ޞައްޙަ ޢަޤީދާއާއި އޭގެ އިދިކޮޅު

ޞައްޙަ ޢަޤީދާއާއި އޭގެ އިދިކޮޅު

ލިޔުއްވީ:

ސަމާޙަތުއް-ޝައިޚު ޢަބްދުލް-ޢަޒީޒު ބްނު ޢަބްދު ﷲ ބްނު ބާޒް

ރަޙުމާނުވަންތަ ރަޙީމުވަންތަ ﷲ ގެ އިސްމުފުޅުން ފަށަމެވެ.

މުޤައްދިމާ

ޙަމްދުހުރީ ހަމައެކަނި ﷲ އަށެވެ. އަދި ޞަލަވާތާއި ސަލާމްހުރީ އެކަލޭގެފާނަށް ފަހު ނަބިއްޔެއް ނުވާ ކަލޭގެފާނަށެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ އާލުންނާއި، އަޞްޙާބުންވެސް އޭގައި ޝާމިލުކުރައްވާށިއެވެ.

މިއަށްފަހު ބުނަމެވެ. ޞައްޙަ ޢަޤީދާއަކީ އިސްލާމްދީނުގެ އަސްލުކަމުގައިވެފައި އަދި އިސްލާމީ މިއްލަތުގެ ބިންގާ ކަމުގައިވީ ހިނދު އަހަރެން ދެކުނީ އެއީ މިއަދުގެ ދަރުސްގެ މައުޟޫއަކަށް ހެދުމަށެވެ. ޤުރްއާނާއި ސުންނަތުގެ ޝަރުޢީ ދަލީލުތަކުން އެނގިގެންވާކަމަކީ: ޢަމަލުތަކާއި ބަސްތައް ޞައްޙަވެ ޤަބޫލުކުރެވޭހުށީ ޞައްޙަ ޢަޤީދާއަކުން އައިސްފިނަމައެވެ. ދެންފަހެ، ޢަޤީދާ ޞައްޙަވެގެން ނުވާނަމަ؛ އެއިން ފަޅައިގެން އަންނަ ޢަމަލުތަކާއި ބަސްތައް ބާޠިލުކޮށްލައެވެ. އެއީ ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވި ފަދައިންނެވެ: (މިއަދު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ރަނގަޅު ތަކެތި ޙަލާލު ކުރެވިއްޖެއެވެ. އަދި ފޮތް ލިބުނު މީހުންގެ ކާނާވެސް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޙަލާލު ވެގެންވެއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ކާނާ އެ މީހުންނަށް ޙަލާލު ވެގެންވެއެވެ. ޢިއްފަތްތެރި މުއުމިނު އަންހެނުންނާއި، ތިޔަބައިމީހުންގެ ކުރިން ފޮތް ލިބުނު މީހުންގެ ތެރެއިން މިނިވަން އަންހެނުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޙަލާލު ވެގެންވެއެވެ. އެ ކަނބަލުންގެ ރަން ތިޔަބައިމީހުން އެ ކަނބަލުންނަށް ދީފިނަމައެވެ. ކާވެނީގެ ޢިއްފަތްތެރިކަން ހޯދާބަޔެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ޒިނޭކުރާ ބަޔެއްގެ ގޮތުގައެއް ނޫނެވެ. ސިއްރުން ޒިނޭކުރާ އެކުވެރި އަންހެނުން ގެންގުޅޭ ބަޔެއްގެ ގޮތުގައެއްވެސް ނޫނެވެ. އަދި އީމާންކަމަށް ކާފަރު ވާމީހާ ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން އެ މީހާގެ ޢަމަލު ބާޠިލު ވެގެންވެއެވެ. އަދި އޭނާވަނީ އާޚިރަތުގައި ގެއްލެނިވެގެންވާ މީހުންގެ ތެރެއިންނެވެ.) [އަލްމާއިދާ: 5]. އަދިވެސް އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (ހަމަކަށަވަރުން ކަލޭގެފާނަށާއި، ކަލޭގެފާނުގެ ކުރީގެ ރަސޫލުންނަށް ވަހީ ކުރެއްވުނެވެ: ކަލޭގެފާނު ޝަރީކު ކުރައްވައިފިނަމަ، ކަލޭގެފާނުގެ ޢަމަލުތައް ބާޠިލު ވެއްޖައީސްކަން ކަށަވަރެވެ. އަދި އޭރުން ކަލޭގެފާނު ވާހުށީ ގެއްލެނިވެގެންވާ މީހުންގެ ތެރެއިންކަން ކަށަވަރެވެ.) [އައްޒުމަރު: 65] ﷲ ތަޢާލާގެ ބަޔާންވެގެންވާ ފޮތާއި، އެކަލާނގެ އަމާނާތްތެރި ރަސޫލާ، -އެކަލޭގެފާނުގެ ވެރި ރައްބުގެ ޙަޟްރަތުން އެކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް އެންމެ ހެޔޮވެގެންވާ ޞަލަވާތާއި ސަލާމްހުއްޓެވެ- އެކަލޭގެފާނުގެ ސުންނަތް ދަލީލުކޮށްފައިވަނީ؛ ޞައްޙަ ޢަޤީދާ ޚުލާޞާވެގެންވަނީ ހަ ކަމެއްގައިކަމެވެ. އެއީ: ﷲ އަށް އީމާންވުމާއި، އެކަލާނގެ މަލާއިކަތުންނާއި، އެކަލާނގެ ފޮތްތަކާއި، އެކަލާނގެ ރަސޫލުންނާއި، އާޚިރަތް ދުވަހަށާއި، ޤަޟާޤަދަރަށް -އޭގެ ހެޔޮ މިންވަރާއި ނުބައި މިންވަރަށްވެސް- އީމާންވުމެވެ. މި ހަ ކަމަކީ ﷲ ގެ ޢިއްޒަތްތެރިވެގެންވާ ފޮތުގައި ބާވައިލެއްވެވި، އަދި ﷲ އެކަލާނގެ ރަސޫލާ މުޙައްމަދު عليه الصلاة والسلام އެއާގެން ފޮނުއްވި ޞައްޙަ ޢަޤީދާގެ އަޞްލުތަކެވެ. އެއަށް އީމާންވުން ވާޖިބުވެގެންވާ ޣައިބުގެ ކަންތައްތަކާއި، ﷲ އާއި ރަސޫލާ ﷺ ޚަބަރުކުރެއްވި އެންމެހައި ކަމެއް ނެގެނީ މި އަޞްލުތަކުންނެވެ. ކީރިތި ޤުރުއާނާއި ސުންނަތުގައި މި ހަ އުޞޫލުގެ ދަލީލުތައް ވަރަށް ގިނައެވެ. އޭގެތެރޭގައި ﷲ ސުބްޙާނަހޫގެ މި ބަސްފުޅުވެއެވެ: (ހެޔޮކަމަކީ (ހަމައެކަނި) އިރުމަތި ފަރާތަށް ނުވަތަ ހުޅަނގު ފަރާތަށް ތިޔަބައިމީހުންގެ މޫނުތައް ކުރިމަތި ކުރުމެއް ނޫނެވެ. އެހެނެއްކަމަކު (ހުރިހާ) ހެޔޮކަމެއްވެސް ވާހުށީ، ﷲ އަށާއި އާޚިރަތް ދުވަހަށާއި މަލާއިކަތުންނަށާއި (ބާވައިލެއްވި) ފޮތްތަކަށާއި ނަބިއްޔުންނަށް އީމާންވި މީހާގެ ކިބައިގައެވެ...) [އަލްބަޤަރާ: 177] މި އާޔަތެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫގެ މި ބަސްފުޅުވެސްމެއެވެ: (ރަސޫލާއަށް، އެކަލޭގެފާނުގެ ރައްބުގެ ޙަޟްރަތުން ބާވައިލެއްވި (ކޮންމެ) އެއްޗަކަށްމެ ރަސޫލާއާއި މުއުމިނުން އީމާންވިއެވެ. އެ އެންމެންމެ، ﷲ އާއި އެއިލާހުގެ މަލާއިކަތުންނާއި (ބާވައިލެއްވި) ފޮތްތަކާއި ފޮނުއްވި ރަސޫލުންނަށް އީމާންވެއެވެ. (އެބައިމީހުން ބުނެއެވެ.) ތިމަންމެން، އެއިލާހުގެ ރަސޫލުންގެ ތެރެއިން އެއްވެސް ބޭކަލަކާމެދު ތަފާތެއް ނުކުރަމެވެ...) [އަލްބަޤަރާ: 285] އަދި އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫ ގެ މިބަސްފުޅެވެ: (އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނެވެ. ﷲ އަށާއި، އެ އިލާހުގެ ރަސޫލާއަށާއި، އެ އިލާހުގެ ރަސޫލާއަށް ބާވައިލެއްވި ފޮތަށާއި، އަދި ކުރިން ބާވައިލެއްވި ފޮތަށް އީމާން ވުންމަތީ ތިޔަބައިމީހުން ދެމިތިބޭށެވެ! އަދި ﷲ އަށާއި، އެ އިލާހުގެ މަލާއިކަތުންނަށާއި، އެ އިލާހު (ބާވައިލެއްވި) ފޮތްތަކަށާއި، އެ އިލާހު (ފޮނުއްވި) ރަސޫލުންނަށާއި، އާޚިރަތް ދުވަހަށް ކާފަރުވާ މީހާ (ދަންނާށެވެ.) ފަހެ އޭނާ ދުރުވެގެންވާ މަގުފުރެދުމަކުން މަގުފުރެދިއްޖެކަން ކަށަވަރެވެ.) [އައްނިސާއު: 136] އަދި އެކަލާނގެ މި ބަސްފުޅެވެ: (ހަމަކަށަވަރުން އުޑާއި، ބިމުގައި ވާހާކަމެއް، ﷲ ދެނެވޮޑިގެންވާކަން ތިބާއަށް ނޭނގެނީހެއްޔެވެ؟ ހަމަކަށަވަރުން އެ ކަންތައްވަނީ، ފޮތެއްގައި ލިޔުއްވައިފައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެ ކަންތަކަކީ، ﷲ އަށް ދާދިފަސޭހަކަމެކެވެ.) [އަލްޙައްޖު: 70] ދެންފަހެ މި އުޞޫލުތަކަށް ދަލީލުކުރާ ޞައްޙަ ޙަދީޘްތައް ވަރަށްވެސް ގިނައެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި މުސްލިމް އެކަލޭގެފާނުގެ ޞަޙީޙުގައި ރިވާކުރައްވާފައިވާ މަޝްހޫރު ޞައްޙަ ޙަދީޘްވެއެވެ. އެއީ އަމީރުލް މުއުމިނީން ޢުމަރު ބްނުލް ޚައްޠާބު رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވާ ޙަދީޘެވެ. ޖިބްރީލު عليه السلام، ނަބިއްޔާ ﷺގެ އަރިހުން އީމާންކަމާމެދު ސުވާލުކުރެއްވުމުން އެކަލޭގެފާނު ޙަދިޘްކުރެއްވިކަމަށެވެ: “އީމާންކަމަކީ ﷲ އަށާއި، އެކަލާނގެ މަލާއިކަތުންނާއި، އެކަލާނގެ ފޮތްތަކާއި، އެކަލާނގެ އެކަލާނގެ ރަސޫލުންނާއި، އާޚިރަތް ދުވަހަށް ތިބާ އީމާންވުމާއި، ޤަޟާޤަދަރަށް -އޭގެ ހެޔޮމިންވަރާއި ނުބައި މިންވަރަށްވެސް- އީމާންވުމެވެ." [1] މި ޙަދީޘެވެ. މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ ދެ ޝައިޚުން (ބުޚާރީއާއި މުސްލިމު) އަބޫ ހުރައިރާގެ ޙަދީޘުންނެވެ. މި ހަ އަޞްލުން، ﷲ ސުބްޙާނަހޫގެ ޙައްޤުފުޅުގައި، އަދި އެނބުރި ދާން އޮތްތަން (އާޚިރަތުގެ) ކަންކަމާއި، އަދި އެނޫންވެސް ޣައިބުގެ ކަންކަމުން، މުސްލިމް މީހާ ޤަބޫލުކޮށް އިޢުތިޤާދުކުރުން ވާޖިބުވެގެންވާ ހުރިހާ ކަމެއް ފަޅައިގެން ކަފިވެއެވެ. [1] މުސްލިމު، އަލްއީމާން 8، އައްތިރުމިޛީ، އަލްއީމާން 2610، އައްނަސާއީ، އަލްއީމާން ވަ ޝަރާއިޢުހޫ 4990، އަބޫ ދާވޫދު، އައްސުންނާ 4695، އިބްނު މަޖާ، އަލްމުޤައްދިމާ 63، އަޙުމަދު 1/27

ﷲ ތަޢާލާއަށް އީމާންވުން

އެއީ ﷲ އީ އެހެން ހުރިހާ ފަރާތްތައް ފިޔަވައި އަޅުކަން ޙައްޤުވެގެންވާ ޙައްޤު އިލާހުކަމުގައި އީމާންވުމެވެ.

ދެންފަހެ ﷲ ސުބްޙާނަހޫ އަށް އީމާންވުމުގެ ތެރޭގައި: އެކަލާނގެއީ އެހެން ހުރިހާ ފަރާތްތައް ފިޔަވައި އަޅުކަން ޙައްޤުވެގެންވާ ޙައްޤު އިލާހުކަމުގައި އީމާންވުން ވެއެވެ. އެއީ އަޅުތަކުން އުފެއްދެވި ފަރާތަކީ އެކަލާނގެ ކަމުގައިވުމުން، އަދި އެމީހުންނަށް އިޙްސާންތެރިވެ ވޮޑިގަންނަވާ، އެމީހުންގެ ރިޒްޤުތައް ދެއްވާ، އެމީހުންގެ ސިއްރާއި ފައުޅު ދެނެވޮޑިގެންވެ، އެމީހުންގެ ތެރެއިން ކިޔަމަންވި މީހުންނަށް ޘަވާބުދެއްވާ އަދި އުރެދުނު މީހުންނަށް ޢުޤޫބާތްދެއްވުމަށް ކުޅަދުންވަންތަވެގެންވާ އިލާހުކަމުގައި އެ އިލާހުވުމުންނެވެ. ﷲ އިންސީންނާއި ޖިންނީން އުފެއްދެވީ މި އަޅުކަމަށެވެ. އަދި އެކަލާނގެ އެކަމަށް އެމީހުންނަށް އަމުރުކުރައްވާފައިއެވެ. އެއީ އެކަލާނގެ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވި ގޮތަށެވެ: (ތިމަން އިލާހަށް (އެއްކައުވަންތަކޮށް) އަޅުކަންކުރުމަށް މެނުވީ، ތިމަން އިލާހު ޖިންނީންނާއި، އިންސީން ނަހައްދަވަމެވެ.) [އައްޛާރިޔާތު: 56] (އެއުރެންގެ ކިބަޔަކުން ތިމަންއިލާހު ރިޒްޤަކަށް އެދިވޮޑިއެއް ނުގަންނަވަމެވެ. އަދި ކާންދިނުމަކަށްވެސް އެދިވޮޑިއެއް ނުގަންނަވަމެވެ.) [އައްޛާރިޔާތު: 57] (ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه އީ، ގިނަގިނައިން ރިޒްޤުދެއްވާ، ބާރުގެ ވެރި، ގަދަފަދަވަންތަ އިލާހެވެ.) [އައްޛާރިޔާތު: 58] އަދިވެސް އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންނާއި ތިޔަބައިމީހުންގެ ކުރިންވީ މީހުން އުފެއްދެވި ރައްބަށް ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަން ކުރާށެވެ! (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުން ތަޤުވާވެރިވުމަށްޓަކައެވެ.) [އަލްބަޤަރާ: 21] (އެއިލާހީ ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި ތަންމައްޗެއް ކަމުގައި ބިން ލައްވައި، ބިނާއެއްކަމުގައި އުޑު ލައްވައި، އުޑުން (ވާރޭ) ފެން ވެއްސަވައި އަދި އޭގެ ސަބަބުން ތިޔަބައިމީހުންނަށްޓަކައި ރިޒުޤުގެ ގޮތުގައި މޭވާގެ ބާވަތްތައް ނެރުއްވި އިލާހެވެ. ފަހެ (ﷲ ފިޔަވައި ޚަލްޤުކުރައްވާ އެހެން ފަރާތެއް ނުވާކަން) ތިޔަބައިމީހުން ދެނެތިބި ޙާލު، ﷲ އާ އެކު އެހެން ފަރާތްތަކެއް ބައިވެރިކޮށް، ޝަރީކު ނުކުރާށެވެ.) [އަލްބަޤަރާ: 22] އަދި ﷲ ރަސޫލުން ފޮނުއްވާ، ފޮތްތައް ބާވައިލެއްވިއެވެ. އެއީ މި ޙައްޤު ބަޔާންކުރައްވާ، އަދި އެއަށް ދަޢުވަތުދެއްވާ، އަދި އެއާ އިދިކޮޅުވާ ކަންކަމާމެދު އިންޛާރުދެއްވުމަށްޓަކައިއެވެ. އެއީ އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވި ގޮތަށެވެ: (ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު ކޮންމެ އުއްމަތެއްގައި ރަސޫލަކު ފޮނުއްވީމެވެ. އެއީ، ތިޔަބައިމީހުން اللَّه އަށް އަޅުކަންކުރުމަށާއި، ޠާޣޫތުންނާ އެއްކިބާވުމަށް އެންގެވުމަށެވެ...) [އައްނަޙްލު: 36] އަދިވެސް އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު މެނުވީ (ޙައްޤުވެގެން އަޅުކަންވެވޭ) އިލާހަކު ނުވާކަމަށް އެބޭކަލަކަށް ވަޙީނުކުރައްވާ އެއްވެސް ރަސޫލަކު، ކަލޭގެފާނުގެ ކުރިންވެސް ތިމަންއިލާހު ނުފޮނުއްވަމެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން (ހަމައެކަނި) ތިމަންއިލާހަށް އަޅުކަން ކުރާށެވެ!) [އަލްއަންބިޔާއު: 25] އަދިވެސް އެކަލާނގެ -ޢައްޒަ ވަޖައްލަ- ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (ا ل ر .(މިއީ) ފޮތެކެވެ. އެ ފޮތުގެ އާޔަތްތައް ފުރިހަމަކުރެވި، ދެން ޙިކްމަތްވަންތަ، ޚަބަރު ލިބިވޮޑިގެންވާ ފަރާތެއްގެ ޙަޟްރަތުން ތަފްޞީލުކުރެވިފައިވެއެވެ. (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުން اللَّه އަށް މެނުވީ، އަޅުކަން ނުކުރުމަށެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންކަލޭގެފާނީ، އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ތިޔަބައިމީހުންނަށްވާ އިންޛާރުދޭ އަދި ހެޔޮ ޚަބަރުދޭ މީހެކެވެ.) [ހޫދު: 1-2] މި އަޅުކަމުގެ ޙަޤީޤަތަކީ: އަޅުތަކުން އެއިން އަޅުކަންކުރާ ހުރިހާ ކަމެއްގައި ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ އެއްކައުވަންތަކުރުމެވެ. އެއީ ދުޢާކުރުމާއި، ބިރުވެތިވުމާއި، (ރަޙްމަތާއި ފުއްސެވުމަށް އެދި) އުއްމީދުކުރުމާއި، ނަމާދާއި، ރޯދައާއި، ޤުރުބާންކޮށް ކަތިލުމާއި، ނަދުރު ބުނުމާއި، އެނޫންވެސް އަޅުކަމުގެ ވައްތަރުތައް، އެކަލާނގެއަށް ބޯލަނބާ ނިކަމެތިވުމުގެ ގޮތުން، އަދި (އެކަލާނގެ ޘަވާބަށް) އެދޭ ޙާލު، އަދި (އެކަލާނގެ ޢުޤޫބާތަށް) ބިރުގަންނަ ޙާލުއެވެ. އެއީ އެކަލާނގެދެކެ ލޯބިވުމުގެ ފުރިހަމަކަމާއި، އެކަލާނގެ މަތިވެރިކަމާއި ޤަދަރުވެރިކަމަށް ނިކަމެތިވުމާއެކުގައިއެވެ. ކީރިތި ޤުރްއާނުގެ ބޮޑު ބައެއް ބާވައިލެއްވުނީ މި މަތިވެރި އަޞްލާމެދުގައިއެވެ. އެއީ އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫގެ މި ބަސްފުޅުފަދައިންނެވެ: (ފަހެ ﷲ އަށް ދީން ޚާލިސްކުރާ ހާލު، ކަލޭގެފާނު އެ އިލާހަށް އަޅުކަން ކުރައްވާށެވެ. ދަންނާށެވެ! ޚާލިޞްވެގެންވާ ދީންވަނީ ﷲ އަށެވެ.) [އައްޒުމަރު: 2-3] އަދި އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫ ގެ މިބަސްފުޅެވެ: (އެކަލާނގެއަށް މެނުވީ، ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަން ނުކުޅައުމަށް ކަލޭގެފާނުގެ ވެރި ރައްބު ނިޔާ ކަނޑައެޅުއްވާ އެންގެވިއެވެ.) [އަލްއިސްރާއު: 23] އަދި އެކަލާނގެ ޢައްޒަ ވަޖައްލަގެ މިބަސްފުޅެވެ: (ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ދީން ޚާލިޞްކުރާ ޙާލު ﷲ އަށް ދުޢާކުރާށެވެ. ކާފަރުން ކިތަންމެ ނުރުހުނުކަމުގައި ވިޔަސްމެއެވެ.) [ޣާފިރު: 14] އަދި ދެ ޞަޙީޙުގައި، މުޢާޛު رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވެއެެވެ: ނަބިއްޔާ صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "އަޅުތަކުންގެ މައްޗަށްވާ ﷲ ގެ ޙައްޤުފުޅަކީ އެކަލާނގެއަށް އެމީހުން އަޅުކަންކޮށް، އެކަލާނގެއާ އެއްވެސް އެއްޗެއް ޝަރީކު ނުކުރުމެވެ." [2] [2] އަލްބުޚާރީ، އަލްޖިހާދު ވައްސައިރު 2701ކ މުސްލިމު، އަލްއީމާން 30، އައްތިރުމިޛީ، އަލްއީމާން 2643، އިބްނު މާޖާ، އައްޒުހުދު 4296، އަޙުމަދު 5/238

އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންގެ މައްޗަށް އެކަލާނގެ ވާޖިބުކުރައްވާ، އަދި އެމީހުންގެ މައްޗަށް ފަރުޟުކުރެއްވި: އިސްލާމްކަމުގެ ފާޅުވެގެންވާ ފަސް ރުކުނަށް އީމާންވުން (އޭގެ ތެރެއަށް ވަދެއެވެ.)

ﷲ އަށް އީމާންވުމުގެ ތެރޭގައި: އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންގެ މައްޗަށް އެކަލާނގެ ވާޖިބުކުރައްވާ، އަދި އެމީހުންގެ މައްޗަށް ފަރުޟުކުރެއްވި: އިސްލާމްކަމުގެ ފާޅުވެގެންވާ ފަސް ރުކުނަށް އީމާންވުންވެއެވެ. އެއީ: ﷲ ފިޔަވައި ޙައްޤުވެގެން އަޅުކަންވެވޭ އިލާހަކު ނުވާކަމަށާއި، މުޙައްމަދުގެފާނީ ﷲ ގެ ރަސޫލާކަމަށް ހެކިވުމާއި، ނަމާދު ޤާއިމުކުރުމާއި، ޒަކާތް ދިނުމާއި، ރަމަޟާންމަހު ރޯދަ ހިފުމާއި، ﷲ ގެ ޙުރުމަތްތެރިވެގެންވާ ގެފުޅަށް ދިޔުމަށް ކުޅަދާނަވެއްޖެ މީހާ އެ ގެފުޅަށް ޙައްޖުވުމާއި، އެނޫންވެސް ޠާހިރުވެގެންވާ ޝަރުޢުގައި އައިސްފައިވާ ފަރުޟުތަކެވެ.

މި ރުކުންތަކުގެ ތެރެއިން އެންމެ މުހިއްމު އަދި އެންމެ މަތިވެރި ރުކުނަކީ: لا إله إلا الله އާއި محمد رسول الله އަށް ހެކިވުމެވެ. لا إله إلا الله އަށް ހެކިވުން ނިޔާކުރަނީ: އަޅުކަން ﷲ އަށް އެކަނި ޚާލިޞްކޮށް، އެކަލާނގެ ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތްތަކުން އަޅުކަން ނަފީކުރުމެވެ. لا إله إلا الله ގެ މާނައަކީ މިއެވެ. އެ ގޮތުން އެ ކަލިމައިގެ މާނައަކީ: ﷲ މެނުވީ ޙައްޤުވެގެން އަޅުކަންވެވޭ ފަރާތެއް ނުވުމެވެ. އެހެންކަމުން، ﷲ ފިޔަވައި އަޅުކަންކުރެވޭ ކޮންމެ އެއްޗެއް -އިންސާނެއް ނުވަތަ މަލާއިކަތެއް ނުވަތަ ޖިންނިއެއް ނުވަތަ އެނޫން އެއްޗެއްވެސް- ފަހެ އެއީ ބާޠިލުގޮތުގައި އަޅުކަންވެވޭ ފަރާތެކެވެ. ޙައްޤުގޮތުގައި އަޅުކަންވެވޭ ފަރާތަކީ ހަމައެކަނި ﷲ ތަޢާލާއެވެ. އެއީ އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވި ފަދައިންނެވެ: (އެހެނީ ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ، ޙައްޤުވަންތަ އިލާހެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން އެ އިލާހު ފިޔަވާ، އެ މީހުން ދުޢާކުރާ ތަކެއްޗަކީ، އެއީ ބާޠިލު ތަކެއްޗެވެ...) [އަލްޙައްޖު: 62] ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ އިންސީންނާއި ޖިންނީން އުފެއްދެވީ މި އަސާސީ އަޞްލަށްޓަކައި ކަމާއި، އެކަމަށް އެކަލާނގެ އެމީހުންނަށް އަމުރުކުރެއްވިކަމާއި، އެކަލާނގެ ރަސޫލުން އެކަމާގެން ފޮނުއްވާ، އެކަމާގެން އެކަލާނގެ ފޮތްތައް ބާވައިލެއްވިކަން އިސްވެ ބަޔާންވެއްޖެއެވެ. ފަހެ ތިބާ އެކަމާމެދު ރަނގަޅަށް ވިސްނާ، ގިނައިން އެކަމާމެދު ތަދައްބުރުކޮށް ފިކުރުކޮށްބަލާށެވެ! އޭރުން ގިނަ މުސްލިމުން މި އަޞްލާމެދު ވެއްޓިފައިވާ ބޮޑުވެގެންވާ ޖާހިލުކަން ތިބާއަށް ސާފުވެގެންދާނެއެވެ. އެހެންގޮސް އެމީހުންވަނީ ﷲ އާއެކު އެހެން ފަރާތްތަކަށް އަޅުކަންކޮށް، އެކަލާނގެއަށް ޚާލިޞްވެގެންވާ ޙައްޤުފުޅު އެހެން ފަރާތްތަކަށް އަނބުރާލާފައިއެވެ. ފަހެ އެހީއަށް އެދެނީ ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުންނެވެ.

ﷲ އީ ޢާލަމް އުފައްދަވާ، އެމީހުންގެ ކަންކަން ހިންގަވާ، އަދި އެކަލާނގެ ޢިލްމުފުޅާއި ޤުދުރަތްފުޅުން އެމީހުންގެ މެދުގައި ކަންކަން ކުރައްވާ އިލާހުކަމަށް އީމާންވުން.

އަދިވެސް ހުސްޠާހިރުވަންތަ ﷲ އަށް އީމާންވުމުގެ ތެރޭގައި: އެކަލާނގެއީ ޢާލަމް އުފައްދަވާ، އެމީހުންގެ ކަންކަން ހިންގަވާ، އަދި އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫ އެދިވޮޑިގެންނެވި ގޮތަކަށް އެކަލާނގެ ޢިލްމުފުޅާއި ޤުދުރަތްފުޅުން އެމީހުންގެ މެދުގައި ކަންކަން ކުރައްވާ އިލާހުކަމަށާއި، އަދި އެކަލާނގެއީ ދުނިޔެއާއި އާޚިރަތުގެ މިލްކުވެރި ފަރާތްކަމާއި، ހުރިހާ ޢާލަމްތަކެއް އުފެއްދެވި ޚާލިޤުކަމަށް އީމާންވުންވެއެވެ. އެކަލާނގެ ފިޔަވައި ޚާލިޤެއް ނުވެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ މެނުވީ ރައްބެއް ނުވެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ރަސޫލުން ފޮނުއްވާ، ފޮތްތައް ބާވައިލެއްވިއެވެ. އެއީ އަޅުތަކުން އިޞްލާޙުކުރުމަށާއި، އަދި މިހާރާއި ކުރިއަށް އޮތްތާގައި (އެބަހީ: ދުނިޔެއާއި އާޚިރަތުގައިވެސް) އެމީހުންނަށް ނަޖާވުމާއި ހެޔޮރަނގަޅުކަން އޮތް ކަންކަމަށް ދަޢުވަތުދިނުމަށެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫއަށް އެއިން އެއްވެސް ކަމެއްގައި އެއްވެސް ބައިވެރިޔަކު ނުވެއެވެ. އެއީ އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވިފަދައިންނެވެ: (اللَّه އީ، ހުރިހާ އެއްޗެއް ހައްދަވާ އިލާހެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ، ކޮންމެކަމެއްގެ މައްޗަށް ހަވާލުވެވޮޑިގެން، ރައްކާތެރިކުރައްވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ.) [އައްޒުމަރު: 62] އަދިވެސް އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރި ރައްބަކީ، ހަ ދުވަހުގެ ތެރޭގައި، އުޑުތަކާއި ބިން ހެއްދެވި اللَّه އެވެ. އެއަށްފަހު، އެކަލާނގެ ޢަރްޝުގެ މައްޗަށް އަރާވޮޑިގެންވިއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ރޭގަނޑުން ދުވާލު ފޮރުއްވާލައްވައެވެ. (އެއިން ކޮންމެ އެއްޗެއް) އަވަސްކަމާއެކު (އަނެކައްޗެއް) ހޯދައިގަނެއެވެ. އަދި އިރާއި، ހަނދާއި، ތަރިތައް ވަނީ އެކަލާނގެ އަމުރުފުޅުން ކިޔަމަން ކުރައްވާ ޚިދުމަތްތެރި ކުރެވިގެންނެވެ. ދަންނާށެވެ! ހެއްދެވުމާއި އަމުރުކުރެއްވުންވަނީ، އެކަލާނގެއަށެވެ. ޢާލަމްތަކުގެ ވެރި ރައްބު اللَّه މަތިވެރިވެ ވޮޑިގެންފިއެވެ.) [އަލްއަޢުރާފު: 54]

އެއްވެސް ބަދަލެއްކޮށް ތަޙުރީފުކުރުމެއްނެތި، އަދި އިންކާރުކޮށް ނަގައިލުމެއްނެތި، އަދި ވައްތަރާއި ކައިފިއްޔަތު ކިޔުމެއްނެތި، އަދި މިސާލުޖަހާ އެއްފަދަ ކުރުމެއް ނެތި، އެކަލާނގެ ރިވެތިވެގެންވާ ނަންފުޅުތަކާއި މަތިވެރިވެގެންވާ ޞިފަފުޅުތަކަށް އީމާންވުން

އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާއަށް އީމާންވުމުގެ ތެރޭގައި: އެކަލާނގެ އަގުހުރި ފޮތުގައި، އަދި އެކަލާނގެ އަމާނާތްތެރި ރަސޫލާގެ އަރިހުން ޘާބިތުވެގެންވާ، އެކަލާނގެ ރިވެތިވެގެންވާ ނަންފުޅުތަކާއި މަތިވެރިވެގެންވާ ޞިފަފުޅުތަކަށް އީމާންވުންވެއެވެ. އެއީ އެއްވެސް ބަދަލެއްކޮށް ތަޙުރީފުކުރުމެއްނެތި، އަދި އިންކާރުކޮށް ނަގައިލުމެއްނެތި، އަދި ވައްތަރާއި ކައިފިއްޔަތު ކިޔުމެއްނެތި، އަދި މިސާލުޖަހާ އެއްފަދަ ކުރުމެއް ނެތިއެވެ. އެގޮތުން ގޮތްކިޔާ ކައިފިއްޔަތު ބަޔާންކުރުމެއްނެތި، އެ ޞިފަފުޅުތައް އައިސްފައިވާ ގޮތަށް ހިންގުން ވާޖިބުވެއެވެ. އެއީ އެއިން ދަލީލުކޮށްފައިވާ މަތިވެރި މާނަތައްކަމުގައިވާ: ﷲ ޢައްޒަ ވަޖައްލަގެ ޞިފަފުޅުތަކަށް އީމާންވުމާ އެކުގައިއެވެ. އެކަލާނގެ ޞިފަފުޅުތަކުން އެއްވެސް ކަމެއްގައި އެކަލާނގެ މަޚްލޫޤުންނާ ވައްތަރުކުރެވުމެއް ނެތި، އެ ޞިފަތަކުން އެކަލާނގެއާ އެންމެ އެކަށީގެންވާ ގޮތަށް ޞިފަކުރުން ވާޖިބުވެގެންވެއެވެ. އެއީ އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވިގޮތަށެވެ: (އެކަލާނގެއާ އެއްފަދަ އެއްވެސް އެއްޗެއް ނުވެތެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ، މޮޅަށް އައްސަވާވޮޑިގެންވާ، މޮޅަށް ބައްލަވާވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ.) [އައްޝޫރާ: 11] އަދިވެސް އެކަލާނގެ -ޢައްޒަ ވަޖައްލަ- ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން، އެއްވެސް އެއްޗެއް اللَّه އާ އެއްފަދަކޮށް މިސާލު ނުޖަހާށެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه ދެނެވޮޑިގެންވެތެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަކަށް ނޭނގެތެވެ.) [އައްނަޙްލު: 74] ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަޞްޙާބުންނާއި، އެބޭކަލުންނަށް އިޙްސާންތެރިކަމާއެކު ތަބަޢަވި އަހުލުއް ސުންނާ ވަލްޖަމާޢަތުގެ ޢަޤީދާއަކީ މިއެވެ. އަދި އެއީ އިމާމު އަބުލް ޙަސަނު އަލްއަޝްޢަރީވެސް އެބޭފުޅާގެ ފޮތް "އަލްމަޤާލާތު" ގައި ޙަދީޘްގެ އަޞްޙާބުން އަދި ސުންނަތުގެ އަހުލުވެރިންގެ ކިބައިން ގެނައި ޢަޤީދާއެވެ. އަދި އެނޫންވެސް، ޢިލްމާއި އީމާންކަމުގެ އަހުލުވެރި ޢިލްމުވެރިންވެސް ގެންނެވިއެވެ.

އަލްއައުޒާޢީ رحمه الله ވިދާޅުވެފައި ވެއެވެ: "ޞިފަފުޅުތަކުގެ އާޔަތްތަކާމެދު އަލްޒުހްރީ އާއި މަކްޙޫލުގެ އަރިހުން ސުވާލުކުރެވުނެވެ. ދެން އެ ދެބޭކަލުން ވިދާޅުވިއެވެ: "އެ އައިސްފައިވާ ގޮތަށް ގެންދާށެވެ." އަދި އަލްވަލީދު ބްނު މުސްލިމް رحمه الله ވިދާޅުވިއެވެ: "މާލިކުއާއި، އަލްއައުޒާޢީ އާއި، އައްލައިޘު ބްނު ސަޢުދު އާއި، ސުފްޔާނުއް ޘައުރީ رحمهم الله ގެ އަރިހުން، ޞިފަފުޅުތަކުގައި ވާރިދުވެގެން އައިސްފައިވާ ޚަބަރުތަކާމެދު ސުވާލުވެވުނެވެ. ދެން އެހުރިހާ ބޭކަލުންވެސް ވިދާޅުވިއެވެ: އެ ޚަބަރުތައް އައިސްފައިވާ ގޮތަށް، ގޮތް ކިޔުމެއްނެތި ހިންގާށެވެ." އަދިވެސް އަލްއައުޒާޢީ رحمه الله ވިދާޅުވިއެވެ: "ތާބިޢީ ބޭކަލުން ބައިބޯކޮށް ގިނަވެގެންވީ ވަޤުތުގައި އަހަރުމެން ބުނަމުން ދިޔައީ: ހަމަކަށަވަރުން ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވޮޑިގެންވަނީ އެކަލާނގެ ޢަރްޝުގެ މަތީގައިކަމަށެވެ. އަދި ސުންނަތުގައި އައިސްފައިވާ (ﷲ ތަޢާލާގެ) ޞިފަފުޅުތަކަށް އަހަރުމެން އީމާންވަމެވެ." އަދި މާލިކުގެ ޝެއިޚު ކަމުގައިވާ: ރަބީޢާ ބްނު އަބީ ޢަބްދިއް ރަޙްމާނު رحمهما الله ގެ އަރިހުން އިސްތިވާވެވޮޑިގަތުމާމެދު ސުވާލުވެވުމުން ވިދާޅުވިއެވެ: "އިސްތިވާވުން (ﷲ ޢަރްޝުގެ މައްޗަށް އަރާވޮޑިގަތުން) އެއީ ނޭނގޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. އަދި އޭގެ ކައިފިއްޔަތު ވިސްނިގެން ނުވެއެވެ. ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުންވަނީ ރިސާލަތެވެ. އަދި ރަސޫލާގެ މައްޗަށްވަނީ ބަޔާންވެގެންވާ ފޯރުކޮށްދެއްވުމެވެ. އަދި އަހަރުމެންގެ މައްޗަށްވަނީ ތެދުކުރުމެވެ." އަދި އިމާމް މާލިކު رحمه الله ގެ އަރިހުން އެކަމާމެދު ސުވާލުވެވުމުން ވިދާޅުވިއެވެ: "އިސްތިވާވެވޮޑިގަތުން (ﷲ ޢަރްޝުގެ މައްޗަށް އަރާވޮޑިގަތުން) ވަނީ އެނގިގެންނެވެ. އަދި އޭގެ ކައިފިއްޔަތު (ވައްތަރާއި ގޮތް) އެނގިގެން ނުވެއެވެ. އެކަމަށް އީމާންވުމަކީ ވާޖިބެކެވެ. އަދި އެކަމާމެދު (ކައިފިއްޔަތާމެދު) ސުވާލުކުރުމަކީ ބިދުޢައެކެވެ." ދެން ސުވާލުކުރި މީހާއަށް ވިދާޅުވިއެވެ: "ކަލޭ ތިޔައީ ނުބައި މީހެއްކަމުގައި ނޫނީ އަހަރެންނަކަށް ނުފެނެއެވެ!" ދެން އެކަލޭގެފާނު އަމުރުކުރައްވާ އޭނާ ނެރެވުނެވެ.

އުންމުލް މުއުމިނީން އުންމު ސަލަމާ رضي الله عنها ގެ އަރިހުންވެސް މި މާނައިގެ ބަހެއް ރިވާކުރެވުނެވެ. އަދި އިމާމް އަބޫ ޢަބްދިއް ރަޙްމާނު ބްނުލް މުބާރަކު رحمة الله عليه ވިދާޅުވިއެވެ: "އަހަރުމެންގެ ވެރި ރައްބު ސުބްޙާނަހޫ، އަހަރުމެންނަށް އެނގިގެންވަނީ އެކަލާނގެ އުޑުތަކުގެ މަތީގައި، އެކަލާނގެ ޢަރްޝުގެ މަތީގައި، އެކަލާނގެ ޚަލްޤުތަކުންނާ ވަކިވެވޮޑިގެންވާ ކަމުގައިއެވެ." މި ބާބުގައި، އިމާމުން ދައްކަވާފައިވާ ވާހަކަފުޅުތައް ވަރަށްވެސް ގިނަވެގެންވެއެވެ. އެ ހުރިހާ ބަސްފުޅުތަކެއް މި ދަރުސްގައި ނުގެނެވޭނެއެވެ. އޭގެ ގިނަ ބަސްފުޅުތަކެއް ބަލަން ބޭނުން މީހަކު؛ ފަހެ މި ބާބުގައި ސުންނަތުގެ ޢިލްމުވެރިން ލިޔުއްވާފައިވާ ފޮތްތައް މުރާޖަޢާކުރާހުށިކަމެވެ. މިސާލަކަށް: އިމާމް އަޙްމަދުގެ ދަރިކަލުން ޢަބްދު ﷲ ގެ "އައްސުންނާ" ފޮތް، އަދި ޤަދަރުހުރި އިމާމް، މުޙައްމަދު ބްނު ޚުޒައިމާގެ "އައްތައުޙީދު" ފޮތް، އަދި އަބުލް ޤާސިމު އައްލާލަކާއީ އައްޠަބަރީގެ "އައްސުންނާ" ފޮތް، އަދި އަބޫބަކުރު ބްނު އަބީ ޢާޞިމުގެ "އައްސުންނާ" ފޮތް، އަދި ޙަމާގެ އަހުލުވެރިންނަށް ޝެއިޚުލް އިސްލާމް އިބްނު ތައިމިއްޔާ ލިޔުއްވި ޖަވާބުފަދަ ފޮތްތައް ބަލާށެވެ. (ޝެއިޚުލް އިސްލާމް ލިޔުއްވި މި ޖަވާބަކީ) ފައިދާތައް ގިނަވެގެންވާ މަތިވެރި ޖަވާބެކެވެ. އެކަލޭގެފާނު رحمه الله އޭގައި ސުންނަތުގެ އަހުލުވެރިންގެ ޢަޤީދާގެ ސާފުކޮށްދެއްވާ، ސުންނަތުގެ އަހުލުވެރިންގެ ގިނަ ބަސްފުޅުތަކަކާއި، އަދި ސުންނަތުގެ އަހުލުވެރިން ބުނެފައިވާ ބަސްތަކުގެ ޞައްޙަކަމާއި، އަދި އެމީހުންނާ ޚިލާފުވި ޚަޞްމުން ބުނި ބަސްތަކުގެ ބާޠިލުކަން ދޭހަކޮށްދޭ ޝަރުޢީ އަދި ބުއްދީގެ ދަލީލުތައް ގެންނަވާފައިވެއެވެ. އެފަދައިންމެ 'އައްތަދްމުރިއްޔާ' ގެ ނަން ދެވިފައިވާ ރިސާލަތުވެސްމެއެވެ. އެކަލޭގެފާނުވަނީ އޭގައި މި މަޤާމު ތަފްޞީލުކުރައްވާ، އަދި ސުންނަތުގެ އަހުލުވެރިންގެ ޢަޤީދާ އޭގެ ނަޤުލީ (ޤުރްއާނާއި ސުންނަތުންވާ) އަދި ޢަޤުލީ ބުއްދީގެ ދަލީލުތަކާއެކު ބަޔާންކުރައްވާފައިއެވެ. އަދި ޙައްޤު ފާޅުކޮށްދޭ ގޮތަށް، އަދި ބާޠިލު ފުނޑާލާގޮތަށް، ޚިލާފުވާ މީހުންނަށް ރައްދުވެސް ދެއްވިއެވެ. އެއީ ރަނގަޅު ޤަޞްދަކާއެކު، އަދި ޙައްޤު ދެނެގަތުމަށް އެދިގެން އެއަށް ބަލައިފި، ޢިލްމުގެ އަހުލުވެރިންގެ ކޮންމެ މީހަކަށްވެސް ފެންނާނެ ގޮތަށެވެ. އަދި އަލްއަސްމާއު ވައްޞިފާތުގެ ބާބުގައި ސުންނަތުގެ އަހުލުވެރިން އިޢުތިޤާދުކުރި ގޮތާ ޚިލާފުވެއްޖެ ކޮންމެ މީހަކު؛ ފަހެ އޭނާ ނަޤްލީ (ޤުރްއާނާއި ސުންނަތް) އަދި ބުއްދީގެ ދަލީލުތަކާ ޚިލާފުވުމަށް ކޮންމެހެންވެސް ވެއްޓޭނެއެވެ. އެއީ އަދި އޭނާ ޘާބިތުކޮށް އަދި ނަފީކުރާ ކޮންމެ ކަމެއްގައި ދެކޮޅުނުޖެހި ފުށޫއެރުންވެސް ސާފުކޮށްވުމާ އެކުގައިއެވެ.

ދެންފަހެ އަހުލުއް ސުންނާ ވަލްޖަމާޢަތަށް ބަލާއިރު، ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ އެކަލާނގެ މާތް ފޮތުގައި، ނުވަތަ އެކަލާނގެ ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺގެ ޞައްޙަ ސުންނަތުގައި އެކަލާނގެ ނަފްސުފުޅަށް ޘާބިތުކުރައްވާފައިވާ ކަންކަން، އެއްވެސް މިސާލެއްޖަހާ ވައްތަރުކުރުމެއްނެތިވާ ޘާބިތުކުރުމަކުން އެމީހުން ޘާބިތުކުރެއެވެ. އަދި ތަޢުޠީލުކުރުމުން (ﷲ ގެ ޞިފަފުޅުތަކަށް އިންކާރުކޮށް ނަގައިލާ، ނެތް އެއްޗަކަށް ހެދުމުން) ބަރީއަވެގެންވާ ހުސްދުރުކުރުމަކުން، އެމީހުން އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ އެކަލާނގެ ޚަލްޤުތަކުންނާ ވައްތަރުވުމުން ހުސްދުރުކުރެއެވެ. ދެންފަހެ އެމީހުން ފުށުއެރުމާއި ދެކޮޅުނުޖެހުމުން ސަލާމަތްވުމުގެ ކާމިޔާބު ހޯދިއެވެ. އަދި އެމީހުން (އެބަހީ: ސުންނަތުގެ އަހުލުވެރިން) ހުރިހާ ދަލީލުތަކަށް ޢަމަލުކުރިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ އެކަލާނގެ ރަސޫލުން އެކަމަކާގެން ފޮނުއްވި ޙައްޤުގައި ހިފަހައްޓާ، އަދި އެމީހަކަށް ކުޅަދާނަވީ ވަރަކަށް އެކަމަށް މަސައްކަތްކޮށް، އަދި އެ ޙައްޤު ހޯދުމުގައި ﷲ އަށް އިޚްލާޞްތެރިވި މީހާއާމެދު އެކަލާނގެ ސުންނަތަކީ (ކަންކަން ހިންގަވާ ގޮތަކީ) މިއެވެ. އެއީ: އެ މީހަކަށް ޙައްޤަށް ތައުފީޤުދެއްވާ، އަދި އޭނާގެ ޙުއްޖަތް ފާޅުކުރެއްވުމެވެ. އެއީ އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވި ފަދައިންނެވެ: (އަދި ކިއެއް! ތިމަންއިލާހު ބާޠިލުގެ މައްޗަށް ޙައްޤު އެއްލަވާ، ދެން އެ ޙައްޤު، އެ ބާޠިލު ހަލާކުކޮށްލަތެވެ. ފަހެ އެހާރުން އެ ބާޠިލު ނެތިހިނގައިދެތެވެ...) [އަލްއަންބިޔާއު: 18] އަދިވެސް އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (ކަލޭގެފާނުގެ އަރިހަށް އެމީހުން ގެންނަ ކޮންމެ މިސާލެއް (އެ ބާޠިލުވާނެ) ޙައްޤާއި އެއަށްވުރެ ސާފު ބަޔާން ތިމަންއިލާހު ގެނެސްނުދެއްވާ އެއްވެސް މިސާލެއް އެމީހުން ކަލޭގެފާނަށް އަރިހަށް ނުގެނެވޭނެއެވެ.) [އަލްފުރްޤާނު: 33] އަލްޙާފިޡު އިބްނު ކަޘީރު رحمه الله، އެކަލޭގެފާނުގެ މަޝްހޫރު ތަފްސީރުގައި، ﷲ ޢައްޒަ ވަޖައްލަގެ ބަސްފުޅު: ﴿إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ﴾ [އަލްއަޢުރާފު: 54] މީގެ ދަށުން: ރިވެތި ވާހަކަތަކެއް މި ބާބުގައި އެކަލޭގެފާނު ގެންނެވިއެވެ. އެ ވާހަކަތަކުގެ ފައިދާ ބޮޑުކަމަށްޓަކައި މިތަނުގައި އެ ވާހަކަތައް ގެނައުން ރަނގަޅުވެގެންވެއެވެ. "މި މަޤާމުގައި މީސްތަކުންނަށް ވަރަށް ގިނަ ބުނުންތަކެއް ވެއެވެ. މިއީ އެ ބަސްތައް ތަފްޞީލުކުރަން އޮތް ދަނޑިވަޅެއް ނޫނެވެ. އެކަމަކު އަހަރުމެން މި މަޤާމުގައި ހިފާހުށީ ހެޔޮވެގެންވާ ސަލަފުންކަމުގައިވާ: މާލިކު، އަލްއައުޒާޢީ، އައްޘައުރީ، އައްލައިޘު ބްނު ސަޢުދު، އައްޝާފިޢީ، އަޙްމަދު، އިސްޙާޤު ބްނު ރާހަވައިހި އަދި އެނޫންވެސް އިހާއި ފަހުގެ މުސްލިމުންގެ އިމާމުންގެ މަޛްހަބުގައިއެވެ. އެއީ: ކައިފިއްޔަތާއި ގޮތް ކިޔުމެއްނެތި، އަދި ވައްތަރުކުރުމެއް ނެތި، އަދި އިންކާރުކޮށް ގެއްލުވާލުމެއްނެތި (ﷲ ގެ ޞިފަފުޅުތައްވާ) އެ ނައްޞުތައް އައިސްފައިވާ ގޮތަށް ހިންގުމެވެ. އަދި ވައްތަރުކުރާ މީހުންގެ ވިސްނުންތަކަށް އެންމެ އަވަހަށް އަންނަ ގޮތްވަނީ ﷲ ތަޢާލާއާމެދު ނަފީކުރެވިގެންނެވެ. އެހެނީ ﷲ އާ އެކަލާނގެ ޚަލްޤުތަކުންގެ ތެރެއިން އެކައްޗެއްވެސް ވައްތަރުވެގެން ނުވެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެއާ އެއްފަދަ އެއްވެސް އެއްޗެއް ނުވެތެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ، މޮޅަށް އައްސަވާވޮޑިގެންވާ، މޮޅަށް ބައްލަވާވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. ކިއެއްތަ، ކަންތައް އޮތީ އިމާމުން ވިދާޅުވެފައިވާ ގޮތަށެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި: އަލްބުޚާރީގެ ޝެއިޚުކަމުގައިވާ ނުޢައިމު ބްނު ޙައްމާދު ވިދާޅުވިއެވެ: "ﷲ އެކަލާނގެ ޚަލްޤުތަކުންނާ ވައްތަރުކޮށްފި މީހާ ކާފަރުވެއްޖެއެވެ. އަދި ﷲ އެކަލާނގެ ނަފްސުފުޅު ޞިފަކުރައްވާފައިވާ ކަމަކަށް އިންކާރުކޮށްފި މީހާވެސް ކާފަރުވެއްޖެއެވެ. އަދި ﷲ އާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާ އެކަލާނގެއާމެދު ޞިފަކުރައްވާފައިވާ އެއްވެސް ކަމެއްގައި ވައްތަރުވުމެއް ނުވެއެވެ." އެހެންކަމުން ޞަރީޙަ އާޔަތްތަކާއި، ޞައްޙަ ޚަބަރުތަކުގައި އައިސްފައިވާ ކަންކަން، ﷲ ގެ ޖަލާލުވަންތަކަމާ އެކަށީގެންވެ ލާއިޤުވެގެންވާ ގޮތަށް ﷲ ތަޢާލާއަށް ޘާބިތުކޮށް، އަދި ﷲ ތަޢާލާގެ ކިބައިން އުނި ޞިފަތައް ނަފީކޮށްފި މީހާ؛ ފަހެ ހިދާޔަތުގެ މަގުގައި ހިފައިފިކަން ކަށަވަރެވެ."

މަލާއިކަތުންނަށް އީމާންވުން

ދެންފަހެ މަލާއިކަތުންނަށް އީމާންވުމަށް ބަލާއިރު، އޭގައި އިޖުމާލީކޮށް އަދި ތަފްޞީލީކޮށް އެބޭކަލުންނަށް އީމާންވުން ހިމެނެއެވެ. އެގޮތުން މުސްލިމް މީހާ އީމާންވަނީ: ﷲ އަށް މަލާއިކަތުންތަކެއް ވާކަމަށާއި، އެކަލާނގެ އެބޭކަލުން ޚަލްޤުކުރެއްވީ އެކަލާނގެއަށް ކިޔަމަންވުމަށްކަމާއި، އަދި އެބޭކަލުންނީ މާތްކުރެވިގެންވާ އަޅުންކަމުގައި އެކަލާނގެ އެބޭކަލުން ޞިފަކުރެއްވިކަމަށެވެ. އެބޭކަލުން އިސްވެ އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް ބަސް ނުދަންނަވައެވެ. އަދި އެކަލާނގެ އަމުރުފުޅަށް އެބޭކަލުން ޢަމަލުކުރައްވަމުން ގެންދަވައެވެ. (އެއުރެންގެ ކުރިމަތީގައިވާ ކަންތަކާއި، އެއުރެންގެ ފަހަތުގައިވާ ކަންތައް، އެކަލާނގެ ދެނެވޮޑިގެންވެތެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ރުހިވޮޑިގެންވާ އަޅަކަށް މެނުވީ، އެބޭކަލުން ޝަފާޢަތްތެރިއެއް ނުވާނެތެވެ. އަދި އެބޭކަލުން ތިއްބަވާނީ، އެކަލާނގެ ހައިބަވަންތަކަމަށް ބިރުވެތިވެގެންނެވެ.) [އަލްއަންބިޔާއު: 28] އެބޭކަލުންވަނީ ގިނަ ބާވަތްތަކަކަށެވެ؛ އޭގެ ތެރޭގައި: ޢަރްޝު އުފުއްލެވުން ހަވާލުކުރެވިގެންވާ ބޭކަލުންވެއެވެ. އަދި އޭގެ ތެރޭގައި ސުވަރުގެއާއި ނަރަކައިގެ ބަނޑޭރިންވެއެވެ. އަދި އޭގެ ތެރޭގައި އަޅުތަކުންގެ ޢަމަލުތައް ލިޔެ ރައްކާކުރުމާ ހަވާލުކުރެވިގެންވާ ބޭކަލުންވެއެވެ. އަދި އެބޭކަލުންގެ ތެރެއިން ﷲ އާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާ ނަންހާމަކުރައްވާފައިވާ ބޭކަލުންނަށް އަހަރުމެން ތަފްޞީލީކޮށް އީމާންވަމެވެ. މިސާލަކަށް: ޖިބްރީލްގެފާނާއި، މީކާއީލްގެފާނާއި، ނަރަކައިގެ ބަނޑޭރިކަމުގައިވާ މާލިކުގެފާނާއި، ތާޅިފިލި ފުމެލެއްވުމާ ހަވާލުކުރެވިގެންވާ އިސްރާފީލްގެފާނެވެ. ޞައްޙަ ޙަދީޘްތަކުގައި އެބޭކަލުންގެ ނަންގަނެވިގެން އައިސްފައިވެއެވެ. ޞަޙީޙުގައި ޢާއިޝާ رضي الله عنها ގެ އަރިހުން، ނަބިއްޔާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިކަމަށް ޘާބިތުވެގެންވެއެވެ: "މަލާއިކަތުން އުފެއްދެވުނީ ނޫރުންނެވެ. އަދި ޖިންނީން އުފެއްދެވުނީ އަލިފާނުގެ ހުޅުގަނޑުންނެވެ. އަދި އާދަމުގެފާނު އުފެއްދެވުނީ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ޞިފަކޮށްދެވިފައިވާ އެތިންނެވެ." [3] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ މުސްލިމު އެކަލޭގެފާނުގެ ޞަޙީޙުގައިއެވެ. [3] މުސްލިމު، އައްޒުހްދު ވައްރަޤާއިޤު 2996، އަޙުމަދު 6/153

ފޮތްތަކަށް އީމާންވުން

ފޮތްތަކަށް އީމާންވުންވެސްވަނީ މިފަދައިންނެވެ. އެގޮތުން އިޖުމާލީކޮށް އީމާންވާންޖެހެނީ: ﷲ ސުބްޙާނަހޫ އެކަލާނގެ ނަބިއްޔުންނާއި ރަސޫލުންގެ މައްޗަށް ފޮތްތަކެއް ބާވައިލެއްވިކަމަށެވެ. އެއީ އެކަލާނގެ ޙައްޤު ބަޔާންކުރައްވާ، އަދި އެއަށް ގޮވާލެއްވުމަށްޓަކައިއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވި ފަދައިންނެވެ: (ހަމަކަށަވަރުން ފާޅުވެގެންވާ ހެކިތަކާއެކު ތިމަން އިލާހުގެ ރަސޫލުން ފޮނުއްވީމެވެ. އަދި އެ ރަސޫލުންނާއެކު ފޮތާއި، (ޢަދުލު އިންސާފުގެ) ތިލަފަތް ބާވައިލެއްވީމެވެ. (އެއީ) މީސްތަކުން ޢަދުލު އިންސާފު ޤާއިމު ކުރުމަށް ޓަކައެވެ...) [އަލްޙަދީދު: 25] އަދިވެސް އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (މީސްތަކުން އެއް އުންމަތެއްގެ ގޮތުގައި ވިއެވެ. ދެންފަހެ، އުފާވެރިކަމުގެ ޚަބަރުދެއްވާ ބޭކަލުންތަކެއްގެ ގޮތުގައްޔާ އަދި އިންޒާރުކުރައްވާ ބޭކަލުންތަކެއްގެ ގޮތުގައި، ﷲ ނަބީބޭކަލުން ފޮނުއްވިއެވެ. އަދި މީސްތަކުން އެބައިމީހުންގެ މެދުގައި ޚިލާފުވި ކަންތައްތަކުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް، ޙައްޤު ގޮތުގައި އެބޭކަލުންނާ އެކުގައި ފޮތް ބާވައިލެއްވިއެވެ...) [އަލްބަޤަރާ: 213]

އަދި ތަފްޞީލީ ގޮތެއްގައި، ފޮތްތަކުގެ ތެރެއިން ﷲ ތަޢާލާ ނަންދެއްވާފައިވާ ފޮތްތައް، މިސާލަކަށް ތައުރާތާއި، އިންޖީލާއި، ޒަބޫރާއި، ޤުރްއާންފަދަ ފޮތްތަކަށް އަހަރުމެން އީމާންވަމެވެ. އަދި އެ ފޮތްތަކުން އެންމެ މާތްވެގެންވާ، އަދި އެ ފޮތްތައް ޚަތިމުކުރައްވާ، އެ ފޮތްތަކުގެ މައްޗަށް ފައިޞަލާކޮށް ތެދުކުރި ފޮތަކީ ޤުރްއާނެވެ. އަދި މުޅި އުއްމަތް އެ ފޮތަކަށް ތަބަޢަވެ، އެއަށް ޙުކުމްކުރަން ޖެހޭ ފޮތަކީ އެއީއެވެ. އެއީ ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺގެ އަރިހުން ޞައްޙަވެގެންވާ ސުންނަތާވެސް އެކުގައިއެވެ. އެހެނީ ﷲ ސުބްޙާނަހޫ، އެކަލާނގެ ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ، ޖިންނީންނާއި އިންސީންގެ އެންމެންނަށްވާ ރަސޫލެއްގެ ގޮތުގައި ފޮނުއްވިއެވެ. އަދި އެއިން ޙުކުމްކުރެއްވުމަށްޓަކައި އެކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް އެކަލާނގެ މި ޤުރްއާން ބާވައިލެއްވިއެވެ. އަދި އެ ފޮތަކީ މޭތަކުގައި (ހިތްތަކުގައި) ވާ އެއްޗަކަށްހުރި ޝިފާއެއްކަމުގައި، އަދި ކޮންމެ އެއްޗަކަށްހުރި ބަޔާންކޮށްދިނުމެއް ކަމުގައި، އަދި މުއުމިނުންނަށްހުރި ހިދާޔަތާއި ރަޙްމަތެއްކަމުގައި ލެއްވިއެވެ. އެއީ ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވި ފަދައިންނެވެ: (މި ޤުރްއާނަކީ، ތިމަން އިލާހު ބާވައިލެއްވި، ބަރަކާތްތެރި ފޮތެކެވެ. ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން، އެފޮތަށް ތަބަޢަވާށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ތަޤުވާވެރިވާށެވެ. (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުންނަށް ރަޙުމަތް ލެއްވޭތޯއެވެ.) [އަލްއަންޢާމު: 155] އަދިވެސް އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (...އަދި ތިމަންއިލާހު ކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ފޮތް ބާވައިލެއްވީމެވެ. (އެއީ) ކޮންމެކަމެއް ބަޔާންކޮށްދެއްވާ ގޮތުގައެވެ. އަދި މުސްލިމުންނަށް އޮތް ހިދާޔަތެއް ކަމުގައްޔާއި، ރަޙްމަތެއް ކަމުގައްޔާއި، އުފާވެރި ޚަބަރެއް ކަމުގައެވެ.) [އައްނަޙްލު: 89]. އަދިވެސް އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންކަލޭގެފާނީ، ތިޔަބައިމީހުން އެންމެންގެ ގާތަށް اللَّه ފޮނުއްވި ރަސޫލާއެވެ. އެކަލާނގެއީ، އުޑުތަކާއި ބިމުގެ ވެރިކަން އެކަލާނގެއަށް މިލްކުވެގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ. އެކަލާނގެ މެނުވީ ޙައްޤުވެގެން އަޅުކަންވެވޭ އިލާހަކު ނުވެއެވެ. ދިރުއްވަނީވެސް އަދި މަރުގަންނަވަނީވެސް، އެކަލާނގެއެވެ. ފަހެ، اللَّه އަށާއި އުއްމިއްޔަ (ލިޔަންކިޔަން ނުދަންނަ) ނަބިއްޔާ ކަމުގައިވާ އެކަލާނގެ ރަސޫލާއަށް ތިޔަބައިމީހުން އީމާންވާށެވެ! އެކަލޭގެފާނީ اللَّه އަށާއި އެކަލާނގެ ބަސްފުޅުތަކަށް އީމާންވާ ނަބިއްޔާއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން، އެކަލޭގެފާނަށް ތަބަޢަވާށެވެ! (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުން ތެދުމަގު ލިބިގަތުމަށްޓަކައެވެ.) [އަލްއަޢުރާފު: 158] މި މާނައިގައިވާ އާޔަތްތައް ގިނަވެގެންވެއެވެ.

ރަސޫލުންނަށް އީމާންވުން

މިފަދައިންމެ ރަސޫލުންނަށްވެސް އިޖުމާލީކޮށް އަދި ތަފްޞީލީކޮށް އީމާންވާންޖެހެއެވެ. އެގޮތުން ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންގެ ގާތަށް އެމީހުންގެ ތެރެއިން ރަސޫލުންތަކެއް، ހެޔޮ ޚަބަރުދެއްވާ، އަދި އިންޛާރުދެއްވާ، އަދި ޙައްޤަށް ގޮވާލައްވާ ބޭކަލުންތަކެއްގެ ގޮތުގައި ފޮނުއްވިކަމަށް އަހަރުމެން އީމާންވަމެވެ. ދެންފަހެ އެބޭކަލުންނަށް އިޖާބަދީފި މީހާ ބާއްޖަވެރިކަން ކާމިޔާބުކުރެއެވެ. އަދި އެބޭކަލުންނާ ޚިލާފުވެއްޖެ މީހާ؛ ނިކަމެތިކަމާއި ސަހަރޯވެރިކަމާއެކު އެނބުރި ދާހުއްޓެވެ. އަދި އެބޭކަލުންގެ އެންމެ ފަހު، ޚަތިމްކުރެއްވި، އަދި އެންމެ މާތް ބޭކަލަކީ: އަހަރުމެންގެ ނަބިއްޔާ މުޙައްމަދު ބްނު ޢަބްދި ﷲ ﷺ އެވެ. އެއީ ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަޙީކުރެއްވި ފަދައިންނެވެ: (ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު ކޮންމެ އުއްމަތެއްގައި ރަސޫލަކު ފޮނުއްވީމެވެ. އެއީ، ތިޔަބައިމީހުން اللَّه އަށް އަޅުކަންކުރުމަށާއި، ޠާޣޫތުންނާ އެއްކިބާވުމަށް އެންގެވުމަށެވެ...) [އައްނަޙްލު: 36] އަދިވެސް އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (އުފާވެރިކަމުގެ ޚަބަރު ދެއްވާ، އަދި އިންޛާރުކުރައްވާ ރަސޫލުންތަކެކެވެ. (އެއީ) ރަސޫލުން ފޮނުއްވުމަށް ފަހު، ﷲ ގެ މައްޗަށް މީސްތަކުން ދައްކާނޭ ޙުއްޖަތެއް ލިބިގެން ނުވުމަށް ޓަކައެވެ...) [އައްނިސާއު: 165] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (ތިޔަބައިމީހުންގެ ބޮޑެތި ފިރިހެނުންގެ ތެރެއިން އެކެއްގެވެސް ބަފައިކަލަކު ކަމުގައި މުޙައްމަދުގެފާނު ނުވެއެވެ. އެހެނެއްކަމަކު (އެކަލޭގެފާނީ) ﷲ ގެ ރަސޫލާއެވެ. އަދި ނަބީކަން ޚަތިމުކުރެއްވި ކަލޭގެފާނުވެސްމެއެވެ...) [އަލްއަޙްޒާބު: 40]. އަދި އެބޭކަލުންގެ ތެރެއިން ﷲ ތަޢާލާ ނަން ހާމަކުރެއްވި ބޭކަލުން، ނުވަތަ ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަރިހުން އެބޭކަލެއްގެ ނަން ޘާބިތުވި ބޭކަލުންނަށް އަހަރުމެން ތަފްޞީލީކޮށް މުޢައްޔަންކޮށް އީމާންވަމެވެ. މިސާލަކަށް: ނޫޙު، ހޫދު، ޞާލިޙު، އިބްރާހީމު އަދި އެހެން ބޭކަލުންނެވެ. ﷲ ތަޢާލާ އެބޭކަލުންނަށާއި އަހަރުމެންގެ ނަބިއްޔާގެ މައްޗަށް އެންމެ ހެޔޮ ޞަލަވާތާއި އެންމެ ޠާހިރު ސަލާމް ލައްވާށިއެވެ.

އާޚިރަތް ދުވަހަށް އީމާންވުން

ދެންފަހެ އާޚިރަތް ދުވަހަށް އީމާންވުމާ ބެހޭގޮތުން ބުނާނަމަ:

މަރުވުމަށް ފަހު ވާނޭކަމަށް ﷲ އާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާ ﷺ ޚަބަރުދެއްވާފައިވާ ކޮންމެ ކަމަކަށް އީމާންވުން އޭގެ ތެރެއަށް ވަދެއެވެ. ކަށްވަޅުގެ ފިތުނައާއި، ކަށްވަޅުގެ ޢަޛާބާއި ނިޢުމަތާއި، އަދި ޤިޔާމަތްދުވަހު ވާނޭ ބިރުވެރި ނާމާން ކަންކަމާއި، ގަދަފަދަ ކަންކަމާއި، ޞިރާޠު މަގާއި، ތިލަފަތާއި، ޙިސާބު ބެއްލެވުމާއި، ޖަޒާ ދެއްވުމާއި، މީސްތަކުންގެ މެދުގައި ޢަމަލުގެ ފަތްފުށްތައް ނިއުޅާލެވި؛ ކަނާތުން އެމީހެއްގެ ފަތުގައި ހިފާ މީހާއާއި، ވައަތުން ނުވަތަ ފުރަގަހުން އެމީހެއްގެ ފަތުގައި ހިފާނޭ މީހާ ވާނޭކަމާއި، މިފަދަ ކަންކަމަށް އީމާންވުމެވެ. އަދިވެސް އޭގެ ތެރެއަށް ވަންނަ ކަންތަކުގެ ތެރޭގައި: އަހަރުމެންގެ ނަބިއްޔާ މުޙައްމަދު ﷺ އަށް ލިބިވަޑައިގެންވާ އެތަނަކަށް (މުއުމިންތަކުން ފެންބުއިމަށް) އަންނާނޭ ޙައުޟު ފެންގަނޑަށް އީމާންވުމާއި، ސުވަރުގެއާއި ނަރަކައަށް އީމާންވުމާއި، އަދި މުއުމިންތަކުންނަށް އެމީހުންގެ ވެރި ރައްބު ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ ފެންނާނޭކަމާއި، އެކަލާނގެ އެމީހުންނާ ވާހަކަފުޅު ދައްކަވާނޭކަމާއި، އެނޫންވެސް ކީރިތި ޤުރްއާނުގައި، އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަރިހުން ޞައްޙަކޮށްވާ ސުންނަތުގައި އައިސްފައިވާ ކަންކަމަށް އީމާންވުންވެއެވެ. ފަހެ އެ ހުރިހާ ކަމަކަށް އީމާންވެ، އަދި ﷲ އާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާ ﷺ އެ ކަންކަން ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ގޮތަށް އެ ކަންކަން ތެދުކުރުން އަޅާގެ މައްޗަށް ވާޖިބުވެގެންވެއެވެ.

ޤަދަރަށް އީމާންވުން

ޤަޟާޤަދަރަށް އީމާންވުމަށް ބަލާއިރު، އޭގައި ހަތަރުކަމެއް ހިމެނެއެވެ:

ފުރަތަމަ ކަމަކީ: ކުރިން ވީ، އަދި ވާނޭ ހުރިހާ ކަމެއް ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ ދެނެވޮޑިގެންވިކަމާއި، އަދި އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންގެ ޙާލަތްތަކާއި، އެމީހުންގެ ރިޒްޤުތަކާއި އަޖަލުތަކާއި ޢަމަލުތަކާއި އެނޫންވެސް އެމީހުންގެ ކަންކަން އެކަލާނގެ ދެނެވޮޑިގެންވިކަމަށް (އީމާންވުމެވެ.) ފަހެ އެއިން އެއްވެސް ކަމެއް އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާއަށް ވަންހަނާވެގެން ނުވެއެވެ. އެއީ އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވި ފަދައިންނެވެ: (...އަދި ﷲ ކޮންމެ ކަމެއް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާކަން ތިޔަބައިމީހުން ދަންނާށެވެ.) [އަލްބަޤަރާ: 231] އަދިވެސް އެކަލާނގެ -ޢައްޒަ ވަޖައްލަ- ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (...ހަމަކަށަވަރުން اللَّه އީ، ކޮންމެ ކަމެއްގެ މައްޗަށް ކުޅަދުންވަންތަ އިލާހުކަމާއި، ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه ގެ ޢިލްމުފުޅު، ހުރިހާ އެއްޗެއްގެ ވަށައިގެންވާކަން ތިޔަބައިމީހުންނަށް އެނގުމަށްޓަކައެވެ.) [އައްޠަލާޤު: 12].

ދެވަނަ ކަމަކީ: ﷲ މިންވަރު ކުރައްވާ ނިޔާ ކަނޑައެޅުއްވި ކޮންމެ ކަމެއް ލިޔުއްވާފައިވާކަމަށް އީމާންވުމެވެ. އެއީ އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވި ފަދައިންނެވެ: (ހަމަކަށަވަރުން، ބިންގަނޑު އެއުރެންގެ ހަށިތަކުން އުނިކުރާ އެއްޗެއް ތިމަންއިލާހު ދެނެވޮޑިގެންވަމެވެ. އަދި ތިމަންއިލާހު ޙަޟްރަތުގައި (ހުރިހާ އެއްޗެއް) ރައްކާކުރެވިގެންވާ ފޮތެއްވެއެވެ.) [ޤާފު: 4] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (...އަދި ކޮންމެ ކަމެއްމެ ބަޔާންވެގެންވާ ފޮތެއްގައި ތިމަންއިލާހު ހިމެނުއްވީމެވެ.) [ޔާސީން: 12] އަދިވެސް އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (ހަމަކަށަވަރުން އުޑާއި، ބިމުގައި ވާހާކަމެއް، ﷲ ދެނެވޮޑިގެންވާކަން ތިބާއަށް ނޭނގެނީހެއްޔެވެ؟ ހަމަކަށަވަރުން އެ ކަންތައްވަނީ، ފޮތެއްގައި ލިޔުއްވައިފައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެ ކަންތަކަކީ، ﷲ އަށް ދާދިފަސޭހަކަމެކެވެ.) [އަލްޙައްޖު: 70]

ތިންވަނަ ކަމަކީ: ﷲ ތަޢާލާގެ ތަންފީޒުވެގެންވާ މަޝީއަތަށް އީމާންވުމެވެ. އެގޮތުން އެކަލާނގެ އެދިވޮޑިގެންނެވި ކަމެއް ވެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ އެދިވޮޑިނުގަންނަވާ ކަމެއް ނުވެއެވެ. އެއީ އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވި ގޮތަށެވެ: (...ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه، އެކަލާނގެ އެދިވޮޑިގެންވާ ކަމެއް ކުރައްވަތެވެ.) [އަލްޙައްޖު: 18]. އަދިވެސް އެކަލާނގެ -ޢައްޒަ ވަޖައްލަ- ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (އެކަލާނގެ ކަމަކަށް އިރާދަކުރައްވައިފިނަމަ، އެކަލާނގެ އަމުރުފުޅުވާކަން ކަށަވަރީ އެކަމަކަށް، [ވާށޭ] ވަޙީކުރެއްވުމެވެ. ދެން އެކަމެއް ވެދެތެވެ.) [ޔާސީން: 82] އަދިވެސް އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (ﷲ އިރާދަ ކުރެއްވުމުން މެނުވީ، ތިޔަބައިމީހުންނަކަށް (އެއްވެސް ކަމެއް) ނޭދެވޭނެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ، ޙިކުމަތްވަންތަ ފަރާތެއްކަމުގައި ﷲ ވޮޑިގެންވެއެވެ.) [އަލްއިންސާނު: 30]

ހަތަރުވަނަ ކަމަކީ: ވުޖޫދުވެގެންވާ ހުރިހާ އެއްޗެއް ﷲ ތަޢާލާ އުފެއްދެވިކަމަށް އީމާންވުމެވެ. ފަހެ އެކަލާނގެ ފިޔަވައި އުފައްދަވާ ޚާލިޤެއް ނުވެއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ފިޔަވައި ރައްބެއް ނުވެއެވެ. އެއީ އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫ ވަޙީކުރެއްވި ގޮތަށެވެ: (اللَّه އީ، ހުރިހާ އެއްޗެއް ހައްދަވާ އިލާހެވެ. އަދި އެކަލާނގެއީ، ކޮންމެކަމެއްގެ މައްޗަށް ހަވާލުވެވޮޑިގެން، ރައްކާތެރިކުރައްވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ.) [އައްޒުމަރު: 62] އަދިވެސް އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! اللَّه ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދެއްވި ނިޢުމަތް ހަނދުމަކުރާށެވެ! اللَّه މެނުވީ ތަކެތި ހައްދަވާ، އުޑާއި ބިމުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ރިޒްޤުދެއްވާ ކަލަކު ވޭހެއްޔެވެ؟ އެކަލާނގެ މެނުވީ (ޙައްޤުވެގެންވާ) އިލާހަކު ނުވެއެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން (އީމާންކަމާއި ޙައްޤުން) އެއްކިބާވެގަންނަނީ ކޮންފަދައަކުން ހެއްޔެވެ؟) [ފާޠިރު: 3] އެހެންކަމުން އަހުލުއް ސުންނާ ވަލްޖަމާޢަތުގެ ގާތުގައި ޤަދަރަށް އީމާންވުމުގައި: މި ހަތަރު ކަންތަކަށް އެއްކޮށް އީމާންވުން ޝާމިލުވެއެވެ. ބިދުޢާގެ އަހުލުވެރިންގެ ތެރެއިން އޭގެ ބައެއް ކަންކަމަށް އިންކާރުކުރި މީހުންނާ ޚިލާފަށެވެ.

އީމާންކަމަކީ ބަހާއި ޢަމަލެވެ. ކިޔަމަންތެރިވެ ހެޔޮ ޢަމަލު ކުރުމުން އީމާންކަން އިތުރުވެއެވެ. އަދި އުރެދުންތެރިވެ ފާފަކުރުުމުން އީމާންކަން އުނިވެއެވެ.

ﷲ އަށް އީމާންވުމުގެ ތެރެއަށް ވަންނަ އަނެއްކަމަކީ: އީމާންކަމަކީ ބަހާއި ޢަމަލުކަމާއި، ހެޔޮކަންކަމުން އީމާންކަން އިތުރުވެ، އަދި ފާފައާއި އުރެދުމުން އީމާންކަން އުނިވާކަމާއި، ޝިރުކާއި ކުފުރު ފިޔަވައި އެއްވެސް ފާފައެއް -މިސާލަކަށް ޒިނޭކުރުމާއި، ވައްކަންކުރުމާއި، ރިބާ ކެއުމާއި، މަސްތުވާތަކެތި ބުއިމާއި، މައިންބަފައިންނަށް ނުކިޔަމަންތެރިވުމާއި އެނޫންވެސް ބޮޑެތި ފާފަތައް- ހުއްދަކޮށް ޙަލާލު ނުކުރަނީސް އޭގެ ސަބަބުން މުސްލިމުންގެ ތެރެއިން އެކަކުވެސް ކާފަރުކުރުން ހުއްދަވެގެންނުވާކަމަށް އީމާންވުން ވަދެއެވެ. އެއީ ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާގެ ބަސްފުޅަށްޓަކައިއެވެ: (ހަމަކަށަވަރުން، اللَّه، އެކަލާނގެއާ ޝަރީކުކުރުމުގެ ފާފައެއް ނުފުއްސަވާނެތެވެ. އެނޫން ފާފަތައް، އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވާ މީހަކަށް ފުއްސަވަތެވެ...) [އައްނިސާއު: 48] އެއީ ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺގެ އަރިހުންވާ މުތަވާތިރު ޙަދީޘްތަކުގައި ޘާބިތުވެފައިވާ ކަމެއްކަމުގައިވާ: ހަމަކަށަވަރުން އެމީހެއްގެ ހިތުގައި ރެވި ފުކެއްގެ ބަރުދަނަށްވެސް އީމާންކަން ހުރެއްޖެ މީހާ؛ ﷲ ނަރަކައިން ނެރުއްވާނެކަމަށް ވުމުންނެވެ.

ﷲ އަށްޓަކައި ލޯބިވުމާއި، ﷲ އަށްޓަކައި ރުޅިއައުމާއި، ﷲ އަށްޓަކައި އެކުވެރިވެ ވާގިދިނުމާއި، ﷲ އަށްޓަކައި ދެކޮޅުވެރިވެ ޢަދާވާތްތެރިވުން

ﷲ އަށް އީމާންވުމުގެ ތެރޭގައިވާ އަނެއްކަމަކީ: ﷲ އަށްޓަކައި ލޯބިވުމާއި، ﷲ އަށްޓަކައި ރުޅިއައުމާއި، ﷲ އަށްޓަކައި އެކުވެރިވެ ވާގިދިނުމާއި، ﷲ އަށްޓަކައި ދެކޮޅުވެރިވެ ޢަދާވާތްތެރިވުމެވެ. މިއީ އަލްވަލާއު ވަލްބަރާއުގެ ޢަޤީދާއެވެ. އެގޮތުން މުއުމިނުއަޅާ، އެހެން މުއުމިނުންދެކެ ލޯބިވެ އެމީހުންނާ އެއްބައިވެ އެހީތެރިވެއެވެ. އަދި ކާފަރުންދެކެ ރުޅިއަރާ، އެމީހުންނާ ދެކޮޅުވެރިވެ ޢަދާވާތްތެރިވެއެވެ. މުއުމިނުންގެ އެންމެ އިސްކޮށް މި އުއްމަތުގައިވަނީ ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺގެ އަޞްޙާބުންނެވެ. އެގޮތުން އަހުލުއް ސުންނާ ވަލްޖަމާޢަތް، އެބޭކަލުންދެކެ ލޯބިވެ އެބޭކަލުންނާ މުވާލާތުކުރެއެވެ. އަދި އެބޭކަލުންނީ ނަބިއްޔުންނަށް ފަހު އެންމެ ހެޔޮވެގެންވާ މީސްތަކުންކަމުގައި އިޢުތިޤާދުކުރެއެވެ. އެއީ ނަބިއްޔާ ﷺ ގެ ބަސްފުޅަށްޓަކައިއެވެ: "ޤަރުނުތަކުގެ ތެރެއިން އެންމެ ހެޔޮވެގެންވަނީ ތިމަންކަލޭގެފާނު މި ހުންެނެވި ޤަރުނެވެ. ދެން އެއާ ޖެހުނު މީހުންނެވެ. ދެން އެއާ ޖެހުނު މީހުންނެވެ." [4] އޭގެ ޞައްޙަކަމާމެދު އެއްބަސްވެވިގެންވާ ޙަދީޘެކެވެ. (ބުޚާރީއާއި މުސްލިމް ނެރުއްވާ އެއްބަސްވެވިފައިވާ ޙަދީޘެކެވެ.) އަދި އެބޭކަލުންގެ ތެރެއިން އެންމެ މާތްވެގެންވަނީ: އަބޫބަކުރު އައްޞީއްދީޤުކަމުގައި، ދެން އެއަށްފަހު ޢުމަރު އަލްފާރޫޤުކަމުގައި، ދެން ޢުޘްމާނު ޛުއް ނޫރައިނި ކަމުގައި، ދެން ޢަލީ އަލްމުރްތަޟާ ކަމުގައި އެމީހުން (އެބަހީ: ސުންނަތުގެ އަހުލުވެރިން) އިޢުތިޤާދުކުރެއެވެ. ﷲ އެ ހުރިހާ ބޭކަލުންނަށް ރުއްސަވާށިއެވެ. ދެން އެބޭކަލުންނަށް ފަހުގައި (ސުވަރުގޭގެ ހެޔޮ ޚަބަރުދެއްވިގެންވާ) ދިހަ ބޭކަލުންގެ ތެރެއިން ބާކީ ތިއްބެވި ބޭކަލުންކަމުގައި، ދެން އެއަށްފަހު ބާކީ ތިއްބެވި އެހެން ޞަޙާބީންނެވެ. ﷲ އެ ހުރިހާ ބޭކަލުންނަށް ރުއްސަވާށިއެވެ. އަދި އެބޭކަލުން -އެބަހީ: ޞަޙާބީން- ގެ މެދުގައި އުފެދުނު ދެބަސްވުމާމެދު އެމީހުން (ވާހަކަދައްކާ އުޅުމުން) ދުރުވެ ހިފަހައްޓައެވެ. އަދި އެބޭކަލުންނީ އެކަމުގައި އިޖުތިހާދުކުރެއްވި ބައެއް ކަމުގައި އިޢުތިޤާދުކުރެއެވެ. ހެޔޮ ރަނގަޅު ގޮތާ ދިމާވި ބޭކަލަކަށް ދެ އަޖުރު ހުއްޓެވެ. އަދި ކުށްކުރެވުނު ބޭކަލަކަށް ފަހެ އެއް އަޖުރު ހުއްޓެވެ. އަދި އެމީހުން ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺގެ އަހުލުބައިތުންގެ ތެރެއިން އެކަލޭގެފާނަށް އީމާންވި މީހުންދެކެ ލޯބިވެ، އެމީހުންނާ މުވާލާތުކޮށް ވާގިދެއެވެ. އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަނބިއަނބިކަނބަލުންކަމުގައިވާ، މުއުމިންތަކުންގެ މައިންނާވެސް މުވާލާތުކުރެއެވެ. އަދި އެ ހުރިހާ ކަނބަލުންނަށް ރުއްސުން ލެއްވުމަށް އެދި އެމީހުން ދުޢާކުރެއެވެ. އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަޞްޙާބުންދެކެ ރުޅިއައިސް، އެބޭކަލުންނަށް ބަދުބަސްބުނެ، އަހުލުބައިތުންނާމެދު ޙައްދުފަހަނައަޅާ ގޮސް، ﷲ ޢައްޒަ ވަޖައްލަ އެ ބޭކަލުން ލެއްވި މަޤާމަށްވުރެ މަތިކޮށްގެން އުފުލާއުޅޭ ރާފިޟީންގެ މަގުން ސުންނަތުގެ އަހުލުވެރިން ބަރީއަވެއެވެ. ހަމަ އެފަދައިން، އަހުލު ބައިތުންނަށް ބަހުން ނުވަތަ ޢަމަލުން އުނދަގޫކޮށް ތުރާކުރާ ނާޞިބީންގެ މަގުންވެސް އެމީހުން ބަރީއަވެއެވެ. [4] އަލްބުޚާރީ، އައްޝަހާދާތު 2509. މުސްލިމު، ފަޟާއިލުއްޞަޙާބާ 2533. އައްތިރުމިޛީ، އަލްމަނާޤިބު 3859. އިބްނު މާޖާ، އަލްއަޙްކާމު 2362. އަޙުމަދު 1/434.

ފަހެ މި ކުރު ތަޤްރީރުގައި އަހަރުމެން މި ގެނައި ހުރިހާ ކަމަކީވެސް ﷲ އެކަލާނގެ ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ އެއާގެން ފޮނުއްވި ޞައްޙަ ޢަޤީދާގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކަންކަމެވެ. އަދި އެއީ ނަޖާވާނޭ ފިރުޤާކަމުގައިވާ އަހުލުއް ސުންނާ ވަލްޖަމާޢަތުގެ ޢަޤީދާއެވެ. އެއީ އެމީހުންނާމެދު ނަބިއްޔާ ﷺ މިހެން ޙަދީޘްކުރެއްވި ޖަމާޢަތެވެ: "ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އުއްމަތުގެ ތެރެއިން ޖަމާޢަތެއް ޙައްޤުގެ މަތީގައި ނަޞްރު ލިބިގެންވުން ފިލައިނުގޮސް ދެމިގެންވާނެއެވެ. އެމީހުން ނިކަމެތިކޮށްލާ ބައެއްގެ ސަބަބުން އެމީހުންނަށް ގެއްލުމެއް ނުވެއެވެ. ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ގެ އަމުރުފުޅު އަތުވެއްޖައުމަށް ދާންދެނެވެ." [5] އަދިވެސް އެކަލޭގެފާނު عليه الصلاة والسلام ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ޔަހޫދީން ހަތްދިހަ އެއް ފިރުޤާއަށް ބައިބައިވެގެންދިޔައެވެ. އަދި ނަޞާރާއިން ހަތްދިހަ ދެ ފިރުޤާއަށް ބައިބައިވެގެންދިޔައެވެ. އަދި މި އުއްމަތް ހަތްދިހަ ތިން ފިރުޤާއަށް ބައިބައިވެގެންދާނެއެވެ. އެންމެ ބައިގަނޑެއް ފިޔަވައި އެ ހުރިހާ ބައިގަނޑުތައްވެސްވަނީ ނަރަކާގައިއެވެ." ދެން ޞަޙާބީން ދެންނެވިއެވެ: "އޭ ﷲ ގެ ރަސޫލާއެވެ! އެއީ ކޮން ޖަމާޢަތެއްތޯއެވެ؟" ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ތިމަންކަލޭގެފާނާއި ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުން އެކަންތަކެއްގެ މަތީގައި މި ތިއްބެވި ކަންތަކުގެ މަތީގައި ތިބި މީހުންނެވެ." [6] އެއީ އޭގައި ހިފަހައްޓާ، އަދި އޭގެ މަތީގައި ސީދާވެ ޘާބިތުވެ ހުރެ، އަދި އެއާ ޚިލާފުވާ ކަންކަމާމެދު ހުށިޔާރުވެ ދުރުވުން ވާޖިބުވެގެންވާ ޢަޤީދާއެވެ. ]5[ މުސްލިމް، އަލްއިމާރާ 1920، އައްތިރުމިޛީ، އަލްފިތަނު 2229، އަބޫ ދާވޫދު، އަލްފިތަނު ވަލްމަލާޙިމު 4252، އިބްނު މާޖާ ، އަލްފިތަނު، 3952، އަޙުމަދު 5/279. [6] އިބްނު މާޖާ ، އަލްފިތަނު 3992

މި ޢަޤީދާއިން ކަސިޔާރުވެ، އެއާ އިދިކޮޅަށްދާ މީހުންގެ ވާހަކަ ނަންގަތުން

އެމީހުންގެ ބާވަތްތައް:

މި ޢަޤީދާއިން ކަސިޔާރުވެ، އެއާ އިދިކޮޅަށްދާ މީހުންވަނީ އެތައް ބާވަތްތަކަކަށެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި: ބުދުތަކާއި، ވަޘަނުތަކާއި، މަލާއިކަތުންނާއި، ވަލީވެރިންނާއި، ޖިންނީންނާއި، ގަސްގަހާގެއްސާއި، ހިލަހިލަޔާއި އެހެން ތަކެއްޗަށް އަޅުކަންކުރާ މީހުންވެއެވެ. ފަހެ މި މީހުން ރަސޫލުންގެ ދަޢުވަތަށް އިޖާބައެއް ނުދިނެވެ. ކިއެއްތަ، އެބޭކަލުންނާ ޚިލާފުވެ ދެކޮޅުވެރިވީއެވެ. އެއީ ޤުރައިޝުންނާއި، ޢަރަބިންގެ އެހެން ފަންތިތައް އަހަރުމެންގެ ނަބިއްޔާ މުޙައްމަދު ﷺ އާމެދު ކަންތައް ކުރި ގޮތަށެވެ. އެގޮތުން އެމީހުން އަޅުކަންކުރަމުންދިޔަ ތަކެތީގެ ފުށުން، ޙާޖަތްތައް ފުއްދާދިނުމަށާއި، ބަލިމީހުންނަށް ޝިފާ ދިނުމަށާއި، ޢަދުއްވުންގެ މައްޗަށް ނަޞްރުދިނުމަށް އެދި ދުޢާކޮށް، އަދި އެ ފަރާތްތަކަށް ޤުރުބާންކޮށް ކަތިލާ، އަދި ނަދުރު ބުނެއެވެ. ދެން ރަސޫލާ ﷺ އެމީހުންނަށް އެ ކަންކަމަށް އިންކާރުކުރައްވާ، ﷲ އަށް އެކަނި އަޅުކަން ޚާލިޞްކުރަން އަމުރުކުރެއްވިހިނދު؛ އެމީހުން އެކަމާމެދު ހައިރާންވެ ބީރައްޓެހިކޮށް ދެކި، އެކަލޭގެފާނަށް އިންކާރުކުރިއެވެ. އަދި އެމީހުން ބުންޏެވެ: (އޭނާ ހުރިހާ އިލާހުން އެއް އިލާހަކަށް ހެދީހެއްޔެވެ؟ ހަމަކަށަވަރުން މިއީ ނުހަނު އަޖާއިބު ވާފަދަ ކަމެއްކަން ކަށަވަރެވެ.) [ޞާދު: 5] ދެންފަހެ އެކަލޭގެފާނު އެމީހުންނަށް ﷲ އަށް ގޮވާލައްވާ، އަދި ޝިރުކާމެދު އެމީހުންނަށް އިންޛާރުދެއްވާ، އެމީހުން އެ ތަކެއްޗަށް ދުޢާކޮށް ގޮވާއުޅޭ ތަކެތީގެ ޙަޤީޤަތް ޝަރަޙަކޮށްދެއްވަމުން ގެންދެވިއެވެ. އެއީ އެމީހުންގެ ތެރެއިން ﷲ ތެދުމަގު ދެއްކެވި ބަޔަކަށް ތެދުމަގު ފެންނަންދެނެވެ. ދެން އެއަށްފަހު އެމީހުން ﷲ ގެ ދީނަށް ފައުޖު ފައުޖަށް ވަނެވެ. އަދި ﷲ ގެ ދީން އެހެން ހުރިހާ ދީންތަކެއްގެ މައްޗަށް ފާޅުވެ ގަދަވެގެންދިޔައެވެ. އެއީ ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ އާއި، އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުން رضي الله عنهم އާއި، އެބޭކަލުންނަށް އިޙްސާންތެރިކަމާއެކު ތަބަޢަވީ ބޭކަލުން މެދުކެނޑުމެއްނެތި ދެއްވި ދަޢުވަތާއި، އަދި ދިގު މުއްދަތަކަށް ކުރެއްވި ޖިހާދަށް ފަހުގައިއެވެ. ދެން އެއަށްފަހު ޙާލަތްތައް ބަދަލުވެ، ގިނަ މީހުންގެ މައްޗަށް ޖާހިލުކަން ވެރިވެގެންދިޔައެވެ. ދެން ގިނަމީހުން އަނެއްކާ ޖާހިލިއްޔަތުގެ ދީނަށް އަނބުރާ ދިޔައެވެ. އެއީ ނަބިއްޔުންނާއި ވަލީވެރިންނާމެދު ޙައްދުފަހަނައަޅާ ގޮސް، އެމީހުންނަށް ދުޢާކޮށް ވާތްގަށް އެދި، އަދި އެނޫންވެސް އެކި ވައްތަރުތަކުގެ ޝިރުކު ކޮށްގެންނެވެ. އަދި لا إله إلا الله ގެ މާނައާމެދު ޢަރަބި ކާފަރުންނަށް އެނގުނުވަރަށްވެސް އެމީހުންނަށް އެ ކަލިމައިގެ މާނަ ނޭނގެއެވެ. އެހީތެރިކަމަށް އެދެނީ ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުންނެވެ.

ޖާހިލުކަން ގަދަވެ، ނަބީކަމުގެ ޒަމާނާއި ޒަމާން ދުރުވެގެންވުމުގެ ސަބަބުން؛ އަހަރުމެންގެ މި ޒަމާނާ ހަމައަށްވެސް މި ޝިރުކު މީސްތަކުންގެ ތެރޭގައި ފެތުރެމުން ދިޔުން ފިލައިނުދެއެވެ.

ފަހުން އައިޝުބުހައަކީ ހަމަ އިހު އުޅުނު މީހުންގެ ވެސް ޝުބުހަކަމާއި، ބައެއް ކުފުރުގެ ޢަޤީދާތައް ނަންގަތުން.

ފަހުން އައި މިވެރިންގެ ޝުބުހައަކީ ހަމަ އިހު އުޅުނު މީހުންގެ ވެސް ޝުބުހައެވެ. އެއީ އެމީހުންގެ މިބަހެވެ: "މި ފަރާތްތަކީ ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުގައި އަހަރުމެންނަށް ޝަފާޢަތްތެރިވާނެ ބައެކެވެ. އެ ފަރާތްތައް އަހަރުމެން ﷲ އާ ކުއްތަންކޮށްދިނުމަށް މެނުވީ އަހަރުމެން އެ ފަރާތްތަކަށް އަޅުކަމެއް ނުކުރަމެވެ." ﷲ ވަނީ މި ޝުބުހަ ބާޠިލުކުރައްވާ، އަދި އެކަލާނގެ ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތަކަށް އަޅުކަންކުރި މީހާ؛ އެއީ ކޮންމެފަދަ މީހަކަށްވިޔަސް އޭނާ އެވަނީ ޝިރުކުކޮށް ކާފަރުވެފައިކަން ބަޔާންކުރައްވާފައިއެވެ. އެއީ ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވި ފަދައިންނެވެ: (އެއުރެން اللَّه ފިޔަވައި އަޅުކަންކުރަނީ، އެއުރެންނަށް ގެއްލުމެއްވެސް ނުދެވޭ، އަދި އެއުރެންނަށް މަންފާއެއްވެސް ނުދެވޭ ތަކެއްޗަށެވެ. އަދި އެއުރެން ބުނެތެވެ. މި ފަރާތްތަކަކީ ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުގައި ތިމަންމެންނަށް ޝަފާޢަތްތެރިވާނޭ ފަރާތްތަކެކެވެ...) [ޔޫނުސް: 18] ދެން ﷲ ސުބްޙާނަހޫ އެކަލާނގެ މި ބަސްފުޅުން އެމީހުންނަށް ރައްދުދެއްވިއެވެ: (...ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ! އުޑުތަކުގައިވެސް، އަދި ބިމުގައިވެސް اللَّه ދެނެވޮޑިގެންނުވާ ކަމެއްގެ ވާހަކައިން ތިޔަބައިމީހުން އެކަލާނގެއަށް ޚަބަރުދެނީހެއްޔެވެ؟ އެއުރެން އެ ޝަރީކުކުރާ ތަކެތިން އެކަލާނގެ ހުސްޠާހިރުވެ މަތިވެރިވެވޮޑިގެންވެއެވެ.) [ޔޫނުސް: 18] ފަހެ ﷲ ތަޢާލާ މި އާޔަތުގައި ބަޔާންކުރެއްވީ: އެކަލާނގެ ފިޔަވައި ނަބިއްޔުންނާއި ވަލީވެރިންނަށް، ނުވަތަ އެނޫން ފަރާތްތަކަށް އަޅުކަންކުރުމަކީ ބޮޑު ޝިރުކެއް ކަމަށެވެ. އެއީ އެކަން ކުރާ މީހުން އެހެން ނަމެއް އެޔަށް ދިނަސްމެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (އެކަލާނގެ ފިޔަވައި ވާގިހޯދާ ވަލީވެރިންތަކެއް ނެގި މީހުން (ބުނެއެވެ.) ﷲ ގެ ޙަޟްރަތަށް ތިމަންމެން ކުއްތަންކޮށްދިނުމަށް މެނުވީ، ތިމަންމެން އެ ފަރާތްތަކަށް އަޅުކަމެއް ނުކުރަމުއެވެ...) [އައްޒުމަރު: 3] ދެން ﷲ ސުބްޙާނަހޫ އެކަލާނގެ މި ބަސްފުޅުން އެމީހުންނަށް ރައްދުދެއްވިއެވެ: (...ހަމަކަށަވަރުން އެ މީހުން އެކަމާމެދު ޚިލާފުވެގެން އުޅޭ ކަންތަކާމެދު ﷲ، އެ މީހުންގެ މެދުގައި ޙުކުމް ކުރައްވާނެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ދޮގުހަދާ ކާފަރުވުން ބޮޑު މީހަކަށް ﷲ ތެދުމަގެއް ނުދައްކަވާނެއެވެ.) [އައްޒުމަރު: 3] ފަހެ އެކަލާނގެ އެ ބަސްފުޅުން ބަޔާންކުރެއްވީ: އެކަލާނގެ ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތްތަކަށް އެމީހުން ދުޢާކޮށް، ބިރުވެތިވެ، އެދި އުއްމީދުކޮށް އަދި އެފަދަ ކަންކަން ކޮށްގެން އަޅުކަންކުރުމީ އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫ އަށް ކާފަރުވުން ކަމުގައިއެވެ. އަދި އެމީހުންގެ ބުނުންކަމުގައިވާ: އެމީހުންގެ އިލާހުން އެކަލާނގެއާ އެ ވެރިން ކުއްތަންކޮށްދޭކަމަށް ބުނިބަސް އެކަލާނގެ ދޮގުކުރެއްވިއެވެ.

ރަސޫލުން عليهم الصلاة والسلام އެ ޢަޤީދާއާގެން ވަޑައިގެންނެވި ޞައްޙަ ޢަޤީދާއާ އިދިކީލަވެ ޚިލާފުވާ ކުފުރުގެ ޢަޤީދާތަކުގެ ތެރޭގައި: މި ޒަމާނުގައި އުޅޭ މުލްޙިދުންކަމުގައިވާ: މާރކަސް އާއި ލެނީން އާއި އެނޫންވެސް އިލްޙާދާއި ކުފުރަށް ގޮވާލާ މީހުންނަށް ތަބަޢަވާ މީހުން އިޢުތިޤާދުކުރާ ކަންކަންވެއެވެ. އެއީ އެޔަށް އެމީހުން އިޝްތިރާކިއްޔާ (ސޯޝަލިޒަމް) އޭ، ނުވަތަ ޝުޔޫޢިއްޔާ (ކޮމިޔުނިޒަމް)އޭ، ނުވަތަ ބަޢުޘިއްޔާ (ބާތިޒަމް) އޭ ނުވަތަ އެނޫން ނަންތަކެއް ކިޔަސްމެއެވެ. ފަހެ މި މުލްޙިދުންގެ އަޞްލުތަކުގެ ތެރޭގައި: އެއްވެސް އިލާހަކު ނުވާކަމަށާއި، ދިރިއުޅުމުގެ ޙަޔާތަކީ ހުސް މާއްދިއްޔަތު ކަމުގައި ޤަބޫލުކުރުންވެއެވެ. އެމީހުންގެ އަޞްލުތަކުގެ ތެރޭގައި: އާޚިރަތަށް އިންކާރުކުރުމާއި، ސުވަރުގެއާއި ނަރަކައަށް އިންކާރުކުރުމާއި، ހުރިހާ ދީންތަކަށް ކާފަރުވުންވެއެވެ. އެމީހުންގެ ފޮތްތަކަށް ބަލައި، އެމީހުން ތިބި ގޮތް ދިރާސާކޮށްފި މީހަކަށް އެކަން ޔަޤީނުންވެސް އެނގޭހުއްޓެވެ. ޝައްކެއްވެސް ނެތްގޮތުގައި މި ޢަޤީދާއަކީ ސަމާވީ ހުރިހާ ދީންތަކާ އިދިކޮޅުވާ، އަދި އެ ޢަޤީދާގެ އަހުލުވެރިން ދުނިޔެއާއި އާޚިރަތުގައި އެންމެ ނުބައި ނަތީޖާއަށް ގެންދާ ޢަޤީދާއެކެވެ.

އަދިވެސް ޙައްޤާ އިދިކޮޅުވާ އެފަދަ ޢަޤީދާތަކުގެ ތެރޭގައި: ބައެއް ބާޠިނީންނާއި އަދި ބައެއް ޞޫފީން އިޢުތިޤާދުކުރާ ގޮތެއްކަމުގައިވާ: އެމީހުން ވަލީވެރިންކަމުގައި ނަންދޭ ބައެއް މީހުން، (ކައުނުގެ ކަންކަން ހިންގަވާ) ތަދުބީރުކުރެއްވުމުގައި ﷲ އާ ބައިވެރިވާކަމަށް، އަދި ދުނިޔޭގެ ކަންކަމަށް އެމީހުން ބާރުފޯރުވާކަމަށް ދެކޭ ދެކުންވެއެވެ. އަދި އެ ފަރާތްތަކަށް ޤުޠުބުންކަމުގައި، ވަތަދުންކަމުގައި، ޣޫޘުންކަމުގައި، އަދި އެ ނޫންވެސް އެމީހުންގެ އިލާހުންތަކަށް އުފައްދާފައިވާ އެފަދަ ނަންތައް ދެއެވެ. މިއީ ރުބޫބިއްޔަތުގައި ކުރެވޭ އެންމެ ހުތުރު އެއް ޝިރުކެވެ. އަދި އެއީ ޖާހިލިއްޔަތުގައި އުޅުނު ޢަރަބިން ކުރި ޝިރުކަށްވުރެވެސް ނުބައިވެގެންވާ ޝިރުކެކެވެ. އެހެނީ ޢަރަބި ކާފަރުންވެސް ރުބޫބިއްޔަތުގައި ޝިރުކުކޮށް ނޫޅެއެވެ. އެމީހުން ކުރި ޝިރުކުވީ އަޅުކަމުގައިއެވެ. އަދި އެމީހުން ޝިރުކު ކުރަމުން ދިޔައީ ތަނަވަސްކަމުގެ ޙާލަތުގައިއެވެ. ދެންފަހެ ދަތި އުނދަގޫ ޙާލަތުގައި، އެމީހުން ﷲ އަށް އަޅުކަން ޚާލިޞްކުރެއެވެ. އެއީ ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިފަދައިންނެވެ: (ފަހެ އެ މީހުން ނަވަށް އަރާ ދުއްވާހިނދު، ދީން ޚާލިސްކޮށްގެން ﷲ އަށް ދުޢާ ކުރެއެވެ. ދެން އެ އިލާހު އެ މީހުން ސަލާމަތް ކުރައްވާ އެއްގަމަށް ގެންނެވުމުން، އެހާރުން އެ މީހުން (އަނެއްކާވެސް އެ އިލާހާ) ޝިރްކު ކުރެއެވެ.) [އަލްޢަންކަބޫތު: 65] ދެންފަހެ ރުބޫބިއްޔަތަށް ބަލާއިރު، އެ ކާފަރުންވީ ރައްބުވަންތަކަން ވަނީ ހަމައެކަނި އެކަލާނގެއަށް ކަމަށް އިޢުތިރާފުވެގެންނެވެ. އެއީ އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވި ފަދައިންނެވެ: (އެއުރެން ހެއްދެވީ ކާކުތޯ، އެއުރެންނާ ކަލޭގެފާނު ސުވާލުކުރައްވައިފިނަމަ، އެއުރެން ބުނާނެކަން ކަށަވަރެވެ. اللَّه އެވެ...) [އައްޒުޚްރުފު: 87] އަދިވެސް އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ: އުޑުންނާއި ބިމުން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ރިޒްޤު ދެއްވަނީ ކޮން ފަރާތެއްހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ އިވުމާއި ފެނުން މިލްކު ވެގެންވަނީ ކޮން ފަރާތަކަށްހެއްޔެވެ؟ އަދި މަރުވެފައިވާ ތަކެތިން ދިރޭތަކެތި ނެރުއްވައި، ދިރޭތަކެތިން މަރުވެފައިވާ ތަކެތި ނެރުއްވަނީ ކޮން ފަރާތެއްހެއްޔެވެ؟ އަދި އެންމެހާ ކަންތައް ތަދްބީރު ކުރައްވަނީ ކޮން ފަރާތެއްހެއްޔެވެ؟ ފަހެ އެ މީހުން ބުނާނެއެވެ: ﷲ އެވެ. ދެން ކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާށެވެ: ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން (އެ އިލާހަށް) ތަޤުވާވެރި ނުވާނަންހެއްޔެވެ؟) [ޔޫނުސް: 31] މި މާނައިގައިވާ އާޔަތްތައް ގިނަވެގެންވެއެވެ.

ކުރީގެ މުޝްރިކުންގެ މައްޗަށް ފަހުގެ މުޝްރިކުން އިތުރުކުރި ކަންތައް

ދެންފަހެ ފަހުގެ މުޝްރިކުންނަށް ބަލާއިރު، އެމީހުން އިހުގެ މުޝްރިކުންގެ މައްޗަށް ދެ ގޮތަކުން އިތުރުކުރިއެވެ. ފުރަތަމަ ގޮތަކީ: އޭގެ ތެރެއިން ބައެއް މީހުން ރުބޫބިއްޔަތުގައިވެސް ޝިރުކު ކުރިއެވެ. ދެވަނަ ގޮތަކީ: ފާގަތި ތަނަވަސް ޙާލަތާއި ދަތި އުނދަގޫ ޙާލަތުގައިވެސް އެމީހުން ޝިރުކު ކުރިއެވެ. އެއީ އެމީހުންނާ އެކުވެ އުޅެ، އެމީހުންގެ ޙާލަތު ބަލައި، އަދި މިޞްރުގައި އަލްޙުސައިނު އާއި އަލްބަދަވީ އާއި އެނޫން މީހުންގެ ޤަބުރުގެ ކައިރީގައި، އަދި ޢަދްނުގައި އަލްޢައިދަރޫސްގެ ޤަބުރުގެ ކައިރީގައި، އަދި ޔަމަނުގައި އަލްހާދީގެ ޤަބުރުގެ ކައިރީގައި، އަދި ޝާމްކަރާގައި އިބްނު ޢަރަބީގެ ޤަބުރުގެ ކައިރީގައި، އަދި ޢިރާޤުގައި ޝެއިޚު ޢަބްދުލް ޤާދިރު އަލްޖީލާނީގެ ޤަބުރާއި، އަދި އެނޫންވެސް ޢާއްމުންގެ ތެރޭގައި މަޝްހޫރުވެގެން އެތަންތަނާމެދު ޙައްދުފަހަނައަޅާ ގޮސްފައިވާ ޤަބުރުތަކުގެ ކައިރީގައި ހިނގާ ކަންކަން ބަލައިފި މީހަކަށް އެނގޭނެ ފަދައިންނެވެ. ﷲ ޢައްޒަ ވަޖައްލަގެ ގިނަ ޙައްޤުތަކެއް އެމީހުން ވަނީ އެ ފަރާތްތަކަށް އަނބުރާލާފައިއެވެ. އަދި އެމީހުންނަށް އެކަންކަމަށް އިންކާރުކޮށް، އަދި ﷲ އެކަލާނގެ ނަބިއްޔާ މުޙައްމަދު ﷺ، އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ކުރިންވީ ރަސޫލުން عليهم الصلاة والسلام އެކަމަކާގެން ފޮނުއްވުނު ތައުޙީދުގެ ޙަޤީޤަތް އެމީހުންނަށް ބަޔާންކޮށްދޭނެ މީހުން މަދުވެގެންވެއެވެ. ފަހެ إنا لله وإنا إليه راجعون އެވެ. އަހަރުމެން އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާގެ ޙަޟްރަތުން އެދި ދަންނަވަނީ: އެމީހުން ހެޔޮވިސްނުމަށް އަނބުރާ ރައްދުކުރައްވާ، އަދި ތެދުމަގަށް ގޮވާލާ ދަޢުވަތުދޭ މީހުން އެމީހުންގެ ތެރޭގައި ގިނަކޮށްދެއްވުމަށެވެ. އަދި މުސްލިމުންގެ ލީޑަރުންނާއި، ޢިލްމުވެރިންނަށް ޝިރުކާ ދެކޮޅަށް ހަނގުރާމަކޮށް، ޝިރުކާއި އެއަށް މަގުފަހިކުރާ ވަސީލަތްތައް ނައްތާލުމުގެ ތައުފީޤުދެއްވުމަށެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެކަލާނގެއީ މޮޅަށް އައްސަވާވޮޑިގެންވާ ކައިރީގައިވޮޑިގެންވާ އިލާހެވެ.

އަލްއަސްމާއު ވައްޞިފާތު (ﷲ ގެ ނަންފުޅުތަކާއި ޞިފަފުޅުތަކުގެ) ބާބުގައި ޞައްޙަ ޢަޤީދާއާ އިދިކޮޅުވެގެންވާ ޢަޤީދާތަކުގެ ތެރޭގައި: ބިދުޢާގެ އަހުލުވެރިންގެ ތެރެއިންވާ ޖަހްމީންނާއި، މުޢުތަޒިލީންނާއި، އަދި ﷲ ޢައްޒަ ވަޖައްލަގެ ޞިފަފުޅުތައް ނަފީކުރުމުގައި، އަދި ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާއަށް ނިސްބަތްވެގެންވާ ފުރިހަމަކަމުގެ ޞިފަފުޅުތަކަށް އިންކާރުކޮށް، އަދި އުފެދުމުގައިނުވާ، ދިރުންނެތް، މުސްތަޙީލުތަކެތީގެ ޞިފަތަކުން އެކަލާނގެ ޢައްޒަ ވަޖައްލަ ޞިފަކުރުމުގައި އެވެރިންގެ މަގުގައި ހިފައިގެންދިޔަ މީހުންގެ (މިސާލަކަށް އަޝްޢަރީންނާއި މާތުރީދީންގެ) ޢަޤީދާތައްވެއެވެ. އެމީހުން ބުނެއުޅޭ ބަސްތަކުން ﷲ ތަޢާލާ ބޮޑުވެގެންވާ މަތިވުމަކުން މަތިވެރިވެވޮޑިގެންވެއެވެ. އަދިވެސް އޭގެ ތެރެއަށް ވަންނަ ޢަޤީދާތަކުގެ ތެރޭގައި: ބައެއް ޞިފަފުޅުތައް ނަފީކޮށްފައި އަނެއްބައި ޞިފަފުޅުތައް ޘާބިތުކުރުމުގެ ޢަޤީދާވެއެވެ. އެއީ އަޝްޢަރީންގެ ޢަޤީދާ ވާގޮތަށެވެ. މިވެރިން އެކަލާނގެއަށް ޘާބިތުކުރި ޞިފަފުޅުތަކުގައި، ހަމަ މިވެރިން ނަފީކުރި ޞިފަފުޅުތައް ނަފީކޮށް، އެ ޞިފަފުޅުތަކުގެ ދަލީލުތައް ތައުވީލުކޮށް މާނަ ބަދަލުކޮށްލުމަށްޓަކައި ފިލައި ރައްކާވި ކަންތައް ހަމަ ލާޒިމްވެއެވެ. ދެން އޭގެ ސަބަބުން ސަމްޢީ (ޤުރްއާނާއި ސުންނަތުގެ) ދަލީލުތަކާއި، ބުއްދީގެ ދަލީލުތަކާވެސް އެމީހުން ޚިލާފުވިއެވެ. އަދި ސާފުވެ ބަޔާންވެގެންވާ ފުށުއެރުމަކުން އެމީހުން އެކަމުގައި ދެކޮޅުނުޖެހި ފުށުއެރިއެވެ. އަނެއްކޮޅުން އަހުލުއް ސުންނާ ވަލްޖަމާޢަތަށް ބަލާއިރު، ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ އެކަލާނގެ ނަފްސުފުޅަށް ޘާބިތުކުރެއްވި، ނުވަތަ އެކަލާނގެ ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ އެކަލާނގެއަށް ޘާބިތުކުރެއްވި ނަންފުޅުތަކާއި ޞިފަފުޅުތައް އެންމެ ފުރިހަމަ ގޮތަށް އެމީހުން ޘާބިތުކުރިއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ޚަލްޤުތަކުންނާ ވައްތަރުވުމުން އެމީހުން އެކަލާނގެ ހުސްދުރުކުރިއެވެ. އެއީ ތަޢުޠީލުކޮށް (ޞިފަފުޅުތަކަށް އިންކާރުކޮށް ނަގައިލުމުގެ) ނުބައިކަމުން ބަރީއަވެގެންވާ ހުސްދުރުކުރުމަކުންނެވެ. އެގޮތުން އެމީހުން ހުރިހާ ދަލީލުތަކަށް ޢަމަލުކުރިއެވެ. އަދި ތަޙުރީފުކޮށް މާނަ ބަދަލެއް ނުކުރެއެވެ. އަދި އިންކާރުކޮށް ނަގައިނުލައެވެ. އަދި އެ ނޫން މީހުން ވެއްޓުނު ދެކޮޅުނުޖެހުމުން އެމީހުން ސަލާމަތްވިއެވެ. އެއީ އެކަން އިސްވެ ބަޔާންވި ގޮތަށެވެ. ދުނިޔެއާއި އާޚިރަތުގައި ބާއްޖަވެރިކަން ލިބޭނެ، ނަޖާވުމުގެ މަގަކީ މިއެވެ. އަދި މި އުއްމަތުގެ ސަލަފުންނާއި އިމާމުވެރި ބޭކަލުން ހިންގެވި ސީދާވެގެންވާ ތެދުމަގަކީވެސް މިއެވެ. އަދި މި އުއްމަތުގެ ކުރީކޮޅުގެ މީހުން އެކަމަކުން އިޞްލާޙު ރަނގަޅުވެގެންދިޔަ ކަމަކުން ނޫނީ އުއްމަތުގެ ފަހުކޮޅުވެސް ރަނގަޅުވެ އިޞްލާޙުނުވާނެއެވެ. އެއީ ޤުރްއާނާއި ސުންނަތަށް ތަބަޢަވެ، އެއާ ޚިލާފުވި އެއްޗެއް ދޫކޮށްލުމެވެ.

ހަމައެކަނި ﷲ އަށް އަޅުކަންކުރުން ވާޖިބުވެގެންވާކަމާއި ﷲ ގެ ދުޝްމަނުންގެ މައްޗަށް ކާމިޔާބު ލިބޭނެ ސަބަބުތައް ބަޔާންކުރުން

މުކައްލަފުންގެ މައްޗަށްވާ އެންމެ މުހިއްމު ވާޖިބަކީ އަދި އެންމެ ބޮޑު ފަރުޟަކީ: އޭނާގެ ވެރި ރައްބު ސުބްޙާނަހޫ، އުޑުތަކާއި ބިމުގެ ވެރި ރައްބު، މަތިވެރިވެގެން ޢަރްޝުގެ ވެރި ރައްބަށް އަޅުކަންކުރުމެވެ. އެއީ އެކަލާނގެ މާތްވެގެންވާ ފޮތުގައި މިހެން ވަޙީކުރެއްވި އިލާހެވެ: (ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުންގެ ވެރި ރައްބަކީ، ހަ ދުވަހުގެ ތެރޭގައި، އުޑުތަކާއި ބިން ހެއްދެވި اللَّه އެވެ. އެއަށްފަހު، އެކަލާނގެ ޢަރްޝުގެ މައްޗަށް އަރާވޮޑިގެންވިއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ރޭގަނޑުން ދުވާލު ފޮރުއްވާލައްވައެވެ. (އެއިން ކޮންމެ އެއްޗެއް) އަވަސްކަމާއެކު (އަނެކައްޗެއް) ހޯދައިގަނެއެވެ. އަދި އިރާއި، ހަނދާއި، ތަރިތައް ވަނީ އެކަލާނގެ އަމުރުފުޅުން ކިޔަމަން ކުރައްވާ ޚިދުމަތްތެރި ކުރެވިގެންނެވެ. ދަންނާށެވެ! ހެއްދެވުމާއި އަމުރުކުރެއްވުންވަނީ، އެކަލާނގެއަށެވެ. ޢާލަމްތަކުގެ ވެރި ރައްބު اللَّه މަތިވެރިވެ ވޮޑިގެންފިއެވެ.) [އަލްއަޢުރާފު: 54] މާތް الله އެކަލާނގެ ފޮތުގައި އެހެން ތަނެއްގައި، އެކަލާނގެ އިންސީންނާއި ޖިންނީން އުފެއްދެވީ އެކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރުމަށްޓަކައި ކަމަށް ޚަބަރުދެއްވިއެވެ. އެގޮތުން އެކަލާނގެ -ޢައްޒަ ވަޖައްލަ- ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (ތިމަން އިލާހަށް (އެއްކައުވަންތަކޮށް) އަޅުކަންކުރުމަށް މެނުވީ، ތިމަން އިލާހު ޖިންނީންނާއި، އިންސީން ނަހައްދަވަމެވެ.) [އައްޛާރިޔާތު: 56] އެކަމަކަށްޓަކައި ﷲ ތަޢާލާ އިންސީންނާއި ޖިންނީން އުފެއްދެވި މި އަޅުކަމަކީ: އެއީ ނަމާދާއި، ރޯދައާއި، ޒަކާތާއި، ޙައްޖާއި، ރުކޫޢާއި، ސަޖިދައާއި، ޠަވާފާއި، ކަތިލުމާއި، ނަދުރު ބުނުމާއި، ބިރުވެތިވުމާއި، އެދި އުއްމީދުކުރުމާއި، ވާތްގަށް އެދުމާއި، އެހީއަށް އެދުމާއި، ރައްކާތެރިކަމަށް އެދުމާއި، ދުޢާގެ ހުރިހާ ވައްތަރުތައްފަދަ އަޅުކަަމުގެ ހުރިހާ ވައްތަރެއްގައި އެކަލާނގެ އެއްކައުވަންތަކުރުމެވެ. އޭގެ ތެރެއަށް އެކަލާނގެ ހުރިހާ އަމުރުފުޅުތަކެއްގައި އެކަލާނގެއަށް ކިޔަމަންވުމާއި، އެކަލާނގެ ނަހީކުރެއްވި ހުރިހާ ކަމެއް ދޫކޮށްލުން ވަދެއެވެ. އެއީ އެކަލާނގެ މާތްވެގެންވާ ފޮތާއި، އެކަލާނގެ އަމާނާތްތެރި ރަސޫލާގެ ސުންނަތް ދަލީލުކުރި ގޮތުގެ މައްޗަށެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ވެރި ރައްބުގެ ޙަޟްރަތުން އެންމެ ހެޔޮ ޞަލަވާތާއި ސަލާމް އެކަލޭގެފާނަށް ހުއްޓެވެ. އެކަމަކަށްޓަކައި އިންސީންނާއި ޖިންނީން އުފެއްދެވުނު ކަންތައް ކަމުގައިވާ: މި އަޅުކަންކުރުމަށް ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ ހުރިހާ އެންމެންނަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ހުރިހާ ރަސޫލުން ފޮނުއްވާ، ފޮތްތައް ބާވައިލެއްވީ މި އަޅުކަމާއި އޭގެ ތަފްޞީލު ބަޔާންކުރައްވާ، އަދި އެކަމަށް ގޮވާލުމަށާއި، ހަމައެކަނި އެކަލާނގެއަށް މި އަޅުކަން ޚާލިޞްކުރުމަށް އަމުރުކުރުމަށެވެ. އެއީ ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވި ގޮތަށެވެ: (އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުންނާއި ތިޔަބައިމީހުންގެ ކުރިންވީ މީހުން އުފެއްދެވި ރައްބަށް ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަން ކުރާށެވެ! (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުން ތަޤުވާވެރިވުމަށްޓަކައެވެ.) [އަލްބަޤަރާ: 21] އަދިވެސް އެކަލާނގެ -ޢައްޒަ ވަޖައްލަ- ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (އެކަލާނގެއަށް މެނުވީ، ތިޔަބައިމީހުން އަޅުކަން ނުކުޅައުމަށާއި، މައިންބަފައިންނަށް އިޙްސާންތެރިވުމަށް ކަލޭގެފާނުގެ ވެރި ރައްބު ނިޔާ ކަނޑައަޅުއްވާ އެންގެވިއެވެ...) [އަލްއިސްރާއު: 23] މި އާޔަތުގައި قضى ގެ ލަފުޒުގެ މާނައަކީ އަމުރުކުރައްވާ ވަޞިއްޔަތް ކުރެއްވުމެވެ. އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (އަދި ބާޠިލު މަގުން އެއްކިބާވެ ތިބެ، اللَّه އަށް އަޅުކަން ޚާލިޞްކުރާ ޙާލު އެކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރުމަށާއި، ނަމާދު ޤާއިމްކުރުމަށާއި ޒަކާތް ދިނުމަށް މެނުވީ އެއުރެންނަށް އަމުރުކުރެވިގެން ނުވެތެވެ. އަދި ސީދާވެގެންވާ ދީނަކީ އެޔެވެ.) [އަލްބައްޔިނާ: 5] ﷲ ގެ ފޮތުގައި މި މާނައިގައިވާ އާޔަތްތައް ގިނަވެގެންވެއެވެ. އަދިވެސް އެކަލާނގެ -ޢައްޒަ ވަޖައްލަ- ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (...އަދި ރަސޫލާ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ގެނެސްދެއްވި ކޮންމެ އެއްޗެއްގައި، ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން ހިފާށެވެ! އަދި އެކަލޭގެފާނު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނަހީކުރެއްވި ކޮންމެ ކަމަކުން، ފަހެ ތިޔަބައިމީހުން ދުރުވެގަންނާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުން ﷲ އަށް ތަޤުވާވެރިވާށެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ ޢުޤޫބާތް ގަދަފަދަވެގެންވާ އިލާހެވެ.) [އަލްޙަޝްރު: 7] އަދިވެސް އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ﷲ އަށް ކިޔަމަންވާށެވެ. އަދި ރަސޫލާއަށާއި، ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިންވާ ވެރިންނަށް ވެސް ކިޔަމަންވާށެވެ. ފަހެ ކަމަކާމެދު ތިޔަބައިމީހުން ދެބަސްވެއްޖެނަމަ، ﷲ އާއި ރަސޫލާއަށް އެ ކަމެއް ރައްދުކުރާށެވެ. (އެބަހީ: އެކަމާމެދު ﷲ އާއި އެ އިލާހުގެ ރަސޫލާގެ ޙުކުމް އޮތްގޮތެއް ބަލައި އެ ގޮތަށް ޢަމަލުކުރާށެވެ.) އެއީ ތިޔަބައިމީހުން ﷲ އާއި އާޚިރަތް ދުވަހަށް އީމާންވާ ކަމުގައި ވާނަމައެވެ. އެ ގޮތް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހެޔޮކަން ބޮޑެވެ. އަދި ނިމުމެއްގެ ގޮތުން ރީތިކަންވެސް ބޮޑުމެއެވެ.) [އައްނިސާއު: 59]. އަދިވެސް އެކަލާނގެ -ޢައްޒަ ވަޖައްލަ- ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (ރަސޫލާއަށް ކިޔަމަންވާ މީހާ، ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން اللَّه އަށް ކިޔަމަންވެއްޖެއެެވެ.) [އައްނިސާއު: 80]

އަދިވެސް އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު ކޮންމެ އުއްމަތެއްގައި ރަސޫލަކު ފޮނުއްވީމެވެ. އެއީ، ތިޔަބައިމީހުން اللَّه އަށް އަޅުކަންކުރުމަށާއި، ޠާޣޫތުންނާ އެއްކިބާވުމަށް އެންގެވުމަށެވެ...) [އައްނަޙްލު: 36] އަދިވެސް އެކަލާނގެ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންއިލާހު މެނުވީ (ޙައްޤުވެގެން އަޅުކަންވެވޭ) އިލާހަކު ނުވާކަމަށް އެބޭކަލަކަށް ވަޙީނުކުރައްވާ އެއްވެސް ރަސޫލަކު، ކަލޭގެފާނުގެ ކުރިންވެސް ތިމަންއިލާހު ނުފޮނުއްވަމެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން (ހަމައެކަނި) ތިމަންއިލާހަށް އަޅުކަން ކުރާށެވެ!) [އަލްއަންބިޔާއު: 25] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (ا ل ر .(މިއީ) ފޮތެކެވެ. އެ ފޮތުގެ އާޔަތްތައް ފުރިހަމަކުރެވި، ދެން ޙިކްމަތްވަންތަ، ޚަބަރު ލިބިވޮޑިގެންވާ ފަރާތެއްގެ ޙަޟްރަތުން ތަފްޞީލުކުރެވިފައިވެއެވެ. (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުން اللَّه އަށް މެނުވީ، އަޅުކަން ނުކުރުމަށެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، ތިމަންކަލޭގެފާނީ، އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތުން ތިޔަބައިމީހުންނަށްވާ އިންޛާރުދޭ އަދި ހެޔޮ ޚަބަރުދޭ މީހެކެވެ.) [ހޫދު: 1-2]

މި އޮޅުމެއްނެތް ސާފު މުޙްކަމު އާޔަތްތަކާއި، އަދި ﷲ ގެ ފޮތުން އައިސްފައިވާ މި މާނައިގެ ހުރިހާ އާޔަތްތައް ދަލީލުކުރަނީ: ހަމައެކަނި ﷲ އަށް އަޅުކަން ޚާލިޞްކުރުން ވާޖިބުވެގެންވާކަމަށެވެ. އަދި އެއީ ދީނުގެ އަޞްލު އަދި މިއްލަތުގެ އަސާސްކަމެވެ. ހަމައެފަދައިން، ޖިންނީންނާއި އިންސީން އުފެއްދެވި، އެކަމަކަށްޓަކައި ރަސޫލުން ފޮނުއްވެވި، ފޮތްތައް ބާވައިލެއްވުމުގެ ޙިކްމަތަކީވެސް އެއީކަމަށް ދަލީލުކުރެއެވެ. އެހެންކަމުން އެންމެހާ މުކައްލަފުންގެ މައްޗަށް ވާޖިބުވެގެންވަނީ މި ކަމަށް ސަމާލުކަންދީ، މިކަމުގައި ފިޤުހުވެރިވެ ފަހުމްކޮށް، އަދި އިސްލާމްދީނަށް ނިސްބަތްވެގެން ތިބި ގިނަބަޔަކު ވެއްޓިފައިވާ ކަންތައްކަމުގައިވާ: ނަބިއްޔުންނާއި ޞާލިޙުންނާމެދު މަތިކުރުމުގައި ޙައްދުފަހަނައަޅާ ދިޔުމާއި، އެބޭަކަލުންގެ ޤަބުރުތަކުގެ މަތީގައި ބިނާކުރުމާއި، އެ ތަންތަނުގެ މަތީގައި މިސްކިތްތައް އަޅާ ޤުއްބުތައް ހެދުމާއި، އެ ފަރާތްތަކަށް ކަންކަމު އެދި ދެންނެވުމާއި، ވާތްގަށް އެދުމާއި، ޙިމާޔަތް ދެއްވުމަށް އެދުމާއި، ޙާޖަތްތައް ފުއްދައިދީ، މުޞީބާތްތައް ފިލުވައިދީ، ބަލިމީހުންނަށް ޝިފާދީ، ދުޝްމަނުންގެ މައްޗަށް ނަޞްރުދެއްވުމަށް އެދުމާއި، އެ ނޫންވެސް ބޮޑު ޝިރުކުގެ ވައްތަރުތަކާމެދު ހުށިޔާރުވެ ދުރުވެގެން ތިބުމެވެ. އަދި ﷲ ޢައްޒަ ވަޖައްލަގެ ފޮތުން ދަލީލުކުރި ކަންތަކާ އެއްބަސްވާ ގޮތަށް ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺގެ އަރިހުންވެސް ޞައްޙަވެގެންވެއެވެ. އެގޮތުން ދެ ޞަޙީޙުގައި، މުޢާޛު رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވެއެެވެ: ނަބިއްޔާ صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم އެކަލޭގެފާނަށް ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "އަޅުތަކުންގެ މައްޗަށްވާ ﷲ ގެ ޙައްޤުފުޅަކީ ކޮބައިކަމާއި، ﷲ ގެ މައްޗަށްވާ އަޅުތަކުންގެ ޙައްޤަކީ ކޮބައިކަން ތިބާއަށް އެނގޭހެއްޔެވެ؟" ދެން މުޢާޛު ދެންނެވިއެވެ: އަހަރެން ބުނީމެވެ: "މޮޅަށް ދެނެވަޑައިގެންވަނީ ﷲ އާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާއެވެ." ދެން ނަބިއްޔާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "އަޅުތަކުންގެ މައްޗަށްވާ ﷲ ގެ ޙައްޤުފުޅަކީ: އެމީހުން އެކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކޮށް، އަދި އެއްވެސް އެއްޗެއް އެކަލާނގެއާ ޝަރީކުކޮށް ބައިވެރި ނުކުރުމެވެ. އަދި ﷲ ގެ މައްޗަށްވާ އަޅުތަކުންގެ ޙައްޤަކީ އެކަލާނގެއާ އެއްވެސް އެއްޗެއް ޝަރީކު ނުކުރާ މީހުންނަށް ޢަޛާބު ނުދެއްވުމެވެ." [7] މި ޙަދީޘެވެ. އަދި ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީގައި، އިބްނު މަސްޢޫދު رضي الله عنه ގެ އަރިހުން، ނަބިއްޔާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިކަމަށް ރިވާވެފައިވެއެވެ: "ﷲ އަށް ޝަރީކަކު ވާކަމަށް ދަޢުވާކުރާ ޙާލުހުރެ މަރުވެއްޖެ މީހާ ވަންނަހުށީ ނަރަކައަށެވެ." [8] އަދި މުސްލިމް، އެކަލޭގެފާނުގެ ޞަޙީޙުގައި، ޖާބިރު رضي الله عنه ގެ އަރިހުން، ނަބިއްޔާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިކަމަށް ނެރުއްވިއެވެ: "ﷲ އާ އެއްވެސް އެއްޗެއް ޝަރީކު ނުކުރާ ޙާލު އެކަލާނގެއާ ބައްދަލުކުރާ މީހާ ސުވަރުގެއަށް ވަންނަހުއްޓެވެ. އަދި އެކަލާނގެއާ އެއްވެސް އެއްޗެއް ޝަރީކުކޮށްގެން ހުރެ އެކަލާނގެއާ ބައްދަލުވާ މީހާ ވަންނަހުށީ ނަރަކައަށެވެ." [9] މި މާނައިގައިވާ ޙަދީޘްތައް ގިނަވެގެންވެއެވެ. މި މައްސަލައަކީ އެންމެ މުހިންމު އަދި އެންމެ ބޮޑު އެއް މައްސަލައެވެ. الله އެކަލާނގެ ނަބިއްޔާ މުޙައްމަދު ﷺ ފޮނުއްވީ ތައުޙީދަށް ގޮވާލުމަށާއި ޝިރުކު ނަހީކުރެއްވުމަށެވެ. ދެން ﷲ އެކަމަކާގެން އެކަލޭގެފާނު عليه الصلاة والسلام ފޮނުއްވި ކަންތައް ފޯރުކޮށްދެއްވުމުގައި އެންމެ ފުރިހަމައަށް އެކަލޭގެފާނު ޤާއިމުވެވަޑައިގަތެވެ. އަދި ﷲ ގެ މަގުގައި އެކަލޭގެފާނަށް ބޮޑެތި އުނދަގުލާއި ގެއްލުން ޖެހިވަޑައިގަތެވެ. އަދި އެކަމަށް އެކަލޭގެފާނު ކެތްތެރިވެލެއްވިއެވެ. އަދި ދަޢުވަތު ފޯރުކޮށްދިނުމުގައި އެކަލޭގެފާނާއެކު އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުން رضي الله عنهم ވެސް ކެތްތެރިވެވަޑައިގަތެވެ. އެއީ ﷲ ތަޢާލާ، ޢަރަބި ޖަޒީރާއިން ހުރިހާ ބުދުތަކާއި ވަޘަނުތައް ނައްތާލައްވަންދެނެވެ. އަދި މީސްތަކުން ފައުޖުފައުޖަށް ﷲ ގެ ދީނަށް ވަނެވެ. އަދި ކަޢުބާގެ ވަށައިގެންނާއި ކަޢުބާގެ އެތެރޭގައިވާ ބުދުތައް ތަޅާލެވުނެވެ. އަދި އައްލާތާއި އަލްޢުއްޒާއާއި މަނާތުވެސް ފުނޑާލެވުނެވެ. އަދި ޢަރަބި ޤަބީލާތަކުގައިވާ ހުރިހާ ބުދުތައް ތަޅާލެވި، އެމީހުންގެ އަތުގައިވާ ބުދުތައް ފުނޑިގެންދިޔައެވެ. އަދި ޢަރަބި ޖަޒީރާގައި ﷲ ގެ ކަލިމަފުޅު މަތިވެރިވެ، އިސްލާމްދީން ފާޅުވެ ގަދަވެގެންދިޔައެވެ. ދެން މުސްލިމުން މިސްރާބު ޖެހީ އެ ދީނަށް ގޮވާލުމާއި ޖިހާދާއެކު ޢަރަބިކަރައިގެ ބޭރަށެވެ. އަދި (ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުން ޤަދަރުގައި) އެމީހަކަށް ބާއްޖަވެރިކަން ލިބޭނެކަމަށް އިސްވެގޮސްފައިވާ އަޅުތަކުންނަށް އެބޭކަލުން މެދުވެރިކުރައްވާ ތެދުމަގު ދެއްކެވިއެވެ. އަދި ﷲ ތަޢާލާ އެބޭކަލުން މެދުވެރިކުރައްވާ، ދުނިޔޭގެ ގިނަ ކަންކޮޅުތަކުގައި ޙައްޤާއި ޢަދުލުވެރިކަން ފެތުރުއްވިއެވެ. އަދި އޭގެ ސަބަބުން ހިދާޔަތުގެ އިމާމުންކަމުގައި، އަދި ޙައްޤުގެ ޤާއިދުންކަމުގައި، އަދި ޢަދުލުވެރިކަމާއި އިޞްލާޙަށް ގޮވާލާ ދާޢީންކަމުގައި އެބޭކަލުންވެގެން ދިޔައެވެ. އަދި ތާބިޢީންނާއި، އަދި އިޙްސާންތެރިކަމާއެކު އެބޭކަލުންނަށް ތަބަޢަވީ ބޭކަލުންގެ ތެރެއިންވާ ހިދާޔަތުގެ އިމާމުންނާއި، ޙައްޤުގެ ދާޢީން، އެ ޞަޙާބީންގެ މަގުގައި ހިންގަވާ، ﷲ ގެ ދީން ފަތުރުއްވާ، އަދި ﷲ އެއްކައުވަންތަކުރުމަށް މީސްތަކުންނަށް ގޮވާލާ، އަދި އެބޭކަލުންގެ ނަފްސުތަކާއި މުދަލުން ﷲ ގެ މަގުގައި ޖިހާދުކުރައްވަމުން ގެންދެވިއެވެ. ﷲ ގެ މަގުގައި މަލާމާތްކުރާ މީހެއްގެ މަލާމާތަށް ބިރުގަތުމެއް ނެތިއެވެ. ދެންފަހެ ﷲ އެބޭކަލުންނަށް ތާއީދުދެއްވާ، އެބޭކަލުންނާ ދެކޮޅުހެދި މީހުންގެ މައްޗަށް ނަޞްރުދެއްވާ، ގަދަކަންދެއްވިއެވެ. އަދި އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫގެ މިބަސްފުޅުގައި އެމީހުންނަށް ވަޢުދުވެވޮޑިގެންވާ ކަންތައް ފުއްދަވާދެއްވިއެވެ: (އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ﷲ އަށް ނަޞްރު ދޭނަމަ، އެ އިލާހު ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނަޞްރު ދެއްވާނެއެވެ. އަދި އެ އިލާހު ތިޔަބައިމީހުންގެ ފައިތިލަތައް ޘާބިތު ކުރައްވާނެއެވެ.) [މުޙައްމަދު: 7] އަދި އެކަލާނގެ -ޢައްޒަ ވަޖައްލަ- ގެ މިބަސްފުޅެވެ: (ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އަށް ނަޞްރު ދޭ މީހަކަށް، އެ އިލާހު ނަޞްރު ދެއްވާނެކަން ކަށަވަރެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ ބާރުވެރިވަންތަ، ޢަޒީޒުވަންތަ އިލާހުކަން ކަށަވަރެވެ. އެ މީހުންނީ، ބިމުގައި ތިމަން އިލާހު އެ މީހުން ބާރުވެރި ކުރައްވައިފިނަމަ، ނަމާދު ޤާއިމުކޮށް، ޒަކާތް ދީ، ހެޔޮކަންތަކަށް އަމުރުކޮށް، ނުބައިކަންތައް ނަހީކޮށްއުޅޭ މީހުންނެވެ. ކަންކަމުގެ ނިމުންވަނީ ﷲ އަށެވެ.) [އަލްޙައްޖު: 40 -41] ދެން އެއަށްފަހު މީސްތަކުން ބަދަލުވެ ބައިބައިވެ، ޖިހާދާމެދު ކަންފަސޭހަކޮށްލާ، ރާޙަތާއި އަރާމާއި ޝަހުވަތްތަކަށް ތަބަޢަވުން އިސްކުރިއެވެ. އަދި އެމީހުންގެ ތެރޭގައި މުންކަރާތްތައް ފާޅުވެގެންދިޔައެވެ. ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ރައްކާތެރި ކުރައްވައިފި މީހަކު މެނުވީއެވެ. ދެން އެހިނދުން ﷲ ތަޢާލާވެސް އެމީހުންގެ މައްޗަށް (ކުރިން ކަންތައް މެދުވެރިކުރެއްވި ގޮތް) ބަދަލުކޮށްލައްވާ، އެމީހުންގެ މައްޗަށް އެމީހުންގެ ދުޝްމަނުން އަތްގަދަކުރެއްވިއެވެ. އެއީ އެމީހުން ހޯދައިގަތް ކަންތަކުގެ ޖަޒާއެއް ގޮތުގައިއެވެ. އަދި ތިބާގެ ވެރި ރައްބަކީ އަޅުތަކުންނަށް އަނިޔާވެރިވާ ފަރާތެއްކަމުގައި ނުވެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (އެއީ، ބަޔަކު މީހުންނަށް ﷲ ދެއްވާފައިވާ ނިޢުމަތެއް، އެ ބަޔަކުގެ އަމިއްލަ ނަފްސުތަކުގައިވާ ކަންތައް އެ ބަޔަކު އަމިއްލައަށް ބަދަލުކޮށްފުމަށް ދާންދެން ހަމަކަށަވަރުން އެ އިލާހު ބަދަލެއް ނުކުރައްވާނެއެވެ.) [އަލްއަންފާލު: 53] އެހެންކަމުން ހުރިހާ މުސްލިމުން -ސަރުކާރުތަކާއި ރައްޔިތުން- މައްޗަށްވެސް ވާޖިބުވެގެންވަނީ ﷲ ސުބްޙާނަހޫ އަށް ރުޖޫޢަވެ، ހަމައެކަނި އެކަލާނގެއަށް އަޅުކަން އިޚްލާޞްތެރިކޮށް، އަދި އެމީހުންގެ ފުށުން އިސްވެދިޔަ ފަރުވާކުޑަކުރުމާއި ފާފަތަކުން އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް ތައުބާވެ، ﷲ އެމީހުންގެ މައްޗަށް ވާޖިބުކުރެއްވި ފަރުޟުތައް އަދާކުރުމަށް އަވަސްވެ، އެކަލާނގެ އެމީހުންގެ މައްޗަށް ޙަރާމްކުރެއްވި ކަންތަކުން ދުރުވެ އެއްކިބާވެ، އެމީހުންގެ މެދުގައި އެކަމަށް އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކަށް ވަޞިއްޔަތްކޮށް، އެކަމުގެ މައްޗަށް އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކަށް އެއްބާރުލުން ދިނުމެވެ. [7] އަލްބުޚާރީ، އަލްއިސްތިއުޛާން (5912)، މުސްލިމް، އަލްއީމާން (30)، އަލްތިރްމީޛީ އަލްއީމާން (2643)، އިބްނު މާޖާ، އަލްޒުހްދު (4296)، އަޙްމަދު (5/238). [8] އަލްބުޚާރީ، ތަފްސީރުލް ޤުރްއާން (4227)، މުސްލިމް، އަލްއީމާން (92)، އަޙްމަދު (1/374). [9] އަލްބުޚާރީ، އަލްޢިލްމު (129)، މުސްލިމް، އަލްއީމާން (32)، އަޙްމަދު (3/157).

އޭގެ ތެރެއިން އެންމެ މުހިންމު ކަންކަމަކީ: ޝަރުޢީ ޙައްދުތައް ޤާއިމުކުރުމާއި، ކޮންމެ ކަމެއްގައިވެސް މީސްތަކުންގެ މެދުގައި ޝަރީޢަތުން ޙުކުމްކޮށް، އަދި ޝަރީޢަތަށް ޙުކުމް އުފުލާ، އަދި ﷲ ގެ ޝަރުޢާ ޚިލާފުވެގެންވާ ވަޟަޢީ ޤާނޫނުތައް ގެއްލުވާލާ ނައްތާލާ، އަދި އެފަދަ ޤާނޫނުތަކަށް ޙުކުމް ނުއުފުލުމެވެ. އަދި ހުރިހާ ރައްޔިތުންގެ މައްޗަށް ޝަރީޢަތުގެ ޙުކުމް ލާޒިމްކުރުމެވެ. އެފަދައިންމެ، ޢިލްމުވެރިންގެ މައްޗަށް ވާޖިބުވެގެންވަނީ: މީސްތަކުން އެމީހުންގެ ދީނުގައި ފިޤުހުވެރިކޮށް، އެމީހުންގެ މެދުގައި އިސްލާމީ ހޭލުންތެރިކަން ފަތުރާ، ޙައްޤަށް އަދި ޙައްޤުގެ މަތީގައި ކެތްތެރިވުމަށް އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކަށް ވަޞިއްޔަތްކޮށް، އަދި ހެޔޮކަމަށް އަމުރުކޮށް، މުންކަރާތް ނަހީކޮށް، އެކަންކަމަށް ވެރިންނަށްވެސް ހިތްވަރުދިނުމެވެ. އެފަދައިންމެ، ފަނާކުރަނިވި އަސާސްތަކެއްކަމުގައިވާ: އިޝްތިރާކިއްޔާ (ސޯޝަލިޒަމް) އާއި، ބަޢުޘިއްޔާ (ބާތިޒަމް) އާއި، ޤައުމިއްޔަތުތަކަށް ތަޢައްޞުބުވެ މަރުދިނުމާއި އެނޫންވެސް ޝަރީޢަތާ ޚިލާފުވެގެންވާ އަސާސްތަކާއި މަޛްހަބުތަކާ ދެކޮޅަށް ހަނގުރާމަކުރަން ޖެހެއެވެ. އޭގެ ސަބަބުން، ﷲ މުސްލިމުންނަށް ފަސާދަވެފައި އޮތް ކަންކަން އިޞްލާހު ދެއްވައި، ބީވެފައިވާ ކަންކަން އެމީހުންނަށް އަނބުރާ ރައްދުކުރައްވާނެއެވެ. އަދި އެމީހުންނަށް ކުރިން ލިބިފައި އޮތް ޢިއްޒަތާއި ޝަރަފު އަލުން ދެއްވައި، އެމީހުންގެ ދުޝްމަނުންގެ މައްޗަށް ނަޞްރު ދެއްވާ، އެމީހުންނަށް ބިމުގައި ބާރުދެއްވާނެއެވެ. އެއީ ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވި ފަދައިންނެވެ. -އެކަލާނގެއީ އެންމެ ތެދުކޮށް ބަސް އިއްވާ ފަރާތެވެ- (އަދި މުއުމިނުންނަށް ނަޞްރު ދެއްވުމަކީ، ތިމަންއިލާހު މައްޗަށް ޙައްޤުވެގެންވާ ކަމެއް ކަމުގައި ވެއެވެ.) [އައްރޫމު: 47] އަދިވެސް ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން އީމާންވެ ޞާލިހު ޢަމަލުތައްކޮށް އުޅުނު މީހުން، ހަމަކަށަވަރުން އެ މީހުން ބިމުގައި ޚަލީފާވެރިކުރައްވާނެ ކަމަށް ﷲ ވަޢުދުކުރެއްވިއެވެ. އެއީ އެ މީހުންގެ ކުރިން އުޅުނު މީހުން ވެސް ޚަލީފާވެރި ކުރެއްވި ފަދައިންނެވެ. އަދި އެމީހުންނަށް ޓަކައި އެ އިލާހު ރުއްސެވި އެމީހުންގެ ދީން، އެމީހުންނަށްޓަކައި ހަރުލައްވައި ޤާއިމުކުރައްވާނެކަން ކަށަވަރެވެ. އަދި އެމީހުންގެ ބިރުވެރިކަމަށް ފަހު، އަމާންކަމަކަށް އެމީހުން ބަދަލު ކުރައްވާނެކަން ކަށަވަރެވެ. އެމީހުން ތިމަން އިލާހަށް އެއްވެސް އެއްޗެއް ޝަރީކު ނުކޮށް، ތިމަން އިލާހަށް އަޅުކަން ކުރާނެއެވެ. އެއަށް ފަހު ކާފަރު ވެއްޖެ މީހާ (ދަންނާށެވެ.) ފަހެ އެ މީހުންނީ ހަމަ ފާސިޤުންނެވެ.) [އައްނޫރު: 55]. އަދިވެސް އެކަލާނގެ ސުބްޙާނަހޫ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: (ހަމަކަށަވަރުން ތިމަން އިލާހުގެ ރަސޫލުންނަށާއި އީމާންވި މީހުންނަށް، ދުނިޔޭގެ ޙަޔާތުގައްޔާއި، ހެކިންތައް ތެދުވާ (ޤިޔާމަތް) ދުވަހުގައި ވެސް، ތިމަން އިލާހު ނަޞްރު ދެއްވާނަމެވެ.) [ޣާފިރު: 51] (އެއީ އަނިޔާވެރިންނަށް އެމީހުން ދައްކާ ޢުޛުރުން މަންފާއެއް ނުކުރާނޭ ދުވަހެވެ. އަދި އެމީހުންނަށް ހުރީ ލަޢުނަތެވެ. އަދި އެމީހުންނަށް ހުރީ ނުބައިވެގެންވާ ގޮވައްޗެވެ.) [ޣާފިރު: 52]

މުސްލިމުންގެ ވެރިންނާއި ޢާއްމުން އިޞްލާޙުކޮށްދެއްވާ، އަދި ދީނުގައި ފިޤުހުވެރިވުމުގެ ނިޢުމަތް އެމީހުންނަށް ދެއްވާ، އަދި ތަޤުވާވެރިކަމުގެ މައްޗަށް އެމީހުންގެ ބަސް ޖަމަޢަކޮށް އެއްބައިވަންތަ ކޮށްދެއްވާ، އަދި ﷲ ގެ ސީދާވެގެންވާ ތެދުމަގަށް އެމީހުންނަށް މަގުދައްކަވާ، އަދި އެމީހުން މެދުވެރިކުރައްވާ ޙައްޤަށް ނަޞްރުދެއްވާ، އަދި އެމީހުން މެދުވެރިކުރައްވާ ބާޠިލު ނިކަމެތިކުރައްވާ، އަދި ހެޔޮކަމާއި ތަޤުވާވެރިކަމުގެ މައްޗަށް އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކަށް އެހީތެރިވެ، އަދި ޙައްޤަށާއި ޙައްޤުގެ މަތީގައި ކެތްތެރިވުމަށް އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކަށް ވަޞިއްޔަތްކުރުމުގެ ތައުފީޤު އެމިހުންނަށް ދެއްވުމަށް އެދި ދަންނަވަނީ ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުންނެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެކަލާނގެއީ އެކަމާ ހަވާލުވެވޮޑިގެންވާ ވަލީވެރި ފަރާތެވެ. އަދި އެކަމަށް ކުޅަދުންވަންތަ ފަރާތެވެ. ﷲ އެކަލާނގެ އަޅާ، އަދި ރަސޫލާ، އަދި އެކަލާނގެ ޚަލްޤުތަކުންގެ ތެރެއިންވާ އެންމެ ހެޔޮ މަޚްލޫޤުކަމުގައިވާ: އަހަރުމެންގެ ނަބިއްޔާ، އަދި އަހަރުމެންގެ އިމާމު އަދި ސާހިބާ މުޙައްމަދު ބްނު ޢަބްދު ﷲ އަށާއި، އެކަލޭގެފާނުގެ އާލުންނަށާއި، އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުންނަށާއި، އެކަލޭގެފާނުގެ ތެދުމަގުން ތެދުމަގު ލިބިގަތް ބަޔަކަށް ޞަލަވާތާއި ސަލާމް ލައްވާށިއެވެ. وصلى الله وسلم على عبده ورسوله وخيرته من خلقه نبينا وإمامنا وسيدنا محمد بن عبد الله وعلى آله وأصحابه ومن اهتدى بهداه- والسلام عليكم ورحمة الله وبركاته.