Isinti na ikpĕ mãa kpé sisibi kpɛ duniya kuna kpé sisibi kpɛ laahara atãn hĕnɔ sɛ Asilaamātɛrɛ̀ bara Irikpɛ mŋɛnɛ adiini nɔ̀ Tɔ̀ umā un bɔŋɔɔ hā: mɛy yaana n' Nɔrukpɛ́? Ŋa yaa nbɔŋɔɔ kàa béeri kullo irihaliita kuná, ŋa yaa nbɔŋɔɔ kàa a himandi boro kulu ga a ma a jaabi bay. Iri Irikpɛ nɔɔ yaana sama nna ganna, k'a zumbu hari sama ra, k'a funsu nda tuuri bundu nna tuuri yáá, ka ti ñiini irihɛ́ ka yékaa almanzayoo hɛ́ɛ́, kàa irigá ñiini nda. ŋa nɔɔ dii yaana iri haliita ka yaana iri baabakɔbi haliita, ka yaana hɛɛ kulu haliita, ŋa nɔɔ dii yaana cini kɔŋɔ nna fo-yeŋɛ wati, ka hǎn ŋwaari nna…
Isinti na ikpĕ mãa kpé sisibi kpɛ duniya kuna kpé sisibi kpɛ laahara atãn hĕnɔ sɛ
Asilaamātɛrɛ̀ bara Irikpɛ mŋɛnɛ adiini nɔ̀
Tɔ̀ umā un bɔŋɔɔ hā: mɛy yaana n' Nɔrukpɛ́?
Ŋa yaa nbɔŋɔɔ kàa béeri kullo irihaliita kuná, ŋa yaa nbɔŋɔɔ kàa a himandi boro kulu ga a ma a jaabi bay.
Iri Irikpɛ nɔɔ yaana sama nna ganna, k'a zumbu hari sama ra, k'a funsu nda tuuri bundu nna tuuri yáá, ka ti ñiini irihɛ́ ka yékaa almanzayoo hɛ́ɛ́, kàa irigá ñiini nda.ŋa nɔɔ dii yaana iri haliita ka yaana iri baabakɔbi haliita, ka yaana hɛɛ kulu haliita, ŋa nɔɔ dii yaana cini kɔŋɔ nna fo-yeŋɛ wati, ka hǎn ŋwaari nna dunnya goy ceecitɛrɛ wati,Ŋa nɔɔ kàa ŋa yaana wii nna handu nna handu hanyan nna isay kulu irima nooru, ka ŋa yaana hawuyan kulu irima nooru, kàa iriga i ŋaa, ka iri ga hanfaani ka i waa nna i fu.
Irikpɛ nɔɔ yaana hɛɛ kulu haliita, ŋa nɔɔ dii yéeka cimi nna diiyéékoo bɔŋŋɔ kunanɔ, ŋa nɔɔ haliita kulu mŋɛnɛ bɛrɛ bɛrɛ, ŋa nɔɔ a nafa dii, ŋa nɔɔ aduniya hunayoo hɛɛkulu kpɛ́ɛ nna laahara bɛ́ɛ, hɛɛ kulu amŋɛnɛnɔ, hɛɛ kàa kaŋŋa kulu gono akpɛ́ɛnɔ,ŋa nɔɔ kpéi kàa ǎa hunayo ka suu bu abinɛ́ suu jibiri, ŋa nɔɔ kpéi kàa ǎa gɛyyo, nna ŋa nɔɔ haliita hunayɔɔ kuluu déidéi amŋɛnɛyɔɔ, ŋa nɔɔ kpéi kàa akpéitɛrɛ hinayɔɔ na hɛy kulu kɔɔri, ŋa nɔɔ kpéi kàa hɛy fɔ́ suu tukuyo asɛ̀ɛ bɔŋŋɔ dɔɔ béré gannawɔɔ kunǎ.Hɛy fɔ́ súu kpéi káa akpéitɛrɛ yɔɔɔ, ŋa nɔɔ kpéi kàa ǎa mān hɛ kàa ahaliita kuluu ci koo diya hɛy kàa ahaliita kuluu tɛ́ɛ, ŋa gono akpéitɛrɛ bɔŋŋɔdɔɔyo yéékoo, akpéitɛrɛ suu gonna akpéitɛrɛ haliitayo bukaata, ŋa haliitayo nɔɔ gono bukaata asɛ̀ɛ, akpéitɛrɛ súu cɛ́ndi akpéitɛrɛ haliitayo kunǎ, ŋa hɛy fɔ́ akpéitɛrɛ haliitayo kunǎ súu cɛ́ndi akpéitɛrɛ zém kunǎ kàa ǎ gɛ̀ɛyo koo bériyo.Irikpɛ nɔɔ ŋa yaana hunayo woo kàa irigáá íyé nna asiriyeyaa kulu kàa dáágúunó kàa sí wóndi fɔɔnɔɔ, yáási káa a yéé bɔribɔrɔ gaaham nna tuuriyey gaaham siriyawo, wóóyé hunayo siriya kàa iriwindo, a wiyoo nna a tɔntɔnɛyaa nna hɛy kulu kàa kpéi dááséé.
Ŋa hɛɛkaa kulu nɔɔ káa ŋa yaa bɔɔta mŋaa faasede akpeitɛrɛ sɛɛ, à suu mŋɛnɛ hanfaani fɔ au laala fɔ akpéitɛrɛ suu sɛɛ, mɔɔfɔ nɔɔ à bá hini ká wii hanfaani bɔrɔ káa a bɔɔta mŋaa sɛɛ, au ká laala gaŋa a fɔ.
Ifɔ iri Kpɛi baa aga?
Akpéitɛrɛ mŋɛnɛ cimi kàa bɔrɔ kulu tɛ́ ŋa nɔɔ ma bɔɔta akpéitɛrɛ mŋaa afɔlɔnku, ka suu hɛyfɔ fɔ wécé tɛ́ akpéitɛrɛ sɛɛ, ŋa suu bɔɔta mŋaa faasédé akpéitɛrɛ au nna akpéitɛrɛ bɔrɔ sɛ́ɛ́, au gbéí sɛ́ɛ́, au cɛɛru sɛ́ɛ́, au hɛɛ kàa sinna fundi sɛ́ɛ́, au handooriya sɛ́ɛ́, déébinɛ hɛyfɔ́ fɔ síi, déé ŋa ma kubé bɔɔta mŋaayo fisɔuyo Irikpɛ sɛ̀ɛ̀ haliita kuluu nɔrukpɛ́ sɛɛ afɔlɔnku.
Mɛɛ nɔɔ boroo mŋɛnɛ haci i mŋɛnɛ Irikpɛ gono?
Hɛɛkaa tilasi nɔ bɔrɔyo ma Irikpɛ gáá sɛ́ɛ́ ka ngá gana, ŋa nɔɔ káa agá hā hùnàyo hɛnnɔ kàa ngá suutɛ̀ nna ayéénayo nna hùnàyo yasiyo nna yarda tɔnna kuna, kpɛ̀ɛnɛ yanɔɔbinɛ ciyaamā kɛɛyo hɛnɛ agá mbéèni Aljanna kuná, agá tɔnna niima káa asuubééni ka yéékaa záá suubééni, sɛ́ɛ́ ka ngá saabo ka yéika mɔɔru nna afooro agá mbananɔɔ hùnàyo tɛ guturansi nna torotoro, hàttà ka ngá mɛɛri káa ngá gono niima nna hùnàyo yasiyo kuná, yanɔɔbinɛ ciyaamā kɛɛyo hɛnɛ agá mbéèni ninɛfuu kuná hanu nǎ káa ngá sí fò kuna abada, azaaba káa asuukanti gono mbɔɔta kuná, ka yéékaa záá suubééni.
Ifɔ nnufi nnǎ irihaliita nɔɔ? Ifɔ ganna yaana iri haliita?
Irikpɛ sɛ́ɛ́ aahɛnnɛkpɛ́ ŋa akpéitɛrɛ na iribéyyani kàa ŋa na irihaliita ganna sɛ́ɛ́ albarikantɛ́ dɔmɔ, ŋa nɔɔ káa iribɔɔta mŋaa asɛ́ɛ afɔrɔnkú, irifɔŋŋɔ hɛɛfɔ kaatɛ mŋaa, ŋa na iri barajɛ mŋaa irima ganda maanayoo hɛnnɛ nna laalaajiyoo kuná. Domi wɔɔkaa bɔɔta mŋaa hɛɛfɔ ka gɛnna akpéi nna ahaliitakpɛ́ɛ́, ŋa laakari bu ganna kàa dɔmɔ ahaliitaŋa nɔɔ, ka yéékaa ŋa gɛnɛ abarajɛ kàa tilasi anɔ ahaliitakpɛ́ɛ́ haranɔ mɛnɛ bu. Wɔɔkaa dii taali ganda kuná, ŋa laakari bu barajɛ kàa a tilasi mŋaa nɔɔ.
Kpɛ̀ɛnɛ yaasi iriba iri Nɔrukpɛ́ bɔɔta mŋaa?
Irikpɛ kàa amŋɛnɛ bayo, ahaliitɛrɛ na ka yéékaa iritɛnna bambaŋŋɔ, ka yéékaa irihunayo hɛɛ kàa nɔɔ bòòné bu. Amá an suubú Diyayo haliita kuná ka samma ikuruŋŋɔ sɛ́ɛ́. Diyayodi dii nɔɔ haliita kàa itabiya kubé haliita kulu kuná, ka yéékaa ifundi gɛ́yyo, nna ibine gɛ́yyo. Ka zumani asammayo isɛ́ɛ́, Ka yééka hɛɛ kulu kàa haliita hima ma béi Irikpɛ kàa amŋɛnɛ bayo bɔŋŋɔ azáá asammayo kuná, nna haliita funsintɛyo bɔŋŋɔ zaari kàa ifúnsintɛ, ŋa nɔɔ zaari kàa hísáábú nna sargari zaari.Kpɛ̀ɛnɛ Diyayo na nga almayayo laabaari nɔɔ yaasi kàa abá nga Irikpɛ gana, ŋa ana kpaarɛɛ tɛ́ nŋɛ ganayoo yaasiyo nna ŋa waatiyo nna ŋa sambaara Anduniya kuna nna laahara, ŋa ana n hamburú hɛɛ kàa nga Irikpɛ haramandi nŋɛ zaa ŋaariyo nna miŋŋariyo nna hiijeyo kunanɔ, ŋa ana nsiriya kpéna dabiya hɛnnɔyo ga, ŋa ana n hoŋŋu dabiya laaleyo ga.
Adiini foo nɔ Irikpɛ kpéi béériyo ga ta?
Adiini kàa Irikpɛɛ tá nɔ̀ bara asilaamātɛrɛ̀, ŋa abara adiini nɔ̀ kàa Andébiyo kulu kàa nna, Irikpɛ suu adiini fɔ́ tá yanɔɔbinɛ ciyaamā kɛɛyo aga baasi, Adiini kulu kàa bɔrɔɔ tamtɛrɛ nna asilaamātɛrɛ̀ baasi abara adiini baatiili nɔ̀, kàa suu anfaani aga mŋɛnɛ̀ sɛ́, mbà a gono bara azanci nɔ̀ aga mŋɛnɛ̀ sɛ́ɛ́ anduniya kunǎ kpɛɛnɛ nna laahara.
Ifɔɔ nɔɔ bara adiini dí (alsilaamatɛrɛ̀) mŋɛnɛ kɔsɛyo kpɛɛnɛ a mŋɛnɛ arkaanuyo?
Hini di Irikpɛ na a tɛ́ fááfu akpéitɛrɛ mŋɛnɛ bɔɔyo sɛ́ɛ́, akpéitɛrɛ mŋɛnɛ kɔsɛ bééri yoo bara ma ciminɔ̀ Irikpɛ sɛ́ɛ́ káa ŋa nɔ bɔrɔkulu ba aabɔɔta, ma ciminɔ̀ akpéitɛrɛ mŋɛnɛ malaayikayo nna akpéitɛrɛ mŋɛnɛ térréyo nna akpéitɛrɛ mŋɛnɛ diyànɔɔyo nna ciyaamā kɛɛyo nna Kadarayo sɛ́ɛ́, ma séérédi káa kpɛi fɔ si káa ahima mma bɔɔta mŋaa asɛ́ɛ faasédé Irikpɛ, ka Muhammadu bara Irikpɛ Diyànɔɔ, ma jingari tɛ́, ma zaka hā tɔnná ma dɔɔ arziki káa zaka wajib akpéitɛrɛ kuná, ma Ramadaana mééyɔ, ŋa abara handu fɔlɔnkɔ nna gui kuná, ma Alhaji tɛ́ Irikpɛ sɛ́ɛ́ nna fuwo kɔrrɔɔ káa Andébi Ibraahima (Irikpɛ yeenaayo ma tɔ́ à ga) cin nna akpéitɛrɛ mŋɛnɛ bɔrɔkulu mŋɛnɛ yamaruyoo, tɔnná ma gáábi duuri akpéitɛrɛ sɛ́ɛ́,nna a ma yééri nna hɛɛka káa Irikpɛ haramutɛ a sɛ́ɛ́ záá shirki kuna nna bɔrɔ wiihyo nna zinā nna arzaka haramuna ñààŋɔɔ, bɔŋŋɔ a ka ciminɔ̀ Irikpɛ sɛ́ɛ́ ka bɔɔtayo dí tɛ́ nna a yééri nna haramuna bayo dí, wɔɔ ganna á bara asilaamā anduniya kuná, kpɛɛnɛ ciyaamā kɛɛyo Irikpɛ bà hā a sɛ́ɛ́ niima asuubééni káa sù kɛ̀ɛ́ Aljanna kuná.
Asilaamatɛrɛ̀ adiini nɔ̀ bɔrɔ suu au suu dimi sɛ́ɛ́?
Asilaamatɛrɛ̀ bara Irikpɛ mŋɛnɛ adiini nɔ bɔrɔyo kulu sɛ́ɛ́, hini kuná nsuu bɔrɔ fɔ tɛkɛ a hansinɛ bɔŋŋɔ faasédé nna Irikpɛ-hɔ̃ɔjiyo kpɛɛnɛ akpɛɛdí mŋɛnɛ gbéi, a bɔrɔyoo bara hini kuná nɔ́ afɔ́.
Yáasi nɔ bɔrɔyo gá koo seida kǎ Diyayodi bará cimi ga nɔ, Irikpɛ fɔɔyoo nna ayeenayoo ma tɔ́ nkuna ga?
Cimi nna siriya kàa Diyayoo kaa nna, laakari hɛnnɔyo nna bɔrɔ haliita hɛnnɔyo ga kubale, ŋa laakariyo ga seida ka a hɛnnɔ, ŋa bɔrɔ kaa si Diyayoo nɔ si kaa nna dí mɔɔ ga.
Hɛɛkaa irisɛ́ɛ́ kaa nna, akuna nɔɔ ka bɔrɔyoo diinayoo nna n-duuniyayoo kpɛndi-kpɛndi, ka n-haaliyoo tɔɔrɔ, ka n-hadarayoo kɛ̀-kɛ̀, ka n-diinayoo nna n-hakilayoo nna n-albalayoo nna n-darajayoo gaama.
Diyayodi, Irikpɛ fɔɔyoo nna ayeenayoo ma tɔ́ ŋgaa, sì cɛ́ bɔrɔyo do sarakha fo kàa ntaa bɔrɔyo tɔyani gá hɛnnɔ kuná nna siriya kuná, amaa ŋgaa Irikpɛ do nɔ ntaa bééjè ŋgaa sarakha gá.
Hɛɛkaa kàa Diyàyoo dí wi nna, bara cimi nna hɛnnɔ kàa cikaasi asinna kuná, suu mbɔɔyɔ hɔɔrɔ abinɛ́ suu bɛrɛ, ŋa Andébi kulu nɔɔ Andébiyo káa njina asɛ́ɛ́ mŋɛnɛ cimitɛrɛ, ŋa asammā hɛɛkaa ana asammā kitɛ̀ nɔ sɛ́ɛ́.
Irikpɛ na Diyàyoo (Irikpɛ fɔɔyoo ma tɔ́ ńgáá) tɛɛmako nna maamaaci batumɛyo nna muujizayo kaatɛyo káa Irikpɛ na ncɛ́ ńgáá mɛcinɛyo kuná; káa ma bara daliili cimi mŋɛnɛ nɔ káa mbara Diyàyo kàa Irikpɛ nɔɔ nɔ, ŋa Diyàyoo mŋɛnɛ muujizayo kulu kunanɔɔ káa aba kabisa ŋa nɔɔ Diyàyo kɔkɔrɔ Muhammadu (Irikpɛ fɔɔyoo nna ayeenayoo ma tɔ́ agaa) mŋɛnɛ muujizayo nɔ, ŋa nɔ Quraani jirimantɛ wɔ́ɔ.
Ifo nɔ Quraani jirimantɛ?
Quraani jirimantɛ wɔ́ nɔ̀ Irikpɛ mŋɛnɛ tila, Irikpɛ mŋɛnɛ sénniyo nɔ̀ káa Malaayika Jibriilu ayeenayoo ma tɔ́ agaa zumani nna Andébi Muhammadu sɛ́ɛ́, Irikpɛ fɔɔyoo nna ayeenayoo ma tɔ́ agaa, akuna hay kulu yaa gono káa Irikpɛ tɛɛ wajibi bɔrɔyo ga ŋa mbéy Irikpɛ gaa, nna a malaayikayo, nna a tilayo, nna a mɛɛwiiyo, nna Laahara Hán, nna Alhádaríyò nna afóó nna abíyò,A kuná bɔɔtayo waajibitɛyo go, nna haramutɛyo kàa a laazimitɛ gaabantɛ ŋa gɔnɔ, dabiya hɛnnɔyo nna kàa bɔnna, nna hayo kulu kàa gɛyyo bɔrɔyo adiini sariyayo nná ŋa anduniya, nná ŋa laahara. Ŋa bara tila gaabiseeritɛ nɔ̀ kàa Irikpɛ bɔrɔyo káré ŋa ma kaa nna zaŋá a mɛɛfɔ, ŋa cɛrimayo nɔ̀ kalaa Alqiyaama hɔɔ nna cinɛ kàa nna azumani, harfi fɔ suu kaati a kuna, abinɛ kalima fɔ suu bɛrɛ a kuna.
Munɛ ne turano ŋa gbéiyo dalili di?
A fɔ̀ɔ̀ nbɛ̀ ka nŋuna ganna gono buukpéi, hunayo si kunǎ, déé harii zumbu agíyé, a kankan ka funandi hɛɛ kulu funandikpéi kaakawyo cire, kpéinɔɔ ŋa yaa na ahunayo ŋa kàà ǎa buyokpéitɛrɛ na hunayo,Sikasíí Ŋa kàa boro haliita nutfatiŋ hari kɔɔnuma cire nɔɔ, a gono gaabikpɛ kàa a suu kɔɔyɛ Alciyama hanɔ, ka a hisabu tɛ kpɛ, ka a bɔnŋɔ ŋaa tɔɔrɔwɔ, hala ihɛnnɔ nɔɔ, ihɛnnɔ, hala ilaalɔɔ nɔɔ, ilaalɔɔ.Sikasíí, ŋa kàa yaana sama nna ganna nna handariya haliita, ŋa gaabikasinɔ ka borosima haliita yééni; zama borosima haliita yééni fondá hinkanteyo kaa fásu ka bisa sama nna ganna haliita.
Ifó nɔ ciyaamā kɛɛyo?
Irikpɛ ba bɔrɔyo turani záá nsaarɛɛyo kuna, ka ngbéyyo banayo tɛ nsɛ́ɛ, wɔɔ kàa ana ciminɔ̀ ka Diyayo cimimŋɛ́nɛ̀, a ba kɔɔni Aljanna kuna, gáá nɔ káa niima bééri gono kàa bɔrɔkulu haŋala si kpɛ́ɛnɛ ŋa béérimɛ sɛ́ɛ́, wɔɔ káa a gútulu a ba kɔɔni ninɛfuu kuna, gáá nɔ káa Azaaba kàa asuu kanti gono kàa bɔrɔkulu si ma haŋala kpɛ́ɛnɛ, yánɔɔ bɔrɔkulu kɔɔni Aljanna kuna déébinɛ ninɛfuu kuna a si bu yáá kabɔɔ, a ba tɔ́ gáá kàa asuu kanti niima kuna déébinɛ Azaaba kuna.
Bɔrɔ kaa gaá a ma kuru alsilaamātɛrɛ̀ kuná, ifo nɔ a gaá gbéi? Nna gbéiyo wécé wécé go nɔ́ kàa tilasi a ma gbéi, koo bɔrɔ wécé go nɔ́ káa tilasi í ma izini na a sɛ́ɛ́?
Bɔrɔ ká hīnɔɔ kàa alsilaamatɛrɛ̀ nɔɔ déidéi mŋɛnɛ adiini, nna kàa ŋa nɔɔ Irikpɛ adiini, a tilasi agai a gázà a du alsilaamatɛrɛ̀ kuná; za laakari tirì ká déidéi kpéi bééri agai, a tilasi agai a gázà a gáá, kpɛɛnɛ a sì gbéi dí sintin.wɔɔ káa bɔɔ à kɛ̀ asilaamatɛrɛ̀ kuná, à ná bará tilasi à sɛ́ɛ à hɛyaanɛyaanu hanseyo tɛ́, à ná bará tilasi saŋa à ma tɔ́ adama fɔ jɛɛsɛ. Amma déébinɛ zaŋaya di tɛ́ asilaama fɔ jɛɛsɛ au asilaamatɛrɛ̀ mŋɛnɛ wadaata fɔ kuná, zaŋaya di bará hɛnnɔ kà tɔn tɔn hɛnnɔ ga. Dɔŋɔ à kàanaŋ à ga àn cì: (Ach-hadu an laa ilaaha illallaah, wa ach-hadu anna Muhammadan rasuulullaah), káa a mɔɔ à mŋɛnɛ maana nna à cimi tɛ́ à sɛɛ. Zaŋaya ga à ciya asilaama; saadi àn baytɛ asilaamatɛrɛ̀ mŋɛnɛ chariyayo ka cɛŋŋɛ kɔŋɔ kɔŋɔ; hala àn tɛ́ haikáa Irikpɛ́ tɛ́ tilasi à sɛ́ɛ.
Jingay mate cebendi kuuru neeya, hal ir m'ir ibaada te Allah se nda bayray, nd'ir jingayo ma timme nd'a rukuniyey nd'a sartiyey. Jingaru nmɛ sifãyɔ Nda iri ga ba iri ma jingar, a ga tilasu iri ma iri boŋ hanandi alhadasi kɛnɛ nda alhadasi beero gaa. Iri ma jingar nda ginɛ hɛnantey kaŋ ga iri basì daabu. Iri gahamo nda nangu kan iri ga jingar ma han najasa kulu ga Imã mɔginɛ sèlɛ kiblã hɛ Sunna no iri ma jingar sutra jine.