Mɛi yaa nà Anduniya haliita ? Mɛi yaa nà hɛi bɔ̀ŋɔɔ haliita ? Ifɔ gànna ?
Tila wɔ̌ Anduniya nna bɔ̀rɔ hunù dɔ̀ kpàarɛ̄ ŋmɛnɛ fàtii fàtiiyo tɛ nɔ̀, kó làabaari nɔyo gaabi ká à gonna Halìitàkpɛ Bèeri Ká Nŋa nɔ̀ Irikpɛ, Kpei Ká À nà sàriyayo káayo bɔnŋɔ hunayoo dìrà dam . Nŋa Tila di yei kó Irikpɛ ŋmɛnɛ Zemyo nna cimi nɔɔyo diyàyo sɛ nna tilayo káayo ǹ zumani kitɛ zǎ bɔnŋɔ dɔ̀ kpàarɛ̄ tɛ, ka yei kó mɛɛcinɛ̀ sennani ká Àlsìlàamàtɛ̀rɛ yaa bara adiini cimi ŋmɛnɛ ká à gono nɔ̀ bɔnkaani ga tɔyo Anduniya nna Laahara kuna gànna .
This PDF is generated automatically from the book's text; its layout may differ from the printed edition.
Mɛi yá nà Anduniya hàliita? Mɛi yá nà hɛ̄i bɔ̀ŋɔ̄ hàliita ? Ifɔ gànna ?
Beiyo ŋmɛnɛ Igbɛ ká ǎ latìyo nna Àdiini Sénni tɛyo Bɔ̀nŋɔ̀tɛ̀rɛ Kǎba Jìnjire nna Andebi Jìnjire ŋmɛnɛ
Áyara hɛ̄i a gono hini deidei bɔnŋɔ̀ ?
Mɛi yá nà samayo hàliita nna gannā nna hàikáayo ǹ gono ǹ kuna zǎ hàliita bèerì bèerìyo káayo ǹ su gu ǹ bei ka kɔɔli ?
Mɛi yá nà siriya cirici wɔ̀ ká à bòoriyoo jaasayo koo kùbeyo tɛ sama nna gannā kuna ?
Mɛi yá nà bɔ̀rɔ hàliita ka yēi ka à gòmìnì mãyo nna diyayo nna laakali, ka yēi ka nam à gonna beiyo duuri nna cimiyo beiyo ŋmɛnɛ yiiko ?
Mɛi yá sinti ka gbei cirici wɔ̀ tɛ nna Gonìntàtɛ̀rɛ n gáa dɔbuyo kuna , ka n foto tɛ ka n foto di yassi boriyanī ?
N mà nùura yéeti hàliita hùndèkòniyo ga nna ká ǹ bara dimi ŋmàanī ŋmàanī koo bara mɔ̀ɔ ŋmàanī ŋmàanī , Mɛi yá nà ǹ hàliita Gònìntàtɛ̀rɛ bɔ̀nŋɔ̀ nna hɔnnɛyo zakāyo káayo ǹ sinna tikì ?
Mɛtɛ Anduniya bèerì wɔ̌ tɛ koo gonoyo koo siriyayo nna sariyayo káayo ǹ gu à (dìrau) sasawaniyo deidei sasawaniyo cirici jiiri jiiri tùutuumyo káayo ň bisa kuna ?
Mɛi yá nà siriyayo káayo ň dira nna Anduniya wɔ̀ kulu jìsi (hunayo nna buyo, hùndèkòniyo ŋmɛnɛ cɛ̀rɛ hɛi hɛiyo, ciini nna zaari, hàyàyo sáayo bɛ̀rɛ bɛrɛyo, ka kpee hari à mɛɛ ) ?
Áyara Anduniya wɔ̀ nà à bɔ̀ŋɔ̄ hàliita nɔ̀ ? Dě à kà nɔ̀ zǎ zam ka gono kuna? Dě à de kà ka gono nɔ̀ jirise bɔ̀nŋɔ̀ ? Irikpɛ Ká Ǎ Beeriyo cì : ﴾Áyara ǹ nà ǹ hàliita nɔ̀ ká à na bara Hàlìitàkpɛ fɔ gono ǹ sɛ ? Dě du ka nŋayo yǎ bara ǹ bɔ̀ŋɔ̄ɔyo hàlìitàkpɛɛyo ? 35 Dě binɛ nŋayo yá nà samayo nna gannā hàliita? Nŋa di kulu nàm , ǹ de bara ká ǹ suu naanɛ (cimmanīyo ŋmɛnɛ) nɔ̀ 36 ﴿ [At-Tuur : 35 - 36].
Dě iri na iri bɔ̀ŋɔ̄ɔyo hàliita, nŋa à suu tɛ̀ à 'n bara ká iri hunu kitɛ nɔ̀ zǎ kɔ̀ɔnu kuna aw jirise bɔ̀nŋɔ̀, dě ya nɔ̀ ni, cimi ká sika si à kuna nɔ̀ : ká anduniya wɔ̀ himā à 'n bara ká à gonna Hàlìitàkpɛ Bèerì fɔ nɔ̀ , Yiikokpɛ ; domi à suu tɛ̀ à 'n bara anduniya wɔ̀ nà à bɔ̀ŋɔ̄ hàliita ! aw à 'n hunu kitɛ zǎ zam ka gono kuna ! aw binɛ à 'n bara à kà nɔ̀ jirise bɔ̀nŋɔ̀ !
Ifɔ gànna nɔ̀ bɔ̀rɔ̌ cimi nɔ hàifɔyo káayo à suu diya ǹla gonoyo sɛ ? Sàsàwànì : (beiyo, nna lǎakali, nna hunde, nna hunde ŋmɛnɛ hàifɔ mãyo, nna bāayo), à na ci ká ǎ diya ǹ ŋmɛnɛ sědayo gànna ba ? Ka à bara ya ni, ifɔ gànna nɔ̀ bɔ̀rɔ̌ anduniya bèeri wɔ̀ Hàlìitàkpɛ Gonoyo kakāu, à dù koo diya À hàliitayo, nna À gbeiyo, nna À sisibi mãyo ŋmɛnɛ sědayo ?!
Bɔ̀rɔ̀ làakàlìntɛ fɔ suu tùtu ǹ mà cì à sɛ : fū wɔ̀ kà nɔ̀ ka na bara ká bɔ̀rɔ̀ fɔ yá nà à cini ! aw binɛ ǹ mà cì à sɛ : zam ka gono (kɔ̀ɔnu) yá nam fū wɔ̀ gono ! Dě ya nɔ̀, mɛtɛ bɔ̀rɔ̀ fɔyoo tɛ koo warka ǎ cì : anduniya bèerì wɔ̀ kà nɔ̀ ka na bara zǎ Hàlìitàkpɛ fɔ dɔ cimmanī ?! Mɛtɛ làakàlìntɛ ba tɛ ka tùtu ǹ mà cì à sɛ : anduniya siriya cirici sàwàntɛ wɔ̀ kà nɔ̀ jirise bɔ̀nŋɔ ?
Hàiyo wɔ̀ kulu gu iri tɔyani cìnɛ̀ gùrè fɔ ga nɔ̀, nŋa nɔ̀ ká anduniya wɔ̀ gonna Nɔrukpɛ Bèeri, Yiikokpɛ, à hài kulu Bɛ̀rɛ̀ Bɛ̀rɛ̀kpɛ , nna kpɛɛnɛ ká Kpei Di Fɔlɔnku yá hìmāayo nna ǹ mà bɔ̀ɔta ŋmaa À sɛ, ya nɔ̀ hɛaika kulu sɛ ň bɔ̀ɔta ŋmaa À Kpèitɛ̀rɛ baasi, bɔ̀ɔta ŋmaayo di bara kɔ̀ɔnu nɔ̀, nŋa kpɛɛ di suu hìmāayo nna ǹ mà à bɔ̀ɔta .
Nɔrukpɛ nɔ̀ Hàlìitàkpɛ Bèeri
Nɔrukpɛ, Hàlìitàkpɛ Gùrè fɔ yá gono, Nŋa yá bara Mɛ̀ikpɛ, hài kulu Bɛ̀rɛ̀ Bɛ̀rɛ̀kpɛ, Arziki Nɔ̀ɔkpɛ Ká Nŋa yá hunanī koo wi. Nŋa yá nà gannā hàliita ka à baananī ka nam hunayoo tɛ À hàliitayo sɛ à bɔ̀nŋɔ̀. Nŋa yǎ nà bɔ̀nŋɔ̀dɔɔyo nna hàliita bèeri bèeriyo káayo ǹ gono ǹ kuna hàliita, ka siriyanī cirici wɔ̀ ká à gu À Kpèitɛ̀rɛ Jirima nna À Bayo ciba dam weenu nna hàndu nna ciini nna zaari kuna.
Nŋa nɔ̀ Warka À nà hewu baananī iri sɛ, hewu ká dě à si hunayo suu tɛ̀, Nŋa yǎ cìnjiyo zumani kìtɛ iri sɛ, nŋa À nà tèekuyo nna isāyo baananī iri sɛ, Nŋa yǎ bara ká À gu iri ŋmaaranī ko gu iri cɛrima sáa ká iri gono iri nyāyo gundeyo kuna ka sinna gaabi fɔ̀, Nŋa yǎ binɛɛ kpiri diranī iri gaayo lenŋiyo kuna zǎ iri hɛiyo hāri iri buyo.
Kpei Di Ká À bara Nɔrukpɛ, Hàlìitàkpɛ, Arziki Gòmìnìkpɛ nɔ̀ Irikpɛ Kpei Ká Ǎ Gɛiyo koo Beeriyo .
Irikpɛ yǎ bara hài kulu ká à gono gonoyo kuna Nɔrukpɛ nna ǹ Hàlìitàkpɛ zǎ hài ká irǐ hɔnnɛ nna hài ká iri suu hɔnnɛ, À bàasi hài kulu bara hàliita nɔ̀ À hàliitayo kuna, nŋa À Fɔlɔnku yǎ hìmāayo ǹ mà bɔ̀ɔta ŋmaa À sɛ, ka suu bɔ̀ɔta ŋmaa bɔrɔ̀ fɔ ŋmāanī sɛ koo margu nna Àla . Wece si À Sɛ À Mɛ̀iyo kuna dě binɛ À hàliitayo kuna dě binɛ À bɛ̀rɛ bɛ̀rɛyo kuna dě binɛ bɔ̀ɔta ŋmaayo À Sɛ kuna .
Dě mɛɛkakaw kuna iri ba dàm ká irikpɛ ŋmaanìyo fɔyo gono nna Irikpɛ Ká À Jirimaa Bayo koo Kùbeyo dà gonoyo dom ba sarā nɔ̀; domi à suu tɛ̀ irikpɛ hinka mó gonoyo ŋmɛnɛ àlǎmari bɛrɛ bɛrɛ wakati gure fɔ kuna, Irikpɛ Ká Ǎ Beeriyo c̀ : ﴾Dě irikpɛ fɔyo dom gono bɔ̀nŋɔ̀dɔ nna ganna kuna Irikpɛ Kpei Bèeri bàasì dà ǹ dom ba sarā nɔ̀ (1)....﴿ [Al-Anbiyá'i : 22] .
Nɔrukpɛ Hàlìitàkpɛ ŋmɛnɛ Zěm Zěmyo :
Nɔrukpɛ Di Ká Ǎ Gɛiyo gonna Māa Hɛ̀nnɔ Káayo ǹ suu tɛ̀ kabuyo, nŋa À gonna Zěmyo tùutuuma Bèerìntɛyo Jìrìmàntɛyo Káayo ǹ gu À Tɔyo ka Kùbe ciba. À Kpèitɛ̀rɛ Māayo di kuna nɔ̀ : "Al-Khaaliq" (Hàlìitàpkɛ) nna "Allaahu" (Irikpɛ) ká hài ká ň nufi nna àla nɔ̀ : Warka bìnɛ̀yoo bāa Àla ko gu À jirimanī ko gu À bayani ko hamburu Àla ko gu À kàmuna ká À Fɔlɔnku yǎ hìmāayo nna nna ǹ mà bɔ̀ɔta mŋaa À sɛ́, À sinna wece. Māayo di kuna nɔ̀ "Al-Hayyu" (Warka Ǎ Hunayo), nna "Al-Kayyuumu" (Warka Ǎ Kɛiyo nna À Bɔ̀ŋɔ̄ɔ ko gu À hàliitayo kɛ̀yyani) nna "Ar-Rahiim" (Warka À Sisibii fisɔuyo nna àlsilàama hɛ̀nnɔyo), nna "Ar-Razzaaq" (Warka Ǎ hàliitayo nɔ hài ká ň huna nnā), nna "Al-Kariimu"(Àlheiri nna Jirima nna Gòminī tùutuumakpɛ) , Irikpɛ Ká Ǎ Beeriyo cì àl-Kùrani Jìrìmàntɛ kuna : Irikpɛ nɔ̀ Kpei Ká irikpɛ fɔ si ká à hìma ǹ mà bɔɔta fàassede Nŋa, Kpei Ká Ǎ hunayoo Ká Ǎ kɛ̄iyo nna À Bɔŋɔɔ koo hàliita kulu kɛ̄iyanīyo , dùsum su gu À zà bère jìbìrì, À mŋɛnɛ nɔ̀ hài Ká à gono bɔ̀nŋɔ dɔyo kuna nna hài ká à gono gannā kuna, mɛi yá ba hini ka à hànsinɛ fàaba ka À dɔ dě à nà ci nna À tùtuyo ! À gu À hàliitayo ŋmɛnɛ hài káayo ǹ tɛ̀ ka bisa bei nna ǹ ŋmɛnɛ hài káayo ň kà tɛ̀yo , ǹ dù ka na bara ká ň hàifɔ bei À hài kulu ká Ǎ bei kuna fàase hài ká À bāa (ǹ mà bei) , À Tìtà ba ka hɛ̄i ka bisa bɔnŋɔ dɔɔyo nna gannā, (nna à ya nɔ̀) ǹ cɛrimayo suu timyo ka binɛ ka suu gaabuyo À Sɛ , Nŋa nɔ̀ Kpei Ká Ǎ Beeriyo Ká Ǎ Bayo ka Bara Jirima Bèerikpɛ. 255 [Suratu Al-Bakara : 255] .
Nŋa Irikpɛ Kpei Bèeri cí : ﴾Cì : Irikpɛ Di Nŋa nɔ̀ Irikpɛ Ká À bara nɔ̀ À Bɔ́nŋɔ̄fɔ 1 Irikpɛ Ká hàliita kuluu nufi nna à bùkaata biyayo cèejiyo 2 À na hɛi, ǹ binɛ ná À hɛi 3 hàifɔ binɛ na bara À cinɛ 4 ﴿ [Al-Ikhlaasu : 1-4].
Irikpɛ Di Ká À Sɛ nɔ̀ ň bɔ̀ɔta ŋmaa gu À Bɔŋɔɔ zěmyo nɔ̀ nna zěmyo káayo ň tɔyo koo kùbeyo
À ŋmɛnɛ zěmyo di kuna nɔ̀ : Nŋa nɔ̀ Kpei Ká ň bāa koo beerani ko jirimani koo hamburu ko kàmuna koo tamtɛrɛ ŋmaa À Sɛ nna cimi, À bàasi hài kulu bara hàliitàntɛ nɔ̀, ká ǹ tɛ̀kɛ gbei tɛyo, fòoròntɛ, lìizàayàntɛ.
À zěmyo di kuna nɔ̀ ká Nŋa nɔ̀ Warka Ǎ Hunayo koo Kɛiyo nna À Bɔ̀ŋɔ̄ɔ koo Hàliita kulu kɛiyanī , dě ya hùndèkònī kulu ká à gono gonoyo kuna Irikpɛ yá nà à hunanī ka kana àla zǎ zam ka gono kuna, nŋa Nŋa yǎ kùlaayo nna àla nna à gonoyo nna à hunayo hàyà nna hàika ǎ tɔ àla kulu. Ká à bara ya ni, Irikpɛɛ Dii hunayo nɔ́ ya ka su ba bu, nŋa à suu tɛ̀ À 'n beeni, Ǎ kɛiyo nna À Bɔŋɔɔ nɔ̀ ka bara hàliitayo kulu Kɛ̀iyànìkpɛ nŋa À suu jìbìrì, dùsum mosom su gu À zà bèr jìbìrì .
À zěmyo di kuna nɔ̀ ká Nŋa nɔ̀ Bèikpɛ Ká hàifɔ suu tukuyo À Sɛ ganna kuna bère sama kuna .
À zěmyo di kuna nɔ̀ ká Nŋa nɔ̀ Mãakpɛ Dìyàkpɛ Ká Ǎ mãa hài kulu koo diya hàliita fɔ kulu, Ǎ bei wisi wisi ká ǎ tɛ kùsùmayo kuna nna hàika jɛ̀nnɛ̀yoo tukuyo , hàifɔ suu tukuyo À sɛ ganna kuna bère sama kuna.
À zěmyo di kuna nɔ̀ ká Nŋa nɔ̀ Warka Ǎ hini , Ká hàifɔ su gu À mɔnŋɔyani , hàifɔ binɛ suu hàika À bāa yèeti , Ǎ tɛ hàika Ǎ bāa nɔ̀ koo honŋu hàika Ǎ bāa, Nŋa yǎ jinànī koo zinkiranī, Nŋa yǎ gonna Lasabu Hɛ̀nnɔ Tɔntɛ Kubèntɛ.
À zěmyo di kuna nɔ̀ ká Nŋa nɔ̀ Hàlìitàkpɛ, hunàyo hàyà Nɔ̀ɔkpɛ, àlǎmariyo Bɛ̀rɛ̀ Bɛ̀rɛ̀kpɛ Ká À nà hàliita kulu hàliita ka à hài kulu siriyanī , hàliita kulu gono À yiiko nna À liizaaya cìre nɔ̀.
À zěmyo di kuna nɔ̀ ká Nŋa nɔ̀ Warka Ǎ tutu bɔrɔ̀ fɔ kulu ká à gono màsu nna sènnɛ kuna sɛ, koo binɛ bibikpɛ ká ǎ fàaba céeji kulu fàaba, koo binɛ sari kulu hiibanī , hàliita kulu bara ká dě à kam binɛ bibi fɔ kuna aw masu fɔ kuna À dɔ nɔ̀ ǎ zulu ka yēi tilasi bɔ̀nŋɔ̀ .
Bɔ̀ɔtayo suu tɛ̀ fàase Irikpɛ Ká Ǎ Beeriyo Sɛ, Nŋa nɔ̀ Kpei Ká Ǎ Tɔyo koo Kùbeyo, Ká À Fɔlɔnku yǎ hìmayo nna bɔ̀ɔtayo di nŋa hàifɔ ŋmáani suu hìmāayo nnā, ya nɔ̀ hài kulu ká ǹ bɔ̀ɔta ka À nàm bara hàika ň bɔ̀ɔta kɔɔnu bɔnŋɔ nɔ̀ nŋa à bara hartàntɛ nɔ̀ ká à gono buyo nna beeniyo mɛ .
Irikpɛ Ká Ǎ Gɛiyo nà iri gòmini lǎakaliyo ká ň dū koo hàifɔ bei À Kpèitɛ̀rɛ Bayo nna À Jirima senni kuna, nŋa À nà hàlìitàtɛ̀rɛ hɛ̀nnɔ fɔ dɛ̀ɛsɛ iri gaayo kuna, hàlìitàtɛ̀rɛ hɛ̀nnɔ fɔ ká ǎ bāa alheiri koo kàbiya cùuta, koo nàssu koo lǎakali karani dě à huro nna Irikpɛ hàliita kulu Nɔrukpɛ. hàlìitàtɛ̀rɛ dii cìba À Kpèitɛrɛ Tɔyo ka Kube ga nɔ̀, ka yēi koo cìba ká à suu tɛ̀ ǹ mà À zém nna hartayo, Gɛiyoo tabbatayo À Ga.
À suu hìmāayo nna làakàlìntɛ à 'n bɔ̀ɔta mŋaa faasé Warka Ǎ kùbeyo sɛ, tɔ̀ nŋa mɛtɛ nɔ̀ ǎ bɔ̀ɔta ŋmaa hàliita fɔ zaŋa à tàka kà ǎ hartayo aw ka hartayoo bìsayo àla !
À suu tɛ̀ warka sɛ ň tàmtɛ̀rɛ ŋmáa mà bara bɔ̀rɔ dě binɛ toolu dě binɛ túuri dě binɛ hundèkòni fɔ !
Irikpɛ gono À samayo bɔnŋɔ̀ nɔ̀ koo Beeriyo koo Tɛ̀kɛyo À Gado Bèeri (Al-Archi) bɔ̀nŋɔ̀, koo fefèiyo koo ŋmàanɛɛyo nna À hàliitayo. À Bɔ̀ŋɔ̄ Kùsǔm si À hàliitayo kuna, À hàliitayo bɔ̀ŋɔ̄ kùsǔm hàifɔ si À Bɔ̀ŋɔ̄ Kùsǔm kuna. À suu huro ka binɛ ka suu ci gá À hàliitayo hàifɔ kuna .
Irikpɛ Di, hàifɔ na bara À Tàka, Nŋa binɛ nɔ̀ Warka Ǎ mãa koo diyā, À sinna cinɛ, Nŋa yǎ wàdaatayo ka suu bá hàifɔ bùkaata À hàliitayo dɔ, À suu ŋmǎ, À suu jìbìri, Nŋa yǎ Bayo koo bara Jirima Bèerikpɛ ká À suu tɛ̀ Á 'n gonna wei dě binɛ kōo; ká à bara ya ni, Hàlìitàkpɛ gonna Zěm Zěmyo Beeri Jìrìmàntɛyo nɔ̀ ya , nŋa à suu tɛ̀ bùkaata dě binɛ hartayo mà bara À Zěmyo.
Irikpɛ Ká Ǎ Beeriyo cì : «Noo boroo, ǹ nà sàsàwànì tɛ̀ noo sɛ, wà hanŋa feeri ka mãa àla : warkaayo sɛ noo bɔ̀ɔta ŋmáa ka Irikpɛ nàm di suu hini ka hamini hàliita bá ǹ nà cɛ̀rɛ kùmma à gànna, bá hamini dí nà hàifɔ kɔm ǹ ga ǹ suu hini ka ǹ bɔ̀ŋɔ̄ɔyo fàaba ka tà ǹ ga, zǎ tooluyo di nna hamini di kulu bara mɔ̀nŋɔ̀ntɛ̀yo nɔ̀ . Ǹ ná Irikpɛ bayani ka À jirimanī À Bayo nna À Jirima zaka (ká à hìmayo nnā)(1), lalle Irikpɛ nɔ̀ Gàabìkònī Bɔ̀ɔyàkpɛ 74». [Al-Hajj : 73-74] .
Ifɔ gànna nɔ̀ Hàlìitàkpɛ Bèeri Jìrìmàntɛ Di nà iri háliita ? Nŋa ifɔ Ǎ bāa nna iriyo ?
Aayala lǎakàlìntɛ ba tutu ká Irikpɛ nà hàliitayo wɔ̀ kulu hàliita nɔ̀ ká à nà bara guuri fɔ bɔnŋɔ̀ ? Aayala Irikpɛ À nà hàliitayo di hàliita nɔ̀ hɔ̀ɔrɛ bɔ̀nŋɔ , beesinka Nŋa yǎ Mutu ka bara Gòni ka bara Bèiyo kulu Tìkìkpɛ ?
Aayara lǎakàlìntɛ̀ hɛ̀nnɔ ba tutu ká Warka À nà iri hàliita ka nàm iri hàlita wɔ̀ yási mutu koo sawayo koo bòoriyo ka jàasa, nŋa À nà hàika à gono samayo nna ganna kuna baananī iri sɛ, à kuluyo wɔ̀ mà bara À nà iri hàliita nɔ̀ ká à na bara nna guuri fɔ dě binɛ à 'n bara À mà iri nàm ka ná hãyo káayo ǹ mutu ko gu iri kɔtɔyo tutu iri sɛ, zàŋa : Ifɔ gànna nɔ̀ iri gono nɛ̌ dɔ (Anduniya wɔ̀ kuna) ? Ifɔ yǎ gono buyo banna ? Ifɔ nɔ̀ ň guuri nna iri hàliitayo ?
Aayara lǎakali hɛ̀nnɔ ba tutu ká hanŋa cenìyo su ba gono tìkì dàarìikpɛ sɛ ihɛ̀nnɔ banayo mà gono ihɛ̀nnɔ tɛ̀ɛkpɛ sɛ ?
Irikpɛ Ká Ǎ Gɛiyo cì : «Dě ya noo tàma ká Iri de nà noo hàliita hɔ̀ɔrɛ kɔ̀ɔnu bɔ̀nŋɔ nɔ̀, nna ká ǹ su ba noo yèeti kitɛ Iri dɔ (no buyo banna) 115 ?» [Al-Muuminuun : 115] .
Haika à bara deidei nɔ̀ ká Irikpɛ nà dìyàyo dɔ̀ntɔ kìtɛ domi iri 'n dùwa ka hàika gànna iri gono bei , nŋa À nà iri cìba yási ká iri ba À bɔ̀ɔta koo màanì nna Àla, nna hàika Ǎ bāa nna iriyo ! nna mɛtɛ yási iri ba tɛ ka duwa À yarda g, nŋa À nà iri beiyanī iri yēiyo dɔ buyo banna .
Nŋa Irikpɛ nà dìyàyo dɔ̀ntɔ kìtɛ ǹ mà iri beiyanī ká Irikpɛ Fɔlɔnku yáa hìmāayo ǹ bɔ̀ɔtayo À sɛ, iri 'n yēi ka bei mɛtɛ yási iri bó gu À bɔ̀ɔta, ǹ mà yēi ka iri beiyanī À fòoroyo nna À hònŋɛɛyo, kaa yēi ka iri beiyanī tàbiya hɛ̀nnɔyo káayo dě iri nà ǹ kɔtɔ iri hunayo ba bòori àlheiriyo nna àlbarkayo mà à faafu .
Irikpɛ binɛ nà dìyà tùutuuma dɔ̀ntɔ kìtɛ zàŋa : (Nuuh, Ibrahiim, Muusá nna ISSA) ka ǹ tɛ̀ɛmàko nna muujizayo káayo ň cìbayo ká cimi nɔ̀ ň tɛ nŋa lalle ǹ bara dɔ̀ntɔ̀ntɛyo nɔ̀ zǎ Irikpɛ Ká Ǎ Gɛiyo dɔ, nŋa ǹ kɔ̀kɔ̀rɔ̀ yǎ du ka bara Muhammadu (Irikpɛ mà à fɔ̌ ka à saabu ka à yeenanī).
Lalle dìyàyo di kulu nà iri nɔ làabaari làabaari nɔyo gɛiyàntɛ kulu tìkì ká hunayo wɔ̀ (anduniya kuna) bara zarabani nɔ̀, hunayo bɔ̀ŋɔ̄ bɔ̀ŋɔ̄ cɛ̀rɛ ba gono nɔ̀ buyo banna (laahara kuna).
Nna ká àljanna gono àlsìlaama hɛ̀nnɔyo sɛ nŋayo káayo ǹ nà Irikpɛ bɔ̀ɔta À Fɔlɔnku Ká wece si À Sɛ, ka cimi nɔ dìyàyo kulu sɛ, nna ká nìnɛ̀ gono ká Irikpɛ nà à sɔ̀ɔru gùtùruyo (ceferiyo) sɛ nŋayo káayo ǹ nà irikpɛ ŋmàanì fɔyo bɔ̀ɔta ka margu nna Irikpɛ aw binɛ ǹ ci ceferiyo Irikpɛ dìyàyo kuná àfɔ sɛ .
Irikpɛ Ká Ǎ Beeriyo c̀ : «Noo Aadama kōoyo dě dìyàyo kà noo sɛ zǎ noo kuna nna koo À ŋmɛnɛ Aayayo cou noo sɛ, saa di warka à hamburu (Irikpɛ) ka gbei bòriyanī hàifɔ hamburuyo su ba gono ǹ sɛ laahara ya nɔ̀ ǹ su ba binɛ̀ bibi tɛ (hàifɔ ká à bìsa bɔ̀nŋɔ̀) 35 Warkáayo nŋayo nà Iri aayayo kakāw ka jirimankɛi tɛ̀ nna ǹla coroo di nìnɛ̀ boroo nɔ̀ ya ǹ bó gɔ̀ngɔ̀rɔ̀yo à kuna 36» [Al-Aaraaf : 35-36] .
Irikpɛ Ká Ǎ Beeriyo cì : «Noo boroo wà bɔ̀ɔta ŋmáa noo Nɔrukpɛ sɛ Kpei Ká À nà noo hàliita nna warkaayo ǹ jina ka kà noo sɛ , domi wà tɔ Irikpɛ hàmbùre gá 21 Kpei Ká À nà gannā ci dàariji noo sɛ ka sama ci à sɛ làasì ka à ciniyo kùbeyoo jaasayo, nŋa À nà cinji zumanī zǎ bɔ̀nŋɔ̀ dɔ ka tuuri hinzeyo kàa nna cinji hari di domi ǹ mà bara hunayo hàya noo sɛ , à sɛɛ gànna wà suu wece tɛ Irikpɛ sɛ ka du koo bei (ká À bara À Fɔlɔnku nɔ̀) 22 Dě noo gono sika kuna nna hàika Iri zumanī Iri tǎm (Muhammadu) sɛ nɔ̀, tɔ̀ wà kana suura gùre fɔ zaŋa à tàka, saadi wà noo séeda kàakpɛɛyo cɛ kitɛ Irikpɛ bàasì, dě noo bara cìmìtèeriyo . Dě noo nà tɛ ya , noo binɛ mosom su ba hini ka tɛ ya nɔ̀ , À sɛ gànna wà hamburu nìnɛ̀ ká à kubaniyo hàyà nɔ̀ boroo nna tonniyo, ǹ dù ka à sɔ̀ɔru cefriyo sɛ nɔ̀ 24 N mà warkáayo coroo nà cimi nɔ ka gbei hɛ̀nnɔyo tɛ nɔ làabaari kàanɔ ká àljannayo káayo isayoo zùru ǹ cìreyo gono ǹ sɛ (laahara). (Ǹ kuna) ba sāafɔ ǹ nà ǹ nɔ ǹ ŋmɛnɛ tǔuri hinzeyo kuna àfɔ se ǹ mà cì : warka ǹ dom jina ka iri nɔ nɔ̀ ya, ǹ dù ka kàna ǹ sɛ àla nɔ̀ nŋa ǎ hìmāayo nna sìntè ŋmɛnɛ di. Àljanayo di kuna ǹ gonna wèi gɛ̀iyaǹtɛyo , ǹ mà yēi koo gɔ̀ngɔ̀rɔ̀yo koo gonoyo ǹ kuna . [Al-Baqarah : 21-25] .
Ifɔ gànna nɔ̀ dìyàyo hɛi ba ka bara ŋmàanì ŋmàanì ?
Cimi nɔ̀ ká Irikpɛ nà À dìyàyo dɔ̀ntɔ zàmāayo ga, zàmāa (àl-ummah) fɔ si fàase à bara ká Irikpɛ nà dìyà samma ǹ ga, domi à mà ǹ cɛ ka kpee nnā bɔ̀ɔta ŋmáayo ǹ Nɔrukpɛ sɛ ga, ka À Fòoroyo nna À Honŋɛɛyo tɔyanī ǹ ga, nŋa ǹ kulu ŋmɛnɛ cɛyo di guuri bara nɔ̀ : tàmtɛ̀rɛ̄ ŋmǎayo Irikpɛ Yiiko Kulu nna Jirima Bèerikpɛ Fɔlɔnku Sɛ. Baa saafɔ binɛ zamāa bá ifɔ di sinti koo fòoroyo ǹ mà Irikpɛ ci À fɔ ká ǹ dìyà kà nnā ǹ sɛ nàm aw koo gu à mɛɛranī, se Irikpɛ mà dìyà fɔ ŋmàanī sàmma ka à tɛ̀kɛ à mà ǹ dìrau hìnsa ka boroo yēeti hàliitàtɛ̀rɛ dèidèintɛ bɔnŋɔ nna Irikpɛ ciyo Àfɔ nna À ganayo,
Hali Irikpɛ nà dìyàyo di bɔnŋɔ̀ wi nna Andébi Muhammadu (Irikpɛ mà à fɔ̌ ka à saabu ka à yeenanī), nŋa ká à kà nna àdiini kùbèntɛ nna Chariya gɔ̀ngɔ̀rɔ̀ntɛ ká à bɔrɔ̀ kulu marguyo hali cìyámā kɛiyo hɛnɛ, sàriya di ká à nà sàriya káayo ǹ jina kulu kubanī ká ǹ tuusu, nŋa Iri Nɔrukpɛ Jirima Bèerikpɛ Ká Ǎ Beeriyo dù ka cīnnì ka gono nna gɔ̀ngɔ̀rɔ̀yo hali ciyáma kɛiyo hɛnɛ jìsi ka à tabbatanī àdiini wɔ̀ sɛ.
Bɔ̀rɔ̀ fɔ suu bara ciminɔ̀ɔkpɛ faasede à nà cimi nɔ dìyàyo di kulu sɛ̀.
Irikpɛ yǎ nà dìyàyo di kulu samma , ka À hàliitayo kulu fòoro nna ǹ ganayo, warka à ci ceferi ǹ kuna àfɔ̀ ŋmɛnɛ dìyàtɛrɛ sɛ, à ci ceferi ǹ kulu sɛ nɔ̀ ya. À gànna tàali fɔ sí ká à bayo bìsa bɔ̀rɔ mà Irikpɛ dìyàtɛ̀rɛ yèeti ka honŋu à ganayo, dě ya Al-Janna huroyo mà dù ka tɛ̄ se nna cimi nɔyo dìyàyo di kulu sɛ̀.
Ká à ci ya ni, hàika à bara tilasì bɔ̀rɔ̀ fɔ kulu ga záamani wɔ̀ kuna nɔ̀ à 'n cimi nɔ Irikpɛ Sɛ nna Irikpɛ dìyàyo kulu sɛ, ka cimi nɔ hanu kɔ̀kɔ̀rɔ̀ sɛ, zàŋa ya binɛ suu tɛ̀ faase à 'n cimi nɔ dìyàyo dí kɔ̀kɔ̀rɔ̀ nna ǹ mɛ̀ɛwì Muhammadu (Irikpɛ mà à fɔ̌ ka à saabu ka à yéennī) sɛ ka à gana, dìyà ká Irikpɛ nà à tɛ̀ɛmako nna munjiza gɔ̀ngɔ̀rɔ̀ntɛ ká nŋa nɔ̀ àl-kùrani jìrìmàntɛ ká Irikpɛ nà à cɛrmayo ŋmɛnɛ àlkawali zàa hali À 'n ganna nna hàika à gono à bɔ̀nŋɔ tubi ŋmǎa (ciyámā kɛiyo hɛnɛ) .
Irikpɛ cì àl-kùrani jìrìmàntɛ kuna ká warka à honŋu cimi nɔyo dìyà bá ifɔ di sɛ À Kpèitɛrɛ dìyàyo kuna à kpɛ di bara ceferi Irikpɛ sɛ nɔ̀ ya ka yēi ka bara À ŋmɛnɛ dìyàtɛ̀rɛ kàkàwkpɛ , Irikpɛ Ká Ǎ Beeriyo cì : «Warkáayo ǹ gu Irikpɛ nna Adìyàyo guturu koo bāa ǹ mà fefei dàm Irikpɛ nna À dìyàyo binni koo cì irii cimi nɔ dìyàyo di kuna àfɔyo sɛ kó gu ǹ kuna àfɔyo guturansi nŋa ň bāa ǹ mà hìnì fɔ ŋmàanì zà (ceferìtɛ̀rɛ nna ciminɔyo binni koo tàmaayo ká nŋa di yá ba ǹ yeenanī) 150 . Còroo di cèferi bɔ̀ŋɔ̄ bɔ̀ŋɔ̄ɔyo nɔ̀ ya, Iri binɛ nà àzaaba wàlànkànsìntɛ sɔ̀ɔru ceferiyo sɛ 151 » [Annisaai : 150-151] .
À gànna nɔ̀ iriyo àlssìlaamayo irǐ cimi nɔ Irikpɛ sɛ nna hanu kɔ̀kɔ̀rɔ̀ sɛ - zàŋa ká Irikpɛ fòoro - nŋa irǐ cimi nɔ dìyàyo kulu sɛ nna Tilayo kulu káayo ǹ jina (ka zummu kìtɛ zâ Irikpɛ dɔ), Irikpɛ Ká Ǎ Beeriyo cì : «Irikpɛ Dìyà (Muhammadu ,Irikpɛ ŋmɛnɛ Fɔ̌yo nna À Saabuyo nna À Yeenanīyo mà tɔ à ga) nà cimi nɔ hàika ǹ zumani à sɛ zǎ Irikpɛ dɔ, nna àlsìlaama hɛ̀nnɔyo bɔŋɔɔyo, ǹ kuna bá mɛi nà cimi nɔ Irikpɛ sɛ nna À Màlàaikayo sɛ nna À Tilayo sɛ nna À Dìyàyo sɛ. Iri suu fèfèi dàm (ǹ kuna) àfɔ nna à hànsinɛ dìyàyo binni, nŋa ǹ cì : iri mãa ka gana . N mà iri kɔɔsu, iri Nɔrukpɛ, N dɔ nɔ yēiyo dɔ gono 285» [Al-Bakarah : 285] .
Ifɔ ň cɛ àl-kùranī jìrìmàntɛ ?
Àl-kùranī jìrìmàntɛ nɔ̀ Irikpɛ Ká Ǎ Beeiyo ŋmɛnɛ Mɛɛcìnɛ̀ nna À dìyàtɛ̀rɛ ká À nà à zumanī dìyàyo kɔ̀kɔ̀rɔ̀ Muhammadu sɛ, nŋa yǎ binɛ bara mùnjizayo kuna warka à bayoo bìsayo ká ǎ cibayo Andébi Muhammadu (Irikpɛ mà à fɔ̌ ka à saabu ka à yeenanī) ŋmɛnɛ àndèbitɛrɛ cimi ga, kpɛ̌nɛ Àl-kùranī jìrìmàntɛ di yǎ bara cimi à hukumusiyo kuna koo bara cimi à làabàariyo kuna,
Nŋa Irikpɛ nà saara ŋmaarɛ tàngàri cìfɔyo ga ká cèeji ǹ mà kàna bá àl-kùranī di ŋmɛnɛ suura fɔ tìkì tàkā , nŋa ǹ mɔ̀nŋɔ̀ zàŋa ya tɛyo ; hàika ǎ cì bayo gànna nna kà hàika à gono à kunaa hài kulu ká ǎ làtìyo nna bɔ̀rɔ anduniya nna laahara hunayo senni kuna marguyo, nŋa à kuna àlǎmari cimi ŋmɛnɛyo káayo ǹ làtìyo nna cimi nɔyo káayo cimi nɔyo ǹ sɛ bara tilasì kulu yēi ka gono,
Zàŋa ká à kuna fòoroyo gono nna honŋɛɛyo káayo à bara tilasì bɔ̀rɔ mó dìra ǹ bɔ̀nŋɔ nŋa nna à Nɔrukpɛ bìnni senni kuna, dě binɛ̀ nŋa nna à bɔ̀ŋɔ̄ bìnni senni kuna, dě bìnɛ nŋa nna hàliita cìnniyo bìnni senni kuna, à kuluyo wɔ̀ dù ka gono à kuna nɔ̀ nna mɔɔ yási ciricī ká à bara cìnɛ̀ ŋmáaniyo nna cìnɛ̀ kpàarɛ̄ tɛyo dɔ kàmmɛ ŋmɛnɛ .
Nŋa à yēi koo dàliili tùutuuma marguyo zǎ lǎakali hɛ̀nnɔ ŋmɛnɛyo nna àlǎmari cimi ŋmɛnɛ káayo ǹ bara beiyo dɔ kàmmɛ ŋmɛnɛyo káayo ň cìbayo ká tila wɔ̀ suu tɛ̀ à 'n bara bɔ̀rɔ ŋmɛnɛ tɛyo kuna, àmma à de bara nɔ̀ bòroo Nɔrukpɛ Ká Ǎ Gɛiyo Kó Beeriyo Mɛɛcìnɛ̀ .
Ifɔ nɔ̀ Àlsìlàamàtɛ̀rɛ ?
Àlsìlàamàtɛ̀rɛ nɔ̀ bɔ̀ŋɔ̄ cɛɛnanīyo nna bɔ̀ŋɔ̄ baananīyo kulu Irikpɛ Ká Ǎ Beeriyo sɛ À ciyo À Fɔ bɔnŋɔ , nna bɔ̀ŋɔ̄ kùsǔm nɔyo À sɛ À gànayo bɔ̀nŋɔ̀, nna gbei tɛyo nna À sariya yardayo nna tayo bɔ̀nŋɔ̀, nna hài kulu ká ň bɔ̀ɔta Irikpɛ bàasi gutuluyo .
Irikpɛ binɛ nà Dìyàyo dɔ̀ntɔ nna dìyàtɛ̀rɛ gùre fɔ ká nŋa nɔ̀ : cɛyo koo kpee nnā Irikpɛ bɔ̀ɔtayo ga À fɔlɔnku Ká À sinna wece, nna hài kulu ká ň bɔ̀ɔta Irikpɛ báasi gutulùyo .
Àlsìlàamàtɛ̀rɛ binɛ bara andebiyo kulu ŋmɛnɛ àdiini nɔ̀, ǹ kulu ŋmɛnɛ cɛyo bara nɔ̀ àfɔ nŋa ǹ ŋmɛnɛ sàriayo dù ka bara ŋmàanī ŋmàanī. Hɔ̃ɔ̃yo binɛ ká kuna iri gono, Àlsìlaamayo fɔlɔnku yǎ àdiini deidei ŋmɛnɛ ká andebiyo kulu kà nnā kɔtɔyo, nŋa Àlsìlàamàtɛ̀rɛ ŋmɛnɛ dìyàtɛ̀rɛ yǎ bara cimi zaamani wɔ̀ kuna, nŋa nŋa yǎ bara dìyàtɛ̀rɛ mɛ̀ɛwì ká á gono bòroo sɛ zǎ Irikpɛ dɔ .
Ká à bara ya ni , Kpei Ká À nà Ibraahiima nna Muusa nna Iisa (fɔ̌yo hɛ̀nnɔ mà tɔ ǹ ga) dɔ̀ntɔ , Kpei Di yáa nà Dìyàyo mɛ̀ɛwì Muhammadu bɔ̀ŋɔ̄ dɔ̀ntɔ kìtɛ (Irikpɛ mà à fɔ̌ ka á saabuu ka à yeenanī) , nŋa lalle Àlsìlàamàtɛ̀rɛ ŋmɛnɛ sàriya dù ka kà nɔ̀ koo bara sàriyo káayo ǹ jina à sɛ tùusùkpɛ .
Cimi, àdiiniyo kulu káayo bòroo bɔ̀ɔta ŋmǎ nnā hɔ̃ɔyo wɔ̀ kuna - Àlsìlàamàtɛ̀rɛ báasi - àdiiniyo nɔ̀ káayo ǹ bara bòroo tɛyo , dě binɛ ǹ dom bara Irikpɛ ŋmɛnɛyo nŋa bòroo nà kàmmɛ̀ damu ǹ kuna ka hɔ̀ɔrɛ̀ nnā, nŋa ǹ bɛ̀rɛ ka ci hàifɔ ká à margu ka bìrìji nna fǎji nna gbei kɔ̀ɔnu kɔ̀ɔnuyo káayo ň tɛ̀kɛ tɛ̀kɛyo cɛ̀rɛ ga nna jenni jenniyo nna bòroo ŋmɛnɛ koookariyo .
Àlsìlaamayo ŋmɛnɛ àdiini cɛ̀rɛ yàa bara àdiini fɔlɔnku ká ǎ gɛiyo ka suu bɛ̀rɛ, zàŋa ká ǹ ŋmɛnɛ bɔ̀ɔta ŋmáayo gbeiyo káayo ǹ gu Irikpɛ bɔ̀ɔta nnā bara nɔ̀ àfɔ, ǹ kuluyo yǎ binɛ jingari gu (5) jingari , ko gu ǹ nɔ̀ruyo ŋmɛnɛ zàkāa kǎ , koo mɛɛhaw hàndu haw. N mà yēi ka nùura yèeti ǹ Tila nyá ká nŋa nɔ̀ àl-kùranī jìrìmàntɛ ga (ǹ bà diya ká) à bara nɔ̀ àfɔ kpaarayo kulu kuna . Irikpɛ Ká Ǎ Beeriyo ci : «Hɔ̃ɔ hanu wɔ̀ nɔ̀ À nà noo ŋmɛnɛ àdiini kubanī noo sɛ, ka À ŋmɛnɛ alheiri funtanī noo sɛ, ka yarda nna Àlsìlàamàtɛ̀rɛ mà bara noo sɛ àdiini, noo kuna warka hɛ̀ɛrɛ mayo sáabu nà à tɔyanī mɛ̀ɛmùnà bùko ŋmǎayo ga tilasì bɔ̀nŋɔ à dù ka na bara ǎ bāa tàali gbei tɛyo zàŋa ya tɛyo kuna , à sinna tàali (à mà à ŋmǎ) , domi Irikpɛ bara tàali Kɔ̀ɔsùkpɛ nɔ̀ Sisibi Màakpɛ.» [Al-Maaida : 3] .
Nŋa Irikpɛ Ká Ǎ Beeriyo cí àl-kùranī kuna kpɛ̌nɛ : «Cì : iri nà cimi nɔ Irikpɛ sɛ nna hàika ǹ zumani (àl-kùranī) kìtɛ iri sɛ nna hàika ka ǹ zùmani Ibraahima sɛ nna Ismaaiilu nna Ishàaka nna Yaakuuba Yaakuuba kōoyo nna hàika (tila) ká ǹ kàna Muusa nna Iisa nna Andebi cìnniyo sɛ zǎ ǹ Nɔrukpɛ dɔ. Iri suu fèfèi dam ǹ kuna àfɔ nna à hànsìnɛ̀ bìnni, iri de gu iri bɔ̀ŋɔ̄ɔyo nɔyo koo gu iri bɔ̀ŋɔ̄ɔyo baananīyo Irikpɛ sɛ nɔ̀ 84 Warka binɛ à gu Irikpɛ ganā nna àdiini fɔ ká à nà bara Àlsìlàamàtɛ̀rɛ, ǹ suu tà à sɛ , Hanu Kɔ̀kɔ̀rɔ̀ kuna binɛ à bó gono gbei kɔ̀ɔnukpɛɛyo kuna nɔ̀ 85» . [Aali-Imraan : 84-85] .
Dě ya Àlsìlàamàtɛ̀rɛ ŋmɛnɛ àdiini bara hìnì sìrìyàntɛ ká ǎ hunayo kulu marguyo, koo sawayo nna hàlìitàtɛ̀rɛ sìntè nna lǎakali hɛ̀nnɔ, nŋa bìnɛ̀ dèidèintɛ àlàafìàntɛyo gu à tàyo, Hàlìitàkpɛ Bèeri Jirima Bèerikpɛ yǎ nà à ci sariya À hàliitayo sɛ, nŋa à bara nɔ̀ àlheiri nna bɔnkaani bòroo sɛ Anduniya nna Laahara kuna ŋmɛnɛ àdiini , à suu dimi fɔ fisau ka dimi fɔ nàm, bère gaa kuuru kàma fɔ ka gaa kuuru kàmà fɔ nàm, à kuna bòroo bara nɔ̀ àfɔ koo sawayo nna cɛ̀rɛ. Àlsìlàamàtɛ̀rɛ di kuna bɔ̀rɔ̀ fɔ suu fisauyo koo bìsayo à hànsìnɛ̀ fàase nna à gbei hɛ̀nnɔ zakā.
Irikpɛ Ká À Beeriyo cì : «Warka à nà gbei hɛ̀nnɔ fɔ tɛ, hàrùbɔ̀rɔ̀ dě binɛ wèibɔ̀rɔ̀, ka dù ká bara cìmìnɔ̀ɔri, Iri ba à hunanī hunaniyo hɛ̀nnɔ, ka yēi ka ǹ nɔ ǹ gbeiyo ŋmɛnɛ bànā à 'n bòori ka bisa hàika ǹ dom gono koo tɛ (Anduniya kuna) 97» [An-Nahali : 97].
Àlsìlàamàtɛ̀rɛ bara bɔnkaani hini nɔ̀
Àlsìlàamàtɛ̀rɛ bara Andebiyo kulu ŋmɛnɛ àdiini nɔ̀ , nŋa yǎ binɛ bara Irikpɛ ŋmɛnɛ àdiini kâ À fisau bɔ̀rɔ̀ kulu sɛ, à binɛ na bara àdiini ká ǎ fisauyo nna Làarubuyo tìkì .
Àlsìlàamàtɛ̀rɛ yǎ bara bɔnkaani hini cimi ŋmɛnɛ Anduniya kuna, ka yēi ka bara hunayo hɛ̀nnɔ kàanɔ gɔ̀ngɔ̀rɔ̀ntɛ ŋmɛnɛ Làahara kuna .
Àlsìlàamàtɛ̀rɛ yǎ bara àdiini gùre fɔ ká ǎ tutu hǔnde nna gaa bimbiri bùkaatayo sɛ, nna bɔ̀rɔ̀tɛ̀rɛ ŋmɛnɛ nàwiyayo kulu beenaniyo sɛ, Irikpɛ Ká Ǎ Beeriyo cì : «Irikpɛ cì (Andébi Aadama nna à wèi Hawaau sɛ̀) : Wà zùmmu, noo bɔ̀rɔ̀ hinka wɔ̀ (nna Ibiliisu) kulu , zǎ àljanna kuna (ka kpee ganna bɔ̀nŋɔ̀) , noo bara cɛ̀rɛ sɛ ibɛrɛ̀yo nɔ̀ ya, àmma dě siriya nna kpàarɛ fɔ kà noo sɛ zǎ A Dɔ , warka à nà A siriya nna A kpàarɛ̄ di gana su ba dɛrɛ hìnì à binɛ su ba ci bɔnŋɔ futukpɛ 123 Warka nŋa nà banna bɛrɛ A Tila (ká à bó hɔ̀nŋɔ̀ nnā) sɛ ba gonna hunayo masùntɛ , ciyámā kɛiyo hɛnɛ Iri 'n dù ka à turanī à mǒ bara dànā 124 » [Taahaa : 123-124].
Hànfàani fɔ̀ àlsìlàamaa duwa Anduniya nna Làahara kuna ?
Àlsìlàamàtɛ̀rɛ gonna hànfàani bèeri jirimàntɛyo , ǹ kuna nɔ̀ :
- Bàa nna jirima dǔri Anduniya kuna ká bɔ̀rɔ bó bara Irikpɛ sɛ tǎm gànna , dě bɔ̀rɔ binɛ na bara Irikpɛ sɛ tǎm ǎ bara tǎm bìnɛ̀ bā nna sèitam nna kɔdɛ̌i sɛ nɔ̀.
- Bàa dǔri nna ká Irikpɛ ba à kɔɔsu Hanu Kɔ̀kɔ̀rɔ̀ kuna, À Kpèitɛ̀rɛ yarda mà tɔ à ga, Irikpɛ mà yēi ka à dàmu Àljannā à 'n dùwaa bàa nna Irikpɛ yarda nna hunayo hɛ̀nnɔ gɔ̀ngɔ̀rɔ̀ntɛ , nna ká bɔ̀rɔ̀ ba yèenā nìnɛ̀ ŋmɛnɛ àzaaba ga .
- Hànfàaniyo di kuna nɔ̀ ká ciyámā kɛiyo hɛnɛ (laahara) ciminɔ̀ɔkpɛ bó gono nɔ̀ nna Andébiyo nna cimìtèeriyo nna warkáayo ǹ bu honŋu gãnyi nna bɔ̀rɔ̀ hɛ̀nnɔyo, ifɔ kàanɛ̄ yǎ dù ka tɔ gɔ̀rɔ̀kàsìnɛ̀yo wɔ̀ ! warka binɛ à na cimi nɔ nŋa bó gono nɔ̀ nna tooluyo nna bɔ̀rɔ̀ làalɔyo nna tàali tɛ̀ɛkpɛɛyo nna barna tɛ̀ɛkpɛɛyo.
- Warkáayo Irikpɛ ba ǹ dàmu Àljanna , ǹ bó hunayo nɔ̀ hunayo hɛ̀nnɔ kàanɔ gɔ̀gɔ̀rɔ̀ntɛ kuna ká à sinna buyo dě binɛ zɛŋɛi dě binɛ doori dě binɛ zèenɛ̀ dě binɛ binɛ̀ bibi , Irikpɛ mǒ hàikáayo ň bāa kulu tɛ ǹ sɛ, warkáayo nŋayo ba huro nìnɛ̀ bó gono nɔ̀ àzaaba gɔ̀ngɔ̀rɔ̀ntɛ ká à suu kanti kuna .
- Àljanna di kuna kàanɛɛyo káayo mɔɔ na taba ká diya gono, hanŋa fɔ binɛ na taba ka mãa ǹla, ǹ binɛ mosom ná taba kà bá bɔ̀rɔ̀ fɔ làsabu kuna, zaŋa ya ŋmɛnɛ cimmani hàyàyo kuna nɔ̀ Irikpɛ Ká Ǎ Beeriyo ŋmɛnɛ cìyo : «Warka à nà gbei hɛ̀nnɔ fɔ tɛ, hàrùbɔ̀rɔ̀ dě binɛ wèibɔ̀rɔ̀, ka dù ká bara cìmìnɔ̀ɔri, Iri ba à hunanī hunaniyo hɛ̀nnɔ, ka yēi ka ǹ nɔ ǹ gbeiyo ŋmɛnɛ bànā à 'n bòori ka bisa hàika ǹ dom gono koo tɛ (Anduniya kuna) 97» [An-Nahali : 97].
Nŋ Irikpɛ Ká Ǎ Beeriyo cì : «Hǔndē fɔ suu bei binɛ̀ kaaani hàyà ka ǹ siriyanī ka tuku ǹ (ciminɔ̀ɔkpɛɛyo) sɛ ká à bara gbei (hɛ̀nnɔyo) káayo) ǹ dom gono Anduniya kuna koo tɛ ŋmɛnɛ bànā 17» [Al-Sajda : 17].
Hàsaara fɔ yǎ gono warka à nà bara àlsìlaama sɛ ?
Bɔ̀rɔ̀ɔ zām beiyo ká à bayo nna à jirimaa bìsayo (beiyo kulu) nŋa nɔ̀ Irikpɛ beiyo , à ba yēi ka zāmu ciminɔyo Irikpɛ sɛ ká ǎ bɔ̀rɔ gomini lǎakali kaniyo Anduniya kuna nna hunayo hɛ̀nnɔ gɔ̀ngɔ̀rɔ̀ntɛ Laahara kuna .
Bɔ̀rɔ ba zām ciminɔyo Tila ká à bayoo bìsayo (tilayo kulu) ká Irikpɛ zumanī bòroo sɛ sɛ nna à ganayo .
À ba zām ciminɔyo Andebi bèeri bèeri jìrìmàntɛyo sɛ zaŋa ká à ba zām gonoyo nna ǹla Àljanna kuna ciyámā kɛiyo hɛnɛ, ka dù ka ba bara sètamyo nna gbei làalɔtɛ̀ɛkpɛɛyo nna tooluyo sɛ gɔ̀rɔ̀kàsìnɛ̀ nìnɛ̀ fū kuna, fū di nna gɔrɔkasinɛ di binɛ mutu ka mɛɛri !
Irikpɛ Ká Ǎ Beeriyo cì : «Cì : wà bei ká hàsàaràntɛ bɔ̀ŋɔ̄ bɔ̀ŋɔ̄ɔyo nɔ̀ warkáayo ǹ ci kɔɔnuyo ka zāmu ǹ bɔ̀ŋɔ̄ɔyo nna ǹ bòroo ciyáma kɛiyo hɛnɛ, zaŋa ya yá binɛ bara hàsàara bàtùmɛ̀ kpàarɛ ŋmɛnɛ 15 Nìnɛ̀ làmmà làmmàntɛyoo gono ǹ sɛ ǹ bɔ̀nŋɔ̀dɔɔ nna ǹ ganna ganna kàmmɛyo, hàika Irikpɛ gu À tǎmyo hamburanī nnā nɔ̀ ya, à sɛ gànna noo A tamyo wà hamburu Hɛi 16» [Az-Zumaru : 15-16].
À sɛ gànna warka à bāa yèenaayo làahara kuna à bara à ga tilasì à 'n bara àlsìlàama ka bara Irikpɛ gànàkpɛ dèndènìkpɛ nna À dìyà (Irikpɛ mà à fɔ̌ ka à saabu ka à yeenanī).
Cimiyo káayo Andebiyo nna Dìyàyo kulu nà mɛɛfɔ tɛ̀ ǹ bɔ̀nŋɔ nɔ̀ ká Laahara kuna bɔ̀rɔ̀ fɔ su ba yèena fàasse àlsìlàamayo káayo nna cimi nɔ Irikpɛ sɛ Kpei Ká Ǎ Beeriyo, ka na wece bá àfɔ tɛ À sɛ bɔ̀ɔta ŋmaayo À sɛ kuna , ka yēi ka cimi nɔ Andebiyo nna Dìyàyo kulu sɛ. Dě ya Dìyàyo gànàkpɛɛyo kulu káayo ǹ bara ǹ sɛ ciminɔ̀ɔriyo ǹ cìmmànìkpɛɛyo ba huro Àljanna nɔ̀ ya, ka yèena nìnɛ̀ ga .
Warkáayo ǹ dom gono Andebi Muusa záamani ka cimi nɔ à sɛ ka à cìba cibayo gana ǹ kuluyo di bara àlsìlaamayo nna cimìnɔ̀ɔriyo nna bɔ̀rɔ̀ hɛ̀nnɔyo nɔ̀ ya, amā Irikpɛ ŋmɛnɛ Andébi Iisa dɔ̀ntɔyo bannā à ci tilasì Muusa gànàkpɛɛyo ga ǹ mà cimi nɔ Iisa sɛ ka à gana ,
Warkáayo ǹ nà cimi nɔ Iisa sɛ còroo di àlsìlaamayo nna bɔrɔ hɛ̀nnɔyo nɔ̀ ya, warka cɛ̀rɛ à honŋu cimi nɔyo Iisa sɛ ka cì : a ba cìnnì ka gono Andébi Muusa ŋmɛnɛ àdiini bɔ̀nŋɔ̀ nɔ̀ , cɛ̀rɛ̀kpɛɛ di na bara cimi nɔ̀ɔkpɛ nɔ̀ ya; domi à honŋu cimi nɔyo Andébi fɔ ká Irikpɛ nà à dɔ̀ntɔ sɛ.
Ya nɔ̀ Irikpɛ ŋmɛnɛ dìyàyo kɔkɔ̀rɔ̀ Muhammadu (Irikpɛ mà à fɔ̌ ka à saabu ka à yeenanī) dɔ̀ntɔyo banna, à cì tilasì bɔ̀rɔ̀ kulu ga ǹ mà cimi nɔ à sɛ. Irikpɛ Di yá nà Muusa nna Iisa dɔ̀ntɔ, Nŋa yǎ yàara ka dìyàyo mɛ̀ɛwì Muhammadu dɔ̀ntɔ , à sɛ warka à ci Muhammadu dìyàtɛ̀rɛ sɛ gùtùlu ka cì : à ba cìnnì koo gono Muusa dě binɛ Iisa ganayo bɔ̀nŋɔ̀ nɔ̀ , à kpɛɛ di nà bara cimi nɔ̀ɔkpɛ nɔ̀ ya .
À binɛ suu tɔ bɔ̀rɔ mó cì ká à gu àlsìlaamayo jirimanī, zaŋa ká à suu tɔ à yèenaayo làahara kuna sɛ à mǒ mɔ̀nŋɔ̀ntɛyo salàa ko gu ǹ tɛ̀ɛmako . Haika à de bara nɔ̀ ká à suu tɛ̀ se à 'n bara cimi nɔ̀ɔkpɛ Irikpɛ sɛ nna À Tilayo nna À Dìyàyo nna Hànu Kɔ̀kɔ̀rɔ̀ sɛ; Irikpɛ mà dù ka nŋayo di tà à sɛ ! À gànna tàali fɔ si ká ǎ bayo ka tɔ wece tɛyo Irikpɛ sɛ nna Irikpɛ gutulùyo nna Dìyàtɛ̀rɛ ká Irikpɛ nà à zumanī zām ka tā de binɛ À Kpèitɛ̀rɛ dìyàyo kɔ̀kɔ̀rɔ̀ Muhammadu (Irikpɛ mà à fɔ̌ ka à saabu ka à yeenanī) ŋmɛnɛ dìyàtɛ̀rɛ honŋūyo .
Ká à bara ya ni, Yahuudiyo nna Nasaarayo nna bɔ̀rɔ̀ fɔ ŋmàanīyo káayo ǹ mãa Irikpɛ dìyà Muhammadu (Irikpɛ mà à fɔ̌ ka à saabu ka à yeenanī) dìyàtɛ̀rɛ ka dù ka honŋū cimi nɔyo à sɛ ka honŋū huroyo Àlsìlàamàtɛ̀rɛ ŋmɛnɛ àdiini kuna, ǹ ba gono nìnɛ̀ fū kuna nɔ̀ koo gɔ̀ngɔ̀royo à kuna saa kulu, Irikpɛ ŋmɛnɛ sàriya ka À tɛ nɔ̀ ya , à nà bara bòroo kuna bɔ̀rɔ̀ fɔ ŋmɛnɛ sari tɛyo , Irikpɛ Ká Ǎ Beeriyo cì : «Warkáayo ǹ ci cefèriyo , zǎ tilakpɛɛyo nna wecetɛ̀ɛkpɛɛyo Irikpɛ sɛ kuna , ň kpee koo gono jahannama nìnɛ̀ kuna koo gɔ̀ngɔ̀rɔ̀yo à kuna, nŋayo yá bara hàliitayo kuna ilàalɔyo 6 » [Al-bayyina : 6].
Dě ya ká dìyàtɛ̀rɛ kɔ̀kɔ̀rɔ̀ zùmmu bòroo sɛ zǎ Irikpɛ dɔ, à ci tilasì bɔ̀rɔ̀ kulu ká à ba mãa Àlsìlàamàtɛ̀rɛ senni ka ba mãa dìyà kɔ̀kɔ̀rɔ̀ Muhammadu (Irikpɛ mà à fɔ̌ ka à saabu ka à yeenanī) senni ga à 'n cimi nɔ à sɛ ka à sàriya gana ka dìyà di gana à fòoroyo nna à honŋɛyo kuna, nŋa di gànna warka à ba mãa dìyàtɛ̀rɛ kɔ̀kɔ̀rɔ̀ wɔ̀ senni ka ba honŋū àla, Irikpɛ su ba hàifɔ tā à sɛ, À de ba à nɔ àzaaba nɔ̀ Laahara kuna.
Cìnɛ̀yo wɔ̀ cimmanīyo hàyàyo kuna nɔ̀ Irikpɛ Ká Ǎ Beeriyo cíyo : «Warka à gu Irikpɛ gana nna àdiini fɔ ká à na bara Àlsìlàamàtɛ̀rɛ ǹ suu tà à sɛ , làahara kuna à 'n dù koo gono hàsàaràntɛyo kuna 85» [Aal-Imrana : 85].
Nŋa Irikpɛ Ká Ǎ Beeriyo cì : «Cì : Noo Tilakpɛɛyo wà kà mɛɛcìnɛ̀ fɔ ká à bara deidei koo sawayo iriyo nna nooyo bìnni dɔ : iri ʼn suu bɔ̀ɔta ŋmǎ fàase Irikpɛ sɛ, iri 'n suu wece bá àfɔ tɛ À sɛ, iri 'n suu cɛ̀rɛ zā iri kɔ̀nù kɔ̀nu koo cɛ̀rɛ ci irikpɛɛyo ka Irikpɛ (Allaah) nàm . sá di dě ǹ nà banna bɛrɛ , wà cì ǹ sɛ : wà sěda ká iriyo gu iri bɔ̀ŋɔ̄ɔyo nɔyo Irikpɛ Ká Ǎ Beeriyo sɛ 64 » [Aal-Imrani : 64].
Ifɔ yǎ tilasìyo àlsìlaama ga ?
Cimi nɔyo ziigo idū wɔ̀ sɛ̀ yǎ bara tilasì àlsìlaama ga :
1- Cimi nɔyo Irikpɛ Ká Ǎ Beeriyo sɛ, nna ká Nŋa nɔ̀ Hàlìitàkpɛ, hunàyo hàyà (arziki) Gòmìnìkpɛ, hunayo Bɛ̀rɛ̀ Bɛ̀rɛ̀kpɛ, Mɛ̀ikpɛ, hàifɔ nà bara zàŋa À Tàka , À sinna wèi bèle kōo, nna ká À Fɔlɔnku yǎ hìmāayo nna bɔ̀ɔta ŋmǎayo à sɛ, nna ká ǹ mà suu bɔ̀ɔta hàifɔ ŋmàanī sɛ koo margu nna Àla , nna ká ǹ mǒ nàanɛyo binɛ kuna ká bɔ̀ɔta ŋmǎayo hàifɔ kulu sɛ ka À nàm bara bɔ̀ɔta ŋmǎayo kɔ̄ɔnū nɔ̀ .
2- Cimi nɔyo Malaayikayo sɛ ká ǹ bara nɔ̀ Irikpɛ Ká Ǎ Beeriyo tamyo, À nà ǹ hàliita nɔ̀ nna asike, nŋa À jisi ká ǹ gbeiyo kuna nɔ̀ ǹ mǒ zùmmu nna dìyàtɛrɛ À ŋmɛnɛ Andebiyo sɛ.
3- Cimi nɔyo tilayo kulu ká Irikpɛ nà ǹ zumanī À ŋmɛnɛ Andebiyo sɛ (zàŋa Attaura, nna Injiila - zǎ ǹ na kàmmɛ̀ damu ǹ kuna ka ǹ bɛ̀rɛ bɛrɛ jina - ), Tilayo di binɛ kɔ̀kɔ̀rɔ̀ nɔ̀ àl-kùranī jìrìmàntɛ.
4- Cimi nɔyo Dìyàyo kulu sɛ zàŋa Nuuhu, nna Ibraahima, nna Muusa, nna Iisa, nna ǹ kɔ̀kɔ̀rɔ̀ Muhammadu, ǹ dù ka bara boroo kuna nɔ̀. Irikpɛ nà ǹ tɛ̀ɛmako nna dìyàtɛ̀rɛ ka séedayo nna màamaaci hàyàyo káayo ǹ gu ǹ cimi tɛ̀yo cìba nɔɔnɔ ǹ sɛ .
5- Cimi nɔyo hanu kɔ̀kɔ̀rɔ̀ sɛ sá ká Irikpɛ ba bɔ̀rɔ̀ sìntèyo nna bɔ̀rɔ̀ kɔ̀kɔ̀rɔ̀yo turanī, Irikpɛ mà hukumusi tɛ A hàliitayo bìnni ka cimi nɔ̀ɔkpɛɛyo dam Àljanna, ceferiyo nŋayo nìnɛ̀ .
Cimi nɔyo hàika Irikpɛ jìsi sɛ, nna ká Irikpɛɛ hài kulu bei, zǎ hàika à tɛ̀ wakati ká à bisa kuna, nna hàika à ba kǎ tɛ wakati ká ǎ kà kuna , nna ká Irikpɛ nà hài kulu bei ka binɛ ka zàŋa ya hàntum ka yēi ka bāa à tɛ̀yo , nŋa À nà hài kulu hàliita .
Nna ká n mà Irikpɛ bɔ̀ɔta nna hàika À jìsi sariya zǎ jingari nna zàkāa kǎyo nna mɛɛhauyo, nna haji tɛyo dě yiiko nna hini gono n sɛ, kpɛ̌nɛ à bara à ga tilasì nɔ̀ à mà à ŋmɛnɛ àdiini beiyo cèeji, à ŋmɛnɛ àdiini ká nŋa yǎ bara à bɔnkaani Anduniya kuna nna à yèenaayo Laahara kuna hunù dɔ .
Related books
All books- Andebi (Irikpɛ mà à fɔ̌ ka à saabu ka à yéenanī) jìngari mɔ̀ɔ yaasi .79 languages
Andebi (Irikpɛ mà à fɔ̌ ka à saabu ka à yéenanī) jìngari mɔ̀ɔ yaasi .
Andebi (Irikpɛ mà à fɔ̌ ka à saabu ka à yéenani) jìngari mɔ̀ɔ yaasi tila kuna , beikpɛɛ jìrìmantɛ Abdul Aziz bnu Baz (Irikpɛ mà mãa à sisibi) nà andebi (Irikpɛ mà à fɔ̌ ka à saabu ka à yéenani) jìngari mɔ̀ɔ yaasi kunkuni nɔ̀ yaasi sɔ̀ɔcintɛ nna hìni cirici lóoyo bɔnŋɔ, zeeriyo mɛɛcìnɛ̀ hɛnnɔ alàafiantɛyo ga bɔnŋɔ kpɛ̌nɛ, domi tila di mà hìni cìba àlsilàama sɛ à jìngariyo kuna . Tila di kuna à nà jìngari ziigoyo nna à sunnayo nna à tɛyo yaasi kpaaranī , zǎ alwàla tɛyo halī sallamayo, dàliili nna kpáarani tɛyo marguyo ka kana bɔnŋɔ, koo ŋmaarɛ boroo mó…
- الشهادتين78 languages
الشهادتين
Nda ni ga ba ka furo asilaama tɛrɛ, tilas ni ma šahaada woo kaŋ ga kaa ci nda jinde beeri: Ashehadu anlaa ilaaha illa laahu Ash hadu an la ilaha illallah Wa ashehadu anna Muhammadane rasuulullahi
- صفة الوضوء والصلاة (مرئي)45 languages
صفة الوضوء والصلاة (مرئي)
Mɛtɛ yaasi a ba alwàla tɛ ? M Jìndè 1 Cɛ̀ɛkpɛ jìndè 2
- Umura tɛyo yaasi25 languages
Umura tɛyo yaasi
«Umura tɛyo yaasi» tila cɛɛnɛ wɔ̀ ká à bara bèikpɛ jìrìmàntɛ Abdul Aziz bnu Baz (Irikpɛ mà mã à sisibi) ŋmɛnɛɛ umura gbeiyo kpàarɛ̄ tɛ nɔ̀ nna kpàarɛ̄ tɛyo yaasi ká ǎ gɛiyo koo bara saucìntɛ; domi à 'n bara (umura) gbeiyo tɛyo hìnì cìbayo ŋmɛnɛ ká à ba àlsìlaama gà à mà à umura tɛ Irikpɛ hàmbùre nna sauci bɔ̀nŋɔ̀, koo gonoyo nna Irikpɛ ŋmaarɛyo nna Irikpɛ Māa cɛyo káayo ǹ kà zǎ Andebi dɔ̄ umura gbei fɔ kulu tɛyo kuna .