka gariin isaanii garitti sagalee ol fuudhanitti isaanitti sagalee ol fuudhanii dubbachuu irraa isaan dhoorgee, isaan biratti sagalee gadi qabachutti waan isaan kakaaseef jecha, jecha Rabbii ol ta'ee kana keessatti: ﴾Yaa warra amantan! Sagaleewwan keessan sagalee Nabiyyichaa irra ol hin kaasinaa. haasaa isa irratti ol hin fuudhinaa, akka gariin keessan garii irratti ol fuudhutti. Akka dalagaawwan keessan odoo isin hin beekne hin banneef jecha 2 Isaan sagaleewwan isaanii ergamaa Rabbii biratti gadi qabatan, isaan sun warra Rabbiin onneewwan isaanii sodaa Rabbiitif qorate. Isaaniif araaramaafi mindaa guddaatu jira﴿ [Al-hujuraat: 3-2].
Akkasuma qabrii isaanii bira -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- dhaabachuu dheeressuu fi salaamataa irra deddeebi'anii jechuu baayyisuun, qabrii isaanii biratti -Rabbiin rahmataa fi nageenya isa irratti ha buusu- gara namoonni wal dhidhiibuttii, iyyi baayyachuu fi sagaleewwan ol ka'uutti waan geessuuf jecha, kun immoo waan Rabbiin aayatoota isaa kan ifa ta'an kanniin keessatti muslimtootaaf karaa godhe faallessa, isaan -Rabbiin rahmataa fi nageenya isa irratti ha buusu- haala jireenyaa fi haal du'aa keessattis kabajamoodha, kanaafuu mu'uminaaf qabrii isaanii biratti waan naamuusa shari'aa faallessu hojjachuun hin ta'u.
Akkuma kana wanti gariin namoota ziyaaraaf dhufanii fi warri biroos hojjatan, kan akka qabrii isaanii biratti qabritti garagalanii harka ol kaasanii du'aa'ii godhachuu, inni kun hundinuu faallaa waan sahabotaa fi warri toltuun isaan hordofan irra turaniidha. Garuu inni bid'aawwan haaraa irraayyi. Dhugumatti Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isa irratti ha buusu- akkana jedhaniiru: «Sunnaa kiyyaa fi sunnaa Khaliifota qajeeloo qajeelfamoo kan ana booda dhufanii qabadhaa, ishee jabeessaa qabadhaa, ilkaan a’ootiinis irratti ciniinaa, wantoota haaraa (amantii keessatti) uumaman irraa fagaadhaa, wanti haaraan uumame hundi bid'aa dha, bid'aan hundinuus jallina waan ta'eef»[123]. [123] Abuu Daawuudiitu hadiisa Al-irbaad bin Saariyaa irraa lakkoofsa (4607) irratti gabaase.
Ammas Ergamaan Rabbii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- akkana jedhan: «Namni Amantii keenya kana keessatti wanta isa irraa hin tahin tokko argamsiise inni isuma irratti deeffama ykn Ibaadaan isaa isa fayyaduu irra deebiee midhaani »[124] «Namni hojii Amantii keenya keessa hin jirre hojjate inni isuma irratti deebifamaadha»[125]. [124] Maddi isaa dura dabreera. [125] Maddi isaa dura dabreera.
Aliyyi ilma Huseyn Zaynal Aabidiin -Rabbiin isaan lamaan irraa ha jaallatu- nama wahii kan qabrii Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- biratti du'aa'ii godhatu argee, gocha kana irraa isa dhoorgee, akkana jedheen: Sila hadiisa tokko kan ani abbaa kiyya irraa, inni immoo akaakayyuu kiyya irraa, inni immoo Ergamaa Rabbii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- irraa dhaga'e, kan isaan akkana jedhan siif hin odeessuu?: «Qabrii koo bakka itti deddeebiamu hin taasifatinaa, manneen keessanis qabrii hin taasifatinaa, salawaata ana irratti buusaa; Salaamtaan keessan bakkuma jirtanu irraa na qaqqabaa»[126]. [126] Riwaayaa Zeynal Aabidiin, Sheykhichi gara Haafiz Al-Maqdisiitti ishee hirkise; inni Hadiisicha seenaa sana malee gabaase, Ahmadis Musnada isaa keessatti (2/367).
Akkuma kana wanti namoonni ziyaaraaf dhufan gariin yeroo isaan irratti -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- salaammatan keessatti hojjatan, kan akka harka isaanii mirgaa kan bitaa irra kaa'anii qoma isaanii gubbaa, yookaan gara jalaa akka nama salaatatti jirutti kakkaa'u; akkaataan kun yeroo isaan irratti -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu-salaammatan keessatti hin hayyamamu, akkasumas mootota, hooggantootaa fi kanneen biroo irraa yeroo kan biroo irratti salaammatan isa hin hayyamamu; Sababni isaas inni akkaata gadi of qabuu, ajajamuu fi ibaadaa Rabbiif malee hin taane waan ta'eef jecha. Akkuma beekaan Islaamaa Haafiz Ibnu Hajar -Rabbiin isaaf ha rahamatu- kitaaba isaa Fat'hii keessatti beektota irraa odeessetti, dhimmicha kana keessatti nama haala sana xiinxalee kaayyoon isaas qajeelfama salafoota gaggaarii hordofuu ta'eef ifa galaadha.
Namni sabboonummaan, fedhiin lubbuu, fakkeessummaan jaamaa fi daa’iiwwan gara karaa warra darban gaggaarii waamanuuf yaada badaa qabaachuun isa irratti moo'e, dhimmi isaa gara Rabbiiti. Nuufi isaafis qajeelumaafi tawfiiqa Rabbiin kadhanna, akka haqa waan isa malee jiru hunda irra filannuuf. Inni qulqullaa'e irra caalaa waan kadhatamuuti.
Akkuma kana wanti namoonni tokko tokko hojjetan, kan akka fageenya irraa gara qabrii kabajamtuutti garagaluu fi salaamataa jechuuf ykn kadhachuuf hidhii isaa sochoosuu, kun hundinuu wontoota haaraa uumaman irraa gosuma waan isa duratti darbeeti. Muslimni Amantaa isaa keessatti waan Rabbiin hin hayyamne haaraa uumuun isaaf hin barbaachisu, inni dalagaa kanaan jaalalaa fi qulqullummaa irra gara goginsatti dhihaataadha, dhugumatti Imaamu Maalik -Rabbiin isa erraa ha mararfatu- dalagaa kanaa fi fakkaattota isaa mormee, akkana jedhe: \]';l "Xumurri Ummata kanaa waan jalqaba Ummata isaanii tolcheen malee hin tolu" [127]." [127] Ighaasatullahfaan fii Masaayidashayxaan (1/ 363).
Beekamaadha, wanti jalqaba ummata kanaa tolche karaa Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu-, karaa itti antoota isaanii qajeeloo, sahaabota isaanii jaallatamoo fi kara warra toltuun isaan hordofanii irra deemuudha. Dhumni ummata kanaas yoo isaan sana cimsanii qabatanii fi karaa isaanii irra deeman malee hin tolu.
Rabbiin Muslimoota waan Addunyaa fi Aakhiratti nagaa bahuu, gammachuu fi jabeenya isaanii isa keessa jiru qabachuun isaan haa milkeessu. Dhugumatti, Inni arjaa kennaadha.
Hubachiisa
Murtii qabrii Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- ziyaaruu
Qabrii Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- ziyaaruun dirqamaa miti, hajjii keessattis ulaagaa miti, akkuma gariin ummataa fi worri isaan fakkaatan yaadanitti, inumaayyuu isiin nama masjiida Ergamaa Rabbii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- ziyaareef ykn isatti dhihaateef jaallatamtuudha.
Nama Madiinaa irraa fagaate immoo, qabrii ziyaaruuf jecha galaa hidhachuun isaaf hin hayyamamu, garuu Masjiidicha kabajamaa ziyaaruuf jecha galaa hidhachuun isaaf jaallatamaadha, yeroo isatti ga'etti qabrii kabajamaa fi qabrii waa'iloota isaanii lameenii ni ziyaara, ziyaaraan qabrii isaanii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu-, akkasumas ziyaaraan qabrii waa'iloota isaanii lameenii ziyaaraa masjiida isaanii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- hordofuun isa keessa galtee jirti, kunis waan sahiiha lameen keessatti mirkanaa'efi, Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- akkana jedhan: «Imalli gara masjiidota saditti malee hin taasifamu: Masjiidal Haraam, Masjiida koo kanaa fi masjiidal aqsaa» [128]. [128] Bukhaariin Abuu Hureyraa irraa lakkoofsa (1189) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1397) irratti gabaase.
Qabrii isaanii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- ykn qabrii nama biraa ziyaaruuf imalli karaa godhamaa odoo ta'ee, silaa isatti ummata qajeelchanii sadarkaa isaas isaan hubachiisu ture; Isaan irra gaarii yaadaa namootaa, irra Rabbiin beekaa isaanitii fi Isa sodaachuu keessatti irra cimaa isaanii waan ta'aniif jecha, dhugumatti geessa ifa galaa geessaniiru, ummata isaaniis khayrii hundarratti qajeelchaniiru, sharrii hunda irraas isaan akeekkachiisaniiru. Akkamitti ree dhugumatti gara masjiidota sadeenitti malee imala irraa akeekkachiisaniiru, akkanas jedhaniiru: «Qabrii koo iida ykn bakka itti deddeebianii dhaqan hin taasifatinaa, manneen keessanis qabrii hin taasisinaa, salawaata narratti buusaa; salawaanni keessan bakkuma jirtanu irraa na qaqqabaa»[129] [129] Maddi isaa darbeera.
Qabrii isaanii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- zayyaruuf imaluun ni danda'ama jechuun gara iida isa taasifachuu fi wanti dhoorgamaan Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- irraa sodaatan, kan akka daangaa darbuu fi faaruu keessatti dabaluu, argamutti geessa, akkuma namoonni baay'een sababaa qabrii isaanii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- zayyaruuf imaluun ni danda'amaa amanuu isaanitiin kana keessatti kufanitti.
Hadiisota warri qabrii isaanii -rahmannii fi nageenyi isaan irratti ha jiraatu- zayyaruuf imaluun ni danda'ama jedhan ittiin ragaa godhatan irraa wanti boqonnaa kana keessatti odeeffamu immoo, isaan hadiisa sanadni isaa laafaa ta'eedha, inumaatuu isaan hadiisota sobaan uumamaniidha, akkuma Haafizoonni warri akka Daaraquxnii, Beyhaqii, Haafiz ibnu hajarii fi kanneen biroo laafina isaanii hubachiisanitti; Kanaafuu hadiisota sahiiha ta'an kan imala gara masjiidota sadeeniin alaatti taasisuun haraama ta'uu agarsiisan isaan kanneenin faalleessuun hin danda'amu.
Yaa nama kana dubbisu, kunoo garii Hadiisota boqonnaa kana keessatti sobaan uumamanii hoodhu; Akka isaan beektee isaaniin gowwoomfamuu irraa of eeggattuuf jecha:
Tokkoffaa: «Namni hajjii godhee na hin ziyaarin, dhugumatti natti mataa jabaateera».
Lammaffaan: «Namni du'a kiyya booda na daawwate, akka waan jireenya kiyya keessatti na daawwateeti».
Sadaffaan: «Namni woggaa tokko keessatti anaa fi abbaa kiyya Ibraahiim ziyaare, Rabbiin irratti Jannata isaaf wabii galeera».
Afraffaan: «Namni qabrii kiyya zayyare shafaa'aan kiyya isaaf dirqama taate».
Hadiisota kanneeni fi kan isaan fakkaatan irraa wanti Nabiyyii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- irraa mirkanaa’e tokkollee hin jiru.
Haafiz Ibnu Hajar (Talkhiis) keessatti - gabaasota irra hedduu erga dubbatee booda - akkana jedhe: “Sanadoonni hadiisa kanaa hundinuu dadhaboodha".
Haafiz Uqeyliin akkana jedhe:waan kanan wal ilaallate keessatti wanti sirrii ta'e tokkolleen hin jiru.
Sheykhni islaamaa ilmi teymiyyaan -Rabbi rahmata isaa ha godhu-, hadiisonni kunniin hundi isaaniituu hadiisota sobaa ta'uu isaanii mirkaneesseera. Beekumsa, hifzii fi bal'ina beekumsaa qabaachuu keessatti inni siif ga'aadha.
Hadiisota kanneen keessaa odoo wanti tokko mirkanaa'ee ta'ee, silaa sahaabonni -Rabbiin isaan irraa ha jaallatu- gara isaatti dalaguutti, ummataaf ibsuu fi gara isaatti waamuu keessatti namoota hunda kan dursan ta'u ture; Sababni isaas isaan anbiyoota boodatti caaloo namootaa, daangaa Rabbii irra beekoo isaanii, Rabbii fi uumama Isaatif irra gaarii yaadoo isaanii waan ta'aniif jecha. Waan kana irraa homtuu isaan irraa yeroo hin odeeffamin inni wanti kun karaa godhamaa akka hin taane agarsiise.
Osoo isii irraa wanti tokko sirrii ta'eeyyuu, hadiisota wal simsiisuuf jecha, silaa isa qabrii qofa zayyaruuf imaluun ni ta'aan keessa jiru isa karaa godhamaa ta'e irratti isa hiikuun dirqama ta'a. Rabbiin ol ta'e caalaa beekaadha.
qophaatti
Masjiida Qubaa'ii fi Baqii'i zayyaruun jaallatamaa ta'uu
Nama Madiinaa ziyaaruuf masjiida Qubaa ziyaaruu fi isa keessatti sagaduf isaaf ni jaallatama; waan Sahiiha lamaan keessatti hadiisa Ibn Umar -Rabbiin isaan lamaan irraa ha jaallatu- irraa dhufeef jecha, akkana jedhe: «Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nagenya isaan irratti ha buusu- masjiida Qubaa' yaabbataniis miilaaniis ni zayyaru ture, isa keessattis raka'aa lama ni sagadu ture»[130]. [130] Bukhaariin lakkoofsa (1193) irratti, Muslim immoo lakkoofsa (1399) irratti gabaase.
Sahal ilma huneef irraa akka odeeffametti, Rabbiin isarraa ha jaallatu, ni jedhe: Ergamaan Rabbii -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- akkana jedhan: «Namni mana isaa keessatti qulqulleeffatee, eegasii gara Masjiida Qubaa’i dhufee, isa keessatti sagada sagade, akka ajrii umraati isaaf ta'a» [131]. [131] Ibnu Maajaatu lakkoofsa (1412) irratti gabaase.
Qabriiwwan Baqii'i, qabriiwwan woreegamtootaa, akkasumas qabrii Hamzaa -Rabbiin isa irraa ha jaallatu- zayyaruun isaaf sunnaadha ta'a; Sababni isaas Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isa irratti ha buusu- isaan zayyaranii, du'aa'iis isaanif godhaa waan turaniif jecha, akkasumas jecha isaanii kanaaf jecha, -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu: «Qabrii Ziyaaraa, Aakhiraa isin yaadachiifti» [132]. Muslimtu gabaase. [132] Muslimtu lakkoofsa (976) irratti gabaase.
Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- sahaabota isaanii yeroo qabrii zayyaran akkana akkan jedhan isaan barsiisu ture: «Assalaamu aleykum Ahladdiyaar minal-mu'uminiina wal-muslimiin, wa innaa in shaa Allaahu bikum laahiquun, Nas'alullaaha lanaa walakumul aafiyah», jechuunis: nagaan isin irra ha jiraatu yaa warra biyya tanaa, mu'umintoota fi muslimtoota irraa, Nuti yoo Rabbiin fedhe isinitti qaqqaboodha, nuu fi isinifis nagaa Rabbiin kadhanna, jechuudha [133]. Muslimtu hadiisa Suleymaan ilmi Bureydaa abbaa isaa irraa odeesse irraa gabaase. [133] Muslimtu lakkoofsa (975) irratti gabaase.
Tirmiziin Ilma Abbaas irraa akka gabaasetti -Rabbiin isaan lameen irraa ha jaallatu- akkana jedhe: Nabiyyiin -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- qabriiwwan Madiinaa bira dhufanii, fuula isaanitiin gara isaaniitti garagalanii akkana jedhani: «Assalaamu aleykum yaa Ahlal qubuur, yaghfirullaahu lanaa walakum, antum salafunaa wa nahnu bil asar, jechuunis: Nagaan isin irra ha jiraatu yaa warra qabrootaa, Rabbiin nuufis isiniifis ha araaramu. Isin dura-dabroo keenya, nuti immoo isin faana jirra» jechuudha [134]. [134] Tirmiiziitu lakkoofsa (1035) irratti gabaase.
Hadiisota kanneen irraa akka beekkamutti, ziyaaraan qabrii tan karaa godhamte kaayyoon ishee aakhiraa yaadachuu, warra du'anitti tola ooluu, isaaniif du'aa'ii gochuu fi rahmata isaaniif kadhachuudha.
Qabrii isaanii biratti kaayyoo du'aa'ii godhachuutiin, ishee bira taa'uutiin, ykn haajaa baasuu isaan kadhachuutiin, yookaan dhukkubsattoota fayyisuu isaan irraa barbaaduutiin, ykn isaanin yookaan sadarkaa isaanitiin Rabbi kadhachuu fi kan kana fakkaataniin isaan zayyaruun immoo, inni ziyaaraa bid'aa jibbamtuu, Rabbii fi Ergamaan isaa ishee karaa hin godhiniidha, warri darban gaggaariinis -Rabbiin isaan irraa ha jaallatu- kan ishee hin hojjatiniidha. Garuu isheen gocha fokkotaa Ergamaan -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti ha buusu- irraa dhoorgan irraayi, akkana yeroo jedhan keessatti: «Qabrii Zayyaraa, waan badaa hin dubbatinaa» [135]. [135] Muslimtu ilma Buraydaa irraa, abbaa isaa irraa lakkoofsa (977) irratti gabaase.
Wantoonni ibsaman kunniin bid'aa ta'uu keessatti walitti dhufu, garuu sadarkaan isaanii adda adda. Gariin isaanii bid'aadha malee shirkii miti; kan akka Rabbiin ol ta'e qabrii biratti kadhachuu fi haqa nama du'ee fi sadarkaa isaatii fi kan kana fakkaataniin Isa kadhachuuti. Gariin isaanii immoo shirkii guddaa irraayi, kan akka warra du'an kadhachuu, isaaniin gargaarsifachuu fi kan kana fakkaatani.
Waan kana ibsuun waan darbe keessatti dhugumatti bal'inaan darbeera, kanaaf dammaqii of eeggadhu. Gooftaa kee tawfiiqaa fi gara haqaatti si qajeelchuu kadhadhu. Dhugumatti. Inni milkeessaa fi qajeelchaa, haqaan gabbaramaan Isa malee hin jirreedha, Gooftaanis isa malee hin jirreedha.
Kuni xumura waan barreessuu barbaanneeti, galanni jalqabaafi xumura irrattis kan Rabbiiti. Rabbiin gabrichaa fi ergamaa Isaa, akkasumas uumama Isaa keessaa filatamaa Isaa kan ta'an Muhammad irratti, akkasumas maatii isaanii, sahaabota isaanii fi nama hanga guyyaa qiyaamaatti toltuudhaan isaan hordofe irratti rahmataa fi nageenya ha buusu.
Related books
All books
Ibsa Gabaabaa Akkaataa fi Seerota Umraa65 languagesIbsa Gabaabaa Akkaataa fi Seerota Umraa
Faaruun kan Rabbii Gooftaa Aalamaati, nagaa fi Rahmanni Nabiyyii keenya Muhammad irratti haa jiraatu, akkasumas maatii fi sahaabota isaanii hunda irratti haa jiraatu. Itti aansuudhaan: Kun ergaa gabaabaa ibsa akkaataa umraa, murtii fi naamusa isaa irratti ta’e dha. Irra caalaa waan namni tokko sirna Umraa ittiin raawwatu ibsuuf yaalii goonee jirra. Rabbiin hojii kana qulqulluu isaaf jedhee dalagame akka godhuu fi Muslimoota hunda akka isaan fayyadu kadhanna.
Bu'uurawwan Sadanii fii ragaalee isaanii73 languagesBu'uurawwan Sadanii fii ragaalee isaanii
Kitaabichi hundeelee bu'uuraa kan isaan barachuun nama muslimaa irratti dirqama ta'u irraa dubbata: Rabbiin beekuu, amantii Islaamaa beekuu fi Nabiyyii Muhammad -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- beekuu, Akkasumas ragaalee Qur’aanaa fi Hadiisaa irratti hundaa'uun, iimaanaafi dalagaa gaarii gadi dhaabuu keessatti barbaachisummaa hundeelee kanneenii irratti xiyyeeffata.
الدروس المهمة لعامة الأمة78 languagesالدروس المهمة لعامة الأمة
يهدف الكتاب إلى تعليم المسلمين أساسيات دينهم بطريقة مبسطة وشاملة. يتناول مجموعة من الدروس المهمة مثل قراءة الفاتحة وقصار السور، وأركان الإسلام والإيمان، وأقسام التوحيد والشرك، وشروط وأركان وواجبات الصلاة، بالإضافة إلى مبطلاتها، مع بيان مختصر لشروط الوضوء وفروضه ونواقضه. كما يسلط الضوء على التحلي بالأخلاق الإسلامية والآداب الشرعية، ويقدم إرشادات لطيفة حول تجهيز الميت والصلاة عليه ودفنه.
Dawoo Muslimaa Żikriiwwan Qur'aanaa fi Hadiisaa irraa57 languagesDawoo Muslimaa Żikriiwwan Qur'aanaa fi Hadiisaa irraa
Kitaabichi żikriiwwan Qur'aanaa fi Hadiisa irraa ta'an walitti qaba; Sababni isaas yeroolee fi haalota adda addaa keessatti irra deddeebi'anii ishee dubbisuu salphisuuf jecha, Akkasumas kitaabichi du'aa'ii hirribaa dammaquu, wuduu'aa, salaataa, imalaa fi wantoota muslimni of tiksuu irratti gargaaran irraa kan biroos ni hammata; Sababni isaas muslimni eegumsa fi kunuunsa Rabbii keessatti akka ta'uuf jecha.