Xaran nafanto unmaton danma su da

Xaran nafanto unmaton danma su da

Xirisi foodiyen da ken ga ni

Abudul-Ajiiji ken ga ni Abudullaahi renmen ŋa ken ga ni Baaji renmen ŋa

Alla ga n'a hinna

Wallafndaana roraqe

Tiigayen wa Alla da tagefoonun kama, lagari moxo siren na Allan-kannaanon ya da, Alla ga na neemandi nan kisindi A Komen d'a Faaren kanma, o Annabiyinme Mahanmadu, d'A dunkoonun d'A kappanlenmon kafumanto.

Ken falle:

Ku ni Digan deppu ya fiinu yogonu bangandinden di, ku beenu a ga wajabini a su kanma i n'i tu silaamaaxun diinan di, in d'a toxora: (Xaran nafanto unmaton danma su da).

In wa Alla ɲaagana, A na silaaminun nafa t'a yi, A n'a raga bakka in xa maxa, A ken ya ni Tunka fonnansire Tunka dare.

Abudul-Ajiiji ken ga ni Abudullaahi renme ŋa ken ga ni Baaji renmen ŋa Xaran nafanto unmaton danma su da [1] [1] Majmuu'u fataawa wa maqaalaatin mutanawwi'a (288- 298/ 3). [Jaabidonun kafumanto, do sefanka sooxinto tananu].

Xaran fana: Faatiha suura do soora deppu

Faatiha suura do ke be ga na neyo gelli soora deppun ŋa, n'an giri ŋuɲa saraleyen suuran (jaljala) ŋa, katta soron suuran (Naasi) ŋa, (xaranŋundi killen wa dangini ti) xaranlenman seeranden ŋa, do xaranŋen teleŋonden d'a tanganden ŋa, do fon wure bangandinden ŋa ke be faamuyen ga wajabini.

Xaran fillandi: Silaamaaxun gonbonŋu

Silaamaaxun gonbonŋun karagi, bangandinde, i fo fana do i fo xoore: Sedeye nan ti Batikamaane nta ganta ti Alla, nan ti Muhanmadu ni Alla faaren ya yi, do (sefeta ke) wurenu fatanfansinden ŋa, kafini «Laa ilaaha illa Allah» saritinun bangandinden ŋa, (la ilaaha) wure ya ni: na fon su xata ken batini a ga feti ti Alla yi, (illa alla) ni: na batiyen ya sabatindi Alla baane da kappanlenma nta a yi. Fi be ga ni [laa-ilaaha illa-llaah] saritinun ŋa, i ya ni: tuwaaxu ken ga tuwanbalaaxun xatana, do danqanaaxu ken ga sikkan xatana, do xalasiye ken ga fillankanppen xatana, do toŋu ken gaaren xatana, do xanuye ken ga xonnaaxun xatana, do duraxaayande ken ga ballen xatana, do ragande ken ga saaganden xatana, a do nan kaafiraaxu ti fo be ga batini a feti Alla yi. Ku (saritinu) kafume ya suuginkaccu filli rinto ku di:

Tuwaaxu do danqanaaxunu do xalasiye do toŋu kappa...xanuye do duraxaayande do duŋeye a danŋa. I da seegundin kaf'i ya, a ya ni: an nan kaafiraaxu...ti fo wo fo su ga batini a ga feti ti Alla

Kafini [Anna Muhanmadan rasuul-laahin] seedesefen bangandinden ŋa, a muurifon ni: na a toŋondi fin di ke be a ga d'a kiɲandi, do n'a batu fin di a ga ɲaamarindi t'a yi, do nan laato bakka fon ŋa a ga kabandi nan gongondi bakka yi, a do Alla n maxa bati ti fo wo fo su ya, ganta Alla ﷻ do A faaren ga da ke be sariyannaaxu ﷺ. Saage a na silaamaaxun gondamanun karagi kuttun bangandi xaranlenman da, i ya ni: salle, do jakka, do Sunxason suume, do Alla Ka horomanten juurande, sere be ga na kati a danŋa.

Xaran sikandi: Toŋondiyen gonbonŋu

I kun ni tunmu ya: an nan toŋondi ti Alla ya, do A malikiyanun do A kitaabun ŋa, do A faarun ŋa, do koota lagaren ŋa, a nan toŋondi ti rakuton ŋa, nan ti a xeerin do a bonen gilli Alla Kallanken ya.

Xaran naxatandi: Alla baanaaxundinde taxandu, do fillankanppen taxandu.

Alla baanaaxundinden taxandun bangandinde, sikko ya: Tagekamanaaxun baanaaxundinde, do Batikamanaaxun baanaaxundinde, do toxonun do maxankutun baanaaxundinde.

1- Tagekamaannaaxun baanaaxundinde: ken ni nan toŋondi nan ti Alla (A n Senonta) A ya ni fon su Tagandaanan ŋa, A ya ni firanyillandaanan ŋa fon su di, kappalenma su nta A yi ken di.

2- Batikamanaaxun baanaaxundinde: Ken ni nan toŋondi nan ti Alla ya (A n Senonta) A ya ni tonŋun batikamannen ŋa kappalenma nt'a yi ken di, ken ya ni "Laa ilaaha illa lallah" wure ya, a wure ya ni: batifo Toŋu su nta ganta ti Alla, batiyun su kafumanton gelli salle do suumeya do kun tanan ŋa, a wa wajabini i nan xalasi Alla baane ya da, a nta telle fo wo fo nan yille i noxon di A tanan da .

3- Toxonun do maxankutonun baanaaxundinde: Ken ni nan toŋondi ti fo wo fo ga ri xuraana dere ke di, walla hadiisi sahanton di gelli Alla toxonun do A maxankutonun ŋa; do n'i sabatindi Alla baane da moxo kanma A do ken gan xawa (A n Senonta), a ga feti ti yillande ya, do gurujande ya, do ɲanmoxogankaaxu ya, do xawande ya; golle ya ti Alla daalen ŋa An senonta: {An na ti: A ken ya ni Alla ya, bajon(baane) ga ni 1} {A tunkaaxun ga ni haajunun su muuriran ŋa}2 {A ma fo saara fo xa ma A saara 3} {Fo baane su nta di, ken ga ni Alla danŋa dunqansi (xawansa) ya} [Tawuhiidu: 1- 4] A do A daalen ŋa A n dera A n Kallanka: {Fo baane su nta di, ken ga ni A danŋa dunqansi (xawansa) ya; Aken ya ni Tunka Mukkaanan do Ŋallaanan ŋa} [Waraayinde: 11]، Tuwaaxu dunko yogonu d'a ɲa noonenu filli ya, i da toxonun do maxankutonun baanaaxundinden rondi Tagekamanaaxun baanaaxundinden noxon di, kutande nta ken di, baawo muurifon banganten ya ni taxandu ku filli su di

Fillankappen taxandun ni sikko ya: fillankappi xoore, do fillankappi tugune, do fillankappi muxunte.

Fillankappi xoren ŋa: a wa gollen bonnen ya wajabindini do duumaye yinben di sere be ga na kara a kanma, xo moxonbe Alla Kallanken ga daale: {I gan da fillandi kafu Alla ya, gansinŋa i ɲi gollu su dabarini a (baraajen) na bono i maxa} [kaarafonmumu: 88]، Do A daale A n kallanka: {A ma ɲa fillankappaanon da, i na Alla misiidun kuura, i yinmenu ga seedene du du kanma ti kaafiraaxun ŋa, kun kamaanun gollun bono, i kun ŋa xadi, duumaano ni i ya yinben di} [Tuubu: 17]، A do sere be ga na kara a kanma Alla nta yanpana a kaman da, Arijanna xa na kabe a yi, xo moxonbe Alla daale A n kallanka: {Alla nta yanpana na fo kafu A yi, A wa yanpana fo be ga ken wure sere da ke be gan liŋ'A danŋa...} [Yaxaru: 48], A daale A n kallanka: {...Finsaanen ŋa de, Sere be ga na fillandikafu Alla ya, Alla da neemangooren(Arijanna) haraamu a maxa, a daaxaran na ɲa yinben ŋa, a ma ɲa toɲaŋundaanon da gelli deemandaano ya} [Yigeyokke: 72].

A wa gelli a noonun ŋa: furun xirinde do bolinu, do na laxadunqaasa ti i ya, do nan tegu I danŋa, do nan xurusindi i danŋa, do ken me tana.

Fillankappi tugunen ŋa: aken ni ke be ga sabati ti xottun ŋa kitaaben di ma Sunnan di nan ti a nan xiri fillankappe ya, xabari a feti fillankappi xooren noonen yogo ya; xo dukoyintaaxu gollun yogonu di, do nan kuna ti Alla tanan ŋa, a do nan ti: Alla duŋe kaati xa duŋe; do ken me; Annabi jaabin danŋa ﷺ: «Fon fo konunte be, in ga kanna a yi xa danŋa, ken ni fillankappi tugunen ya.» i da a tirindi ken ŋa , a ti: «dukoyintaaxu»[2] Imaamu Ahamadu d'a filla, do Tabaraani, do Bayihaqi, ti killi sire ya, nan bogu Labiidi renme Mahamuudu Ansaariganke maxa (Alla ga na duŋe bakk'a maxa), Tabaraani xa d'a filla ti killi siru ya, nan bogu Labiidi renme Mahamuudu maxa, nan bogu Kadiiji renme Raafi'i maxa, nan bogu Annabiyinmen maxa ﷺ. [2] Ahamadu d'a bagandi (5/ 428), do Tabaraani Al-Kabiirin di (4/ 338), do Bayhaqi As-Shu'abin di (14/ 355), a d'a koMajma'i Az-Zawaa'idin du (1/ 121): Ahamadu d'a bagandi, do yigun ni fo sahanten yigun ya yi.

Do a jaabin ŋa ﷺ: «Sere be ga kuna ti Alla tanan ŋa abaatu kaman fillakafi»[3] Al'imaamu Ahmadu d'a filla ti killi sahante ya, nan bogu Umaru Bunil Xattaabi maxa, (Alla ga na duŋe bakk'a maxa), Abu Dawuda do Tirimiiji d'a filla ti killi sahante ya, nan bogu Umaru renme maxa (Alla duŋe bakk'i filli maxa), nan bogu Annabiyinmen maxa ﷺ nan ti A jaabi: «Sere be ga kuna ti Alla tanan ŋa, abaatu a kaman kaafiraaxu walla a fillakafi»[4] Do a jaabin ŋa ﷺ: «Xa ma ti: Alla ga na duŋe do kaati ga na duŋe, xabari xa ti: Alla ga na duŋe saage kaati ga na duŋe»[5] Abu Duwuda d'a bagandi ti killi sahante ya, nan bogu Al-Yamaani renme Hujeyifa maxa (Alla duŋe bakk'a maxa). [3] Imaamu Ahamadu d'a bagandi (1/ 47). [4] Abu Duwuda d'a bagandi (3251) ya, do Tirmiji (1535). [5] Abu Duwuda d'a bagandi (4980), do Ahamadu (5/ 384).

Ke noone nta diinan bakke wajabindini, a nta duumaye xa wajabindini yinben di, xabari a wa Tawuhiidu wajabiten tinmantaaxun xatana.

Noone sikkandi: Fillankappi muxunte; a daliilen ni Annabiyinmen jaabin ya ﷺ: «Yaala in nta xa xibaarini ti fo be, in ga kann'a yi xa danŋa nan xoto Masiihu Dajjaali ya?» I ti: yabo ke Alla faare, jaabi: «Fillankappi muxunte, yugo na giri a ga sallini, a na xus'i sallen yanba ti a ga ke be walla gelli yugon faayinden ŋa katt'a yi.»[6] Alimaami Ahamadu d'a filla a musunadin di, bakka Abu Sahiidi Al-Xuduri -Alla ga na duŋe bakk'a maxa-. [6] Ibunu Maajaha d'a bagandi (4204), do Imamu Ahamadu (3/ 30) .

A wa telle fillankappen nan taxandi katta noonu filli baane ya:

Fo xoore do fo tugunne, xa fillankappi muxunten ŋa, a ken wa i filli loogono; A na xɲaana fo xooren di, xo munaafaxinun fillankappen moxo, na tugu ti i kun ŋa i w'i sondontappu bononton muxundini ya, i wa dubangandini ti silaamaaxun ŋa dukoyintaaxu ya kanma, do kanne ya i yokinun kanma.

A wa ɲaana fillankappi tugunen di, xo dukoyintaaxu, xo a ga ri Labidi renme Mahamudu Ansaariganke hadiisi danginte ke di, do Abi Sayidi hadiisi konite ke di. Alla ya ni maxagemundaanan ŋa.

Xaran karagandi: fi sirontaaxu (gollun sirondinde)

Fi sirontaxun gonbonŋen ŋa, a ya ni: an na Alla batu xo an yaaxen g'a yi, gelli an yaaxe ga nta a yi, an na tu Aken yaaxen w'an ŋa.

Xaran tunmundi: sallen saritinu

I kun ni kaabu ya:

Silaamaaxu, do Haqile, do fatanpansinde, do xoson girinde, do mexen girinde, do lawuran suturinde, do waxatin roye(kiɲeye), do nan jonkoyi teŋeran ŋa, do ŋaniye.

Xaran ɲeerundi: sallen gonbonŋu

Ikun ni tanmu do naxato ya:

Sikke kafini seyen ŋa, do haramu kabariye, do Faatiha xaranŋe, do xurunguragaye, do teleŋoye xurunguragayen falle, do teŋetukkeye suufunun ɲeeri kanma, do nan giri bakka teŋetukkeyen di, do taaxe teŋetukke taanun filli do me naxa, do maxafakke gollun su di, do merabatunde gonbonŋun do me naxa, do tahiya lagare, do taaxe a danŋa, do maxasalle Annabi maxa ﷺ, do salaamu warandun filli.

Xaran seegundi: sallen waajibinta fiinu

I kun ni seegu ya:

Kabarindu(Allahu akbar) ku kafumanto, ganta haramu kabariye ke, do nan ti: (sami'allahu liman hamida) Alimaamin do baanan sallaanan da, do nan ti: (rabbana wa lakal hamdu) do nan ti: (subuhaana rabiyal ajiimi) xurungu ragayen di, do nan ti: (subuhaana rabiyal a'ala) teŋetukkeyun di, do nan ti: (rabbi ixfir li) teŋetukkeyun filli do me naxa, do tahiya fana, do nan taaxu a danŋa.

Xaran kaabundi: Tahiyan bangandinde

Ken ni a nan ti:

attahiyyaatu li-llaahi, was solawaatu wat toyyibaatu, assalaamu alayika, ayyuhan nabiyyu wa rahamatul laahi wa barakaatuhu, assalaamu alayina, wa ala ibaadil Laahis soolihiina, asihadu allaa ilaaha illal Laah, wa asihadu anna Muhanmadan abduhu wa rasuuluhu.

Ken halle a na salli Annabiyinmen maxa ﷺ a na xeerin jiidini a kanma, a na ti: Allaahunma solli alã Muhanmadin, wa alã ãli Muhanmadin, kamã sollayita alã Ibiraahima wa ãli Ibiraahima, innaka Hamiidun Majiidun, wa baarik alã Muhanmadin wa ãli Muhanmadin, kamã baarakta alã Ibiraahima, wa alã ãli Ibiraahima, innaka Hamiidun Majiidun.

Ken halle a na Alla tangayi muuru tahiya lagaren di bakka yinben yaganqatan ŋa, do bakka xaburan yanganqatan ŋa, a do bakka bireyen do kallen fitinan ŋa, do bakka masiihid dajjaali fitinan ŋa, ken halle a na sugandindi duwanŋen di ke be ga d'a xanu, sakka fi beenu ga fille ken di, a wa gelli ken ŋa:

《Allaahunma a'innii alaa jikrika wa sukrika wa husni ibaadatika, Allaahunma innii jolamtu nafsii julman kasiiran, wa laa-yagfiruj juuba illa anta, fagfirlii mafiratan min indika, warhamnii innaka Antal gafuurur rahiim》

Yo xa tahiya fanan di, a wa gilli seedesefon filli falle katta sikki sikkandin ya sallifanan do laxasaran do Futuron do soxufon di, gelli a ga na maxasalli Annabiyinmen maxa ﷺ ken yan fasunta; ti hadiisun loogoyen ŋa ken di, saage a na giri katta sikki sikkandin ŋa.

Xaran tanmundi: sallen sunnanu

A wa gelli i ya:

1- Raxaŋuɲinden duwanŋe.

2- Na kittin degeri teyen ro noogen kanma, gijinmen kanma, a siginten ŋa, xurunguragayen kaane d'a halle.

3- Na kittun filli wutu kanmun ŋa doronmun karinte ga me ya, i fuutunto katta kunkun filli jelenŋan ŋa ma torun filli kabarindi fanan biren ŋa, do xurunguragayen biren ŋa, do gillen biren ŋa bakka xurunguragayen di, do gillen bire bakka tahiya fanan ŋa katta sikki sikkandin ŋa.

4- Ko be ga saxu baane kanma xurunguragayen do teŋetukkeyen sennaaxun sefen konŋen di.

5- Ke be ga saxu (rabbana wa lakal hamdu) digaamen kanma, gillen falle bakka xurunguragayen di, do ke be ga saxu baane kanma teŋetukkeyun filli naxa xaafarigeesimuuruخyen duwanŋen di.

6- Na yinmen ro fallen jelenŋan ŋa xurunguragayen di.

7- Na xulinun filli laatondi bakka kaaron filli ya, do noxo bakka togon filli ya, do togon filli bakka karankaron filli ya teŋetukkeyen di.

8- Na sogoɲon filli wutu bakka ŋuɲen ŋa teŋetukkeyen biren ŋa.

9- Sallaanan nan taaxu a ta noogen boyinten kanma, do na ta teyen tonto tahiya fanan taaxen di, do teŋetukke taanun filli do me naxa.

10- Nan fengeɲin taaxu tahiya lagaren di salli sikkoganken do naxatoganken di, ken ni: nan taaxu a tinkanben kanma, do na i ta noogen ro ta teyen wure, do na ta teyen tonto.

11- Na ɲoomindi ti doronsaagen ŋa tahiya fanan do fillandin di, n'a joppa taaxen biren ŋa katta tahiyan ɲameran ŋa, do n'a yonko duwanŋen biren ŋa.

12- Neemande do barikande Muhanmadu kanma, do Muhanmadu dunkoonu, do Iburaahiima kanma, do a dunkoonu tahiya fanan di.

13- Allan-ɲaagaye (Duwanŋe) tahiya lagaren di.

14- Nan xaranŋen bangandi fajirin sallen di, do juman sallen di, do sunxason do baanan sallen di, do xumari muuroyen sallen di, a do sikki fanon filli di futuron do saxufon sallen di.

15- Na xaranŋen gunda salli fanan di, do laxasaran di, do futuron sikkandin di, do soxufon lagarun filli di.

16- Fon xaranŋe, ke be ga saxu kanma gelli xuraanan ŋa, kafini sunna kuttun korosinden ŋa, ku beenu ga ri sallen di, ganta o ga da ku beenu ko, a wa gelli ken ŋa: ke be ga saxu sallaanan konŋen kanma: (rabbana wa lakal hamdu), wurugiyen falle bakka xurunguragayen di Alimaamin haqen di, do Alimaami fallanke, do baanan sallaana, ken ni sunnan ya yi, a wa gelli ken ŋa xadi: na kittun filli ro xurungun filli kanma, doronmun sanxinto ga ni xurunguragayen biren ŋa.

Xaran tanmu do baanandi: sallen bonondifiinu

I kun ni seegu ya:

1- Dutewuyen Digaame, nan kafi sinmeyen do tuwaaxun ŋa, xa mungaanan do tuwanbalin ŋa, a salle nta bonno ti ken ŋa.

2- Soye.

3- Yigeye

4- Minne

5- Lawuran bangeye.

6- Duɲengendi gabe bakka teŋeran (kinbakan) ŋa

7- Sange gebe i karinte (sukkante) ga me ya sallen di.

8- Sennaaxun gurujeye.

Xaran tanmu do fillandi: sallijirageyen saratinu:

Tanmu ya ni:

Silaamaaxu, do Haqile, do fatanpansinde, do ŋanniye, do a kiiten kappalenmaaxu (a ya ga ni) a nan maxa a kutiyen ŋanni ma a sennaaxun gan tinme, do saliji wajibindaanan kutiye, do jiransenoye walla kaawarasenoye a kaane, do a ji ke senoye d'a dagantaaxu, do fon girinde ke be ga a kabana kiɲene fatanfunsen ŋa, do salli waxatin royen ŋa sere haqen di ke be xoson (mexe) ga ni duumante ya.

Xaran tanmu do sikkandi: sallijin faralanu

I kun ni tunmu ya:

Yeeson yanqiye, laqen xujuxjunde do nuxunnen semexusemexunden wa ken noxon di, do kittu filli yanqiye katta segeɲantonbon filli ya, do yinmen su suusande torun filli wa ken noxon di, do taanun filli yanqiye kappa seliɲenllun filli, do n'i merabatundi me ya, do n'i karindi me ya. A wa xanini na yeeson yanqiyen saagasaagandi, do kittun filli, do taanun filli ta sikko, ken moxo ya ni laqen xujuxjunden ŋa, do nuxunnen semexusemexunde, xa faralan ni ta baane ya ken di, yo xa yinmen suusanden ŋa, a nta xanini nan saage ken ŋa, xo hadiisu sahanton ga da ken koyi moxonbe.

Xaran tanmu do naxatandi: sallijin gurujefiinu

I kun ni tunmu ya:

Fo be ga bakka ti killun filli ya, xo: tanji do fankanjanbiye, do dogunne, do fo buri sobente be ga bakka faten ŋa, do kiilen gille(dagaye) ti xenqo ya ma ken tana, do jon meemende ti kitten ŋa, ti kaane banŋe ma ti falle banŋe, a ga feti ti barataado ya, do na ɲogoomen ciyen yiga, do nan yeretedi(muruti) bakka silaamaaxun di, Alla ga n'o do silaaminun tanga ken ŋa.

Koroosinde: fo be ga ni furen yanqinden ŋa: fo sahanten ni nan ti an nta sallijin bonondini, ken ya ni tuwaaxun dunkon fo gabe Digaamen ŋa, daliile ntaŋaaxun da ken kanma, xa bari furu yaqaanan kitten ga na kati furen Lawuran ŋa, a ga feti ti baraaji ya sallijin wajabi a kanma

Fo be wajabinten g'a kanma ni, a nan maxa furen Lawuran meeme ganta a ga na ɲa barataado ya falle, ken moxo ya ni yaxaren xa neemenden ŋa, a nta sallijin bonondini lewu, ken ɲa ti xanuye walla a ma ɲa ti xanuye ya, tuwaanon digaamun filli fo sahanten di, xa(sarati) gelli fo ga ma bogu a yi, na tugu ti Annabiyinmen ŋa ﷺ a d'i xojedunkon yogo sunbusunbu, a saage nan salli, a ma sallijirage.

Xa fo be ga ni Alla daalen ŋa(An senonta) yaxarun soora do yigeyokken sooran ãyun filli di: {... ma xa ga na yaxarun meeme...} [Yaxaru: 43] [Yigeyokke: 6]، Muurifon ni: (yaxarun) kappalenmaaxun ya, tuwaanon digaamun filli fo sahanten di, ken ya ni Ibnu Abbaasi (Alla duŋe i filli maxa) digaamen ŋa, do jama gelli seresiri saamanton do fallankon ŋa. Alla ya ni maxagemundaanan ŋa.

Xaran tanmu do karagandi: silaami su na dumaxanyetu ti sariyan jikkunun ŋa

A wa gelli kun ŋa: toŋuntaaxu, do dunteŋaaxu, do duragaye, do yaagu, do saagoye, do fonnansiraaxu, do (xannun) maxafakke, do na xura Alla ga da fo wo fo ya haraamu, do taaxanlen siraaxu, do lafi dunkon deema ti sen haqen ŋa, do ken me tana gelli jikkunu beenu Kitaabe walla sunna ga da i sariyannaaxun koyi.

Xaran tanmu do tunmundi: na dujikkundi ti silaamaaxun jikkunun ŋa

A wa gelli kun ŋa: kuuɲinde, do ɲaxaliye, do yigeyen do minne ti teyen ŋa, do bisimillaahi konŋe duguteyen biren ŋa, do Alla tiigande duguta biren ŋa, do Alla tiigande tirigisoyen falle, do nan duwa tirigisoonan da a ga na Alla tiiga, do watunten xantande, do na baaden batu sallen do firinden(burunden) da, a do Sariyan jikkunu sallika walla kan royen biren ŋa, do bakke i filli di, do debiterenden biren ŋa, do (renmen ga na ɲi) kafini saaraanon filli ya, do burutinto do taaxanlenmo, do xirisun do lemunu, do taaretaarende ti lenkurunba kitanden ŋa, do duwanŋe ti yaxun ŋa, do buttisuurande sunon di, do kun tana gelli silaamaaxun jikkunun ŋa yiran rondinden do a bagandinden di do tofu ronden di.

Xaran tanmu do ɲeerundi : Gongonde bakka fillankappen ŋa do kutandun noonun ŋa.

Kun yogo ya ni: halakintafiinun ɲeeri, i ya ni: na fillandikafu Alla ya (A n Senonta), do korote, do na yonki kari ke be Alla ga d'a haraamu ganta ti haqen ŋa, do riban yigaye, do yatiimen naburen yigaye, do nan fallakoyi gajanŋen beran ŋa, do na hooro yaxarun xajafi ti sangen ŋa, ku beenu ga ni dutanganto, mungunto, muumininu.

I yogo xadi: xatantaaxu, do sunpu kutte, do seeden juraaxu, do kunandu gaaranto, do taaxanlenman toorande, do soron toorande i forun di, do i naaburun di, do i danbun di, do tiirindifon minnen di, do taqinsange (a ya ni: sanganaabure), do maxansefende, do karamedaaxu, do ken tana gelli fo be Alla ga d'a kaba ﷻ ma A faaren ga d'a kaba ﷺ.

Xaran tanmu do seegundi: furen moxogemunde a do nan salli a kanma a do a burunde(firinde).

Ken fatanfansiyen faayi katt'an ŋa:

Fana: sariyan ya ni na kalle hadariyenmen seerandi nan ti: (Laa-ilaaha illa Allaah); ti faaren digaamen ŋa ﷺ: «Xa da xa furun seerandi: Laa-ilaaha illa Allaah» ya[7] Musilimu d'a filla i kitaabi sahaten di, Muurifo ti furun ŋa ke hadiise di ken ni: Kallen ga ri sere be ya, I kun ya ni soro beenu kallen taagumansun ga bange I kanma. [7] Musilimu d'a bagandi, (916-917)

Fillandi: bire be a kallen ga na danqanaaxu, i na a yaaxon texe, i na a sinqen kafume yi, ti sunnan riyen ŋa ti ken ŋa.

Sikkandi: Silaamin furen yanqinden wa wajabini, ganta an da ɲa sayidinfure ya a ga kara kuren di, a ke nta yanqini salle xa nta ɲaana a kanma, ken wara i w'a burunu a yiraamun ya di; baawo Annabi ya ﷺ a ma Uhudu kallaanon yanqi, a ma salli i kanma xa.

Naxatandi: furen yanqinden maxankuto: A Lawuran nan suturi, ken falle i n'a wurugi fonne i n'a noxon bolli bollindi neye ya, ken falle yanqindaanan na yiranxase falama i kitten ŋa ma ken me a na a senondi ti ken ŋa, saage a n'a ragandi sallijin ragayen ŋa, saage a na a yinmen do a sinqen yanqi ti jin do fa deren ŋa walla ken me, saage a n'a kaara teyen yanqi, saage kaara nooge, saage a n'a yanqi ken moxo di ta fillandi do ta sikkandi ya, ta su ga di a n'i kitten dangindi a noxon kanma, gelli fon da bogu a yi a na a yanqi, a na dingira ke siitini ti teppan ŋa ma ken me, gelli a ga ma meraga a n'a ɲa ti doori hoore ya(doore be ɲaxamindo ga nta a di), ma ti jaarandi killi kurunbon ŋa, xo bexaaden do ken me tana.

A na saage a salijirigandini, gelli a ga ma xura ti ta sikko yi a na fo kafu a yi katta karago ya, walla katta ɲeeru ya, a falle a n'a suusa ti yiraame ya, a na timaliŋen ro a dingira luutinton ŋa, do sujuudi dingiranon ŋa, gelli a ga n'a su timaliŋondi ken ɲa fi sire ya, a n'a kasankon timaliŋondi ti wusulanun ŋa, gelli a minnan (nuxun yinttun) ma a segeɲon gillu ga na ɲi a fo raga bakka i ya, an da ken wara xa, baasi nta a yi, i nta i yinten sentini, i nta i yintin binnun siini, i nta a taaxundini(sanllindin); bari daliile ma ri ken kanma, yaxaren ŋa, a w'i yintten tullu tooru sikki ya, i n'a yanqandi do a falle banŋen ŋa.

Karagandi: furen kasakande

Fo be gan fasanŋunta, (ken ni ya) i na yugon kasaka yiran xullu sikki di, doroke nta i di jibaqe xa nta i di, xo moxon be ken ga ɲa Annabiyinmen ŋa ﷺ i n'a falamana a noxon di falamande ya, gelli i ga n'a kasanka doroke do tagafe do yiran fanamante di baasi nta a yi.

I wa yaxaren kasankana yiraamu karagi ya di: doroko xoore, do kaala, do tagafe(fendeli), yiran falamanto filli. I wa leminen kasankana yiran baane ya di katta yiraamu sikki ya, i wa lenyaxaren kasankana doroko xoora baane di do yiran falamanto filli.

Fo be ga ni Waajibin ŋa a su haqen di ken ni yiran baane ya a ga furen danman su suturini, xa gelli furen wa na ɲa namaanan ya, a ken ŋa, i w'a yanqini ti jin do faaderen ŋa, i w'a kasankana a tagafen do a doroken di ma i filli tanan di, i nta a yinmen do a yeeson xufaarini, i nta timaliŋondini; roono a yi, na tugu ti a wa wullini laaxara koota ɲimindaana ya yi, xo ken ga saha hadiisen di bakka faaren maxa ﷺ, gelli namaanan ga na ɲi yaxaren ya a wa kasakene xo a tanan ya, xa i nt'a timaliŋondini, i nt'a yeeson suturini ti jeere ya, i nt'a kittun xa xufunu ti kittin xufanun filli ya, xa i wa a yeeson do a kittun xufaarini ti kasanke be i ga d'a kasanka a di, xo yaxaren kasankanden maxankuton banganden ga dangi moxonbe.

Tunmundi: seren be do a yanqiden gan xawa, do nan salli a kanma, a do n'a bulu(firindi).

(Ken ni) wasuyenmen ya, ken falle faabe, ken falle kisima, ken falle burutinto i ga me kaane moxonbe yigon haqen di.

Sire be xa do yaxaren yanqinden gan xawa: (ken ni) a wasuyenmen ya, ken falle saaxe, ken falle maame, ken falle burutinto i ga me kaane moxonbe gelli yaxarun ŋa, a wa telle yaxanlenmon filli da i na me yanqi; baawo Abu Bakari tonŋunte ya(Alla ga na duŋe bakk'a maxa) a yanqen d'a yanqi, a do baawo Ali ya(Alla ga na duŋe bakk'a maxa) a d'i yanqe Faatumata yanqi(Alla duŋe bakk'a maxa).

ɲeerundi: furun sallen maxankuto:

A wa kabarindi taanu naxati koono, a na Faatiha xara fanan falle, gelli a ga na a xara suura deppe kapp'a yi ma ãya walla ãyu filli ken siren ni; ti hadiisa sahante be ga ri ken fin di nan bogu Ibnu Abbaasi maxa(Alla duŋe bakk'i filli maxa), ken falle a na kabarindi ta fillandin ko, a na a salli faaren kanma ﷺ xo maxasallen moxo tahiyan di, ken falle a na kabarindi ta sikkandin ko, a na ti: (Allaahum magfir li hayyina, wa mayyitina, wa saahidina wa gaa'ibina, wa sogiirina, wa kabiirina, wa jakarina wa unsaana, Allaahunma man ahyaytahu minna fa ahyihi alal islaami, wa man tawaffaytahu minna fa tawaffahu alal imaani, Allaahum magfir lahu, w'arhamhu, wa ãfihi, w'afu anhu, wa akrim nujulahu, wa wass'i mudxalahu, w'agsilhu bil maa-i was salji wal barad, wa naqihi minaj junuubi wal xatooya, kama yunaqas sawbul abiyadu minad danas, wa abdilhu daaran xayiran min daarihi, wa ahalan xayiran min ahlihi, wa adxilhul jannata, wa a'ijuhu min ajaabil xabri, wa ajaabin naari, w'afsah lahu fi xabrihi, wa nawwir lahu fiihi, Allaahunma la tahrimna ajrahu, wa la tudillana b'adahu), Ken falle a na kabarindi ta naxatandin ko, a na salaamun wara i teyen di ta baane ya.

A wa xanini a ni kuttun filli wutu do kabarindi ta su ya, gelli fure ga na ɲi yaxare ya yi, i wa tiini: (Allaahunma igfir laha...) dgn, gelli furun ga na ɲa fillo ya i wa tiini: (Allaahunma igfir lahuma...) dgn, a wa ɲaana ti jaman ŋa gelli furun gan gabonta ken ŋa, i wa tiini: (Allaahunma igfir lahum...) dgn, yo xa gelli an da ɲi lentugunne ya yi, i ga fo be koono yanpaye ke duwanŋe batten di, a ya ni: (Allaahum maj'alhu faraton, wa juxran li waalidayhi, wa safii'an mujaaba, Allaahunma saqil bihi mawaajiinahuma, wa a'ajim bihi ujuurahuma, wa alhiqhu bisoolihi salafil muuminiina, w'aj'alhu fi kafaalati Ibraahiima alayhis solaatu was salaamu, wa qihi birahmatika ajaabal jahiim).

Sunnan ga ni ke be ya ni; Almaamin nan sigi yigon yinkollan banŋen ŋa, yaxaren naxaanen banŋen, do yigon na kari Almaamin ŋa gelli furun ga ni jaman ya, yaxaren na kari ti teŋeran (kinbaka) ŋa, gelli lemunun ga ɲi do i ya, murunta yigon wa dangini yaxaren kaane, ken falle yaxare, ken falle murunta yaxare, murunta yigon yinkollan wa ɲerono yigon yinkollan ŋa, yaxaren naxaanen na ɲero a yinkollan ŋa, ken moxo ya ni murunta yaxaren xa yinkollan wa ɲerono yaxaren yinkollan ŋa, a naxaanen na ɲero yigon yinkollan ŋa, sallaaon su na ɲa Almaamin falle, ganta an da ɲa sere baane ya a ga ma sigira kita Almaamin falle, a na sigi Almaamin teyen di.

Seegundi: furen burunden maxankuto

Sariyan ni ya, na xaburan jufondi katta yigon xoodon ŋa, lahadun na ɲaŋ'a di ti teŋeran banŋen ŋa, i na furen soxondi kunlenmen[lahadun] di a tatti teyen kanma, i na kasanken kaccun wasa, i nta i bosini xa ganta i wa i toq'a di ya, i nta a yiraamen bakka a yeeson ŋa a sun baana furen ɲa yigo ma yaxare, ken falle i na tufanun ro a kanma, i na doori xayen ro a yi ma a gan sabati n'a kisi dooren ŋa, gelli tufa ga ma kite i na a ɲa ti fo tana ya gelli lahanu ya, ma gidu ya, ma mange ya a ga a kisini dooren ŋa, ken falle i na dooren jurumu a kanma, a wa xanini i na ti ken biren ŋa: (Bismillahi, wa 'ala millati rasuulillahi), i na furunkunme ke wurugi ti subude lanɲera, i na koccun ro a kanma ken ga na neyo, i na a cuccufu ti jin ŋa.

A wa dagana, cunsindaanon nan sigi furunkunmen[xaburon] banŋe, i na Allaɲaage furen da; na tugu ti Annabiyinmen ŋa ﷺ a ɲi a ga na duguta furen burunden ŋa, a na sigi furunkunmen kanma, a na ti: «Xa da yanfayen muuru xa marenmen da, xa na Alla ɲaaga a danŋa ti sabatiyen ŋa, baawo i w'a tirindini saasa»[8]. [8] Abu Duwuda d'a bagandi, (3221), do Haakimu (3/ 399).

Kaabundi: a wa sariyannaaxunu sere da, a ga ma salli a kanma a nansalli a kanma burunden falle;

Na tugu ti Annabiyinmen ya ﷺ a da ken ɲa, xa ken na ɲa xaso me noxon di walla fo be gan roxo, gelli wuccen ga na ɲi a gan gabo ken ŋa a nta dagana a nan salli xaburan kanma; baawo a ma rage Annabiyinmen maxa ﷺ nan ti a salli xabura kanma furen burunden falle ti xaso ya.

Tanmundi: A nta dagana furen dunkonun da, i na yigande dabari soron da; Ti Abdullaahi renme Jariiru Bajaliganke -saahaba xoore- digaamen ŋa (Alla ga na duŋe bakk'a maxa) : «O ɲi a jaatene kappa wuyangallen ya yi: na mekofu katta furen dunkon ŋa do yiganden dabari burunden falle»[9] Imaamu Ahamadu d'a filla ti fillandikilli sire ya, [9] Ibunu Maajaha d'a bagandi (1612), do Imaamu Ahamadu (2/ 204).

Yo xa fo be ga ni, na yiganden dabari i da, ma i mukkun da baasi nta ken ŋa, a wa dagana a maarentinton do a taxaalenmon da i na yigande dabari i danŋa, na tugu ti Annabiyinmen ŋa ﷺ biran be Abi Taalibu renme J'afaru kallen xubaaren ga ri a yi(Alla ga na duŋe bakk'a maxa) nan giri saami, a da i dunkonun ɲaamari nan t'i na yigande dabari J'afaru dunkon da, a jaabi: «Finsaanen ŋa de, fi ri J'afaru dunkon ŋa ke be g'i suxulana»[10]. [10] Musilimu d'a bagandi baaden di (976), do An-Nasaa'i baaden di (2034), do Abu Duwuda baaden di (3234), do Ibunu Maajaha baaden di (1569), do Ahamadu (2/441).

Baasi nta furen dunkonun ŋa, i n'i taxaalenmon xiri walla i tano katta yigayen ŋa bakka yigande be ga kini i ya, bire dura nta ken ŋa, o ga ke be tu sariyan di.

Tanmu do baanandi: duyanbanŋunden toqe nta dagana yaxaren da fure kanma nan dangi bito sikki di, ganta a kiina.

A wa wajabin'a maxa, a na furujantaaxu a kanma xasu naxati do bito tanmi, ganta ti an da ɲa nuxute ya, ken bire a furujantaaxen wa (ɲamene) ti saareyen ŋa, ti sunna sahanten sabatiyen ŋa bakka faaren maxa ﷺ ti ken ŋa.

Xa yigon ŋa, a nta dagana a danŋa a na duyanbanŋunden toxo no sere su kanma gelli a maarentinton ŋa walla i tana.

Tanmu do fillandi: furunkunmun juuranden wa dagana yugun da, bire do bire naxa kuudo nan duwa i danŋa, do na hinneyen mund'a i da, do nan sinme kallen ŋa do ke be ga kalle falle;

Ti Annabi jaabin ŋa ﷺ: «Xa daga bogu xaburanun ŋa, na tugu ti i wa xa sinmandini laaxara ya»[11] Musilimu d'a bagandi i kitaabi sahanten di. [11] Ibunu Maaja d'a bagandi (1569), Albaani d'a sahandi.

Annabi ɲi ﷺ a g'i sahabanu tuyindini bire be i ga na xaburun juura, i nan ti: «Assalaamu alykum ahlad diyaari minal m'uminiina wal muslimiina, wa innã in saa'Allahu bikum laahiquuna, nas'alu'llaaha lanã wa lakumul ãfiya, yarhamu'llaahul mutaqaddimiina minna wal must'axiriina»[12]. [12] Musilimu d'a bagandi (975).

Xa yaxarun ŋa, xaburanun juurande nta dagana i danŋa; baawo Faaren ŋa ﷺ a da yaxarin xabura juurandaanon langa, a do baawo i wa kanna fitina do sabariyen roxoyen ŋa i (xabura) juurande ke di, ken moxo ya ni xadi a nta dagana i danŋa i bati do baaden ŋa katta furungallun ŋa, baawo Faaren ŋa ﷺ a da i kaba ken ŋa. Yo xa nan salli fure ŋa sallikan di, walla furun salliran ŋa ken daganten ni yugun do yaxarun su danŋa.

Ke ya ni fo lagare be kafumanden ga neyo. Alla ga na neemandi nan kisindi o Annabiyinme Muhanmadu kanma, d'a dunkonu d'a kappanlenmo.