NJĨRA CIĨNA UMITHIO HE MŨTŨRĨRE WĨNA GĨKENO

NJĨRA CIĨNA UMITHIO HE MŨTŨRĨRE WĨNA GĨKENO

Mwandĩki

Sheikh Abdulrahman wa Naaswir Assa'adly

Wambĩrĩria wa mwandĩki

Ngoci ciothe njega nĩcia Ngai mwene hinya wothe, na ndĩmũira atĩ gũtirĩ ngai wagĩrĩirwo nĩ kũhoywo tiga Ngai ũmũe mwene hinya wothe, ũrĩa ũtarĩ na mũrunawe, na ndĩmũira atĩ Muhammad nĩ ndungata na mũtũmwo wake, thayũ na tha cia Ngai ikorwo hamwe nake, andũ anyũmba yake na arutwo ake.

Na thutha wa macio rĩ, hatarĩ nganja gĩkeno kia ngoro, ũhoreru wayo, gĩkeno kĩayo na gũthenga kwa meciria na kĩeha, nĩkĩo kĩndũ kĩrĩa ũmũndũ acaragia, na hemaũndũ macio mũtũrĩre mwega nĩwonekanaga, na gĩkeno nĩkĩgacagĩra. Macio mena itũmi cia kĩdini, cia kĩũndũire na ciaciĩko. Ũnakũrĩoũguo, macio mothe matingĩhota gũcokanĩrĩra hamwe otiga harĩ mwĩtĩkia. Na kũrĩ arĩa'angĩ matarĩ etĩkia, onongorwo nomahote kũgĩa mamwe mamo na njĩra na itũmi cia mwanya. Andũ mena meciria makinyanĩru nĩmararegana na cio, na nomaraga njĩra arĩa njega, ngacĩrĩku na njega makĩria nĩũndũ wa ũrĩa kũhana na maumĩrĩra mega.

Nonĩngũgweta he mandĩko maya marĩa ngũririkana heitũmi cia ibataro rĩrĩ rĩa igũrũ mũno rĩrĩa ũmũndũ ũwothe nĩararĩbatara.

Harĩ mamwe mamo, henarĩa matoretiĩ he mamwe mamo, magakorwo na mũtũrĩre mwega, magaikara mũtũrĩre wĩna gĩkeno. Na henamwe au arĩa matoretio bio, magakorwo na mũtũrĩre wa mathĩna na ũtarĩ mũgacĩru. Na amwe ao megatagatĩinĩ, kũringana na marĩa mahotithĩtio gũkorwo namo. Na Ngai nĩwe ũhotithagia andũ kũgacĩra, na nĩwe ũhoyagwo ũteithio wa kũhotithia mũndũ gũkinyĩra mawega mothe na kũgitĩra kumana na maũru mothe.

Ibuku: Wĩtĩkio na gwĩka ciĩko njega.

1. Gĩtũmi kĩnene na kĩambere kia ũndũ ũcio nĩ gũkorwo na wĩtĩkio na gwĩka ciĩko njega. Ngai mũnene augĩte ta ũũ: "Mwĩki wega e mũndũrũme kana mũndũ wanja, nake nĩmwĩtĩkia, nĩtũkamũhe ũtũro mwero mwega;na nĩtũkamahe marĩhi mao kumana na ciĩko ciao njega. " (Surat An-Nahl: 97)

Nĩũndũ woguo Ngai mwene hinya wothe nĩamamenyithirie na akĩmerĩra arĩa matukanirie wĩtĩkio na ciĩko njega atĩ nĩmakagĩa na ũtũro mwega gũkũ thĩ, na marĩhi mega mũcine wa matuinĩ wagũtũra tene na tene.

Gĩtũmi kĩa ũguo tikĩhithe:Tũndũ arĩa metĩkĩtiĩ Ngai wĩtĩkio mwega, ũrĩa ũciaraga ciĩko njega ĩria ithodekaga ngoro, mĩtugo, thĩ na igũrũ, mena mĩthingi arĩa mamũkagĩra nayo itũmi ciothe iria imakoraga, cia gĩkeno na dumo, naningĩ itũmi cia guoya, meciria na kĩeha.

Mamũkagĩra maũndũ ma marĩa mendete na magũkenia na njĩra ya kũmetĩkĩra, gũcokia ngatho, na kũmatũmĩra na njĩra ĩrĩ na kĩguni. Nanĩũndũ woguo rĩĩ, rĩrĩa matũmĩra maũndũ maya na njĩra ĩno, nĩmonaga-nĩũndũ wa kũmakenerera, gũkorwo na kwĩrirĩria gwa gũtũra kwaguo na irathimo ciake, na kwĩhoka marĩhi ma arĩa macokagia ngatho-maũndũ manene marĩa mũngagĩrĩrĩkaga nĩũndũ wa wega wao, na irathimo ciake, maũndũ maya ma gĩkeno marĩa nĩ matunda make.

Na nĩmamũkagĩra maũndũ ma kũrakarania, nguraro, kĩeha nĩũndũ wa kũngethanĩra na marĩa mangĩngethanĩra namo, na kũnyihia marĩa mangĩhota kũnyihia na gũkorwo na gweterera kwega hemarĩa matangĩhota gwĩthema namo. Na njĩra ĩno rĩ, nĩmagĩyaga kumana na hathara ya gũturithio kũu, kumana na kũngethanĩra na nayo kũngethanĩra kwĩna umithio, mayo na hinya, na kumana na gweterera na kĩgĩrĩro kĩa marĩhi -maũndũ manene marĩa maninaga mathĩna, na gĩkeno gĩkoya bathi ya thĩna, mwĩhoko mwega, na mwĩhoko wa kũgia na riri wa Ngai na marĩhi make, ũtorĩa augire Mũtũmwo wa Ngai Muhammad, tha na thayũ wa Ngai cikorwo hamwe nake, wĩgio macio he ciogo ciake nginyanĩru. "Ũndũ wĩgiĩ mwĩtĩkia nĩ wa magegania. Hatarĩ nganja maũndũ make mothe nĩmairathimo. Agĩa na irathimo agacokia ngatho, ũndũria nĩkĩrathimo harĩ we. Na ũndũ mũru ũngĩmũhanĩkĩra nĩagĩaga na ũkirĩrĩria, ũndũrĩa ũkoragwo wĩkĩrathimo harĩ we. Na ũndũ ũyũ ndũngĩwona otiga tu kũrĩ mwĩtĩkia. " (Ciugo ciamũkĩrĩtwo nĩ Muslim)

Nĩũndũ woguo rĩĩ, Mũtũmwo, tha na thayũ cia Ngai cikorwo hamwe nake, akĩmenyithia andũ atĩ mwĩtĩkia gũcinda gwake, irathimo ciake na matunda ma ciĩko ciake mongagĩrĩrĩkaga kumana na mothe marĩa mamũkoraga magĩkeno na makĩeha. Nanĩkĩo gĩtũmi ũkoraga andũ erĩ nĩmagĩa na macakaya nomakagĩa na ngũrani nene hakinya nĩkwĩĩtĩkĩra ũndũ ũrĩa umanaga na ngũrani ciao harĩ gwĩtĩkia na ciĩko njega. Ũyũ ũtarĩirio na ngumo ici igĩrĩ nĩamũkagĩra irathimo na macakaya na njĩra ya gũcokia ngatho na gweterera na marĩa mabuataga. Nĩũndũ woguo nĩagĩaga na gĩkeno na dumo, kweherero nĩmeciria maingĩ, kĩeha, kũbabaĩka, ruo rwa ngoro na ũritũ wa mũtũrĩre, na mũtũrĩre wake ũkagacĩra gũkũ thĩ. Nake ũyũ ũngĩ rĩĩ, amũkagĩra irathimo na njĩra ya mehia manene mũno, kwĩhũra gĩthũri na kwĩima arĩa angĩ ihoto. Nĩũndũ woguo rĩĩ, mĩgendere yake ĩkora na akamũkĩra taũrĩa nyamũ ciamũkagĩra ciĩna ũiru na guoya, na ngoro yake ĩgakorwo ndĩrĩ na thayũ. ĩgakorwo ĩgayanĩtiĩ mĩena mĩingĩ. Ĩgakorwo ĩgayanĩtie mwena wa guoya wayo nĩũndũ wa kweherero nĩ ĩndo iria endete, na nĩũndũ wa mũngethanĩro mũingĩ ũrĩa maita maingĩ wĩyumĩragia kumana nayo, na ũndũ ũngĩ nĩatĩ ngoro itingĩrũgama kĩrũgamo kĩrĩa kĩamũre. Nĩũndũ woguo atigaraga enanganja na maũndũ maingĩ, marĩa mangiumĩra kana mage kumĩra. Angĩkorwo nomaumĩre ũrĩa matanyĩtwo na kũbangwo, ũnocio noũndũ wakũmũĩkĩra kĩeha kumana na mwena ũrĩa ũgwetetwo. Na nĩamũkagĩra mathĩna na kĩeha, gũoya na kũraramĩka. Nĩũndũ wogũo ndũkae kũria kĩrĩa gĩtũmaga akagĩa na mũtũrĩre mũritũ, mĩrimũ ya meciria, na mĩkiha ya kwĩigua, ihoru rĩrĩa rĩahota kũmũrehera maũndũ mũru makĩria makũmũthĩnia tondũ ndaratanya marĩhi omothe, ona ndarĩ na gwĩterera kũria kũngĩhota kũmũteithia, kana kũmũhũthĩria maũndũ make.

Nĩũndũ woguo rĩĩ, Mũtũmwo, tha na thayũ cia Ngai cikorwo hamwe nake, akĩmenyithia andũ atĩ mwĩtĩkia gũcinda gwake, irathimo ciake na matunda ma ciĩko ciake mongagĩrĩrĩkaga kumana na mothe marĩa mamũkoraga magĩkeno na makĩeha. Nanĩkĩo gĩtũmi ũkoraga andũ erĩ nĩmagĩa na macakaya nomakagĩa na ngũrani nene hakinya nĩkwĩĩtĩkĩra ũndũ ũrĩa umanaga na ngũrani ciao harĩ gwĩtĩkia na ciĩko njega.

Mwĩtĩkia angĩgerio nĩ Ngai na njĩra ya mĩrimũ, ũkĩa onakana mathĩna mangĩ, kumana na wĩtĩkio wake, nĩagĩaga na wetereri na kũiganĩra, na ndacaragia ngoroinĩ yake ũndũ ũrĩa atabangĩirwo, na nĩaroraga arĩa methĩwake (arĩa akĩrĩte na irathimo)na ndaroraga arĩa meigũrũ wake (arĩa marathimĩtwo kũmũkĩra) ũndũ-ũrĩa ũtũmaga acokie ngatho kwĩ Ngai wake na kũgĩa gĩkeno na dumo na noakĩre ũrĩa ũrathimĩtwo kũmũkĩra no ndarĩ na kũiganĩra na kĩrĩa ahetwo nĩ Ngai.

Ningĩ noũkũre ũrĩa wĩkaga maũndũ atarĩ na wĩtĩkio, akĩgerio kumana na ũkĩa, kana kũrĩrwo nĩmamwe ma merirĩria mathĩ, na ningĩ noũmũkore ena kĩeha na mathĩna maingĩ mũno.

Mũbano ũngĩ nĩ atĩ itũmi cia wagagu cingiumĩra, na mũndũ agĩe na gĩthagathago, ũrĩa wĩna wĩtĩkio mũrũmu akoragwo na ngoro nyũmĩrĩru na horeru, enaũhoti wa gũtongoria maũndũ make na njĩra ya gwĩciria, kwaria na kuoya makinya marĩa mabatiĩ. We nĩarĩkĩtie kwĩmenyeria mathĩna maya maramũthumbũra. Nĩũndũ woguo maũndũ maya nĩmahoreragia ngoro ya mũndũ na kũmĩhe hinya.

Ningĩ noũkore ũrĩa ũtarĩ na wĩtĩkio ena kahinda mũgaro na ũguo. Anyitwo nĩ ihoru, thamiri yake nĩ ĩthĩnĩkaga mũno nĩũndũ wake, mĩkiha yake ĩkagĩa na kĩgagayo kĩingĩ, meciria make makahurujuka, na akaigua guoya wanja na wathĩiniĩ ũrĩa ũtangĩhota gũtarĩrio. Andũ a mũthemba ũyũ, angĩkorwo itũmi cia kĩmerera citimaumagĩrĩra, iria irabatara ũmenyeru mũnene, na hinya wao nĩũgũaga na magakorwo na wagagu tondũ ndarĩ na wĩtĩkio ũrĩa ũrehaga gwĩterera haswa hĩndĩ ya ũritũ na kĩeha na kĩgio.

Mũndũ mũthingu na mũndũ mwĩhia, mwĩtĩkia na kabiri, nĩmanyitanagĩra he gwetha ũmĩrĩru na njĩra ya kwĩruta, na kũnyihia kĩeha. Ona kũrĩũguo, mwĩtĩkia nĩ ngũrani nĩũndũ wa hinya wa wĩtĩkio wake, gweterera, gwĩtĩkia Ngai, kũmũĩhoka na kũgĩa na mwĩhoko na marĩhi ma Ngai-ũndũrĩa ũmuongagĩrĩra ũrũme, kũmũnyihĩria guoya na kũmũnyihĩria mathĩna, otorea Ngai mwene hinya wothe augĩte: "Angĩkorwo nĩmũranyamarĩka, onao nĩmaranyamarĩka tainyuĩ. Noinyuĩ mũĩna mwĩhoko kwĩ Ngai ũrĩa o matarĩ..." (Suratul Nisai: 104) Ningĩ nĩmonaga ũteithio mũkinyanĩru kuma kwa Ngai, ũteithio wamwanya ũrĩa ũmeheragĩria guoya wao. Ngai aroiga ta oo: "Na etererai. Hatarĩ nganja Ngai ehamwe na etereri." (Suratul Al anfal: 46)

Gwĩkĩra ciũmbe ciĩko njega na njĩra ya kuga na gwĩka. 2. Harĩ imwe cia itũmi iria cieheragia kĩeha, gũtangĩka na wagagu, nĩ gwĩkĩra ciombe ciĩko njega na njĩra ya kuga na gwĩka. na mawega mĩthemba yothe, na maya mothe nĩ irathimo na wega. Na kwa njĩra ĩno rĩ, Ngai nĩeheragia wagagu na kĩgirĩko kana kĩeha harĩ andũ athingu na ehia kũringana na kĩwango kĩa wega wao. Nomwĩtĩkia ena gĩcunjĩ gĩkinyanĩru makĩria he macio, nake nĩ ngũrani tondũ cĩeko ciake njega ciumanaga na kũrongoreria Ngai mwene hinyo wothe owe wiki na kwĩhoka marĩhi make.

Nĩũndũ woguo rĩ, Ngai nĩamũhũthagĩria gwĩka ciĩko njega nĩũndũ wa irathimo iria akoragwo akĩhoka, na kũmũgirĩrĩria magirĩko kana mathĩna nĩũndũ wa kwĩhoka Ngai owe wiki. Ngai augĩte ta ũũ: "Hatirĩ irathimo he marĩa maratarana na njĩra ya hitho, otiga harĩ ũrĩa ũrathana harĩ kũruta sadaka, kana gwĩka ciĩko njega, kana kũnyitithania andũ (arĩa mahĩtanĩtiĩ). Na ũrĩa wĩkaga ũguo nĩũndũ wa kwenda irathimo cia Ngai, nĩ tũkamũrĩha marĩhi manene." (Suratul Nisai: 114)

Ngai nĩarutire ndũmĩrĩri atĩ maũndũ maya mothe nĩkĩrathimo kuma kũrĩ ũrĩa ũrĩkĩtiĩ kũmeka. Na wega ũrehaga wega na kweheria mehia. Na ningĩ akĩruta ndũmĩrĩri atĩ mwĩtĩkia nĩeregĩrĩire marĩhi kuma kwĩ Ngai, nĩakaheo mũcara mũnene. Na hemarĩhi macio manene nĩ kwehererio wagagu, kĩeha, mĩgirĩko na mangĩ maingĩ.

Ibuku:Kwĩhe mĩhango na ciĩko mũthemba mũna kana kwĩruta gĩthomo o gwothe kĩrĩa kĩna umithio.

Na harĩ itũmi cia kweheria wagagu ũrĩa umanaga na kũnyamarĩka kwa mũnyiginyigi, na ngoro kũhangania na maũndũ ma kĩeha nĩ: Kũhangania na ciĩko mũthemba mũna kana kwĩruta gĩthomo ogĩothe kĩrĩa kĩna ũguni. Ũndũũ nĩũgiragĩrĩria ngoro kũgĩa na meciria kumana na ũndũ ũrĩa ũramĩhe wagagu. Hihi nĩũndũ wa macio, ahota kũriganĩrwo itũmi iria ciamũreheire wagagu na kĩeha kĩu, nĩũndũ woguo rĩĩ, ngoro yake ĩkĩgĩa na gĩkeno na ĩkĩendereya kũgĩa na mayo. Mwĩtĩkia na angĩ mehocetie he itũmi ici. Nomwĩtĩkia nĩakoragwo emwega makĩria wĩtĩkiainĩ wake, kwĩhoka Ngai gwake na kũgĩa na mwĩhoko na marĩhi nĩũndũ wa kwĩhangia gwake na gĩthomo kĩi areruta kana kĩrĩa araruta arĩa angĩ na ciĩko njega iria areka. Angĩkorwo nĩ mahoya, nĩũndũ woguo magatwĩka mahoya. Na angĩkorwo nĩ mĩhango ya thĩ kana ũndũire mũna, amĩnyitithanagia na itanya rĩega, na akarongoreria he gwathĩkĩra Ngai. Nĩkĩo gĩtũmi ndeto ĩno iracangĩra harĩ gũtoria kwĩheria wagagu, maritũ na kĩeha. Karĩ andũ aigana hihi magĩire na wagagu na mathĩna ma ihinda kwa ihinda na akĩnyĩtwo nĩ mĩrimũ ngũrani ngũrani, angĩkorwo dawa yake ĩrĩa ĩnaumithio nĩ kũriganĩrwo nĩ itũmi iria imekĩrĩte kĩeha na wagagu, na ningĩ dawa yake ĩgĩkorwo nĩ kwĩhe mĩhango na mawĩra he mawĩra mao mabata.

Wĩra ũrĩa araruta ũbatiĩ gũkorwo kindũ kĩrĩa ngoro yake ĩgĩyaga na ũhoreri thĩiniĩ wayo na gũkĩrirĩria mũno. Nĩtondũ ũndũ ũcio wĩna ũhotekeku mũnene makĩria wa gũtũma gũkinyanĩria itanya rĩrĩ rĩrĩa rĩna umithio, na Ngai nĩwe ũĩ makĩria.

Ibuku:Kwerekeria meciria make mothe harĩ kũruta wĩra wa mũthenya womũthe. Na he maũndũ marĩa angĩhota kwĩgirĩrĩria kumana na gũthĩnĩka na wagagi, nĩ kwerekeria meciria make mothe he kũruta wĩra wa mũthenya womũthĩ, kwaga gwĩtanga biu na maũndũ ma thikũ igũka na kwaga kĩeha kumana na maũndũ mahĩtũku. Nĩkĩo gĩtũmi mũtũmwo wa Ngai (Muhammad) tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, nĩegitagĩra kumana na wagagu na kĩeha (Na ciugoinĩ ciake iria ciamũkĩrirwo nĩ Bukhari na Muslim). Nĩtũndũ gũcakaya nĩũndũ wa marĩa mahĩtũku na marĩa matangĩhotekeka kũmacokia kana kũmaiyũkia gũtingĩteithia kĩndũ. Kĩeha kĩrĩa kiumanaga na gwĩtigĩra maũndũ marĩa magoka nogũkorwo kwĩna ũgwati kwĩ mũndũ. Nĩũndũ woguo rĩĩ, ndungata ĩbatiĩ gũkorwo ĩgĩcugurĩka na mamũthenya wayo, akĩũngania kĩo gĩake he kwagĩria mũthenya wake, na mahinda make ma rĩu. Nĩũndũ wa gũcokanĩrĩria ngoro nĩũndũ wa maya, gũgũtũma ciĩko ikinyanĩre, na kũmũhe gĩkeno kumana na kĩeha na ruo. Mũtũmwo wa Ngai Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, akĩhoya ihoya kana rĩrĩa ĩgũtongoria arũmĩrĩri ake harĩ ihoya, hau nĩameraga mekĩrĩre hamwe na kũhoya ũteithio wa Ngai na kwĩhoka wega wake harĩ kuoya ũndũcio noritũ na kwĩrutanĩria harĩ gũkinyanĩra gwa kĩrĩa arahoya kiumĩre. Na nĩngĩ gũtiga marĩa arahoyaga meherio. Nĩũndũ ihoya rĩkoragwo rĩnyitanĩte na ciĩko. Na ndungata yagĩrĩrwo nĩ kwĩrutanĩria he maũndũ marĩa maramũguna dininĩ na thĩ yake, na kũhoya mwathani wake amũhotithie gũkinyanĩra kwamatanya make, na asharie ũteithio wake wĩgiĩ ndetoĩno, ũtorea mũtũmwo Muhammad tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake augĩte. "Wĩrutanĩrie he maũndũ marĩa mena kĩguni harĩ we, na ũcarie ũteithio kuma kwĩ Ngai, na ndũkaĩ gũkua ngoro. Ũndũ ũngĩkũhanĩkĩra ndũkaĩ kuga: 'Koro ndĩrekire ũna kũngĩrahanire ũna'nouge atĩrĩ: 'Ngai nĩarabangĩte, nake ekaga ũrĩa ekwenda. 'Tondũ kuga narĩkorwo nĩkũheyaga caitani kamweke." (Ciugo ciamũkĩrĩtwo nĩ Muslim) Haha mũtũmwo wa Ngai, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, nĩatukanirie watho wa kwĩrutanĩria he maũndũ marĩa mena umithio mahindainĩ mothe na gũcaria ũteithio kuma kwĩ Ngai na kwaga gwĩtĩkĩra kũhotwo, kũrĩa nĩ ũgũta ũrĩa ũrehaga maũndũ moru, na kwĩheyana he maũndũ mahĩtũku na mekĩku, na gũtĩya mĩbango ya Ngai na maumĩrĩra mayo.

Na agayanirie maũndũ he marũngo merĩ: Kĩrũngo kĩa ndungata ĩngĩhota kwĩrutanĩria kuona kĩrĩa ĩngĩhota, kana kũmĩgirĩrĩria kana kũmĩnyihĩria. Gĩcunjĩ gĩkĩ ndungata yagĩrĩire kuonania kĩyo kĩayo na gũcaria ũteithio wa mwathani wake. Na hena gĩcunjĩ atangĩhota gwĩka ũguo. Gĩcunjĩinĩ gĩkĩ ndungata yagĩrĩirwo kũhorera, kũiganĩra na kwĩheyana kwĩ Ngai. Hatirĩ nganja atĩ gwĩkĩrĩra watho ũyũ nĩ gĩtũmi gĩa gĩkeno na kwehera kwa wagagu na kĩeha.

Ibuku: Kũririkana Ngai mũno.

Na he itũmi nene cia kũhingũka kwa ngoro na ũhoreru wayo nĩ kũririkana Ngai mũno. ũndũ ũcio wĩna ihutia rĩa magegania harĩ kũhingũka na ũhoreru wa ngoro, na kwehera kwa wagagu na kĩeha gĩake. Ngai mwene hinya wothe augĩte taa ũũ: "..Ririkanai, hatarĩ nganja he kũririkana Ngai nĩguo ngoro igĩyaga na ũhoreru!" (Suratul Rad: 28) Kũririkana Ngai kwĩna ihutia inene mũno harĩ gũkinyĩria itanya rĩrĩ kumana na ngoci ciake ngothi ngothi, na nĩũndũ wa marĩhi na irathimo ciake iria ndungata iraciĩhoka.

Kwarĩrĩria wega wa Ngai wa thĩiniĩ na waja. Ningĩ, kwarĩrĩria mawega ma Ngai mathĩiniĩ na manja. kũmamenya na kũmarĩrĩria nĩ gũcangagĩra Ngai kweheria wagagu na kĩeha, na gũtindĩkĩrĩria ndungata gũcokia ngatho, ũndũ ũrĩa nĩ wa gĩkĩro kĩa igũrũ biũ na theru, onokorwo ndungata ĩũkĩainĩ, mũrimũinĩ kana mĩthemba ĩngĩ ya macakaya. Tũndũ angĩkorwo noahananie mawega ma Ngai igũrũ rĩake marĩa matangĩtarĩka-na mathĩna marĩa mamũnyitĩte, nĩũndũ woguo mathĩna macio matingĩhota kũhananio ona hanini na mawega macio.

No Ngai angĩgeria ndungata yake na njĩra ya mathĩna na mĩtangĩko, nayo ndungata ĩyo ĩgĩe na ũkirĩria, kũiganĩra, na gũtherenda kwĩ Ngai, maumĩrĩra nomakorwo memahũthũ, mũrigo wake kũhũtha, na mwĩhoko wake wa kũgĩa na marĩhi na irathimo kuongerereka. Na kũhoya Ngai na njĩra ya gũkirĩrĩria na kũiganĩra nĩgũtũmaga kũigwa indo ndũrũ ciĩna cama, na cama wa marĩhi make nĩũtũmaga ariganĩrwo nĩ ruo rwa ũkirĩrĩria wake.

Kũrora arĩa methĩ witũ Na he mamwe mamarĩa mekĩguni kĩnene makĩria ndetoinĩ-ĩno, nĩ gũtũmĩra marĩa atũtongoririe namo mũtũmwo wa Ngai Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, ciugoinĩ ciake itarĩ na nganja, augĩte ta ũũ: "Rorai arĩa methĩ yanyu, nomũtikarore arĩa meigũrũ rĩanyu. Tũndũ hena ũhoteteku mũnene atĩ mũtingĩ nyarara irathimo cia Ngai iria mũrĩ nacio." (Ciamũkĩrĩtwo nĩ Al-Bukhari). Angĩkorwo ndungata nĩkũiga maono maya manene mbere ya maitho mayo, noũmĩone ĩgĩcinda namba nene ya andũ harĩ kũgĩa na ũgitĩri na harĩ gũkinyĩra ũgunĩku ũrĩa ũnyitanĩte na ndeto ĩyo, na he oboco na marĩa makonaine naguo, nĩũndũ woguo ũkehera wagagu na kĩeha gĩake, na gĩkeno na dumo nĩciongererekaga nĩũndũ wa wega wa Ngai, iria amakĩrĩte nacio arĩa me thĩ yake.

Na oũrĩa ndungata ĩrenderea gwĩciria wĩgiĩ irathimo cia Ngai ciaja na cia thĩiniĩ, cia kĩroho na cia gĩthĩ, noguo arathiĩ nambere kuona ũrĩa Ngai amũrathimĩte na kũmũthemia na mawaganu maingĩ. Na hatirĩ nganja atĩ ũndũ ũcio nĩũgiragĩrĩria wagagu na kĩeha, na ũkarehe gĩkeno na dũhio.

Ibuku: Kwĩrutanĩria kweheria itũmi cia kũrehe wagagu na gũcaria itũmi cia kũrehe gĩkeno.

Na harĩ imwe cia itũmi iria cirehaga gĩkeno na kweheria wagagu na kĩeha nĩ kwĩrutanĩria kweheria itũmi iria irehaga wagagu na gũcaria itũmi iria irehaga gĩkeno. Ũndũ ũcio ũkaga nanjĩra ya kũriganĩrwo nĩ mathĩna marĩa mahĩtũku marĩa atangĩahotire kũmethema, na kũmenya atĩ kũhangia meciria make he macio nĩwĩra wa tũhũ, na ũndũ ũtangĩhotekeka, na atĩ ũcio nĩ ũrimũ. Nĩũndũ woguo rĩĩ, ahũrane na ngoro yake kumana na gwĩciria mamwĩgĩe, naningĩ ahũrane nayo kumana na wagagu tũndũ wa maũndũ maroka, marĩa nĩ hamwe na ũkĩa, guoya na mangĩ maingĩ marĩa arona nomamũkore mũtũrĩreinĩ wake. Nĩabatiĩ kũmenya atĩ maũndũ maya maroka matiyoikaine: Nĩũndũ ũrĩkũ ũkumĩra mwega kana mũru, mwĩhoko na ruo, na atĩ memokiinĩ ma ũrĩa wĩhinya, mwene ũge. Ndungata itirĩ ũhoti igũro rĩamo otiga kwĩrutanĩria kuona irathimo ciamo na kũgirĩrĩria maũru mamo. Ningĩ ndungata nĩĩbatiĩ kũmenya atĩ angĩkorwo noahote kũgarũra meciria make kuma kwĩ wagagu wake nĩũndũ wa mũtũrĩre wake ũrĩa ũroka. Nakwĩhoka Ngai wake nĩguo maũndũ make magacĩre, na akagĩa na ũhoreru he maũndũ macio, na arĩkia gwĩka ũguo ngoro yake nĩkũgia na ũhoreru, na nĩkũgacĩra na wagagu na kĩeha gũthira.

Gũtũmĩra mahoya Nahe maũndũ marĩa mekĩguni kĩnene makĩria he kũrora mbere ya maũndũ, nĩ gũtũmĩra ihoya rĩrĩ rĩa mũtũmwo wa Ngai Muhammad aĩtũmĩraga kaingĩ: "We Ngai wakwa, thondekera ndini yakwa ĩrĩa nĩyo mũthingi wa maũndũ makwa. Na ũthondekere thĩ yakwa kũrĩa mũtũrĩte wakwa ũgunĩkaga. Na ũthondekere mũtũrĩre wakwa wa thutha wa gũkua tondũ kũu nĩkuo ngacoka ndauma thĩ-ĩno. Na ũthondeke mũtũrĩre wakwa ũkorwo wĩ nyongerera ya irathimo oharĩ ũndũ mwega, na gĩkuo gĩkorwo kĩ ũhurũko wakwa kumana na maũru mothe. (Ciugo ciamũkĩrĩtwo nĩ Muslim) Na ningĩ uge wake: "We Ngai wakwa, thaa ciaku nocio njĩrĩgĩrĩire, ndũkaĩ kũndiganĩria ndĩ wiki ona kahinda tagakũbucia ritho, na ũthondekere maũndũ makwa mothe, gũtirĩ ngai yagĩrĩirwo nĩ kũhoywo otiga we mwene hinya wothe. (Yamũkĩrĩtwo nĩ Abu Daawuud na njĩra nginyanĩru ya wamũkĩri). Nĩũndũ woguo rĩĩ, angĩkorwo dungata noĩhoĩ ihoya rĩrĩ rĩrĩa rĩna umithio mũnene mũtũrĩrĩine wake wa kĩdini na gĩthĩ na ngoro theru, na ũrongoreru mwega, hamwe na kwĩrutanĩria gwake gũkinyanĩra kwa marĩa arenda, Ngai nĩekũmũigwa na amũhe marĩa ahoya, na kĩeha gĩake gũcejia na gũtuĩka gĩkeno.

Ibuku: Kũbanga maumĩrĩra moru makĩria

Na he itũmi iria ciĩ kĩguni makĩria cia kweheria wagagu na kĩeha angĩkorwo ndungata noĩnyitwo nĩ mathĩna, nĩ kwĩrutanĩria kũmanyihia najĩra ya kũbanga maumĩrĩra moru makĩria marĩa ũndũcio noũhote kũmũgĩa, na amenyerie ngoro yake maũndũ macio. Arĩkia gwĩka ũguo rĩ, ageriĩ kũnyihia marĩa mangĩhota kũnyihio oũrĩa kwahotekeka. Emenyeria ũũ, na kwĩrutanĩria gũkũ kwĩna kĩguni, wagagu na kĩeha nĩikwehera, na nĩegũkorwo ereheire ũguni na gwĩthema na maũndũ moru.

Nĩũndũ woguo rĩ, agĩa na itũmi cia guoya, itũmi cia ndwari, itũmi cia ũkia na wagi wa indo ngũrani ngũrani iria endete, abatie kwamũkĩra macio mothe na jĩra ya ũhoreri na kwĩmenyeria mathĩna. Nĩabatiĩ gwĩka ũguo kwĩ marĩa marũrũ makĩria ma maya. Nĩũndũ kũmenyeria ngoro yake kũmĩrĩria mathina, nĩgũtũmaga makahotha na kwaga ũrũrũ, na haswa angĩkorwo nĩekwĩhangia na kũmagirĩeĩria kumana na ũhoti wake. Nginya hau egũkorwo na ũmenyeru na kĩo iria ikũmũteithia kũhũrana na mamũtũrĩre wake. Na hatirĩ nganja atĩ maũndũ maya mena ũguni mũnene harĩ kũrehe gĩkeno na kũhingũka kwa ngoro, nĩ he marĩa arehoka he marĩhi marĩu na mathutha. Ũyũ nĩũndũ wanonwo na kũgerio na maũmĩrera nĩ mega kwĩarĩa manageria.

Ibuku: Hinya wa ngoro na kwaga gũthĩnĩka na kũhitio nĩũndũ

Na he kĩhonia kĩnene biũ kia mĩrimũ ya ngoro, ona mĩrimo ya mwĩrĩ, nĩ hinya wa ngoro na kwaga gwĩtanga, kwaga kũhutio nĩ gwĩcirĩria ũndũ na meciria marĩa marehagwo nĩ gwĩciria ũru. Kũrakara na gũtukanĩrwo nĩ imwe cia itũmi ira irehagĩra mũndũ ruo rũnene. Na ũrĩa ũrehoka kũnyitwo nĩ mũtino kana maũndũ moru na kũrĩrwo nĩ maũndũ marĩa endete, gũcũngagĩrĩra kũrehe wagagu na kĩeha na mĩrimũ ya meciria na ya mwĩrĩ, na gũthũka kwa mĩkiha ya neva, kũrĩa kũrehaga maumĩrĩra moru, ũndũrĩa andũ aingĩ mena ũira waguo mũingĩ.

Kwĩhoka Ngai Na ngoro yarĩkia kwĩhoka na kũnengera Ngai maũndũ mayo, na kwaga meciria moru hĩndĩ ya kwĩheyana kwĩ Ngai, na ĩgakorwo na mwĩhoko na Ngai na kũhorera nĩũndũ wa wega wake, wagagu na kĩeha nonginya ikorwo haraihu nake. Ningĩ nĩekwehererwo nĩ mĩrimũ mĩingĩ ya kĩmwĩrĩ na ya meciria, na ngoro yake kũgia na hinya na kũhingũka na kũgĩa na gĩkeno gĩtangĩhota gũtarĩrio. Ehihi nĩ thibitarĩ cigana ciĩna arwaru a mĩrimũ ya meciria na gwĩciria maũndũ moru? Na hihi nĩ andũ aigana mena hinya manyitĩtwo nĩ maũndũ maya? Tũtakũgweta andũ matarĩ hinya? Na hihi nĩ maita maigana ũndũyũ ũrehete ũrimũ na ũgũrũki? Ũrĩa ũtarĩ ũgwatinĩ nĩ ũrĩa Ngai agitĩrĩte, akamũhotithia kũhũrana na ngoro yake (merirĩria) nĩguo kũgĩa na itũmi ciana umithio, cia gũthondeka ngoro, cia kũgirĩrĩria wagagu wake. Ngai mwene hinya wothe arauga ta ũũ: "..Na ũrĩa wĩhokaga Ngai, nĩ amũiganĩte..." (Suratul Twalaq: 3) Ũtaũkwo nĩatĩ, Ngai nĩ ekũmũigana he maũndũ make mothe ma kĩdini na magũkũ thĩ marĩa mara mwĩkĩra wagagu.

Ũria wothe wĩhokaga Ngai nĩakoragwo na ngoro ĩnahinya, ndahutagio nĩ meciria matarĩ mama, na ndathĩnagio nĩ maumĩrĩra ma maũndũ, ntondũ nĩoĩ atĩ maya nĩ mamwe ma kwaga hinya kwa ngoro, na harĩ kwaga hinya na guoya ũrĩa ũtarĩ na ũma, na nĩoĩ atĩ Ngai nĩamũrũgamĩrĩire kũiganĩra gũkinyanĩru ũrĩa ũmwĩhokete. Nĩũndũ woguo akagĩa na mwĩhoko na Ngai na akahorera nĩũndũ wa ciĩra ĩrwo ciake, na kĩeha gĩake na wagagu cigathira. Na guo ũritũ wa maũndũ ũgatwĩka ũhũtho, na kĩeha gũtwĩka gĩkeno, na guoya wake gũtwĩka thayũ. Nĩũndũ woguo rĩ, tũrahoya Ngai mwene hinya wothe ũgitĩri, na atũteithie kumana na wega wake, hinya na ũtongoria wa ngoro citũ, na kũmũĩhoka na jĩra nginyanĩru, ũndurĩa athereirie andũ ake atĩ nĩmekuona mawega, na gũthemwo na ruo na kũgurara.

Ibuku: Kũmenyeria ngoro kũmĩrĩria kwaga gũkinyanĩra kwa andũ arĩa angĩ

Na he ciugo cia mũnabii wa Ngai Muhammad tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake: "Mũndũrũme mwĩtĩkia ndakaĩ kũmena mũtumia mwĩtĩkia. Angĩkorwo no amene mũtugo ũmwe kuma kũrĩwe, no akenio nĩingĩĩ." (Ciugo ciamũkĩrĩtwo nĩ Muslim)

Kwĩna meguni merĩ manene:

Kĩguni kĩa mbere:Mwerekera wa mũndũ gũikarania na mũtumia, andũ a bamĩrĩ, arata, na mũruti wĩra na mũndũ owothe ũkonainiĩ nake, na atĩ nĩũbatiĩ kũharĩria ngoro yaku atĩ nomũbaka akorwo na kasoro kana kwaga ũkinyanĩru wa kĩmũmbĩre kana gũkorwo na kĩndũ kana ũndũ ũtagũgũkenia. Nĩũndũ woguo rĩ, ũngĩona ũndũ ũcio, geria kũhanania, ũndũ ũyũ na ũngĩ ũria ũrendekana kũrĩ we kana kĩrĩa wagĩrĩirwo nĩ gwĩka wa kũgĩa na kwaranĩria na gũtũria wendo, na jĩra ya kũririkana mawega make nawendi wa gwĩka wega. Nĩũndũ woguo nĩũndũ wa kwaga gwĩkĩrĩra mahĩtia macio na gũtambũra mawega mao, ndũgũ nĩ ĩtũraga na kwaranĩria na nĩũkũgĩa na ũhoreru na gĩkeno.

Kĩguni gia kerĩ: Nĩ kwehera kwa wagagu na kĩeha, gũtigara kwa ũhoreri, na kwenderea kũrũgamia kĩhoto kia ũmũhaka kĩrĩa kĩandĩkithĩtio, na kuonekana kwa gĩkeno gatagatĩ ka mĩena ĩno ĩrĩ. Nĩũndũ woguo, ũrĩa ũtekuoya mwerekera ũyũ ũrĩa wagwetirio nĩ mũtũmwo wa Ngai tha na thayũ cikorwo hamwe nake, handu hoguo akagarũra ũndũ ũyũ na akarora maũndũ moru tu, na akanyarara mawega, nomũhaka agĩe na wagagu, na nomũhaka gũgũkorwo na mũikarania mũri harĩ we na mũndũ ũngĩ ũria manyitithanĩtio nake nĩ wendo, na gũgũkorwo na kũimanwo kwa ihoto nyingĩ iria oũmwe wao agĩrĩire gũciga.

Na andũ aingĩ arĩa meũgĩ nĩmeharagĩria kĩmeciria hĩdĩ ya ithukanio na mathĩna na jĩra ya gweterera na ũhoreri. Nohĩndĩ ya maũndũ manini matarĩ na kĩguni, nĩmaiguaga wagagu, na gĩkeno kĩao gĩgakorwo na mathĩna. Gĩtũmi kĩaũguo nĩatĩ hĩndĩ ya maũndũ manene nĩmerutanĩirie kũrũa namo, nomakĩriganĩrwo hĩndĩ ya maũndũ manini, nĩũndũ woguo ndeto ĩyo ĩkĩmahutia hamwa na gĩkeno kiao. Mũndũ wĩna ũgĩ eharagĩria nĩũndũ wa maũndũ mothe, manene na manini, na kũhoya Ngai amũteithiĩ he maya, na ndakamũtiganĩriĩ ona sekondi ĩmwe. Ũũ nĩgũo ĩkũhota kũrũa na maũndũ manini na jĩra hũthũ, otorĩa ahotire kũrũa na maũndũ manene. Nĩũndũ woguo agatigara ena ũhoreru wa ngoro, ũhoreru wa ngoro na kũigua gĩkeno.

Ibuku: Kũĩneana na kũĩrekereria he maũndũ marĩa marehaga wagagu.

Mũndũ wĩna ũgĩ oĩ atĩ mũtũrĩre mwega nĩ wa gĩkeno na ũhoreri, na atĩ nĩmakuhĩ mũno, na ndabatiĩ kũmakuhĩhia na wagagu na kwĩingĩria mĩnyamaro-inĩ, tondũ ũguo nĩ mũgarũ na mũtũrĩre mũkinyanĩru. Nĩũndũ woguo rĩ, ũrĩa ũgĩaga na ũiru na mũtũrĩre wake nĩguo gĩcujĩ kĩnene kia mũtũrĩre wake ndũkae kuoywo oũguo tu nĩ meciria moru na kĩeha. He ndetũ ĩno hatirĩ ngũrani ya mũndũ mwega na mũru, no mwĩtĩkia nĩ agocagũo mũno na ngoci ĩno na nĩarĩ gĩcunjĩ kĩnene makĩria kĩria kĩumithio wa rĩu na wa kahinda gegũka he ũndũ ũcio.

Kũringithania irathimo cia Ngai na maũru marĩa mamũnyitĩte Ningĩ nĩkwagĩrĩire agĩa na macakaya onakana gwĩtigĩra kũgĩa namo, nĩakĩringithanie irathimo iria enacio irĩ cia kĩdini kana cia maũndũ mathĩ, na macakaya marĩa mamũnyitĩte. Arĩkia kũringithania nĩekuona atĩ arathimo iria enacio nĩnyingĩ nakuoguo macakaya na kĩeha nĩikũmũhũthĩra na kwehera naihenya.

Naningĩ aringithanie maũru marĩa areciria nomamũnyite na ũhoteteku mũnene wa kũgĩa na ũgitĩri kumana na macio. Hau ndakareke ũhotekeku mũnini ũcinde mũingĩ ũrĩa wĩna hinya, na nĩũkwehera wagagu na kĩeha gĩake. Na nĩabatiĩ kũbanga ũhotekeku mũnene mũno ũrĩa ũngĩhota kũmũnyita. Ũndũ ũcio nĩũtũmaga eharĩrie na ũndũ owothe mũru ũngĩmũhanĩkĩra, na nĩngĩ gũcaria kũgiria ũndũria ũtangiumĩra na kwagĩria kana kũnyihia ũndũ-ũrĩa ũrĩkĩtiĩ kumĩra.

Kũrakario nĩandũ Na he maũndũ marĩa mabatiĩ nĩ kũmenya atĩ maũru marĩa maumanaga nandũ kũrĩ we, na mũno mũno kumana na ciugo njũru, matingĩgũthũkĩra otigo oene nĩo mangĩthũkĩrwo, ũtangĩkorwo nĩũkwĩhangia namo na kũmetĩkĩria gũtongoria meciria maku. Hau nĩho mangĩgũthũkĩra ũtorĩa mathũkĩire acio. Noangĩkorwo ndũkũmehĩra kana kũmambararia, nĩũndũ woguo matingĩhota gũgũthũkĩra na jĩra oyothe.

Gũthondeka mũtũrĩre waku kũgacĩra nĩũndũ wa meciria mega Menya atĩ mũtũrĩre waku wĩhokete meciria maku. Angĩkorwo nĩ meciria mena kĩguni kũrĩwe he ndini kana kana megiĩ thĩ ĩno, nĩũndũ woguo mũtũrĩre waku nĩ mwega na wĩna gĩkeno. Ũndũngĩ owothe nĩ mũgarũ na ũguo.

Kwĩiguithania na andũ nĩũndũ wa Ngai notiũndũ wa ciũmbe Na he maũndũ marĩa me kĩguni makĩria he kweheria wagagu, nĩ kwĩmenyeria kwaga gũcaria ngatho otiga kuma kwĩ Ngai owe wiki. Nĩũndũ woguo rĩ, ũngĩkĩra wega mũndũ ũrĩa wĩna kĩhoto igũrũ rĩaku, onakana ũrĩa ũtarĩ, menya atĩ hau nĩũragwatanĩra na Ngai. Ndũkaĩ gũcaria ngatho cia arĩa wĩkĩire wega, taũria Ngai augĩte ũkoniĩ ciũmbe ciake imũkoniĩ: "Hatarĩ ngaja ithuĩ tũmũheyaga gĩa kũrĩa nĩũndũ wa gũcaria irathimo cia Ngai. Tũtirenda kuma kũrĩ inyuĩ marĩhi kana ngatho." (Sura Al-Insan: 9)

Ũndũyũ nĩwĩkĩrĩirwo mũno harĩ gũikarania mũndũ na mũtumia wake, ciana ciake, na nĩũndũ wa hinya wa mũikaraniĩ waku nao. Nĩũndũ woguo, wajia kũmehereria ũru, nĩũgũkorwo warĩkia kwĩhurũkia. Harĩ cianjĩrĩria cia kũhorera nĩ kuoya mawega na kũmatũmĩra kumana na wendi wa thĩiniĩ , hatarĩ gwĩka kĩa hinya he ũndũrĩa ũragũthumbũra. Tũndũ nĩũndũ woguo wahota gũcoka nathutha angĩkorwo nĩ waremwo kuona mawega, thutha wa kuoya njĩra ndaihu ĩrĩa ĩtarĩ na kĩguni. Ũcio nĩ ũgĩ. Ningĩ nĩ wagĩtĩire kuoya maũndũ matheru na mena cama kumana na maũndũ moru, na nĩũndũ woguo wongerereke ũtheru wa ma, na kwehera maũndũ ma gĩko.

Kwĩhangia na marĩa mena kĩguni notimarĩa matarĩ Iga maũndũ marĩa mena kĩguni mbere yaku na wĩrutanĩrie kũmakinyĩra, na ndũkaĩ kũgarũkĩra marĩa mangĩgũthũkĩra nĩguo gwĩkenia namo, no nĩ itũmi iria irehaga wagagu na kĩeha. Tũmĩra ũhoreru na ũrũmwe wa ngoro he kũruta wĩra wa bata.

Kũrĩkia maũndũ kahinda gaka Na he maũndũ marĩa mekĩguni, nĩ kũrĩkia wĩra mahinda maya, na kwĩrutĩra nĩũndũ wa mawĩra megũka. Ũũ nĩtondũ mawĩra marĩa matanarĩka monganagia mawĩra mangĩ marĩa marĩkĩtiĩ kũhĩtũka, na kuongerereka kwa mawĩra marĩa megũka, na gũtũma mũrigo kũritũha. Noangĩkorwo nĩ ũkũrĩkia mawira mothe mahindainĩ mega, nĩũkũhota kũruta mawĩra marĩa megũka na hinya wa meciria na hinya wa mwĩrĩ.

Kũbanga maũndũ kũringana na bata ohamwe na gũcaria mataro Nĩũbatiĩ gũcagũra ciĩko ciĩna kĩguni;ciĩna bata makĩria ningĩ ciĩna bata makĩria, na ũtheriĩ harĩ kĩrĩa ngoro yaku yerekeire harĩkĩo na he kĩrĩa wĩna thuti na kĩo mũno, tũndũ mũgarũ na ũguo kũrehaga kũnogio, mĩnoga na kĩeha. Caria ũteithio he ũndũ ũyũ na njĩra ya gwĩciria na jĩra nginyanĩru na kũhoya mataro. Tondũ mũndũ ũrĩa ũhoyaga mataro ndangĩrira ona hanini. Thoma na njĩra ya ũmwnyereri megiĩ kĩrĩa ũrenda gwĩka. Nĩũndũ woguo, angĩkorwo nĩũndũ wĩna kĩguni na ũũrongoreriĩ, nĩũndũ woguo wĩhoke Ngai. Hatarĩ nganja Ngai endete arĩa mamwĩhokaga.

Na ngumo ciothe njega nĩ cia Ngai mwene hinya wothe, mwathani mũreri wa ciũmbe ciothe.

Na tha na thayũ wa Ngai cikorwo igũrũ wa mũtongoria witũ Muhammad, bamĩrĩ yake na arũmĩrĩri ake arĩa mamwonire na makĩmwĩtĩkia.