ޒަކާތާއި ރޯދައާ ބެހޭ ކުރު ދެ ރިސާލާ

ޒަކާތާއި ރޯދައާ ބެހޭ ޚުލާޞާ ދެ ރިސާލާ

ލިޔުއްވީ: ސަމާޙަތުއް-ޝައިޚު

ޢަބްދުލް-ޢަޒީޒު ބްނު ޢަބްދު ﷲ ބްނު ބާޒު

رحمه الله އެވެ.

ފުރަތަމަ ރިސާލާ

ޒަކާތާއި ބެހޭ މުހިއްމު ބަޙުޘްތަކެއް

ރަޙްމާނުވަންތަ، ރަޙީމުވަންތަ، ﷲ ގެ އިސްމުފުޅުން ފަށަމެވެ.

ޙަމްދުހުރީ އެއްކައުވަންތަ ﷲ އަށެވެ. ޞަލަވާތާއި ސަލާމް ހުރީ އެކަލޭގެފާނަށްފަހު އެހެން ނަބިއްޔެއް ނުވާ ކަލޭގެފާނަށެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ އާލުންނާއި އަޞްޙާބުންނަށެވެ. އެއަށްފަހު ދަންނައެވެ:

ފަހެ، މި ބަސްކޮޅު ލިޔުމަށް ބާރުއެޅި ސަބަބަކީ، އެއީ އޭގެ ކަންތައް މަތިވެރިވެފައި، އަދި އިސްލާމްދީނުގެ ބިނާ އެ ރުކުންތަކުގެ މައްޗަށް މެނުވީ ޤާއިމުވެގެންނުވާ، އިސްލާމްދީނުގެ ފަސް ރުކުނުގެ ތެރެއިން ރުކުނެއް ކަމުގައި އެކަންތައް ވީނަމަވެސް، މުސްލިމުންގެ ތެރެއިން ގިނަ ބަޔަކު އެކަމަށް ފަރުވާކުޑަކޮށް، ޝަރުޢުވެގެންވާ ގޮތުގައި އަދާނުކުރާ ޒަކާތުގެ ފަރުޟާމެދު ނަޞޭޙަތްތެރިވެ ހަނދާންކޮށްދިނުމެވެ. އެއީ ނަބީ ﷺ ގެ މި ބަސްފުޅަށްޓަކައެވެ: "އިސްލާމްކަން ބިނާވެގެންވަނީ ފަސް ކަމެއްގެ މައްޗަށެވެ: ﷲ ފިޔަވައި ޙައްޤުވެގެން އަޅުކަންވެވޭ އިލާހަކު ނުވާކަމަށާއި މުޙައްމަދުގެފާނީ ﷲ ގެ ރަސޫލުކަމަށް ހެކިވުމާއި، ނަމާދު ޤާއިމްކުރުމާއި، ޒަކާތްދިނުމާއި، ރަމަޟާންމަހު ރޯދަހިފުމާއި، ގެފުޅަށް ޙައްޖުވުމެވެ." [1]، އެއީ އޭގެ ޞައްޙަކަމާމެދު އެއްބަސްވެވިގެންވާ ޙަދީޘެކެވެ. (ބުޚާރީއާއި މުސްލިމް ނެރުއްވާ އެއްބަސްވެވިފައިވާ ޙަދީޘެކެވެ.) [1] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އަލް-ބުޚާރީ، ނަމްބަރު 8 ގައެވެ. އަދި މުސްލިމް، ނަމްބަރު 16 ގައެވެ.

މުސްލިމުންގެ މައްޗަށް ޒަކާތް ފަރުޟުކުރެއްވުމަކީ، އިސްލާމްދީނުގެ އެންމެ ފާޅުކަންބޮޑު ރިވެތިކަންތަކުގެ ތެރެއިންވާ ކަމެކެވެ. އަދި އެ ދީނަށް އުޅޭ މީހުންގެ ކަންކަމަށް އިސްލާމްދީނުން އަޅާލައްވާކަމުގެ ހެއްކެކެވެ. އެއީ އޭގެ ފައިދާތައް ގިނަގުނަވުމާއި، މުސްލިމުންގެ ފަޤީރުން އެއަށް ނުހަނު ބޭނުންޖެހިފައިވުމުންނެވެ.

އެގޮތުން އޭގެ ފައިދާތަކުގެ ތެރޭގައި: މުއްސަނދިންނާއި ފަޤީރުންގެ މެދުގައި އަޅާލުމާއި ކުލުނުގެ ގުޅުންތައް ވަރުގަދަކޮށް ހަރުދަނާކުރުންވެއެވެ. އެހެނީ ހަމަކަށަވަރުން ނަފްސުތަކަކީ، އެއަށް އިޙްސާންތެރިވި މީހުންދެކެ ލޯބިވާގޮތަށް ޠަބީޢަތުގައި ލެއްވިފައިވާ އެއްޗެކެވެ.

އަދި އޭގެ ތެރޭގައި: ނަފްސު ޠާހިރުކޮށް ތަޒްކިޔާކުރުމާއި، ދަހިވެތިކަމާއި މުށްބާރުކަމުގެ ޚުލުޤުން އެ ނަފްސު ދުރުކުރުން ހިމެނެއެވެ. ކީރިތި ޤުރްއާނުގައި މި މާނައަށް އިޝާރާތްކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. އެއީ ﷲ ތަޢާލާގެ މި ބަސްފުޅުގައެވެ: ﴿خُذۡ مِنۡ أَمۡوَٰلِهِمۡ صَدَقَةٗ تُطَهِّرُهُمۡ وَتُزَكِّيهِم بِهَا...﴾ މާނައީ: "އެބައިމީހުން ޠާހިރުކޮށް، ސާފުކޮށްދޭނެ ޞަދަޤާތެއް، އެބައިމީހުންގެ މުދާތަކުން ކަލޭގެފާނު ނަންގަވާށެވެ..." [އައް-ތައުބާ: 103].

އަދިވެސް އޭގެތެރޭގައި: ހިފެހެއްޓުމެއްނެތި ހޭދަކުރުމާއި ދީލަތިކަމާއި، އަދި ޙާޖަތްތެރިންނަށް އޯގާތެރިވުމުގެ ޞިފައަށް މުސްލިމްމީހާ އާދަކުރުވުން ހިމެނެއެވެ.

އަދިވެސް އޭގެ ތެރޭގައި: ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުން ބަރަކާތާއި، އިތުރުކަމާއި، (ހޭދަކުރާ އެއްޗަކަށް އެއަށްވުރެ ހެޔޮ) ބަދަލު ލިބޭނެގޮތް މެދުވެރިވުން ހިމެނެއެވެ. އެއީ ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވި ފަދައިންނެވެ: ﴿...وَمَآ أَنفَقۡتُم مِّن شَيۡءٖ فَهُوَ يُخۡلِفُهُۥۖ وَهُوَ خَيۡرُ ٱلرَّٰزِقِينَ﴾ މާނައީ: "...އަދި ތިޔަބައިމީހުން ހޭދަކުރާ ކޮންމެ އެއްޗެއް، ފަހެ، އެއިލާހު އޭގެ ބަދަލު ދެއްވައެވެ. އަދި އެއިލާހުއީ، ރިޒުޤު ދެއްވާ އެންމެ ހެޔޮ ފަރާތެވެ." [ސަބައު: 39]، އަދި ޞައްޙަ ޙަދީޘްގައި، ނަބީ ﷺ ޙަދީޘްކުރައްވާފައިވާ ބަސްފުޅެވެ: اللّٰه ވަޙީކުރައްވަނީ: «އޭ އާދަމުގެ ދަރިޔާއެވެ! ހޭދަކުރާށެވެ! އޭރުން ތިމަންއިލާހު ތިބާގެ މައްޗަށް ހޭދަކުރައްވާނަމެވެ...»[2]، އަދި އެ ނޫންވެސް ގިނަގުނަ ފައިދާތަކެވެ. [2] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ މުސްލިމް، ނަމްބަރު (993) ގައެވެ.

އަދި އެއާމެދު ދަހިވެތިވެ، ނުވަތަ އެ ނެރުމުގައި ފަރުވާކުޑަކޮށްފި މީހެއްގެ ޙައްޤުގައި ގަދަފަދަ ވަޢީދު އައިސްފައިވެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿...وَٱلَّذِينَ يَكۡنِزُونَ ٱلذَّهَبَ وَٱلۡفِضَّةَ وَلَا يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ فَبَشِّرۡهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٖ. މާނައީ: "...އަދި ރަނާއި ރިހި ޚަޒާނާ ކޮށް، ﷲ ގެ މަގުގައި އެ ތަކެތި ހޭދަނުކޮށް ތިބޭ މީހުން (ދަންނާށެވެ.) ފަހެ ވޭންދެނިވި ޢަޛާބު ހުރިކަމުގެ ޚަބަރު، އެ މީހުންނަށް ކަލޭގެފާނު ދެއްވާށެވެ." يَوۡمَ يُحۡمَىٰ عَلَيۡهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكۡوَىٰ بِهَا جِبَاهُهُمۡ وَجُنُوبُهُمۡ وَظُهُورُهُمۡۖ هَٰذَا مَا كَنَزۡتُمۡ لِأَنفُسِكُمۡ فَذُوقُواْ مَا كُنتُمۡ تَكۡنِزُونَ﴾ މާނައީ: "ނަރަކައިގެ އަލިފާނުގައި އެތަކެތި ހޫނުކުރައްވާ ދުވަހުއެވެ. ފަހެ، އެތަކެތިން އެބައިމީހުންގެ ނިތްކުރިތަކާއި، އަރިމަތިތަކާއި، ބުރިކަށިތަކުގައި ދަގަނޑުޖައްސަވާނެތެވެ. (އަދި އެބައިމީހުންނަށް އަންގަވާނެތެވެ.) މިއީ، ތިޔަބައިމީހުންގެ އަމިއްލަ ނަފްސުތަކަށްޓަކައި، ތިޔަބައިމީހުން ކަންޒުކުޅަ ތަކެއްޗެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުން ކަންޒުކޮށް އުޅުނު ތަކެތީގެ ރަހަ ލިބިގަންނާށެވެ." [އައް-ތައުބާ: 34 - 35]، ފަހެ އެ މުދަލަކުން ޒަކާތް އަދާނުކުރެވޭ ކޮންމެ މުދަލަކީ، ޤިޔާމަތްދުވަހު އޭގެ ވެރިމީހާއަށް އެއިން ޢަޛާބު ދެވޭނެ ކަންޒެކެވެ. އެއީ ނަބީ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިކަމަށް ޞައްޙަ ޙަދީޘުން އެކަމަށް ދަލީލުކުރި ފަދައިންނެވެ: «ރަނާއި ރިހީގެ ވެރިޔަކު އޭގެ ޙައްޤު އަދާނުކޮށް ވާނަމަ، ޤިޔާމަތްދުވަހު އެތަކެތި އަލިފާނުންވާ ޝީޓުތަކެއްގެ ގޮތުގައި އޭނާއަށްޓަކައި ލެއްވިގެންވާ ޙާލު މެނުވީ ނުވެއެވެ. ދެން ޖަހަންނަމައިގެ އަލިފާނުގައި އެތަކެތި ހޫނުކުރެވި، އެއިން އޭނާގެ އަރިކަށްޓާއި، ނިތްކުރިއާއި، ބުރަކަށީގައި ދޮންދަގަނޑު ޖެއްސެވޭނެއެވެ. އެތަކެތި ހިހޫވާ ކޮންމެ ފަހަރަކު އޭނާއަށްޓަކައި (އެގޮތަށް ޢަޛާބު) ތަކުރާރު ކުރެވޭނެއެވެ. އެ ދުވަހުގެ ދިގުމިން ފަންސާސް ހާސް އަހަރު ކަމުގައިވާ ދުވަހެއްގައި، އަޅުތަކުންގެ މެދުގައި ޙުކުމް ނިޔާކަނޑައެޅިއްޖައުމަށް ދާންދެނެވެ. ދެން، އެއަށްފަހު އޭނާގެ މަގު އޭނާއަށް ދެއްކެވޭނެއެވެ. ޖަންނަތަށް ނުވަތަ ނަރަކައަށެވެ» [3]. [3] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ މުސްލިމް، ނަމްބަރު (987) ގައެވެ.

ދެން ނަބީ ﷺ، ޖަމަލާއި ގެރިއާއި ބަކަރީގެ ޒަކާތް އަދާނުކުރާ މީހާ ޛިކުރުކުރައްވައި، ޤިޔާމަތްދުވަހު އޭނާއަށް އެ ތަކެތިން ޢަޛާބު ދެވޭނެކަމަށް ޚަބަރުދެއްވިއެވެ.

އަދި ﷲ ގެ ރަސޫލު ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިކަމަށް އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުން ޞައްޙަވެގެންވެއެވެ: «ﷲ އެ މީހަކަށް މުދާ ދެއްވުމުން، އޭނާ އެ މުދަލުގެ ޒަކާތް އަދާނުކޮށްފިނަމަ، އޭނާގެ އެ މުދާ ވިހަގަދަ ތަލަ ހަރުފައެއްގެ ސިފައަށް ބަދަލުކުރެވޭނެއެވެ. އޭގެ ދެލޮލުގެ މަތީގައި ކަޅުކުލައިގެ ދެ ތިކި ލާފައިވެއެވެ. ޤިޔާމަތް ދުވަހު އެ ހަރުފަ އޭނާގެ ކަރުގައި ވަށާލާނެއެވެ. ދެން އޭނާގެ ދެ ކަތުރުކަށިގަނޑުގައި (އެބަހީ: އަނގައިގެ ދެ ފަރާތުގައި) ހިފައި، ބުނާނެއެވެ: 'ތިމަންނައީ ތިބާގެ މުދަލެވެ. ތިމަންނައީ ތިބާގެ ކަންޒެވެ.'» ދެން، ނަބީ ﷺ، ﷲގެ ވަޙީބަސްފުޅު ކިޔަވައިވިދާޅުވިއެވެ: ﴿وَلَا يَحۡسَبَنَّ ٱلَّذِينَ يَبۡخَلُونَ بِمَآ ءَاتَىٰهُمُ ٱللَّهُ مِن فَضۡلِهِۦ هُوَ خَيۡرٗا لَّهُمۖ بَلۡ هُوَ شَرّٞ لَّهُمۡۖ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِۦ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۗ...﴾ މާނައީ: "ﷲ، އެއިލާހުގެ ފަޟްލުވަންތަކަމުގެ ތެރެއިން އެބައިމީހުންނަށް ދެއްވި ތަކެއްޗާމެދު، ދަހިވެތިވާ މީހުން (ދަންނައެވެ!) އެކަން އެއީ އެބައިމީހުންނަށް ހުރި ހެވެއްކަމުގައި ހީނުކުރާހުށިކަމެވެ! ކިއެއް ހެއްޔެވެ! އެއީ އެބައިމީހުންނަށް ހުރި ނުބައިކަމެކެވެ. އެބައިމީހުން ދަހިވެތިވި ތަކެތި، ޤިޔާމަތް ދުވަހު އެބައިމީހުންގެ ކަރުގައި އޮޅާލެވޭނެތެވެ..." [އާލު ޢިމްރާނު: 180] [4]. [4] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އަލް-ބުޚާރީ، ނަމްބަރު 1338 ގައެވެ.

އަދި ޒަކާތް ވާޖިބުވަނީ ހަތަރު ބާވަތެއްގައެވެ: ބިމުން ނެރެވޭ އޮށްޓަރާއި މޭވާއާއި، ހުއި ކައިއުޅޭ ނަޢަމް ސޫތްޕާއި، ރަނާއި ރިއްސާއި، އަދި ވިޔަފާރި މުދަލުގައެވެ.

އަދި މި ހަތަރު ބާވަތުން ކޮންމެ އެއްޗަކަށް ވެސް ކަނޑައެޅިގެންވާ ވަކި ނިޞާބެއް ވެއެވެ. އެއަށްވުރެ މަދު އެއްޗެއްގައި ޒަކާތް ވާޖިބެއް ނުވެއެވެ. އެގޮތުން އޮށްޓަރާއި މޭވާގެ ނިޞާބަކީ ފަސް ވަސްޤެވެ. ވަސްޤަކީ ނަބީ ﷺ ގެ ޞާޢުއިން ފަސްދޮޅަސް ޞާޢުއެވެ. އެއީ ކަދުރާއި، ހިކިމޭބިސްކަދުރާއި، ގޮދަނާއި، ހަނޑުލާއި، ހިމަގޮދަނާއި، އެފަދަ ތަކެތިން ނަބީ ﷺ ގެ ޞާޢުއިން ތިންސަތޭކަ ޞާޢުއެވެ. އަދި އެ ޞާޢަކީ މެދުމިނުގެ ހަށިގަނޑެއް ލިބިފައިވާ ފިރިހެނަކު، އޭނާގެ ދެ އަތް ފުރާލައިގެން ނަގާ ހަތަރު އަތްގޮށީގެ މިންވަރެވެ.

އަދި އޭގައި ވާޖިބުވަނީ ދިހަބައިކުޅަ އެއްބައެވެ. އެއީ ވާރެއާއި، ކޯރުތަކާއި، ދެމިގެންދާ ފެންއާރުތައް ފަދަ އެއްވެސް ތަކުލީފެއް އުފުލުމެއް ނުވާ ތަކެތިން އެ ކަދުރު ރުއްތަކަށާއި ގޮވާމަށް (އޭގެ ޒާތުގައި) ފެން ލިބޭނަމައެވެ.

އެކަމަކު، ތަކުލީފު އުފުލުމާއި ބުރައާއެކު ފެންދީގެން ބަލަހައްޓާ ތަކެތިނަމަ، މިސާލަކަށް ޖަނަވާރު ބޭނުންކޮށްގެންނާއި ފެން ނަގާ މެޝިންތައް ފަދަ ވަސީލަތްތައް މެދުވެރިކޮށް ފެންދޭނަމަ، އެއިން ނެރުން ވާޖިބުވާނީ ދިހަބައިކުޅަ އެއްބައިގެ ދެބައިކުޅަ އެއްބައެވެ. އެއީ ﷲ ގެ ރަސޫލު ﷺ ގެ އަރިހުން އެގޮތަށް ޙަދީޘް ޞައްޙަވެގެންވާ ފަދައިންނެވެ.

ހުއިހައްޕަން ފޮނުވޭ ޖަމަލާއި، ގެރިއާއި، ބަކަރީގެ ނިޞާބާމެދު ދަންނައޭ، ފަހެ އެކަމުގައި ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަރިހުން ވާރިދުވެފައިވާ ޞައްޙަ ޙަދީޘްތަކުގައި ބަޔާންވެގެންވާ ތަފްޞީލެއްވެއެވެ. އަދި އެކަން ދެނެގަތުމަށް އެދޭ މީހަކަށް، އެކަމާ ބެހޭގޮތުން ޢިލްމުވެރިންނާ ސުވާލުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު އެބައޮތެވެ. އަދި ޚުލާޞާކޮށް ކުރުކުރުމުގެ ޤަޞްދުގައި ނޫންނަމަ، ފައިދާ ފުރިހަމަކުރުމަށްޓަކައި އެ ވާހަކަތައް އަހަރުމެން ގެނައީމުހެވެ.

ދެންފަހެ ރިހީގެ ނިޞާބަށް ބަލާއިރު: އެއީ ސަތޭކަ ސާޅީސް މިޘްޤާލެވެ. އަދި އޭގެ މިންވަރަކީ ސަޢޫދީ ޢަރަބިއްޔާގެ ދިރުހަމުން ފަންސާސް ހަ ރިޔާލެވެ.

ރަނުގެ ނިޞާބަކީ، ވިހި މިޘްޤާލެވެ. އަދި އޭގެ މިންވަރަކީ، ސަޢޫދީ ޖުނައިހުން އެގާރަ ޖުނައިހާއި، ޖުނައިހެއްގެ ހަތްބައިކުޅަ ތިންބައެވެ. އަދި ގުރާމުންނަމަ، އެއީ ނުވަދިހަ ދެ ގުރާމެވެ. އަދި އެ ދޭތިން (އެބަހީ: ރަނާއި ރިހިން)، ނުވަތަ އޭގެ ތެރެއިން އެކައްޗަކުން ނިޞާބެއް މިލްކުވެ، އެއަށް އަހަރު ފުރުނު މީހާގެ މައްޗަށް ވާޖިބުވަނީ، ދިހަބައިކުޅަ އެއްބައިގެ ހަތަރުބައިކުޅަ އެއްބައެވެ. (ސާޅީސްބައިކުޅަ އެއްބައެވެ.)

އަދި (މުދަލުން އަންނަ) ފައިދާއަކީ، އޭގެ އަޞްލު މުދަލަށް ތަބަޢަވާ އެއްޗެކެވެ. އެހެންކަމުން އެއަށް އަލަށް އަހަރެއް ގުނައިގެން ހަމަކުރާކަށް ނުޖެހެއެވެ. އެއީ ހުއިހައްޕަން ދޫކޮށްލެވޭ ޖަނަވާރުގެ އަޞްލު ނިޞާބު ހަމަވެފައިވާނަމަ، އޭގެ ދަރި އެ އަޞްލަށް ތަބަޢަވާތީ އެއަށް އަލަށް އަހަރެއް ހަމަވާން ނުޖެހޭ ފަދައިންނެވެ.

މިއަދު މީސްތަކުން މުޢާމަލާތްކުރާ ކަރުދާސް ފައިސާވެސްވަނީ، ރަނާއި ރިހީގެ ޙުކުމުގައެވެ. އެއަށް ދިރުހަމޭ، ނުވަތަ ދީނާރޭ، ނުވަތަ ޑޮލަރޭ، ނުވަތަ އެނޫންވެސް ނަމެއް ކިޔުނު ކަމުގައިވިޔަސްމެއެވެ. އޭގެ އަގު ރިހީގެ ނުވަތަ ރަނުގެ ނިޞާބަށް ފޯރައި، އަދި އެއަށް އަހަރުވެއްޖެނަމަ، އެއިން ޒަކާތް ނެރުން ވާޖިބުވެއެވެ.

އަދި ފައިސާގެ ޙުކުމުގައި އަންހެނުންގެ ރަނާއި ރިހީގެ ގަހަނާވެސް ހިމެނެއެވެ. އެތަކެތި ނިޞާބަށް ފޯރައި، އޭގެ މައްޗަށް އަހަރު ފާއިތުވެއްޖެނަމަ، ޢިލްމުވެރިންގެ ދެ ބަސްފުޅުގެ ތެރެއިން އެންމެ ޞައްޙަ ބަސްފުޅުގައިވާ ގޮތުން، އެއީ އަޅައިއުޅުމަށް ނުވަތަ ބޭނުންކޮށްލާން ދިނުމަށް ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ ތަކެތި ކަމުގައި ވީނަމަވެސް، އޭގައި ޒަކާތް ވާޖިބުވެއެވެ. އެއީ ނަބީ ﷺ ގެ ޢާއްމު ބަސްފުޅަށްޓަކައެވެ: ""ރަނާއި ރިހީގެ ވެރިޔަކު އޭގެ ޒަކާތް އަދާނުކޮށް ވާނަމަ؛ ޤިޔާމަތްދުވަހު އެތަކެތި އަލިފާނުންވާ ޝީޓުތަކެއްގެ ގޮތުގައި (އޭނާއަށްޓަކައި) ހެދޭ ޙާލު މެނުވީ ނުވެއެވެ."[5]. އެހެން ގޮސް ކުރިން ބަޔާންވެދިޔަ ޙަދީޘް ނިމެންދެނެވެ. [5] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ މުސްލިމް، ނަމްބަރު (987) ގައެވެ.

އަދި ނަބީ ﷺ އަށް އަންހެނެއްގެ އަތުގައި ރަނުގެ ދެ އުޅާ ފެނިވަޑައިގެން ޙަދީޘްކުރެއްވިކަމަށް ޘާބިތުވެފައިވާ ކަމަށްޓަކައެވެ: ""ކަނބުލޭގެ މި ތަކެތީގެ ޒަކާތް ދެމުހެއްޔެވެ؟" އެކަމަނާ ދެންނެވިއެވެ: "ނޫނެކެވެ." އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ޤިޔާމަތްދުވަހު ﷲ، މި އިން އަލިފާނުގެ ދެ އުޅާ ކަނބުލޭގެއަށް އެޅުއްވުމުން އެކަމާ ހިތްހަމަޖެހޭނެ ހެއްޔެވެ!" ދެން އެކަމަނާ އެ ދޭތި އެއްލާލައްވައިފައި ދެންނެވިއެވެ: "އެ ދޭތި ވަނީ ﷲ އަށާއި، އެއިލާހު ރަސޫލުއަށެވެ."[6]. [6] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އަބޫ ދާވޫދު، ނަމްބަރު (1563) ގައެވެ. އަދި އައް-ނަސާއީ، ނަމްްބަރު (2270) ގައި ޙަސަން ސަނަދަކުންނެވެ.

އުއްމު ސަލަމާ رضي الله عنها ގެ އަރިހުން ޘާބިތުވެފައިވެއެވެ. އެކަމަނާ ރަނުގެ ގަހަނާތަކެއް ތުރުކުރައްވަމުން ގެންދެވިއެވެ. ދެން އެކަމަނާ ދެންނެވިއެވެ: "އޭ ﷲ ގެ ރަސޫލެވެ. މިއީ ކަންޒެއްތޯއެވެ؟" ދެން އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ޒަކާތްދޭންޖެހޭ މިންވަރަށް ފޯރައި، އެ އިން ޒަކާތްދެވިފައިވާ މުދަލަކީ، ކަންޒެއް ނޫނެވެ."[7] މި މާނައިގައިވާ އެހެނިހެން ޙަދީޘްތަކާ އެކުގައެވެ. [7] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އަބޫ ދާވޫދު، ނަމްބަރު (1564) ގައެވެ.

ދެންފަހެ ވިއްކުމަށް ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ މުދާ ކަމުގައިވާ ވިޔަފާރި މުދާތަކަށް ބަލާއިރު: އަހަރު ނިމޭހިނދު އޭގެ އަގުކޮށް، އޭގެ އަގުގެ ދިހަބައިކުޅަ އެއްބައިގެ ހަތަރުބައިކުޅަ އެއްބައި (އެބަހީ: ސާޅީސްބައިކުޅަ އެއްބައި) ނެރޭހުއްޓެވެ. އެއީ އޭގެ އަގު، އެގަތް އަގާ އެއްވަރުވިޔަސް، ނުވަތަ އެއަށްވުރެ އިތުރުވިޔަސް، ނުވަތަ މަދުވިޔަސްމެއެވެ. އެއީ ސަމުރާ رضي الله عنه ގެ ޙަދީޘަށްޓަކައެވެ. ވިދާޅުވިއެވެ: "އަހަރުމެން ވިއްކުމަށް ތައްޔާރުކުރާ މުދަލުން ޞަދަޤާތް ނެރުމަށް އަހަރުމެންނަށް ﷲ ގެ ރަސޫލު ﷺ އަމުރުކުރައްވައެވެ."[8]. [8] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އަބޫ ދާވޫދު، ނަމްބަރު (1562) ގައެވެ.

އަދި އޭގެ ތެރެއަށް، ވިއްކުމަށް ތައްޔާރުކުރެވިފައިވާ ބިންތަކާއި، ޢިމާރާތްތަކާއި، ކާރުތަކާއި، ފެން ޕަންޕުތަކާއި، އެނޫންވެސް ވިއްކުމަށް ތައްޔާރުކުރެވިފައިވާ މުދަލުގެ ބާވަތްތައް ވަދެއެވެ.

ދެންފަހެ ނުވިއްކާ އެކަމު ކުއްޔަށް ދިނުމަށް ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ އިމާރާތްތަކަށް ބަލާއިރު، އޭގައި ޒަކާތް ވާޖިބުވަނީ އެއިން ލިބޭ ކުލީގައެވެ. އެއީ އެ ފައިސާއަށް އަހަރު ފުރުމުންނެވެ. އެހެނަސް އެ ޢިމާރާތްތަކުގެ ޒާތުގައި ޒަކާތެއް ނުވެއެވެ. އެއީ ވިއްކުމަށް ތައްޔާރުކުރެވިފައި ނުވާތީއެވެ. ހަމައެފަދައިން، އަމިއްލަ ބޭނުމުގެ ޕުރައިވެޓު ކާރުތަކާއި ކުލީ (ޓެކްސީ) ކާރުތަކުގައިވެސް، އެތަކެތި ވިއްކުމަށް ތައްޔާރުކޮށްފައި ނުވާނަމަ، އަދި އޭގެ ވެރިޔާ އެތަކެތި ގަތީ ހަމައެކަނި ބޭނުންކުރުމަށް ކަމުގައިވާނަމަ ޒަކާތެއް ނުވެއެވެ.

ކުލީ ކާރުގެ ވެރިމީހާ ނުވަތަ އެނޫން މީހެއްގެ އަތުގައިވެސް ނިޞާބަށް ފޯރާވަރުގެ ފައިސާ ޖަމާވެއްޖެނަމަ، ދެންފަހެ އެއަށް އަހަރު ފުރިއްޖެނަމަ އޭގެ ޒަކާތް ދިނުން އޭނާގެ މައްޗަށް ވާޖިބުވެގެންވެއެވެ. އެ ފައިސާ އޭނާ ރައްކާކޮށްފައިވަނީ ޚަރަދުކުރުމަށް، ނުވަތަ ކައިވެނިކުރުމަށް، ނުވަތަ ގެދޮރު ގަތުމަށް، ނުވަތަ ދަރަންޏެއް އަދާކުރުމަށް، ނުވަތަ އެނޫން މަޤްޞަދަކަށް ކަމުގައިވިޔަސްމެއެވެ. އެއީ މިފަދަ ކަންކަމުގައި ޒަކާތް ވާޖިބުވާކަމަށް ދަލީލުކުރާ ޝަރުޢީ ދަލީލުތަކުގެ ޢާއްމުކަމަށްޓަކައެވެ:

އަދި ޢިލްމުވެރިންގެ ޤަޥްލުތަކުގެ ތެރެއިން ޞައްޙަ ޤަޥްލަކީ: ދަރަންޏަކީ ޒަކާތް މަނައުކުރާ ކަމެއް ނޫންކަމެވެ. އެއީ އިސްވެދިޔަ ކަންކަމަށްޓަކައެވެ.

ހަމައެފަދައިން، ޔަތީމުންނާއި މޮޔައިންގެ މުދާތަކުގައިވެސް ނިޞާބަށް ފޯރައި، އޭގެ މައްޗަށް އަހަރު ފުރިއްޖެނަމަ، ޖުމްހޫރު ޢިލްމުވެރިންގެ އަރިހުގައި އޭގައި ޒަކާތް ވާޖިބުވެގެންވެއެވެ. އަދި އަހަރު ފުރުމުން އެމީހުންގެ ފަރާތުން ނިޔަތްގަނެގެން އެ ޒަކާތް ނެރުން އެމީހުންގެ ވަލީވެރިންގެ މައްޗަށް ވާޖިބުވެގެންވެއެވެ. އެއީ ދަލީލުތައް ޢާއްމުކޮށްވުމުންނެވެ. މިސާލަކަށް، ނަބީ ﷺ، މުޢާޛު رضي الله عنه ޔަމަނުގެ އަހުލުވެރިންގެ ގާތަށް ފޮނުއްވެވި ހިނދު ޙަދީޘްކުރެއްވި ބަސްފުޅެވެ: «ހަމަކަށަވަރުން ﷲ ވަނީ އެބައިމީހުންގެ މުދަލުގައި ޞަދަޤާތެއް ފަރުޟުކުރައްވާފައެވެ. އެބައިމީހުންގެ މުއްސަނދިންގެ އަތުން އެ ނެގި، އެބައިމީހުންގެ ފަޤީރުންނަށް އެ ރައްދުކުރެވޭނެއެވެ.»[9]. [9] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އަލް-ބުޚާރީ، ނަމްބަރު 1395 ގައެވެ. އަދި މުސްލިމް، ނަމްބަރު 19 ގައެވެ.

އަދި ޒަކާތަކީ ﷲ ގެ ޙައްޤެކެވެ. އެއަށް ޙައްޤުނުވާ ފަރާތަކަށް، ކަންފަސޭހަކޮށްލާފައި ދިނުމާއި، އަދި އެއިން އަމިއްލަ ނަފުސަށް މަންފާއެއް ހޯދުން ނުވަތަ ގެއްލުމެއް ދުރުކުރުން، ނުވަތަ އެއިން އޭނާގެ މުދާ ރައްކާތެރިކުރުން، ނުވަތަ އޭނާއަށް އަމާޒުވެދާނޭ މަލާމާތެއް އެއިން ދުރުކުރުން ހުއްދަވެގެން ނުވެއެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، މުސްލިމާގެ މައްޗަށް ވާޖިބުވެގެންވަނީ، އެހެން އެއްވެސް މަޤްޞަދަކަށްޓަކައި ނޫން، ހަމައެކަނި އެމީހުންނަކީ ޒަކާތުގެ އަހުލުވެރިން ކަމުގައިވާތީ، ހިތްހެޔޮކަމާއި އެކަމުގައި ﷲ އަށް އިޚްލާޞްތެރިވުމާއެކު، އޭނާގެ ޒަކާތުގެ ޙައްޤުވެރިންނަށް ދިނުމެވެ. އެއީ އޭނާގެ ޒިއްމާ ބަރީއަވެ، އަދި ބޮޑުވެގެންވާ ޘަވާބާއި (ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުން) ބަދަލު ދެއްވުން އޭނާއަށް ޙައްޤުވުމަށްޓަކައެވެ.

އަދި ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާވަނީ، އެއިލާހުގެ ކީރިތި ފޮތުގައި ޒަކާތުގެ ބެހެނިވެރިން ބަޔާންކޮށްދެއްވާ ހާމަކުރައްވާފައެވެ. އެއިލާހު ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ: ﴿إِنَّمَا ٱلصَّدَقَٰتُ لِلۡفُقَرَآءِ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَٱلۡعَٰمِلِينَ عَلَيۡهَا وَٱلۡمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمۡ وَفِي ٱلرِّقَابِ وَٱلۡغَٰرِمِينَ وَفِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱبۡنِ ٱلسَّبِيلِۖ فَرِيضَةٗ مِّنَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٞ﴾ މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން ޞަދަޤާތްތައް (އެބަހީ: ޒަކާތް) ވަނީ، ފަޤީރުންނަށާއި، މިސްކީނުންނަށާއި، އެ ޞަދަޤާތްތަކުގެ ކަންތައްތަކުގައި އުޅޭ ޢާމިލުންނަށާއި، ހިތްތައް އެކުވެރިކުރެވޭ (އިސްލާމްދީނަށް ހިތްޖެއްސޭ) މީހުންނަށާއި، އަޅުން މިނިވަންކުރުމަށާއި، ދަރަނިވެރިންނަށާއި، ﷲގެ މަގުގައާއި، (ޙާލުގައި ޖެހިފައިވާ) ދަތުރުވެރިންނަށެވެ. (މިބަޔާންވެގެންދިޔައީ) ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުން ފަރުޟެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އަދި ﷲ އީ، މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ، ޙިކްމަތްވަންތަ އިލާހެވެ." [އައް-ތައުބާ: 60].

މި މާތް އާޔަތް، މަތިވެރިވެގެންވާ މި ދެ އިސްމުފުޅުން ނިންމަވާލެއްވުމުގައި، ﷲ ސުބްޙާނަހޫގެ ޙަޟްރަތުން އެއިލާހުގެ އަޅުތަކުންނަށް އިރުޝާދެއްވެއެވެ. އެއީ ހަމަކަށަވަރުން އެއިލާހު ސުބްޙާނަހޫއީ އެއިލާހު އަޅުތަކުންގެ ޙާލަތްތައް ދެނެވޮޑިގެންވާ އިލާހުކަމެވެ. އެބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ޞަދަޤާތް ޙައްޤުވަނީ ކާކަށްކަމާއި، އަދި ޙައްޤުނުވަނީ ކާކަށްކަން އެއިލާހު ދެނެވޮޑިގެންވެއެވެ. އަދި އެއިލާހުއީ އެއިލާހުގެ ޝަރީޢަތާއި ޤަދަރުގެ މިންވަރުފުޅުގައިވެސް ޙިކުމަތްވަންތަ އިލާހެވެ. އެގޮތުން އެއިލާހު ޙިކުމަތުގެ ބައެއް ސިއްރުތައް ބައެއް މީހުންނަށް ވަންހަނާވެފައިވީ ނަމަވެސް، އެއިލާހު އެއްވެސް އެއްޗެއް އެއާ އެންމެ އެކަށީގެންވާ ތަނެއްގައި މެނުވީ ނުލައްވައެވެ. އެއީ އަޅުތަކުން އެއިލާހުގެ ޝަރީޢަތަށް ހިތްހަމަޖެހި، އެއިލާހުގެ ޙުކުމްފުޅަށް ބޯލަނބައި ކިޔަމަންވުމަށްޓަކައެވެ.

އަހަރުމެންނާއި މުސްލިމުންނަށް އެއިލާހު ދީނުގައި ފިޤުހުވެރިވުމަށާއި، އެއިލާހުއާ މުޢާމަލާތްކުރުމުގައި ތެދުވެރިވުމަށާއި، އެއިލާހު ރުއްސަވާވޮޑިގަންނަވާ ކަންކަމަށް އަވަސްވެގަތުމުގެ ތައުފީޤު ދެއްވާ، އަދި އެއިލާހު ކޯފާ ލިބެނިވި ކަންކަމުން ޢާފިޔަތު ދެއްވުމަށް އެދި ދަންނަވަނީ ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުންނެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެއިލާހުއީ މޮޅަށް އައްސަވާވޮޑިގެންވާ، ކުއްތަންވެވޮޑިގެންވާ އިލާހެވެ.

ﷲ، އެއިލާހުގެ އަޅާ އަދި ރަސޫލު މުޙައްމަދުގެފާނަށާއި، އެކަލޭގެފާނުގެ އާލުންނާއި އަޞްޙާބުންނަށް ޞަލަވާތާއި ސަލާމް ލައްވާށިއެވެ. وصلى الله وسلم على عبده ورسوله محمد وآله وصحبه.

ޢިލްމީ ބަޙުޘްތަކާބެހޭ އިދާރާތަކުގެ ޢާއްމު ރައީސް

އަދި ފަތުވާ ދިނުމާއި ދަޢުވަތު ދިނުމާއި އިރުޝާދު ދިނުމުގެވެސް ޢާއްމު ރައީސް

ސަމާޙަތުއް-ޝައިޚު: ޢަބްދުލް-ޢަޒީޒު ބްނު ޢަބްދު ﷲ ބްނު ބާޒު

ދެވަނަ ރިސާލާ

ރަމަޟާންމަހު ރޯދަހިފުމާއި ރޭއަޅުކަން ކުރުމުގެ މާތްކަމާއި، އަދި ބައެއް މީހުންނަށް ފޮރުވިފައި ހުރެދާނެ މުހިއްމު ޙުކުމްތަކެއްގެ ބަޔާން.

ރަޙްމާނުވަންތަ، ރަޙީމުވަންތަ، ﷲ ގެ އިސްމުފުޅުން ފަށަމެވެ.

ޢަބްދުލް-ޢަޒީޒު ބްނު ޢަބްދު ﷲ ބްނު ބާޒުގެ ފަރާތުން، މުސްލިމުންގެ ތެރެއިން މި ރިސާލާ ފެންނަ ބަޔަކަށް، ﷲ އަހަރެންނާއި އެމީހުން އީމާންކަމުގެ އަހުލުވެރިންގެ މަގުން ހިންގުވައި، ސުންނަތާއި ޤުރްއާން ފިޤުހުވެރިވުމުގެ ތައުފީޤު ދެއްވާށިއެވެ. އާމީން!

ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ﷲ ގެ ސަލާމާއި، ﷲ ގެ ރަޙްމަތާއި އެއިލާހުގެ ބަރަކާތް ހުއްޓެވެ.

އެއަށްފަހު ދަންނައެވެ: މިއީ ބައެއް މީސްތަކުންނަށް ވަންހަނާވެފައިވާ މުހިއްމު ޙުކުމްތަކެއް ބަޔާންކޮށްދިނުމާއެކު، ރަމަޟާންމަހު ރޯދަ ހިފުމާއި އެ މަހު އަޅުކަންކޮށް ޤާއިމުކުރުމުގެ މާތްކަމާއި، އަދި އެމަހުގައި ޞާލިޙު ޢަމަލުތައް ކުރުމުގައި ވާދަކޮށް ކުރިއަރައިދިއުމުގެ މާތްކަމާ ގުޅޭ ކުރު ނަޞޭޙަތެކެވެ.

ރަމަޟާންމަސް އައުމުގެ އުފާވެރިކަމުގެ ޚަބަރު ﷲ ގެ ރަސޫލު ﷺ، އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުންނަށް ދެއްވާކަން އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުން ޘާބިތުވެގެންވެއެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު عليه الصلاة والسلام ޚަބަރުދެއްވަނީ، އެއީ ރަޙްމަތުގެ ދޮރުކޮޅުތަކާއި ޖަންނަތުގެ ދޮރުކޮޅުތައް ހުޅުވި، ޖަހަންނަމައިގެ ދޮރުތައް ބަންދުކުރެވި، ޝައިޠާނުންނަށް ކަސްތޮޅު އެޅުވޭ މަހެއްކަމަށެވެ. އަދި ޙަދީޘްކުރައްވައެވެ: «ރަމަޟާންމަހުގެ ފުރަތަމަ ރޭ ވާހިނދު، ޖަންނަތުގެ ދޮރުކޮޅުތައް ހުޅުއްވެއެވެ. ފަހެ އޭގެތެރެއިން އެއްވެސް ދޮރުކޮޅެއް ނުލެއްޕެއެވެ. އަދި ޖަހަންނަމައިގެ ދޮރުތައް ލެއްޕެއެވެ. ފަހެ އޭގެތެރެއިން އެއްވެސް ދޮރެއް ނުހުޅުވެއެވެ. އަދި ޝައިޠާނުން ކަސްތަޅު އެޅުވެއެވެ. އަދި ގޮވާލައްވާ ބޭކަލަކު ގޮވާލައްވައެވެ: އޭ ހެޔޮކަމަށް އެދޭ މީހާއެވެ. ކުރިމަތިލާށެވެ! އަދި އޭ ނުބައިކަމަށް އެދޭ މީހާއެވެ. ހުއްޓާލާށެވެ! އަދި ނަރަކައިން މުއްތިކުރެއްވޭ އަޅުތަކެއް ﷲ އަށްވެއެވެ. އަދި އެއީ ކޮންމެ ރެއަކުއެވެ.» [1]. [1] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އައް-ތިރްމިޛީ، ނަމްބަރު 682 ގައި، އަދި އިބްނު މާޖާ، ނަމްބަރު 1642 ގައެވެ.

އަދިވެސް އެކަލޭގެފާނު عليه الصلاة والسلام ޙަދީޘްކުރައްވައެވެ: «ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް ރަމަޟާންމަސް -ބަރަކާތްތެރި މަސް- އަތުވެއްޖެއެވެ. އެ މަހުގައި ﷲ ތިޔަބައިމީހުން (އެއިލާހުގެ ރަޙްމަތާއި ފުއްސެވުމުން) ފޮރުވާލައްވައެވެ. އެގޮތުން، އެއިލާހު ރަޙްމަތް ބާވައިލައްވައި، ފާފަތައް ފުއްސަވައިދެއްވައި، އަދި ދުޢާ އިޖާބަކުރައްވައެވެ. އެ މަހުގައި ތިޔަބައިމީހުން (ހެޔޮ ޢަމަލުތަކުގައި) ވާދަކުރާ ވާދަކުރުމަށް ﷲ ބައްލަވައިވޮޑިގެންވެ، އެ އިލާހުގެ މަލާއިކަތުންގެ އަރިހުގައި ތިޔަބައިމީހުންނާމެދު ފަޚުރުވެރިވެވޮޑިގަންނަވައެވެ. އެހެންކަމުން ތިޔަބައިމީހުންގެ ނަފްސުތަކުން ﷲ އަށް ހެޔޮކަން ދައްކާށެވެ. ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން އަބާއްޖަވެރިޔާއަކީ އެމަހުގައި ﷲ ގެ ރަޙްމަތުން މަޙްރޫމުވެއްޖެ މީހާއެވެ.» [2]. [2] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އައް-ޠަބަރާނީ އެކަލޭގެފާނުގެ މުސްނަދުގައި، ނަމްބަރު (2238) ގައެވެ.

އަދިވެސް އެކަލޭގެފާނު عليه الصلاة والسلام ޙަދީޘްކުރައްވައެވެ: "އީމާންކަމާއެކު ހެޔޮ ދަރުމައާއި އަޖުރަށް އެދި އުއްމީދުކޮށްގެން ރަމަޟާންމަހު ރޯދަ ހިފައިފި މީހާ؛ އޭނާގެ އިސްވެދިޔަ ފާފަތައް އޭނާއަށްޓަކައި ފުއްސެވިގެންދެއެވެ. އަދި އީމާންކަމާއި އަޖުރަށް އުއްމީދުކުރުމާއެކު ރަމަޟާންމަހުގައި (ރޭއަޅުކަން) ޤާއިމުކޮށްފި މީހާ؛ އޭނާގެ އިސްވެދިޔަ ފާފަތައް އޭނާއަށްޓަކައި ފުއްސެވިގެންދެއެވެ. އަދި އީމާންކަމާއި އަޖުރަށް އުއްމީދުކުރުމާއެކު ލައިލަތުލް ޤަދްރިވިލޭރޭ (ރޭއަޅުކަން) ޤާއިމުކޮށްފި މީހާ؛ އޭނާގެ އިސްވެދިޔަ ފާފަތައް އޭނާއަށްޓަކައި ފުއްސެވިގެންދެއެވެ.» [3]. [3] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އަލް-ބުޚާރީ، ނަމްބަރު 2014 ގައެވެ. އަދި މުސްލިމް، ނަމްބަރު 760 ގައެވެ.

އަދިވެސް އެކަލޭގެފާނު عليه الصلاة والسلام ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: «ﷲ ވަޙީކުރައްވައެވެ: އާދަމުގެ ދަރިޔާގެ ކޮންމެ ޢަމަލެއްވަނީ އޭނާއަށެވެ. ހެޔޮކަމެއްގެ ޘަވާބުވަނީ އެފަދަ ދިހަ ގުނައިން ފެށިގެން ހަތްސަތޭކަ ގުނައާ ހަމައަށެވެ. ރޯދަ ފިޔަވައެވެ. ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން އެ (ރޯދަ) ވަނީ ތިމަންއިލާހަށެވެ. އަދި އޭގެ ޖަޒާ ދެއްވާނީވެސް ތިމަންއިލާހެވެ. އޭނާ، އޭނާގެ އެދުންތަކާއި، ކެއުމާއި، ބުއިން ތިމަންއިލާހަށްޓަކައި ދޫކޮށްލިއެވެ. ރޯދަވެރިޔާއަށް ދެ އުފަލެއް ވެއެވެ: ރޯދަ ވީއްލާ ހިނދުގައިވާ އުފަލަކާއި، އޭނާގެ ވެރިރައްބާ ބައްދަލުވާ ހިނދުގައިވާ އުފަލެކެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން ރޯދަވެރިޔާގެ އަނގައިން ދުވާ ވަސް ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުގައި ގޮަމަކަސްތޫރީގެ ވަހަށްވުރެ މީރެވެ.» [4]. [4] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އިބްނު މާޖާ، ނަމްބަރު (1638) ގައެވެ.

ރަމަޟާން މަހުގެ ރޯދައާއި އެމަހުގެ ޤިޔާމުގެ މާތްކަމާއި، އަދި ޢާންމުކޮށް ރޯދައިގެ މާތްކަމާ ބެހޭ ޙަދީޘްތައް ގިނަވެގެންވެއެވެ.

އެހެންކަމުން މުއުމިނު އަޅާ މި ފުރުޞަތުގެ ބޭނުން ހިފަންޖެއެވެ. އެއީ ﷲ އޭނާއަށް ދެއްވާފައިވާ، ރަމަޟާން މަހާ ބައްދަލުވުމުގެ ނިޢުމަތެކެވެ. އެގޮތުން ހެޔޮކަންތަކަށް އަވަސްވެގަނެ، ނުބައިކަންތަކުން ރައްކާތެރިވެ، އަދި ﷲ އޭނާގެ މައްޗަށް ފަރުޟުކުރައްވާފައިވާ ކަންކަން އަދާކުރުމަށް ގަދައަޅައި މަސައްކަތްކުރާހުށްޓެވެ. ޚާއްޞަކޮށް ފަސް ނަމާދެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެއީ އިސްލާމްދީނުގެ ތަނބެވެ. އަދި އެއީ ޝަހާދަތުގެ ދެ ކަލިމައަށް ފަހު، އެންމެ މަތިވެރި ފަރުޟެވެ. އެހެންކަމުން ކޮންމެ މުސްލިމު ފިރިހެނަކާއި އަންހެނެއްގެ މައްޗަށް ވާޖިބުވެގެންވަނީ، އެ ނަމާދުތަކަށް ރައްކާތެރިވެ، އޭގެ ވަޤުތުތަކުގައި ޚުޝޫޢަތާއި ހިތްހަމަޖެހުމާއެކު އެ ނަމާދުތައް އަދާކުރުމެވެ.

އަދި ފިރިހެނުންގެ ޙައްޤުގައި އޭގެ އެންމެ މުހިއްމު ވާޖިބުތަކުގެ ތެރެއިން ވާޖިބަކީ، އެތަންތާނގައި އެއިލާހުގެ ނަންފުޅު ހަނދުމަކުރުމަށާއި، އެ ތަންތަން މަތިވެރިކޮށް އުފުލުމަށް ﷲ އިޛްނަ ދެއްވާފައިވާ އެއިލާހުގެ ގެކޮޅުތަކުގައި ޖަމާޢަތުގައި އެ ނަމާދުތައް އަދާކުރުމެވެ. އެއިވަޙީކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ: ﴿وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَ وَٱرۡكَعُواْ مَعَ ٱلرَّٰكِعِينَ 43﴾ މާނައީ: "އަދި ތިޔަބައިމީހުން ނަމާދު ޤާއިމުކޮށް، ޒަކާތް ދޭށެވެ! އަދި ރުކޫޢުކުރާ މީހުންނާ އެކުގައި ރުކޫޢުކުރާށެވެ!" [އަލް-ބަޤަރާ: 43]، އަދިވެސް އެއިލާހު ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿حَٰفِظُواْ عَلَى ٱلصَّلَوَٰتِ وَٱلصَّلَوٰةِ ٱلۡوُسۡطَىٰ وَقُومُواْ لِلَّهِ قَٰنِتِينَ﴾ މާނައީ: "ނަމާދުތަކަށް ތިޔަބައިމީހުން ރައްކާތެރިވާށެވެ! އަދި (ވަކިން ޚާއްޞަކޮށް) މެދުނަމާދަށް (އެބަހީ: ޢަޞުރު ނަމާދަށް) ތިޔަބައިމީހުން ރައްކާތެރިވާށެވެ! އަދި ﷲ އަށް ކިޔަމަންތެރިވެ، މަޑުމައިތިރިކަމާއެކު ތިޔަބައިމީހުން (ނަމާދުގައި) ޤާއިމުވެ ތިބޭށެވެ." [އަލް-ބަޤަރާ: 238]، އަދިވެސް ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿قَدۡ أَفۡلَحَ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ މާނައީ: "މުއުމިނުން ކާމިޔާބުވެއްޖެކަން ކަށަވަރެވެ. ٱلَّذِينَ هُمۡ فِي صَلَاتِهِمۡ خَٰشِعُونَ 2﴾ މާނައީ: "އެއުރެންނީ، އެއުރެންގެ ނަމާދުގައި ޚުޝޫޢަތްތެރިވެ ތިބޭ މީހުންނެވެ." [އަލް-މުއުމިނޫން : 1-2] އެހެންގޮސް އެއިލާހު ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَٱلَّذِينَ هُمۡ عَلَىٰ صَلَوَٰتِهِمۡ يُحَافِظُونَ . أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡوَٰرِثُونَ . ٱلَّذِينَ يَرِثُونَ ٱلۡفِرۡدَوۡسَ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ .﴾ މާނައީ: "އަދި އެބައިމީހުންނީ، އެބައިމީހުންގެ ނަމާދުތަކަށް ރައްކާތެރިވާ މީހުންނެވެ. އެބައިމީހުންނީ ހަމަ ވާރުތަވާނޭ މީހުންނެވެ. އެބައިމީހުންނީ، ފިރުދައުސް ވާރުތަވާ މީހުންނެވެ. އެބައިމީހުން އެތަނުގައި ދެމިތިބޭނެއެވެ." [އަލް-މުއުމިނޫން: 9-11]، އަދި ނަބީ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "އަހަރުމެންނާ އެމީހުންނާ ދެމެދުގައިވާ ޢަހްދަކީ ނަމާދެވެ. ދެންފަހެ ނަމާދު ދޫކޮށްލައިފި މީހާ، ފަހެ އެޭނާ ކާފަރުވެއްޖެއެވެ." [5]. [5] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އައް-ތިރްމިޛީ، ނަމްބަރު 2621 ގައެވެ. އަދި އިބްނު މާޖާ، ނަމްބަރު 1079 ގައެވެ.

އަދި ނަމާދަށްފަހު އެންމެ މުހިއްމު ފަރުޟަކީ، ޒަކާތް ދެއްކުމެވެ. އެއީ އެއިލާހު ވަޙީކުރެއްވިފަދައިންނެވެ: ﴿وَمَآ أُمِرُوٓاْ إِلَّا لِيَعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ حُنَفَآءَ وَيُقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَيُؤۡتُواْ ٱلزَّكَوٰةَۚ وَذَٰلِكَ دِينُ ٱلۡقَيِّمَةِ 5﴾ މާނައީ: "އަދި ބާޠިލު މަގުން އެއްކިބާވެ ތިބެ، اللَّه އަށް އަޅުކަން ޚާލިޞްކުރާ ޙާލު އެއިލާހުއަށް އަޅުކަންކުރުމަށާއި، ނަމާދު ޤާއިމްކުރުމަށާއި ޒަކާތް ދިނުމަށް މެނުވީ އެއުރެންނަށް އަމުރުކުރެވިގެން ނުވެތެވެ. އަދި ސީދާވެގެންވާ ދީނަކީ އެޔެވެ." [އަލް-ބައްޔިނާ: 5]، އަދިވެސް އެއިލާހު ވަޙީކުރެއްވިއެވެ: ﴿وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ لَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ﴾ މާނައީ: "އަދި ތިޔަބައިމީހުން ނަމާދު ޤާއިމުކޮށް، ޒަކާތް ދޭށެވެ. އަދި ރަސޫލުއަށް ކިޔަމަންވާށެވެ. އެއީ ތިޔަބައިމީހުން (އެއިލާހުގެ) ރަޙްމަތް ލިބިގަތުމަށްޓަކައެވެ." [އައް-ނޫރު: 56].

ﷲ ގެ ކީރިތި ފޮތާއި އެއިލާހުގެ މާތް ރަސޫލުގެ ސުންނަތުން ދަލީލު ލިބެނީ، އޭނާގެ މުދަލުގެ ޒަކާތް އަދާނުކޮށްފި މީހާއަށް، ޤިޔާމަތްދުވަހު އެ މުދަލުން ޢަޛާބު ދެއްވޭނެ ކަމަށެވެ.

ނަމާދާއި ޒަކާތަށްފަހު އެންމެ މުހިއްމު ކަމަކީ ރަމަޟާންމަހު ރޯދަހިފުމެވެ. އަދި އެއީ ނަބީ ﷺ ގެ ބަސްފުޅުގައި ޛިކުރުކުރެވިފައިވާ އިސްލާމްކަމުގެ ފަސް ރުކުނުގެ ތެރެއިން ރުކުނެކެވެ: "އިސްލާމްކަން ބިނާވެގެންވަނީ ފަސް ކަމެއްގެ މައްޗަށެވެ: ﷲ ފިޔަވައި ޙައްޤުވެގެން އަޅުކަންވެވޭ އިލާހަކު ނުވާކަމަށާއި މުޙައްމަދުގެފާނީ ﷲ ގެ ރަސޫލުކަމަށް ހެކިވުމާއި، ނަމާދު ޤާއިމްކުރުމާއި، ޒަކާތްދިނުމާއި، ރަމަޟާންމަހު ރޯދަހިފުމާއި، ގެފުޅަށް ޙައްޖުވުމެވެ." [6]. [6] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އަލް-ބުޚާރީ، ނަމްބަރު 8 ގައެވެ. އަދި މުސްލިމް، ނަމްބަރު 16 ގައެވެ.

އަދި މުސްލިމްމީހާގެ މައްޗަށް ވާޖިބުވެގެންވަނީ، الله އޭނާގެ މައްޗަށް ޙަރާމްކުރެއްވި ބަސްތަކާއި ޢަމަލުތަކުން އޭނާގެ ރޯދައާއި ރޭއަޅުކަން ރައްކާތެރިކުރުމެވެ. އެހެނީ ރޯދައިގެ މަޤްޞަދަކީ، ﷲ ސުބްޙާނަހޫ އަށް ކިޔަމަންވުމާއި، އެއިލާހު ޙުރުމަތްތެރި ކުރެއްވި ކަންކަން މަތިކުރުމާއި، އޭނާގެ ވެރި އިލާހަށް ކިޔަމަންވުމުގައި ނަފްސުގެ އެދުންތަކާ ޚިލާފުވުމަށް އެއާ ދެކޮޅަށް ޖިހާދުކުރުމާއި، الله ޙަރާމްކުރެއްވި ކަންކަމުން ދުރުވުމަށް ކެތްތެރިވުމަށް ނަފްސު ޢާދަކުރުވުމެވެ. އަދި އޭގެ މަޤްޞަދަކީ ހަމައެކަނި ކެއުމާއި ބުއިމާއި، އަދި ރޯދަ ގެއްލޭ އެހެން ހުރިހާ ކަންކަން ދޫކޮށްލުމެއް ނޫނެވެ. މިހެންވެ ﷲ ގެ ރަސޫލު ﷺ ގެ އަރިހުން ޞައްޙަވެގެން އައިސްފައިވާ ގޮތުގައި އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: «ރޯދައަކީ އައްޑަނައެކެވެ. ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުންކުރެ މީހަކު ރޯދައަށް ހުންނަ ދުވަހު، ހުތުރު ބަސް ނުބުނާހުށިކަމެވެ. އަދި ހަޅޭއްފަޅޭއް ނުލަވާހުށިކަމެވެ. ދެންފަހެ، މީހަކު އޭނާއާ ދިމާލަށް ބަދުބަސްބުނެ އެއްޗެހިކިޔައި، ނުވަތަ މާރާމާރީ ހިންގައިފިނަމަ، ފަހެ، ތިމަންނާ މިހުރީ ރޯދައަށޭ ބުނާހުށިކަމެވެ.» [7]، އަދިވެސް އެކަލޭގެފާނު ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިކަމަށް އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުން ޞައްޙަވެގެންވެއެވެ: "ދޮގު ބަސް ބުނުމާއި، އެއަށް ޢަމަލުކުރުމާއި، ޖާހިލުކަން ދޫކޮށްނުލައިފި މީހާ؛ ފަހެ، އޭނާގެ ކެއުމާއި ބުއިން ދޫކޮށްލުމަށް ﷲ އަށް އެއްވެސް ޙާޖަތެއް ވެގެންނުވެއެވެ." [8]. އެހެންކަމުން މި ނައްޞުތަކުންނާއި އެނޫންވެސް ދަލީލުތަކުން އެނގިގެންދަނީ، ރޯދަވެރިޔާގެ މައްޗަށް ވާޖިބުވެގެންވަނީ، ﷲ އޭނާގެ މައްޗަށް ޙަރާމްކުރެއްވި ހުރިހާ ކަމަކުން ދުރުވެ ހުށިޔާރުވެ، އަދި އެއިލާހު، އޭނާގެ މައްޗަށް ވާޖިބުކުރެއްވި ހުރިހާ ކަމަކަށް ރައްކާތެރިވުންކަމެވެ. އަދި އެކަމުގެ ސަބަބުން އޭނާއަށް ފާފަފުއްސެވުމާއި، ނަރަކައިން މުއްތިކުރެއްވުމާއި، އަދި ރޯދައާއި ރޭއަޅުކަން ޤަބޫލުކުރެއްވުމަށް އުއްމީދުކުރެވެއެވެ. [7] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އަލް-ބުޚާރީ، ނަމްބަރު 1904 ގައެވެ. އަދި އައް-ނަސާއީ، ނަމްބަރު 2537 ގައެވެ. [8] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އަލް-ބުޚާރީ، ނަމްބަރު 1804 ގައެވެ. އަދި އަބޫ ދާވޫދު، ނަމްބަރު 2362 ގައެވެ.

އަދި ބައެއް މީހުންނަށް ވަންހަނާވެދާނެ ކަންތައްތަކެއް ވެއެވެ:

އޭގެ ތެރޭގައި ހިމެނެނީ: މުސްލިމާގެ މައްޗަށް ވާޖިބުވެގެންވަނީ އީމާންކަމާއެކު އަޖުރާއި ޘަވާބަށް އެދިގެން ރޯދަހިފުމެވެ. ދެއްކުންތެރިކަމާއި އިއްވުންތެރިކަމަށްޓަކައެއް ނޫނެވެ. އަދި މީސްތަކުންނަށް ތަޤުލީދުކުރުމުގެ ގޮތުން، ނުވަތަ އޭނާގެ އަހުލުވެރިންނަށް ނުވަތަ ރަށުގެ މީހުންނަށް ތަބަޢަވުމުގެ ގޮތުންނެއްވެސް ނޫނެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، އޭނާ ރޯދަހިފުމަށް ބާރުއަޅާ ގެންދާ ސަބަބަކަށް ވާންޖެހޭނީ، ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އެކަން އޭނާގެ މައްޗަށް ފަރުޟުކުރައްވާފައި ވާކަމަށް އީމާންވުމާއި، އަދި އެކަމުގައި އޭނާގެ ރައްބުގެ ޙަޟްރަތުން އަޖުރަށް އެދުމެވެ. މިފަދައިން ރަމަޟާންމަހު ޤިޔާމުކުރުންވެސް، މުސްލިމަކު އެކަން ކުރަންޖެހޭނީ އީމާންކަމާއެކު އަޖުރާއި ޘަވާބަށް އެދިގެންނެވެ. އެހެން އެއްވެސް ސަބަބަކަށްޓަކައެއް ނޫނެވެ. މިހެންވެ އެކަލޭގެފާނު عليه الصلاة والسلام ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "އީމާންކަމާއި އަޖުރަށް އުއްމީދުކުރުމާއެކު ރަމަޟާންމަހު ރޯދަ ހިފައިފިމީހާ؛ އޭނާގެ އިސްވެދިޔަ ފާފަތައް ފުއްސެވިގެންދެއެވެ. އަދި އީމާންކަމާއި އަޖުރަށް އުއްމީދުކުރުމާއެކު ރަމަޟާންމަހުގައި (ރޭއަޅުކަން) ޤާއިމުކޮށްފިމީހާ؛ އޭނާގެ އިސްވެދިޔަ ފާފަތައް ފުއްސެވިގެންދެއެވެ. އަދި އީމާންކަމާއި އަޖުރަށް އުއްމީދުކުރުމާއެކު ލައިލަތުލް-ޤަދްރިވިލޭރޭ (ރޭއަޅުކަން) ޤާއިމުކޮށްފިމީހާ؛ އޭނާގެ އިސްވެދިޔަ ފާފަތައް ފުއްސެވިގެންދެއެވެ." [9]. [9] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އަލް-ބުޚާރީ، ނަމްބަރު 2014 ގައެވެ. އަދި މުސްލިމް، ނަމްބަރު 760 ގައެވެ.

އަދި ބައެއް މީހުންނަށް އޭގެ ޙުކުމް ފޮރުވިފައިވެދާނޭ ކަންކަމުގެ ތެރޭގައި: ރޯދަވެރިޔާއަށް ޖެހޭ ޒަޚަމެއް، ނުވަތަ ނޭފަތުން ލޭއައުން، ނުވަތަ ހޮޑުލެވުން، ނުވަތަ އޭނާގެ އިޚްތިޔާރަކާ ނުލައި ފެން ނުވަތަ ޕެޓްރޯލް އަރުތެރެއަށް ދިއުމާއި، ފަހެ މި ހުރިހާ ކަންކަމަކުން ރޯދަ ފަސާދައެއް ނުވާނޭކަންވެއެވެ. ނަމަވެސް ޤަޞްދުގައި ހޮޑުލައިފި މީހާ، ފަހެ އޭނާގެ ރޯދަ ފަސާދަވާނެއެވެ. އެއީ ނަބިއްޔާގެ ބަސްފުޅުގައި މިހެން ވާތީއެވެ: ""އެމީހެއްގެ މައްޗަށް ހޮޑުލުން ގަދަވެގެން ހޮޑުލެވިއްޖެ މީހާ، ފަހެ އޭނާގެ މައްޗަށް ޤަޟާކުރުމެއް ނެތެވެ. އަދި ޤަޞްދުގައި ހޮޑުލައިފި މީހާ، ފަހެ އޭނާގެ މައްޗަށްވަނީ ޤަޟާކުރުމެވެ." [10]. [10] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އައް-ތިރްމިޛީ، ނަމްބަރު 720 ގައެވެ. އަދި އިބްނު މާޖާ، ނަމްބަރު 1676 ގައެވެ.

އަދިވެސް އޭގެ ތެރޭގައި، ރޯދަވެރިޔާ ޖުނުބުވެރިކަމުގެ ހިނައިގަތުން ފަތިސްވުމަށް ފަހަށް ލަސްކުރުމާއި، އަދި ފަތިސްވުމުގެ ކުރިން (ޙައިޟު ނިފާހުން) ޠާހިރުވެފައިވާ ބައެއް އަންހެނުން ޙައިޟުގެ ނުވަތަ ނިފާސްކަމުގެ ހިނައިގަތުން ފަތިސްވުމަށްފަހަށް ލަސްކުރުން ހިމެނެއެވެ. ފަހެ، އެފަދަ އަންހެނާއަށް ރޯދަ ހިފުން ލާޒިމުވެގެންވެއެވެ. އަދި ފަތިސްވުމަށްފަހު ހިނައިގަތުން ލަސްކުރުމަކުން މަނަލެއް ނެތެވެ. ނަމަވެސް އިރު އެރުމާ ހަމައަށް އެކަން ލަސްކޮށްގެން ނުވާނެއެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، އެކަނބުލޭގެ މައްޗަށް ވާޖިބުވެގެންވަނީ އިރު އެރުމުގެ ކުރިން ހިނައިގަނެ ފަތިސް ނަމާދު ކުރުމެވެ. އަދި ހަމައެފަދައިން ޖުނުބުވެރިޔާ އިރު އެރުމުގެ ފަހަށް ހިނައިގަތުން ފަސްކޮށްގެން ނުވާނެއެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، އިރު އެރުމުގެ ކުރިން ހިނައިގަނެ ފަތިސް ނަމާދު ކުރުން އޭނާގެ މައްޗަށް ވާޖިބުވެގެންވެއެވެ. އަދި ޖަމާޢަތާއެކު ފަތިސް ނަމާދު ލިބިގަތުމަށްޓަކައި، ފިރިހެނާގެ މައްޗަށް އެކަމަށް އަވަސްވެގަތުން ވާޖިބުވެގެންވެއެވެ.

ރޯދަ ބާޠިލުނުކުރާ ކަންތައްތަކުގެ ތެރޭގައި: ލޭ ޓެސްޓުކުރުމާއި، ކާނާއެއްގެ ގޮތުގައި ޤަޞްދުކުރެވޭ އިންޖެކްޝަން ނޫން އިންޖެކްޝަން ޖެހުން ހިމެނެއެވެ. ނަމަވެސް ފަސޭހަނަމަ، އެކަން ރޭގަނޑަށް ފަސްކުރުން އައުލާކަން ބޮޑުވެފައި ރައްކާތެރިއެވެ. އެއީ ނަބީ ﷺ ޙަދީޘްކުރައްވާފައިވާ ބަސްފުޅަށްޓަކައެވެ: «ތިބާއަށް ޝައްކުވާ ކަންތައް ދޫކޮށް، ޝައްކުނުވާ ކަންތަކަށް ދާށެވެ.» [11]. [11] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އައް-ތިރްމިޛީ، ނަމްބަރު 2518 ގައެވެ.

އަދި އެކަލޭގެފާނު عليه الصلاة والسلام ގެ ބަސްފުޅެވެ: "«އޮޅުންއަރާ ކަންކަމުން ރައްކާތެރިވެއްޖެ މީހާ، ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން އޭނާގެ ދީނާއި، އޭނާގެ އަބުރު ސަލާމަތްކޮށްފިއެވެ.» [12]. [12] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އަލް-ބުޚާރީ، ނަމްބަރު 52 ގައެވެ. އަދި މުސްލިމް، ނަމްބަރު 1599 ގައެވެ.

އަދިވެސް ބައެއް މީހުންނަށް އޭގެ ޙުކުމް ފޮރުވިފައިވާ ކަންތައްތަކުގެ ތެރޭގައި: ނަމާދުގައި ހަމަހިމޭން ނުވުން ހިމެނެއެވެ. އެއީ ފަރުޟު ނަމާދެއް ކަމުގައިވިޔަސް ނުވަތަ ސުންނަތް ނަމާދެއް ކަމުގައިވިޔަސްއެވެ. ﷲ ގެ ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަރިހުން ވާރިދުވެފައިވާ ޞައްޙަ ޙަދީޘްފުޅުތަކުން ދަލީލުކުރާ ގޮތުގައި، ހަމަހިމޭންކަމަކީ ނަމާދުގެ ރުކުންތަކުގެ ތެރެއިން ރުކުނެކެވެ. އެއާ ނުލައި ނަމާދު ޞައްޙައެއް ނުވާނެއެވެ. އެއީ ނަމާދުގައި މަޑުމައިތިރިވެ ޚުޝޫޢަތްތެރިވުމާއި، ހަށިގަނޑުގެ ކޮންމެ ކަށިކޮޅެއް އެ ހުންނަންޖެހޭ ތަނަށް ރުޖޫޢަވެ ހަމަޖެހެންދެން އަވަސްއަރުވާނުގަތުމެވެ. އަދި މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން ގިނަބަޔަކު ރަމަޟާންމަހު ތަރާވީޙް ނަމާދު ކުރަނީ، އޭގެ މާނައެއް ނުވިސްނޭ އަދި ހަމަހިމޭންކަމެއް ނެތް ގޮތެއްގައެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، އެމީހުން އެ ނަމާދު ކުރަނީ ކުކުޅު ކޮށްތަޅާލާހެން އަވަސް އަރުވާލައިގެންނެވެ. މި ގޮތަށް ކުރާ މި ނަމާދަކީ ބާޠިލު ނަމާދެކެވެ. އަދި އެ ނަމާދުކުރާ މީހާއަކީ އަޖުރެއް ނުލިބޭ ފާފަވެރިއެކެވެ.

އަދިވެސް ބައެއް މީހުންނަށް އޭގެ ޙުކުމް ވަންހަނާވެފައި ވެދާނޭ ކަންކަމުގެ ތެރޭގައި: ބައެއް މީހުން ތަރާވީޙް ނަމާދު ވިހި ރަކްޢަތަށްވުރެ އުނިކުރުން ހުއްދަ ނުވާނެކަމަށް ހީކުރުމާއި، އަދި ބައެއް މީހުން އެ ނަމާދު އެގާރަ ރަކްޢަތަށްވުރެ ނުވަތަ ތޭރަ ރަކްޢަތަށްވުރެ އިތުރުކުރުން ހުއްދަ ނުވާނެކަމަށް ހީކުރުންވެއެވެ. މި ހުރިހާ ހީތަކަކީވެސް އޭގެ މަޤާމު ނޫން މަޤާމުގައި ކުރެވޭ ހީތަކެކެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، އެއީ ދަލީލުތަކާ ޚިލާފު ގޯހެކެވެ.

ހަމަކަށަވަރުން ﷲ ގެ ރަސޫލع ﷺ ގެ އަރިހުން ވާރިދުވެފައިވާ ޞައްޙަ ޙަދީޘްތަކުން ދަލީލުކޮށްދެނީ، ރޭގަނޑުގެ ނަމާދަކީ ތަނަވަސްކަން ލިބިގެންވާ ކަމެއްކަމެވެ. ފަހެ އެ ނަމާދުގައި ޚިލާފުވުން ހުއްދަވެގެން ނުވާ، ކަނޑައެޅިފައިވާ ވަކި ޙައްދެއް ނުވެއެވެ. އަދި ކިއެއްތަ، އެކަލޭގެފާނު ﷺ ރޭގަނޑު އެގާރަ ރަކްޢަތް ނަމާދުކުރައްވާކަން ޘާބިތުވެފައިވެއެވެ. އަދި ބައެއް ފަހަރަށް ތޭރަ ރަކްޢަތްވެސް ކުރެއްވިއެވެ. އަދި ބައެއްފަހަރު އެއަށްވުރެ މަދުންވެސް ނަމާދުކުރެއްވިއެވެ. ރަމަޟާންމަހުގައާއި އެނޫން މަސްތަކުގައިވެސްމެއެވެ. އަދި ރޭގަނޑުގެ ނަމާދާ ބެހޭގޮތުން އެކަލޭގެފާނާ ސުވާލު ދެންނެވުމުން ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: «ދެ ރަކުޢަތުން ދެ ރަކުޢަތުންނެވެ. ދެންފަހެ، ތިޔަބައިމީހުންކުރެ މީހަކު ފަތިސްވެދާނެކަމަށް ބިރުގެންފިނަމަ، އޭނާ ކުރިން ކޮށްފައިވާ ނަމާދު ވިތުރިކޮށްދޭނެ (އޮނަހިރިކޮށްދޭނެ) އެއް ރަކުޢަތް ކުރާހުށިކަމެވެ.»[13] އޭގެ ޞައްޙަކަމާމެދު އެއްބަސްވެވިގެންވާ ޙަދީޘެކެވެ. (ބުޚާރީއާއި މުސްލިމް ނެރުއްވާ އެއްބަސްވެވިފައިވާ ޙަދީޘެކެވެ.) [13] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އަލް-ބުޚާރީ، ނަމްބަރު 946 ގައެވެ. އަދި މުސްލިމް، ނަމްބަރު 749 ގައެވެ.

އަދި ރަމަޟާން މަހުގައެއްވެސް، އަދި އެނޫން ދުވަސްވަރެއްގައިވެސް، ވަކި ޢަދަދަކަށް އެކަލޭގެފާނު ރަކްޢަތްތަކެއް ކަނޑައަޅުއްވާފައެއް ނުވެއެވެ. މިހެންވެ ޢުމަރު رضي الله عنه ގެ ޒަމާނުގައި ޞަޙާބީން ބައެއް ފަހަރު ތޭވީސް ރަކްޢަތް، އަދި އަނެއްބައި ފަހަރު އެގާރަ ރަކްޢަތް ކުރެއްވިއެވެ. އެ ހުރިހާ ކަމެއްވެސް ޢުމަރު رضي الله عنه ގެ އަރިހުންނާއި، އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ދުވަސްވަރުގައި ތިއްބެވި ޞަޙާބީންގެ އަރިހުން ޘާބިތުވެގެންވެއެވެ.

އަދި ސަލަފުންގެ ބައެއް ބޭކަލުން ރަމަޟާންމަހު ތިރީސް ހަ ރަކްޢަތް ކުރައްވައި، ތިން ރަކްޢަތުން ވިތުރިކުރައްވާ ކަމުގައި ވިއެވެ. އަދި އެބޭކަލުންގެ ތެރެއިން އަނެއް ބަޔަކު ސާޅީސް އެއް ރަކްޢަތް ކުރައްވައެވެ. މިކަން އެބޭކަލުންގެ އަރިހުން ޝައިޚުލް-އިސްލާމް އިބްނު ތައިމިއްޔާ އާއި އެނޫންވެސް ޢިލްމުވެރިން ޛިކުރުކުރައްވާފައިވެއެވެ. ހަމައެފަދައިން އެކަލޭގެފާނު ރަޙިމަހު ﷲ ޛިކުރުކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި މިކަމުގައި ކަންތައް ތަނަވަސްވެގެންވެއެވެ. އަދިވެސް އެކަލޭގެފާނު ޛިކުރުކުރައްވާފައިވަނީ، ޤިރާއަތާއި ރުކޫޢު އަދި ސަޖިދަ ދިގުކުރާ މީހާ ރަކްޢަތުގެ ޢަދަދު މަދުކުރުން މޮޅު އިތުރުވެގެންވާކަމާއި، ޤިރާއަތާއި ރުކޫޢު އަދި ސަޖިދަ ލުއިކޮށްލާ މީހާ ޢަދަދު އިތުރުކުރުން މޮޅުވެގެންވާކަމަށެވެ. މިއީ އެކަލޭގެފާނު ރަޙިމަހު ﷲ ގެ ބަސްފުޅުގެ މާނައެވެ.

އަދި ނަބީ ﷺ ގެ ސުންނަތާމެދު ވިސްނާލައިފި މީހަކަށް، ރަމަޟާންމަހުގައާއި އެ ނޫން މަސްތަކުގައި، މިކަމުގައި އެންމެ ރަނގަޅުވެގެންވަނީ އެގާރަ ރަކްޢަތް ނުވަތަ ތޭރަ ރަކްޢަތް ކުރުންކަން އެނގިގެންދާނެއެވެ. އެއީ ގިނަ ޙާލަތްތަކުގައި ނަބީ ﷺ ގެ ޢަމަލުފުޅާ އެންމެ އެއްގޮތްވަނީ އެ ގޮތް ކަމަށްވާތީއެވެ. އަދި އެއީ ނަމާދުކުރާ މީހުންނަށް އެންމެ ލުއިފަސޭހަވެފައި، ޚުޝޫޢަތްތެރިކަމަށާއި ހަމަހިމޭންކަމަށް އެންމެ ގާތް ގޮތް ކަމަށްވާތީއެވެ. އަދި ކުރިން ބަޔާންވެދިޔަ ފަދައިން، (އެއަށްވުރެ) އިތުރުކޮށްފި މީހަކަށް ކުށެއްވެސް އަދި މަކްރޫހަ ކަމެއްވެސް ނުވެއެވެ.

އަދި އިމާމާއެކު ރަމަޟާންމަހުގެ ޤިޔާމުކުރާ މީހާއަށް އެންމެ މޮޅު އިތުރުވެގެންވަނީ، އިމާމާއެކު މެނުވީ ނަމާދުން ނުކުމެގެން ނުދިއުމެވެ. އެއީ ނަބީ ﷺ ގެ ބަސްފުޅަށްޓަކައެވެ: "ހަމަކަށަވަރުން، މީހަކު އިމާމާއެކު، އިމާމް ނިމެންދެން ޤާއިމުވެ ހުރެއްޖެނަމަ، ﷲ އޭނާއަށް ރެޔެއްގެ ޤިޔާމް ލިޔުއްވައެވެ."[14]. [14] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އައް-ތިރްމިޛީ ނަމްބަރު (806) ގައި، އަދި އަބޫ ދާވޫދު ނަމްބަރު (1375) ގައެވެ.

އަދި މި މާތް މަހުގައި ހުރިހާ މުސްލިމުންވެސް، ސުންނަތް ނަމާދުކުރުމާއި، ވިސްނައި ތަދައްބުރުކުރުމާއެކު ޤުރްއާން ކިޔެވުމާއި، ތަސްބީޙައާއި ތަހްލީލާއި ތަޙްމީދާއި ތަކްބީރު ކިޔުމާއި އިސްތިޣްފާރުކުރުން ގިނަކުރުމާއި، ޝަރުޢީ ދުޢާތައް ކުރުމާއި، ހެޔޮކަންތަކަށް އަމުރުކޮށް މުންކަރާތްތައް ނަހީކުރުމާއި، ﷲ އަށް ދަޢުވަތު ދިނުމާއި، ފަޤީރުންނާއި މިސްކީނުންނަށް އެހީތެރިވުމާއި، މައިންބަފައިންނަށް ހެޔޮކޮށްހިތުމުގައި ގަދައެޅުމާއި، ރަޙިމުގެ ގުޅުން ޤާއިމުކުރުމާއި، އަވަށްޓެރިންނަށް ކަމޭހިތުމާއި، ބަލިމީހުންނަށް ޒިޔާރަތްކުރުން، އަދި އެ ނޫންވެސް ހެޔޮކަމުގެ އެހެނިހެން ބާވަތްތަކުގައި ގަދައަޅާ މަސައްކަތްކުރުން ޝަރުޢުވެގެންވެއެވެ. އެއީ އިސްވެދިޔަ ޙަދީޘްގައި އެކަލޭގެފާނު ﷺ ޙަދީޘްކުރައްވާފައިވާ ބަސްފުޅަށްޓަކައެވެ: «ﷲ ތިޔަބައިމީހުން އެކަމުގައި ވާދަކުރުމަށް ބައްލަވާވޮޑިގެން، އެއިލާހުގެ މަލާއިކަތުންނަށް ތިޔަބައިމީހުންނާމެދު ފަޚުރުވެރިވެވޮޑިގަންނަވައެވެ. އެހެންކަމުން ތިޔަބައިމީހުންގެ ނަފްސުތަކުން ﷲ އަށް ހެޔޮކަން ދައްކާށެވެ. ފަހެ ހަމަކަށަވަރުން އަބާއްޖަވެރިޔާ އަކީ އެ މަހުގައި ﷲ ގެ ރަޙްމަތުން މަޙްރޫމްކުރެވުނު މީހާއެވެ.» [15]. [15] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އައް-ޠަބަރާނީ އެކަލޭގެފާނުގެ މުސްނަދުގައި، ނަމްބަރު (2238) ގައެވެ.

އަދި އެކަލޭގެފާނު عليه الصلاة والسلام ޙަދީޘްކުރެއްވިކަމަށް ރިވާވެގެންވާ ބަސްފުޅަށްޓަކައެވެ: «އެ މަހުގައި ހެޔޮކަންތަކުގެ ތެރެއިން ހެޔޮކަމެއް ކޮށް (ﷲ އަށް) ކުއްތަންވެއްޖެ މީހާ؛ ފަހެ އޭނާ އެ ނޫން ދުވަސްވަރެއްގައި ފަރުޟެއް އަދާކުރި މީހެއް ފަދައެވެ. އަދި އެ މަހުގައި ފަރުޟެއް އަދާކޮށްފި މީހާ، ފަހެ އޭނާ އެ ނޫން ދުވަސްވަރެއްގައި ހަތްދިހަ ފަރުޟު އަދާކުރި މީހެއް ފަދައެވެ.» [16]. [16] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އިބްނު ޚުޒައިމާ، އެކަލޭގެފާނުގެ ޞަޙީޙްގައި، ނަމްބަރު (1887) ގައެވެ.

އަދި ޞައްޙަ ޙަދީޘްގައިވާ އެކަލޭގެފާނު عليه الصلاة والسلام ގެ މި ބަސްފުޅަށްޓަކައެވެ: "ރަމަޟާންމަހުގެ ޢުމްރާއެއް ޙައްޖަކާ އެއްފަދައެވެ." -ނުވަތަ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ.- ތިމަންކަލޭގެފާނާއެކު ކުރާ ޙައްޖަކާއެވެ." [17]. [17] މި ޙަދީޘް ނެރުއްވީ އަލް-ބުޚާރީ، ނަމްބަރު 1863 ގައެވެ.

މި މާތްވެގެންވާ މަހުގައި، ހެޔޮކަމުގެ ބާވަތްތަކުގައި ކުރިއަރާ ވާދަކުރުން ޝަރުޢުވެގެންވާކަމުގެ މައްޗަށް ދަލީލުކުރާ ޙަދީޘްތަކާއި އަޘަރުތައް ގިނަވެގެންވެއެވެ.

އަހަރުމެންނަށާއި ހުރިހާ މުސްލިމުންނަށް އެއިލާހުގެ ރުއްސަވާވޮޑިގެންވާ ހުރިހާ ކަމަކަށް ތައުފީޤުދެއްވާ، އަދި އަހަރުމެންގެ ރޯދައާއި ރޭއަޅުކަން ޤަބޫލުކުރައްވާ، އަދި އަހަރުމެންގެ ޙާލަތުތައް އިޞްލާޙުކުރައްވާ، އަދި އަހަރުމެން އެންމެން މަގުފުރައްދަނިވި ފިތުނަތަކުން ރައްކާތެރިކުރެއްވުމަށް އެދި ދަންނަވަނީ ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުންނެވެ. އެފަދައިންމެ އަދި މުސްލިމުންގެ ވެރިން އިޞްލާޙުކުރައްވާ، އަދި ޙައްޤުގެ މައްޗަށް އެމީހުންގެ ބަސް ޖަމަޢަކޮށް އެއްބައިވަންތަ ކޮށްދެއްވުމަށް އެއިލާހު ސުބްޙާނަހޫގެ ޙަޟްރަތުން އަޅަމެން އެދެމެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެކަމުގެ ވަލީވެރި އަދި އެކަމަށް ކުޅަދުންވަންތަ ފަރާތަކީ އެއިލާހެވެ.

ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ސަލާމްހުއްޓެވެ. އަދި ﷲ ގެ ރަޙްމަތާއި އެއިލާހުގެ ބަރަކާތްތައްވެސް ހުއްޓެވެ. والسلام عليكم ورحمة الله وبركاته.