من سال گذشته اعمال حج را انجام دادم، و همهٔ شعائر حج را به جز طواف افاضه و طواف وداع به جا آوردم، زیرا به سبب عذر شرعی از انجامش باز ماندم و به خانه ام در مدینه برگشتم به این نیت که روزی به [مکه] برگردم؛ تا طواف افاضه و طواف وداع را انجام دهم. اما به دلیل ندانستن امور دین به طور کامل از احرام در آمدم، و تحلل کردم و همه چیزهایی را که در اثنای احرام حرام است انجام دادم، و سپس دربارهٔ اینکه برای طواف به مکه بازگردم پرسیدم، و به من گفتند که دیگر طوافم درست نیست، زیرا آن را باطل کرده ام و باید حج را دوباره در سال آینده انجام دهم، و به همراه آن یک گاو یا شتر هم ذبح کنم. آیا این درست است؟ و آیا راه حل دیگری وجود دارد؟ آن راه حل چیست؟ و آیا حج من باطل شده و باید اعاده اش کنم؟ لطفا بگویید چکار کنم، بارک الله فیکم.
السؤال
سوال ۱:
من سال گذشته اعمال حج را انجام دادم، و همهٔ شعائر حج را به جز طواف افاضه و طواف وداع به جا آوردم، زیرا به سبب عذر شرعی از انجامش باز ماندم و به خانه ام در مدینه برگشتم به این نیت که روزی به [مکه] برگردم؛ تا طواف افاضه و طواف وداع را انجام دهم. اما به دلیل ندانستن امور دین به طور کامل از احرام در آمدم، و تحلل کردم و همه چیزهایی را که در اثنای احرام حرام است انجام دادم، و سپس دربارهٔ اینکه برای طواف به مکه بازگردم پرسیدم، و به من گفتند که دیگر طوافم درست نیست، زیرا آن را باطل کرده ام و باید حج را دوباره در سال آینده انجام دهم، و به همراه آن یک گاو یا شتر هم ذبح کنم. آیا این درست است؟ و آیا راه حل دیگری وجود دارد؟ آن راه حل چیست؟ و آیا حج من باطل شده و باید اعاده اش کنم؟ لطفا بگویید چکار کنم، بارک الله فیکم.
س51: لقد قمت بأداء فريضة الحجّ العام الماضي، وأديت جميع شعائر الحجّ ما عدا طواف الإفاضة وطواف الوداع، حيث منعني منهما عذرٌ شرعيٌّ، فرجعت إلى بيتي في الـمدينة على أن أعود في يومٍ من الأيام؛ لأطوف طواف الإفاضة وطواف الوداع، وبجهلٍ منّي بأمور الدّين فقد تحللت من كلّ شيءٍ، وفعلت كل شيءٍ يحرم أثناء الإحرام، وسألت عن رجوعي لأطوف، فقيل لي: لا يصحّ لك أن تطوفي، فقد أفسدتّه، وعليك الإعادة -أي: إعادة الحجّ مرةً أخرى- في العام المقبل، مع ذبح بقرةٍ أو ناقةٍ، فهل هذا صحيحٌ؟ وهل هناك حلٌّ آخر؟ وما هو؟ وهل فسد حجّي؟ وهل عليّ إعادته؟ أفيدوني عمّا يجب فعله، بارك الله فيكم.
الجواب
پاسخ ۱:
این نیز از جمله بلاهایی است که به سبب فتوای بدون علم پیش می آید. شما در این حالت باید به مکه برگردید، و فقط طواف افاضه را انجام دهید.
اما طواف وداع را چون در هنگام خروج از مکه در حال حیض بودید، لازم نیست انجام دهید زیرا طواف وداع برای حائض الزامی نیست؛
به دلیل حدیث ابن عباس ـ رضی الله عنهما ـ که گفت: «مردم چنین فرمان یافتند که آخرین کارشان [در مکه طواف] کعبه باشد، جز آنکه به زن حائض تخفیف داده شده است»
و در روایتی نزد ابوداوود آمده: اینکه آخرین کارشان نزد خانه [کعبه] طواف باشد.
و به دلیل آنکه وقتی به پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ گفتند که صفیه طواف افاضه را انجام داده فرمودند: «پس [برای برگشت] به راه افتد»،
و اینها دال بر این است که طواف وداع از زن حائض ساقط می شود.
اما طواف افاضه را باید حتما انجام دهید، و اگر از روی نادانی کاملا تحلل کرده اید این به شما زیانی نمی رساند؛ زیرا اگر انسان از روی نادانی چیزی از ممنوعات احرام را انجام دهد چیزی بر عهدهٔ او نیست؛
به دلیل این فرمودهٔ حق تعالی: {پروردگارا، اگر فراموش یا خطا کردیم، ما را بازخواست نکن} [بقره: ۲۸۶]،
و الله تعالی در پاسخ فرمود: «چنین کردم»،
و این فرمودهٔ الله متعال که: {در مورد آنچه [قبلاً] اشتباه کرده اید، گناهی بر شما نیست؛ ولی آنچه دلهایتان قصد آن را دارد} [احزاب: ۵]،
بنابراین اگر شخص در حال احرام از روی نادانی یا فراموشی یا اجبار چیزی از ممنوعات احرام را انجام دهد چیزی بر عهدهٔ او نیست، اما هرگاه عذر او از بین رفت باید از آنچه انجام می دهد دست بکشد.
ﺟ51: هذا أيضًا من البلاء الّذي يحصل من الفتوى بغير علمٍ، وأنت في هذه الحال يجب عليك أن ترجعي إلى مكة، وتطوفي طواف الإفاضة فقط.
أما طواف الوداع فليس عليك طواف وداعٍ ما دمت كنت حائضًا عند الخروج من مكة، وذلك لأن الحائض لا يلزمها طواف الوداع؛ لحديث ابن عباسٍ رضي الله عنهما:
«أُمِرَ النَّاسُ أَنْ يَكُونَ آخِرُ عَهْدِهِمْ بِالْبَيْتِ، إِلَّا أَنَّهُ خُفِّفَ عَنِ الْحَائِضِ» [1]،
وفي روايةٍ لأبي داود:
«أَنْ يَكُونَ آخِرُ عَهْدِهِمْ بِالْبَيْتِ الطَّوَافُ» [2].
ولأن النبي ﷺ لـمّا أخبر أنّ صفيّة طافت طواف الإفاضة قال:
«فَلْتَنْفِرْ إِذًا» [3]،
فدلّ هذا على أن طواف الوداع يسقط عن الحائض.
[19] أخرجه البخاري، كتاب الحج، باب طواف الوداع (1755)، ومسلم، كتاب الحج، باب وجوب طواف الوداع وسقوطه عن الحائض (380) (1328).
[20] أخرجه أبو داود، كتاب المناسك، باب الوداع (2002).
[21] أخرجه البخاري، كتاب الحيض، باب المرأة تحيض بعد الإفاضة (328)، ومسلم، كتاب الحج، الباب السابق (382) (1211).
أما طواف الإفاضة فلابد لك منه، ولـما كنت تحللت من كلّ شيءٍ جاهلةً فإن هذا لا يضرّك؛ لأن الجاهل الذي يفعل شيئًا من محظورات الإحرام لا شيء عليه؛ لقوله تعالى:
﴿...رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذۡنَآ إِن نَّسِينَآ أَوۡ أَخۡطَأۡنَاۚ...﴾
[البقرة:286]،
قال الله تعالى:
«قَدْ فَعَلْتُ» [4]،
وقوله:
﴿...وَلَيۡسَ عَلَيۡكُمۡ جُنَاحٞ فِيمَآ أَخۡطَأۡتُم بِهِۦ وَلَٰكِن مَّا تَعَمَّدَتۡ قُلُوبُكُمۡۚ...﴾
[الأحزاب:5]،
فجميع الـمحظورات الّتي منعها الله تعالى على المحرم إذا فعلها جاهلًا أو ناسيًا أو مكرهًا فلا شيء عليه، لكن متى زال عذره وجب عليه أن يقلع عما تلبس به.
[22] أخرجه مسلم، كتاب الإيمان، باب بيان تجاوز الله تعالى عن حديث النفس (200) (126).