د پېغمبر؛ محمد ﷺ لنډ سیرت
چمتو کوونکی سریزه بسم الله، والحمد لله، والصلاة والسلام على خاتم النبيين، أما بعد: نو دا د انبیاوو او رسولانو د سردار، د انبیاوو د وروستي او د ټولو بني آدمو د سردار لنډ سیرت دی؛ هغه صلی الله علیه وسلم غوره نمونه او نېکه بېلګه ده، چې نړۍ د هغه په څېر کوم ستر شخصیت نه دی لیدلی، د هغه اخلاق قرآن و، کله چې د ام المؤمنین عائشې رضي الله عنها څخه د رسول الله صلی الله علیه وسلم د اخلاقو په اړه پوښتنه وشوه، هغې وویل: «آیا ته قرآن نه لولې؟» ما وویل: ولې نه. ویې فرمایل: «د الله جل جلاله د نبي صلی الله علیه وسلم اخلاق قرآن و». [مسلم روایت کړی]، او الله تعالی فرمایلي: (او ته په رېښتيا پر سترو اخلاقو (سم)…
These files are generated automatically from the book's text; their layout may differ from the printed edition.
د پېغمبر؛ محمد ﷺ لنډ سیرت
چمتو کوونکی
په بېلابېلو ژبو د اسلامي منځپانګې د چوپړتیاوو د ټولنې علمي کمېټه
سریزه
بسم الله، والحمد لله، والصلاة والسلام على خاتم النبيين، أما بعد:
نو دا د انبیاوو او رسولانو د سردار، د انبیاوو د وروستي او د ټولو بني آدمو د سردار لنډ سیرت دی؛ هغه صلی الله علیه وسلم غوره نمونه او نېکه بېلګه ده، چې نړۍ د هغه په څېر کوم ستر شخصیت نه دی لیدلی، د هغه اخلاق قرآن و، کله چې د ام المؤمنین عائشې رضي الله عنها څخه د رسول الله صلی الله علیه وسلم د اخلاقو په اړه پوښتنه وشوه، هغې وویل: «آیا ته قرآن نه لولې؟» ما وویل: ولې نه. ویې فرمایل: «د الله جل جلاله د نبي صلی الله علیه وسلم اخلاق قرآن و». [مسلم روایت کړی]، او الله تعالی فرمایلي: (او ته په رېښتيا پر سترو اخلاقو (سم) يې). [القلم سورت: ۴ آیت].
موږ د هغه مبارک سیرت یوازې د دې لپاره لولو چې ترې پند او عبرت واخلو؛ ځکه چې هغه زموږ امام دی چې په ایمان، کړنو او ویناوو کې پسې اقتدا کوو؛ د الله تعالی پر دې وینا د عمل کولو په موخه: (بېشكه تاسي لپاره د رسول الله په تابعدارۍ کې ښائسته پېروي شته، د هغه چا لپاره چې د الله او د آخرت د ورځې هيله لري او الله ډېر يادوي). [الأحزاب سورت: ٢١ ایت].
او موږ دا سیرت په یوه ساده او اسانه بڼه لیکلی چې د لویانو لپاره مناسب او د ماشومانو د ښوونې لپاره هم وړ دی، په داسې بیاني انداز چې د سیرت پېښې او د هغو ګټې پکې راټولې شوې دي، او دا مو د ترتیب شویو درسونو په بڼه چمتو کړی چې پرې پوهېدل او درک کول آسان شي.
او موږ په کې د ټولو تفصیلاتو له څېړلو پرته، د سیرت پر اصولو او مهمو پېښو تمرکز کړی چې؛ د هغه صلی الله علیه وسلم (ژوند له) پېدایښت څخه تر وفات پورې (رانغاړي)
موږ له لوی الله جل جلاله څخه سوال کوو چې ګټور یې وګرځوي، قبول یې کړي، او موږ او تاسو ته بخښنه وکړي.
لومړی لوست: د رسالتونو مقاصد:
ټول الهي پېغامونه په سترو موخو کې سره شريک دي؛ او په لاندې ډول يې لنډیز کېدای شي:
لومړی: یوازې د الله تعالی عبادت ته د مخلوق رابلل او له هغه پرته د نورو شیانو د عبادت پریښودل، الله تعالی فرمایلي: (او له تا مخكې مو هېڅ داسې رسول نه دى لېږلى چې هغه ته مو دا وحى نه وې كړې چې يقيناً له ما پرته بل (حق) معبود نشته نو (یوازې) زما عبادت كوئ). [الأنبياء سورت: ۲۵ ایت].
دویم: خلک د کفر او شرک له تيارو د توحيد رڼا ته راويستل، الله تعالی فرمايلي: (الله د هغو خلكو دوست دى چې ايمان يې راوړى، له تيارو يې د رڼا خوا ته باسي او هغوى چې كافر شوي، دوستان يې شيطانان دي چې له رڼا يې د تيارو لوري ته باسي، دا خلك د اور والا دي، همدوى به تل پكې اوسېدونكي وي). [البقرة سورت: ۲۵۷ ایت]، او الله تعالی فرمایلي: ((چې) د هغه په وسيله الله تعالى هغو خلكو ته چې د هغه د رضا غوښتونكي دي د سلامتيا لارې ښايي، او په خپل امر سره هغوى له تیارو څخه راباسي د رڼا لوري ته يې راولي او د سمې لارې په لوري د هغوی رهبري كوي). [المائدة سورت: ۱۶ ایت].
دریم: دا چې مخلوقات له الله پرته یو بل اربابان ونه نیسي، الله تعالی فرمایلي دي: (ورته ووايه! اى اهل كتابو هغه څه ته راشئ چې زموږ او ستاسو ترمنځ يو برابر دى، دا چې له الله نه پرته به بل څه نه لمانځو، نه به څه شى ورسره شريكوو او نه به څوك له الله نه پرته يو بل د خدايانو په توګه نيسي، نو كه وګرځېدل بيا ورته ووايئ تاسو شاهدان اوسئ چې موږ مسلمانان يو). [آل عمران سورت: ۶۴ ایت] او الله تعالی فرمایلي: (او هغه داسې امر نه درته كوي چې ملايكې او پېغمبران معبودان ونيسئ، نو آيا وروسته له هغه به هم د کفر امر درته كوي چې تاسو مسلمانان شوئ). [آل عمران سورت: ۸۰ ایت].
څلورم: په طاغوت کافریدل، الله تعالی فرمایلي: (... نو څوك چې د طاغوت (شيطان او بت) څخه منكر شي او په الله ايمان راوړي نو په داسې ټينګې كړۍ يې منګولې ولګولې چې پرې کېدل يې نشته او الله اوريدونكى پوهه دى). [البقرة سورت:۲۵۶ ایت]، نو مسلمان باید دا عقیده ولري چې هر هغه څه چې له الله پرته یې عبادت کېږي، په ناروا سره یې عبادت کېږي.
پنځم: له شرک او مشرکانو څخه بیزاري، الله تعالی فرمایلي: (په رېښتيا ستاسو لپاره په ابراهيم او د هغه په ملګرو كې غوره بېلګه (د پېروۍ ده)، كله چې خپل قوم ته يې وويل بېشكه موږ له تاسي او له هغو شيانو چې تاسي يې له الله پرته لمانځئ، بېزار يو، ستاسي له عقيدې منكر يو او زموږ او ستاسي ترمنځ د تل لپاره دښمني او كينه څرګنده شوې تر هغو چې يوازې پر يو الله ايمان راوړئ...) [الممتحنة سورت: ۴ ایت].
نو ټولو پیغمبرانو عليهم السلام خپل قومونه دغو لویو اصولو ته رابللي دي.
شپږم: دا چې ټول دین د الله جل جلاله لپاره وي، الله تعالی فرماېلي: (او تر هغه ورسره وجنګېږئ، څو چې فتنه پاتې نه شي او ټول دين د الله لپاره شي، نو كه (له فتنې) ايسار شول نو الله تعالی په هغو كارونو چې دوى يې كوي ښه ليدونكى دى). [الأنفال سورت: ۳۹ آیت]، او الله تعالی فرمایلي: ((الله) همغه ذات دى چې خپل رسول يې له لارښوونې او رېښتيني دين سره لېږلى تر څو یې پر ټولو دينونو برلاسى كړي او الله د شاهد په توګه بسنه کوي). [الفتح سورت: ۲۸ ایت]، نو مخلوقات به یوازې د اسلام په دین عبادت کوي؛ الله تعالی فرماېلي: (او هر څوك چې له اسلام پرته بل دين لټوي نو هيڅكله به ترې قبول نه شي او هغه به په آخرت كې له تاوانيانو وي). [آل عمران سورت: ۸۵ ایت].
اووم: د ژوند په ټولو دیني او دنیوي چارو کې د الله تعالی په شریعت عمل کول، او دا چې خلک د الله تعالی له شریعت پرته د بل شریعت پیروي ونه کړي، الله تعالی فرمايي: (آيا هغوى لره داسې شريكان دي چې ورته یې د دين داسې احكام جوړ كړي چې الله یې حكم نه دى كړى، او كه چېرې د پرېکړې خبره (ځنډول) شوې نه واى، خامخا به يې ترمنځ پرېكړه شوې وه او بېشكه د همدې ظالمانو لپاره دردوونکی عذاب دى). [الشوری سورت: ۲۱ آیت]
دویم لوست: د نبوي سیرت پېژندنه
لومړی: د نبوي سیرت تعریف:
دا هغه علم دی چې د رسول الله ﷺ د سیرت، سنت، ظاهري بڼې، اخلاقي صفتونو، غزاګانو او سرایاوو په اړه ټول هغه معلومات څېړي او رانغاړي چې موږ ته رارسېدلي دي؛ له زیږون څخه تر هغه وخته چې د لوړ ذات لور ته وکوچید.
دویم: د سیرت د مطالعې ګټې او ارزښت:
۱ - د رسالت د ګواهۍ حقیقت څرګندول: ځکه چې د رسول صلی الله علیه وسلم د سیرت په پېژندلو، د هغه پر احوالو پوهېدلو، او د هغه د تګلارې په پېروۍ سره، د بنده ایمان، تصدیق او د دې ګواهۍ حقیقت څرګندول زیاتېږي چې "محمد صلی الله علیه وسلم د الله رسول دی".
2- بېلګه او نمونه: ترڅو نبي صلی الله علیه وسلم هغه لارښود وي چې موږ پرې هدایت مومو، او هغه نمونه وي چې د خپل ژوند په ټولو چارو کې یې پیروي وکړو، الله تعالی فرمایي: (بېشكه ستاسي لپاره د رسول الله په تابعدارۍ کې ښایسته پېروي شته، د هغه چا لپاره چې د الله او د آخرت له ورځې هيله لري او الله ډېر يادوي). [الأحزاب سورت: ٢١ ایت].
۳- په قرآن کریم پوهه: سیرت د قرآن کریم د آیتونو عملي تطبیق دی؛ لکه څنګه چې د رسول الله صلی الله علیه وسلم اخلاق قرآن کریم و، او د همدې په واسطه د نزول سیاق او د وحیې موخې پېژندل کیږي.
۴- پر نبوي سنتو پوهېدل: د رسول الله صلی الله علیه وسلم د موقفونو او افعالو له لارې، موږ ته د هغه د احادیثو معناوې او واقعي تطبیق روښانه کیږي.
۵- د هغه صلی الله علیه وسلم سره د محبت پیدا کول: ځکه چې محبت په پېژندلو سره رامنځته کیږي، او د هغه د فضل او ستر مقام د پېژندلو لپاره بله کومه لار نشته، پرته له دې چې په تفصیل سره د هغه د ژوند او قربانیو په اړه معلومات ولرو.
۷- پند اخېستل او بصیرت موندل: د هغه صلی الله علیه وسلم له ژوند څخه د درسونو او عبرتونو ترلاسه کولو لپاره؛ ځکه چې هغه د مصیبت پر مهال د صبر، د نعمت پر مهال د شکر، او په هر حال کې د استقامت غوره بېلګه ده.
٧- د دارینو نېکبختي ترلاسه کول: نو په دنیا کې هېڅ بریا او په آخرت کې هېڅ کامیابي نشته، مګر د هغه صلی الله علیه وسلم په پل پسې په روانېدو او د هغه په هدایت عمل کولو سره.
دریم: د سیرت په زده کړه کې د سلفو له تګلارې څخه:
بېشکه چې سلف صالحینو د دې علم ارزښت درک کړی و، نو دوی به پرې داسې پابندي کوله لکه څنګه چې به یې د قرآن کریم پر تلاوت پابندي کوله:
زین العابدین علي بن الحسین بن علي رضي الله عنهم فرمایلي: "موږ ته به د رسول الله صلی الله علیه وسلم غزاګانې او سریې داسې رازده کېدې، لکه څنګه چې به موږ ته د قرآن کریم یو سورت رازده کېده".
اسماعیل بن محمد بن سعد بن ابي وقاص رضي الله عنهم وایي: «زما پلار به موږ ته د رسول الله صلی الله علیه وسلم غزاګانې راښودلې، او ویل به یې: ای زما بچیو! دا ستاسو د پلرونو کارنامې دي، نو یاد یې مه ضایع کوئ». [وګوره: الجامع لأخلاق الراوي وآداب السامع د خطیب بغدادي، ۲/ ۲۸۷ - ۲۸۸].
دریم لوست: د پیغمبر صلی الله علیه وسلم شریف نسب:
لومړی: د هغه نسب د پلار له خوا:
هغه ډالۍ شوی رحمت، او پېرزو شوی نعمت: ابو القاسم محمد زوی د عبد الله، زوی د عبد المطلب، زوی د هاشم، زوی د عبد مناف، زوی د قصي، زوی د کلاب، زوی د مرة، زوی د کعب، زوی د لؤي، زوی د غالب، زوی د فهر، زوی د مالک، زوی د النضر، زوی د کنانة، زوی د خزیمة، زوی د مدرکة، زوی د الیاس، زوی د مضر، زوی د نزار، زوی د معد، زوی د عدنان دی.
او دا شریف نسب د الله د پېغمبر اسماعیل د ابراهیم زوی -علیهما الصلاة والسلام- ته رسېږي.
دویم: د مور له اړخه د هغه نسب:
هغه: آمنه د وهب بن عبد مناف بن زهره بن کلاب بن مره لور ده، او د هغه - صلی الله علیه وسلم - د مور نسب د هغه د پلار له نسب سره په نیکه "کلاب بن مره" کې یوځای کېږي، چې دا په دې دلالت کوي چې د هغه اصل له دواړو اړخونو څخه د قریشو له تر ټولو معززو او پاکو کورنیو څخه دی.
ترلاسه شوې فایدې:
۱- د هغه صلی الله علیه وسلم نسب د پیغمبرانو پلار، ابراهيم عليه السلام ته رسیږي، چې دا په دې مبارکه شجره کې د نبوت د تسلسل پخلی کوي.
۲- د هغه صلی الله علیه وسلم نسب په مطلق ډول تر ټولو عزتمند نسب دی، او په اعتبار د کورنۍ تر ټولو پاک او غوره دی، او بېشکه چې الله تعالی هغه د غوره قبیلو او عزتمندو کورنیو څخه غوره کړی دی. په دې اړه د هغه ﷺ وینا ده: «إنَّ اللَّهَ اصْطَفَى كِنانَةَ مِن ولَدِ إسْماعِيلَ، واصْطَفَى قُرَيْشًا مِن كِنانَةَ، واصْطَفَى مِن قُرَيْشٍ بَنِي هاشِمٍ، واصْطَفانِي مِن بَنِي هاشِمٍ». «الله - تعالی - د اسماعیل له اولادې څخه کنانه غوره کړې ده، بیا یې قریش له کنانه څخه غوره کړې دي، له قریشو یې بني هاشم غوره کړي او زه یې له بني هاشمو څخه غوره کړی یم». [مسلم روایت کړی].
دریم لوست: د هغه ﷺ پیدایښت او روزنه:
د پلار وفات يې: پلار يې په داسې حال کې وفات شو چې هغه ﷺ د مور په خیټه کې و.
پیدایښت يې: نبي - صلی الله علیه وسلم - د فیل په کال کې د دوشنبې په ورځ په مکه کې زیږیدلی دی، او د دې ورځې او میاشتې د نېټې په ټاکلو کې اختلاف شوی دی، ویل شوي چې: د ربیع الاول د میاشتې په دویمه نېټه، او ویل شوي چې په دریمه، او ویل شوي چې په نهمه، او ویل شوي چې په لسمه، او ویل شوي چې په دولسمه نېټه، او ویل شوي چې د صفر په میاشت کې زیږیدلی دی، او ویل شوي چې په ربیع الآخر کې.
شیدې ورکونکي یې: هغه ته حلیمه السعدیه، او د خپل تره ابولهب وینځې، ثویبه شیدې ورکړې، او هغه یې له مور وروسته لومړنۍ وه چې شیدې یې ورکړې، او ام ایمن برکه حبشیه چې د خپل پلار (عبد الله) آزاده شوې وینځه یې وه، د هغه پالنه وکړه.
د سینې څیرې کولو پېښه: دا په داسې حال کې وه چې نبي ﷺ کوچنی و او د بني سعد په صحرا کې و؛ جبرائیل علیه السلام ورته راغی په داسې حال کې چې هغه له ماشومانو سره لوبې کولې او نږدې څلور کلن و، نو سینه یې ورته څیرې کړه او د وینې یوه ټوټه یې ترې راوویستله او ویې ویل: «دا له تا څخه د شیطان برخه ده»، بیا یې د هغه زړه د سرو زرو په تشت کې د زمزم په اوبو سره ومېنځه. [مسلم روایت کړی].
د مور او نيکه وفات يې: مور يې چی کله وفات شوه شپږ کلن و، نو نيکه عبدالمطلب يې پالنه وکړه، بيا هغه د اتو کالو و چی نيکه یې وفات شو، له هغه وروسته يې تره ابو طالب پالنه کوله.
ترلاسه شوې ګټې:
۱ - نبي کریم ﷺ یتیم وزېږېد، او مور یې هغه مهال وفات شوه چې دی لا کوچنی و. په دې کې د هغه چا لپاره تسلیت او ډاډ دی چې په کوچنیوالي کې یې پلار یا مور له لاسه ورکړي وي، او لا ډېر د هغه چا لپاره چې دواړه (پلار او مور) یې په لویوالي کې له لاسه ورکړي وي.
۲- خپل نبي ته له ماشومتوب څخه د الله تعالی پاملرنه؛ لکه چې فرمایي: ( آيا ته يې يتيم ونه موندلې چې بيا يې د هستوګنې ځای درکړ) [الضحى سورت: ٦ ايت]. يعنې: ته يې داسې وموندلې چې نه دې مور وه او نه پلار، او بېشکه مور او پلار دې وفات شوي وو او تا د خپل ځان لپاره د تدبير واک نه درلود، نو الله تعالی تا لره هستوګنځی درکړ او ساتنه يې دې وکړه، او ستا نيکه عبدالمطلب يې درته مسخر کړ، بيا چې کله ستا نيکه وفات شو؛ ستا تره (کاکا) ابوطالب دې پالنه وکړه.
۳- پر موږ لازمه ده چې پوه شو چې الله تعالی د بنده حقیقي ساتونکی او پالونکی دی؛ نو دا پیغمبر ﷺ یتیم رالوی شو، او الله تعالی ورته داسې څوک برابر کړ چې د هغه کفالت وکړي، بیا یې خلکو ته راولېږه، او د ټولو بني آدمو غوره او د عالمیانو لپاره یې بېلګه وګرځاوه.
۴- د پیغمبر ﷺ د زړه پاکوالی او د ماشومتوب نه د شیطان د وسوسو نه د هغه په حفاظت کې ساتل، نو الله تعالی هغه نبوت ته د هغه د زړه په جسماني او معنوي ډول پاکولو سره تیار کړی دی.
۵- فایده: له نبي صلی الله علیه وسلم او د هغه له صحابه کرامو رضي الله عنهم څخه ثابته نه ده چې د هغه د مېلاد شپه او یا ورځ یې په لمانځلو یا کوم ځانګړي عبادت سره ځانګړې کړې وي؛ نو ځکه بشپړ خېر د هغوی د تګلارې په پيروۍ او د هغه څه په پرېښودلو کې دی چې هغوی نه دي کړي.
څلورم درس: له بعثت څخه وړاندې د نبي ﷺ ژوند، او دا هغه مرحله ده چې د وحې له نازلېدو څخه مخکې وه، او په هغې کې هغه نه نبي و او نه رسول.
د الله له لوري د خپل نبي ساتنه: نبي ﷺ د جاهليت له دودونو او د هغوی له شرک څخه لرې رالوی شو؛ نو هېڅکله يې کوم بوت ته سجده ونه کړه، نه يې شراب وڅښل، او نه يې هېڅکله د فحش او فجور کوم کار ترسره کړ. هغه په خلکو کې د تر ټولو ښو اخلاقو څښتن و، او په خبرو کې تر ټولو رېښتونی و، تر دې چې د "رېښتيني او امانتداره" په نوم وپېژندل شو؛ صله رحمي به يې کوله، د مېلمه قدر به يې کاوه، او د فقير مرسته به يې کوله.
د شام لومړی سفر: هغه د دولسو کالو په عمر له خپل تره ابو طالب سره شام ته سفر وکړ.
د فِجار جګړه: شل کلن و چې د فجار په جګړه یې ګډون وکړ، او دا جګړه د قریشو او کنانه له خوا د قیس عیلان پر ضد وه، او په دې کې د نبي ﷺ دنده دا وه چې خپلو ترونو ته به یې غشي ورکول، یعنې هغوی ته به یې غشي په لاس ورکول ترڅو هغوی یې وولي.
حلف الفضول: په دې تړون کې يې ګډون وکړ، په کوم کې چې د مکې قبايلو تعهد وکړ چې د هر مظلوم مرسته به کوي تر څو یې حق بېرته وروګرځول شي.
کار او روزي: د مکې د خلکو لپاره د اجورې په بدل کې پسونه څرول، بیا یې د خدیجې رضی الله عنها په پیسو د تجارت لپاره شام ته دویم سفر وکړ.
واده يې: کله چې خديجې رضي الله عنها د هغه امانت او هغه برکت وليد چې د هغه په تجارت کې راغلی و، نو له هغه سره يې د واده کولو هيله وکړه او د پنځه ويشت کلنۍ په عمر يې له هغې سره واده وکړ.
د هغه ګوښه والی او عبادت: ګوښه والی یې خوښاوه او د حرا په غار کې به یې د الله عبادت کاوه، چې د ځان سره به یې د خوړو او څښاک توښه وړله بیا به یې هلته څو شپې اعتکاف کاوه، تر دې چې وحې ورته راغله.
د کعبې بیا جوړول: کله چې پنځه دېرش کلن شو، قریشو کعبه بیا جوړه کړه او د دې په اړه یې اختلاف وکړ، چې حجر الاسود باید څوک په خپل ځای کې کېږدي، تر دې چې نږدې وه یو له بل سره وجنګیږي، نو پر دې یې اتفاق وکړ چې لومړنی کس چې پر دوی راننوځي، هغه به د قضاوت لپاره غوره کړي، نو هغه نبي - صلی الله علیه وسلم - و. او کله چې دوی ولید، ویې ویل: "دا امین دی، موږ پرې راضي یو". نو هغه حجر الأسود په ټوټه (تکه) کې کیښودله او د قبیلو مشرانو ته یې امر وکړ چی د څادر څنډې ونیسي، بیا یې په خپلو مبارکو لاسونو پورته کړه او په خپل ځای کې یې کېښودله.
ترلاسه شوې ګټې:
۱- الله تعالی خپل نبي ﷺ له بعثت څخه مخکې له شرک او ګناهونو څخه وساته، او دا د نبوت له مقدماتو او دلایلو څخه دي.
۲ـ هغه علیه الصلاة والسلام په رېښتوني او امانتداره شخص پېژندل شوی و، او دا صفتونه د هغه په ريښتینولۍ تر ټولو قوي دلیل و؛ نو څوک چې پر خلکو له دروغو ویلو څخه پاک وي، ناشونې ده چې پر الله دې دروغ ووایي.
۳- د ریښتیا او امانتدارۍ فضیلت: دا د مؤمن تر ټولو ستر صفات دي، او په دې سره انسان د خلکو باور او مینه ترلاسه کوي.
۴- د حلال رزق او په خپل لاس د کار کولو لپاره د رسول الله صلی الله علیه وسلم کوښښ؛ نو پسونه یې وڅرول او په مال یې تجارت وکړ، او دا موږ ته د هڅې کولو او د اسبابو اختیارولو ښوونه کوي.
۵- تواضع: رسول الله صلی الله علیه وسلم وروسته له دې چې نبي شو، د ګډو او بزو په څرولو کې یې د خپل کار له یادولو شرم ونه کړ، ترڅو موږ ته رازده کړي چې په کار کې عزت دی؛ هغه ﷺ وفرمایل: «الله تعالی هیڅ داسې پیغمبر ندی رالیږلی مګر دا چې پسونه یې څرولي دي» [بخاري روایت کړی].
۶- د عقل پخوالی: د حجر اسود په ایښودلو کې د هغه دریځ بې سارې ځیرکتیا، او د وینو تویولو په مخنیوي او د ټولو په راضي کولو کې حکمت ثابت کړ، او دا هغه نظر و چې د قریشو د قبیلو له سترو مشرانو څخه پټ پاتې و.
پنځم لوست: د وحې پیل او پر رسول الله صلی الله علیه وسلم نازلېدل:
د وحې پیل: د وحې او نبوت نښې هغه مهال پیل شوې کله چې رسول الله صلی الله علیه وسلم څلوېښت کلن شو.
ریښتیني خوبونه: د وحي لومړنۍ پېلامې "ریښتیني خوبونه" وو؛ نو هغه -صلی الله علیه وسلم- به هېڅ خوب نه لیده مګر دا چې په واقعیت کې به د روڼ سهار په څېر رېښتیا کېده.
په حراء غار کې: په داسې حال کې چې هغه ﷺ په حراء غار کې د عبادت لپاره ځان ګوښه کاوه، جبرائيل عليه السلام ملایکې د الله تعالی له لوري وحې ورته راوړه.
د جبرائیل علیه السلام راتګ، نو ورته یې وویل: "ولوله"، نبي وفرمایل: "زه لوستل نه شم کولی"، دا کار درې ځله تکرار شو، او په دریم ځل جبرائیل پرې د العلق سورت لومړي آیتونه ولوستل: ولوله د خپل هغه پالونکي پر نوم چې پيدا يې کړ. انسان يې د وينې له ټوټې پيداکړ 2. ولوله! او ستا پالونکی ډېر مهربانه دی. هغه چې پر قلم يې ښوونه ورکړه 4 انسان يې پر هغه څه پوه کړ چې نه پرې پوهېده. [العلق سورت: ١-٥ آیتونه]. نو دغه د قرآن لومړني آيتونه وو چې نازل شول.
د نبي صلی الله علیه وسلم لپاره د خدیجې رضي الله عنها ملاتړ: نبي صلی الله علیه وسلم خپلې مېرمنې خدیجې ته په داسې حال کې راستون شو چې د حالت د شدت له امله لړزېده، او هغې ته یې د هغه څه خبر ورکړ چې پېښ شوي و، نو هغه یې ثابت قدمه کړ او ویې ویل: «داسې نه ده، قسم په الله؛ چې الله به دې هېڅکله ذلیل نه کړي؛ ته هغه څوک یې چې خپلوي پالې، رښتیا وایې، د کمزورو بار پورته کوې (له کمزوري سره مرسته کوې)، هغه چا ته خېر رسوې چې هېڅ نه لري (فقیر ته څه ورکوې)، میلمه پالې (عزت یې کوې)، او د حق په چارو کې مرسته کوې (هغه مهمې چارې چې پر خلکو راځي)».
د وحې پرې کېدل او بیا پیلېدل: وحی د لږ وخت لپاره پرې شوه، بیا له هغې وروسته د «المدثر» سورت لومړني آیتونه نازل شول: اې په جامه كې ځان نغښتونكيه! پاڅېږه او خبرداری وركړه. او د خپل پالونکي لويي بيان كړه. او خپلې جامې پاكې وساته. او له هرې پلیتۍ نه ډډه وکړه. [المدثر سورت: ۱- ۵ ايتونه].
ترلاسه شوې ګټې:
۱- د څلویښت کلنۍ عمر: الله دا عمر د وحي د نزول لپاره غوره کړ، ځکه چې دا د عقل کمال او د پوهې قوت څرګندوي، لکه څرنګه چې الله تعالی فرمایلي: (... تر دې چې هغه بيا ځوانۍ او څلوېښتو كلونو ته ورسېد ...) [الأحقاف سورت: ۱۵ آیت].
۲- رسول الله صلی الله علیه وسلم له نبوت څخه وړاندې څلوېښت کاله په خپل قوم کې پاتې شو، نو د دوی په منځ کې د هغه پاک سیرت د هغه د نبوت او دعوت پر رېښتينولۍ تر ټولو لوی دلیل و.
۳- الله خپل نبي د وحي سترې دندې ته په رښتینو خوبونو سره چمتو کړ او خلوت یې ورته محبوب کړ.
۴- د دې اهمیت چې مسلمان باید یو وخت ځانګړی کړي، چې په هغه کې له خپل رب سره خلوت وکړي، د الله تعالی ذکر او د هغه په ملکوت کې تفکر وکړي.
۵- د صالحې میرمنې اغېز: د خدیجې رضي الله عنها په دریځ او له خپل خاوند سره د هغې په خواخوږۍ کې په ښکاره ډول څرګندیږي، او هغه د سختیو پر مهال د ملاتړ او مرستې یوه غوره بیلګه ده.
۶- د خدیجې رضی الله عنها د پیغمبر صلی الله علیه وسلم په اخلاقو سره استدلال پر دې چې الله تعالی به د هغه ساتنه کوي؛ نو غوره اخلاق له بدیو څخه د ژغورنې سبب دي.
۷- په سورت مدثر کې لومړی کار چې نبي صلی الله علیه وسلم ته پرې امر شوی؛ د الله تعالی توحید ته بلنه او له شرک څخه خبرداری ورکول دي؛ نو توحید د دین بنسټ او تر ټولو مهم واجب عمل دی.
امام طبري رحمه الله تعالی د دې آیت په تفسیر کې فرمایلي دي: او د هغه دا وينا: ﴿قُمۡ فَأَنذِرۡ2﴾، الله تعالی خپل نبي محمد ﷺ ته فرمایي: له خپل خوب څخه پورته شه، خپل قوم د الله له عذاب څخه ووېروه، هغه کسان چې له الله سره يې شرک کړی، او له هغه پرته يې د بل چا عبادت کړی دی.
شپږم لوست: په مکه کې د رسول الله صلی الله علیه وسلم دعوت:
پټ دعوت: په مکه کې دعوت شاوخوا درې کاله پټ پېل شو؛ په ښځو کې لومړۍ هغه څوک چې اسلام یې راوړ د هغه مېرمن خدیجه بنت خویلد وه، او په سړیو کې ابوبکر الصدیق، او په ماشومانو کې علي بن ابي طالب، او په ازادو شوو مریانو کې زید بن حارثه، او په غلامانو کې بلال الحبشي و، رضي الله عنهم اجمعين.
او د ابوبکر په بلنه له صحابه کرامو څخه یوې غوره ډلې ایمان راوړ، چې له هغوی څخه: عثمان بن عفان، عبدالرحمن بن عوف، سعد بن ابی وقاص، سعید بن زید، او ابوعبیده بن الجراح دي.
دار الارقم: لومړني مسلمانان به د «ارقم بن ابي الأرقم» په کور کې د رسول الله صلی الله علیه وسلم سره راټولېدل، چې د خپل دین چارې زده کړي او د مشرکانو له سترګو لیرې د الله تعالی عبادت وکړي.
ښکاره بلنه: بیا الله خپل پېغمبر ته امر وکړ چې حق په ښکاره ډول بیان کړي، نو الله تعالی فرمایلي دي: (نو ښکاره بیان کړه هغه چې تا ته حکم شوی دی، او مخ واړوه له مشرکانو څخه). [الحجر سورت: 94 آیت]. بیا الله عز وجل ورته امر وکړ چې خپلې کورنۍ او خپلوانو ته بلنه ورکړي، الله تعالی وفرمایل: (او خپل نږدې خپلوان دې ووېروه). [الشعراء سورت: ۲۱۴ ایت]، نو نبي صلی الله علیه وسلم په خلکو کې غږ وکړ، هغوی ته یې د الله تعالی د توحید بلنه ورکوله، هغو کسانو ته یې د جنت زېری ورکاوه چې ایمان یې راوړی وي، او هغه کسان یې له اور څخه وېرول چې کافران شوي وي.
د مشرکانو ځورول او لومړنی هجرت: کله چې مسلمانانو خپل دین ښکاره کړ، د مشرکانو لخوا په ملنډو وهلو او شکنجې کولو سره د هغوی ځورول زیات شول؛ نو نبي -صلی الله عليه وسلم- خپلو ملګرو ته د خپل دین د ژغورلو په موخه د حبشې خاورې ته د هجرت اجازه ورکړه.
د الله تعالی له لوري د خپل نبي صلی الله عليه وسلم ساتنه: مشرکانو د رسول الله صلی الله علیه وسلم د وژلو اراده وکړه، خو الله تعالی یې د خپل تره ابو طالب په واسطه ساتنه وکړه؛ ځکه چې هغه له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه دفاع کوله، سره له دې چې د خپل قوم په دین پاتې و.
د حمزه او عمر اسلام راوړل: د نبي ﷺ د تره حمزه بن عبدالمطلب او عمر بن خطاب رضي الله عنهما په اسلام راوړلو سره د مسلمانانو ځواک پیاوړی شو؛ ابن مسعود رضي الله عنه وویل: «له کله چې عمر اسلام راوړی، موږ تل عزتمند یو».
پرېکون او محاصره: قریشو له بني هاشمو او بني المطلب سره پر پرېکون اتفاق وکړ؛ چې نه به پر هغوی څه پلوري او نه به څه ترې اخلي، نه به ورسره نکاح کوي او نه به ورسره ناسته پاسته کوي. او دې ترخې محاصرې د "ابو طالب په دره" کې د دریو کلونو لپاره دوام وکړ، تر دې چې د قریشو یو شمېر هوښیار کسان د دې ظالمانه پاڼې د ماتولو او د محاصرې د ختمولو لپاره راپورته شول، او ویې موندل چې موریانو (چینجیانو) ټوله پاڼه خوړلې ده پرته له "باسمك اللهم" څخه، او په هغې کې چې د الله هر نوم و هغه یې نه و خوړلی.
د بلنې وړاندې کول: نبي صلی الله عليه وسلم د حج په شپو ورځو کې قبيلو ته د خپلې بلنې وړاندې کولو ته دوام ورکړ، تر دې چې د مدينې له اوسېدونکو انصارو سره يې وليدل، نو هغوی پرې ايمان راوړ او له هغه سره يې د مرستې ژمنه وکړه.
ترلاسه شوې ګټې:
۱ - دعوت په پټه پیل شو، ترڅو بدلون په تدریج سره راشي، د لومړنیو مسلمانانو ساتنه وشي، او ملاتړي او مرستندویان راټول شي.
۲ - د خدیجې، ابوبکر او لومړنیو مخکښانو ستر فضیلت دی؛ ځکه چې هغوی خپل نفسونه او مالونه خرچ کړي دي او د سختۍ په وخت کې یې پر تکلیفونو صبر کړی دی.
۳- رسول الله صلی الله علیه وسلم د خپلې کورنۍ او مېرمنې په بلنې پیل وکړ، نو پر داعي لازمه ده چې الله ته په بلنې، د هغوی په ښوونې او نصیحت کې د خپلې کورنۍ په اړه غفلت ونه کړي.
۴- په نیکو کارونو کې بيړه کول: موږ د هغوی له سیرت څخه پرته له تردده په حق کې د داخلېدو او پر هغه د عمل کولو لپاره د وړاندې والي اهمیت اخلو.
۵- د دعوت لاره اوږدې حوصلې ته اړتيا لري؛ ځکه نبي صلی الله عليه وسلم اوږده کلونه صبر وکړ او په پيل کې له هغه سره يوازې لږو کسانو ايمان راوړ.
۶- د عمر بن الخطاب او حمزه رضي الله عنهما اسلام راوړل د مسلمانانو لپاره فتحه او عزت و، چې دا روښانه کوي چې بلنه داسې ځواک ته اړتیا لري چې ساتنه یې وکړي.
۷- په دار الارقم کې د صحابه کرامو راغونډېدل د پیوستون، اړیکو او په نېکۍ او تقوا کې د همکارۍ پر اهمیت، او د نېکې ملګرتیا پر اهمیت یو دلیل و.
۸- د توحید اهمیت: او دا لومړی واجب دی؛ لدې امله "لا اِله الا الله" لومړی شی و چې نبي ﷺ په خپله بلنه کې په ښکاره توګه بیان کړ.
۹- په مسلمان باندې لازمه ده چې د خپل دين څخه شرم ونه کړي، بلکې یوازې د الله تعالی د رضا غوښتلو لپاره یې په روښانه توګه او حکمت سره څرګند کړي.
۱۰- ځورونه، مسخرې او تنګول هغه زړې طریقې دي چې انبياء عليهم السلام او د هغوی پيروان ورسره مخ شوي وو، او زموږ لپاره د پېغمبر - صلی الله علیه وسلم - او د هغه د صحابه کرامو په کلکوالي کې غوره بېلګه ده.
١١- د هجرت مشروعیت: د عقیدې په لار کې د وطنونو او مالونو پرېښودل د هغه چا لپاره مشروع دي چې د خپل دین له قایمولو څخه عاجز وي، ځکه چې دین تر ټولو ارزښتناک شی دی چې انسان یې لري.
۱۲ - د ایمان اړیکه په دین کې اساس ده، نه د نژاد یا نسب اړیکه، نو لکه څنګه چې نبي صلی الله علیه وسلم خپله بلنه ښکاره کړه او خلکو ته یې د یو الله د عبادت بلنه ورکړه، همداسې الله تعالی هغه ته امر وکړ چې خپلې کورنۍ او خپلوانو ته بلنه ورکړي، ترڅو دا د خلکو په وړاندې له لومړۍ شیبې څخه د رسالت په موخه او هدف یو څرګند دلیل وي.
۱۳- د الله لارې ته رابلنه د هر مسلمان مسؤلیت دی: نو دا ستر صحابي ارقم بن ابي الارقم المخزومي رضي الله عنه، چې رسول الله صلی الله علیه وسلم په پیل کې د هغه کور د دعوت لپاره مرکز وګرځاوه، یو تنکی ځوان و چې د شپاړس کلنۍ په شاوخوا کې یې اسلام راوړ او وروسته یې د رسول الله صلی الله علیه وسلم سره په غزاګانو کې ګډون وکړ، او په هغه وخت کې د هغه کم عمري د دې خنډ نه شوه چې د خپل توان په اندازه د الله لارې ته په رابللو کې برخه واخلي.
اووم لوست: د خدیجې او ابو طالب وفات، او د طائف خلکو ته بلنه:
د غم کال: د بعثت په لسم کال کې، د مومنانو مور خدیجه رضی الله عنها وفات شوه، او د رسول الله صلی الله علیه وسلم تره ابو طالب وفات شو، چې د هغه ساتنه او دفاع به یې کوله، او هغه د کفر په حالت کې مړ شو. د دوی په وفات سره پر رسول الله صلی الله علیه وسلم د قریشو آزار او اذیت د پخوا په پرتله زیات او سخت شو.
د طائف خلکو ته بلنه: رسول الله صلی الله عليه وسلم طائف ته ولاړ په دې هيله چې په هغوی کې د خپل دين لپاره ملاتړ ومومي، خو هغوی یې بلنه رد کړه او ملنډې يې پرې ووهلې، بلکې خپل بې عقلان يې پر هغه ولمسول او په ډبرو يې وویشت، تر دې چې پښې مبارکې يې وينې شوې.
د زړه سوي او مهربانۍ موقف: رسول الله صلی الله علیه وسلم له طائف څخه په داسې حال کې روان شو چې غمجن و، او د بېرته راګرځېدو په لاره کې الله هغه ته جبرائیل علیه السلام راولېږه او د غرونو ملائکه هم ورسره وه، څو هغه ته اختیار ورکړي چې که یې خوښه وي نو د مکې پر خلکو د هغوی د هلاکت لپاره دواړه غرونه (اخشبین) سره یوځای کړي.
د هغه مبارک ځواب: رسول الله صلی الله علیه وسلم د غرونو ملایکې ته د صبر کوونکي انسان په مهربانۍ سره په ځواب کې وویل: «بلکې زه امید لرم چې الله تعالی د دوی له نسلونو څخه داسې څوک راوباسي چې یوازې د الله تعالی عبادت وکړي، او هیڅ شی ورسره شریک نه کړي». [بخاري او مسلم روایت کړی].
ترلاسه شوې ګټې:
۱- د پېغمبر -صلی الله علیه وسلم- کلکوالی: په یوه کال کې د خپلو تر ټولو سترو ملاتړو (خدیجې او ابو طالب) د له لاسه ورکولو په زغملو کې د هغه صبر څرګند شو، او له دې سره سره، دې مصیبت هغه د خپلې بلنې له دوام ورکولو څخه را و نه ګرځاوه.
۲- له نبي ﷺ څخه دفاع، ابو طالب ته له اور څخه په ژغورل کېدو کې ګټه ونه رسوله؛ ځکه چې هغه په شرک مړ شو؛ نو عمل په اخرت کې خپل خاوند ته ګټه نه رسوي، مګر دا چې پر الله د ایمان او هغه ته د اخلاص پر بنسټ ولاړ وي.
۳ - کوم حسي او رواني تکلیفونه چې په طائف کې رسول الله صلی الله علیه وسلم ته ورسېدل، دا د الله د کلمې د لوړولو لپاره د مسلمان لپاره د قربانۍ او زغم یو درس دی.
4 - د توان لرلو په وخت کې د بخښنې کمال: نبي ﷺ د هغو کسانو هلاکول ونه منل چې ده ته یې تکلیف رسولی و، پر هغوی یې صبر کول غوره وګڼل، ترڅو ښايي الله تعالی د هغوی اولادونو ته هدایت وکړي.
۵ - رسول الله (صلی الله علیه وسلم) په خلکو مهربان و، د هغوی لپاره یې د هدایت هیله لرله نه د هلاکت، لکه څنګه چې الله تعالی فرمایلي: (او نه یې لېږلی مونږ ته؛ مګر رحمت د ټولو خلکو لپاره). [الأنبياء سورت: ۱۰۷ ایت].
٦- د واجباتو ترسره کول او د اسبابو کارول: مسلمان په دې مکلف دی چې پر الله تعالی په توکل سره، تل د خپل شرعي هدف د ترلاسه کولو لپاره هڅه وکړي، او پر هغه لازمه ده چې د دې هدف د ترلاسه کولو لپاره ټول شته اسباب وکاروي؛ او که له دې اسبابو څخه کوم یو له لاسه ورکړي او یا یې ملاتړي کم شي، نو دا باید هغه عاجز نه کړي.
اتم لوست: اسراء او معراج او د سپوږمۍ چاودیدلو معجزه:
د اسراء او معراج سفر: دا لویه معجزه د هغه صلی الله علیه وسلم د عمر له پنځوس کلنۍ وروسته پېښه شوه.
د نبي صلی الله علیه وسلم د سینې څیرول: له أبو ذر رضي الله عنه څخه روایت دی وایي چې رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمایلي دي: «زما د کور چت پرانستل شو په داسې حال کې چې زه په مکه کې وم، نو جبرائیل علیه السلام راښکته شو، نو زما سینه یې څیرې کړه، بیا یې د زمزم په اوبو ومینځله، بیا یې د سرو زرو یو تشت راوړ چې له حکمت او ایمان څخه ډک و، نو هغه یې زما په سینه کې تش کړ، بیا یې بېرته وتړله». [بخاري او مسلم روایت کړی].
اسراء: د شپې مهال په مکه مکرمه کې له مسجد الحرام څخه په بیت المقدس کې مسجد الاقصی ته د رسول الله صلی الله علیه وسلم له سفر څخه عبارت دی.
معراج: له مسجد الاقصی څخه لوړو اسمانونو ته د نبي صلی الله علیه وسلم ختل، او تر "سدرة المنتهی" پورې رسېدل دي، چې په اووم اسمان کې یوه ډېره لویه ونه ده.
الله تعالی فرمایلي: (پاك دى هغه ذات چې يوه شپه يې خپل بنده له مسجد حرام نه تر هغه لرې مسجد (اقصی) پورې بوتللو چې د هغه چاپېريال مو بركتي كړى دى، تر څو پر هغه خپلې ځينې نښانې وګورو، په حقيقت كې هماغه د هر څه اورېدونكى او ليدونكى دى). [الإسراء سورت: ١ آیت].
د رحمت او قدرت منظرونه: نبي صلی الله عليه وسلم په دې شپه کې د خپل پالونکي لويې نښانې وليدې؛ جنت او اور يې وليدل، او له انبياوو عليهم السلام سره يې وليدل او په مسجد اقصی کې يې د هغوی امامت وکړ، او الله تعالی ورسره د پردې تر شا له کومې واسطې پرته خبرې وکړې، او پنځه وخته لمونځونه يې پرې فرض کړل.
د خلکو دريځ: کله چې پر رسول الله صلی الله علیه وسلم په مکه کې سهار شو او خلکو ته يې د هغه څه خبر ورکړ چې پېښ شوي وو، نو د مؤمنانو ايمان او تصديق نور هم زيات شو، حال دا چې د کافرانو عناد او تکذيب نور هم سخت شو.
د سپوږمۍ چاودیدل: مشرکانو له نبي صلی الله علیه وسلم څخه د یوې حسي معجزې غوښتنه وکړه چې د هغه پر رښتینولۍ دلالت وکړي، نو الله تعالی د هغه لپاره سپوږمۍ دوه ټوټې کړه تر دې چې خلکو په خپلو سترګو ولیده، خو له دې سره سره د قریشو کافرانو مخ وګرځاوه او ویې ویل چې دا جادو دی.
الله تعالی فرمایلي: (قيامت رانږدې شو او سپوږمۍ وچاوده. او هغوى چې كومه نښانه وويني، مخ ترې واړوي، وايي دا خو له پخوا نه راروانې كوډې دي). [القمر سورت: ١-٢ آیتونه].
ترلاسه شوې ګټې:
۱- الله پاک پر هرڅه ځواکمن دی، او د اسراء او معراج او د سپوږمۍ د چاودېدلو معجزې د هغه سپېڅلي ذات د بشپړ قدرت له دليلونو څخه يوازې يو دليل دی.
۲- دا سفر له عام الحزن څخه وروسته و، ګواکې دا د دعوت په لاره کې له اوږدو کلونو ستړیاوو او کړاوونو وروسته د پیغمبر ﷺ لپاره یو ستر درناوی، د هغه د زړه ثبات او هغه ته تسلي وه.
۳ـ لمونځ هغه یوازینی عبادت دی چې په اسمان کې او د ملایکې جبرائیل علیه السلام له واسطې پرته مستقیماً د الله له لوري د هغه رسول ته فرض شوی دی، چې دا د مسلمان په ژوند کې د لمانځه پر ستر شان او اهمیت دلالت کوي.
٤- الله تعالی دا معجزې د نبوت پر رښتینولۍ ښکاره دلیل ګرځولي دي، مګر چا چې خپل زړه د حق پر وړاندې تړلی وي، هغوی ته که څه هم لوی او عظیم آیتونه وي، هېڅ ګټه نه رسوي.
۵- فايده: له رسول الله صلی الله علیه وسلم او صحابه کرامو -رضي الله عنهم- څخه د اسراء او معراج شپه د لمانځلو یا کوم ځانګړي عبادت لپاره ځانګړې کول ثابت نه دي؛ نو ځکه ټول خېر د هغوی د تګلارې په پیروۍ او د هغه څه په پرېښودلو کې دی چې هغوی نه دي کړي.
۶- د اسراء او معراج سفر له بدن او روح سره یو ځای و او رسول الله صلی الله علیه وسلم د وېښې په حالت کې و، او دا د معجزې پر عظمت او د الله تعالی د قدرت پر کمال دلالت کوي.
۷- بېشكه له سختۍ سره اساني شته: پر مسلمان لازمه ده چې په خپله لاره کې مخ پر وړاندې ولاړ شي، او د هغو ستونزو پروا ونه کړي چې ورسره به مخامخ کېږي، او پر الله عز وجل باور ولري، او پوه شي چې بېشکه بریا له صبر سره ده، او بېشکه خلاصون له کړاو سره دی، او بېشكه له سختۍ سره اساني شته.
نهم درس: انصار او د لومړۍ او دویمې عقبې بیعت:
له انصارو سره لیدنه: د بعثت په یوولسم کال کې، رسول الله صلی الله علیه وسلم مکې ته نږدې په منا کې د عقبې په مقام کې د انصارو (د مدینې د خلکو) له څو کسانو سره ولیدل، نو له هغوی سره کېناست او هغوی ته یې د اسلام بلنه ورکړه، هغوی یې بلنه ومنله او تصدیق یې وکړ، کله چې مدینې ته ستانه شول، خپل قوم ته یې د هغه خبر او بلنه ورسوله، تر دې چې په هغوی کې اسلام خپور شو، او د انصارو له کورونو څخه هیڅ داسې کور پاتې نه شو مګر دا چې د رسول الله صلی الله علیه وسلم یادونه پکې کېده.
د لومړۍ عقبې بیعت: د بعثت په دولسم کال د اوس او خزرج (انصارو) یو پلاوی راغی، او له نبي ﷺ سره یې د "لومړۍ عقبې بیعت" وکړ، هغه ورته د اسلام ښوونه وکړه او بیعت ته یې راوبلل، پدې یې ورسره بیعت وکړ چې: الله سره به هېڅ شی نه شریکوي، غلا به نه کوي، زنا به نه کوي، خپل اولادونه به نه وژني، پر چا به د خپلو لاسونو او خپلو پښو پر وړاندې بهتان دروغ او تهمت نه لګوي، او په معروف (ښه کار) کې به د نبي ﷺ نافرماني نه کوي.
بیا یې هغوی ته جزا بیان کړه، نو ویې فرماېل: «نو څوک چې له تاسو څخه وفا وکړي، نو د هغه اجر د الله سره دی، او څوک چې له دې څخه کومه یوه وکړي او په دنیا کې ورته سزا ورکړل شي، نو دا د هغه لپاره کفاره ده، او څوک چې له دې څخه کومه یوه وکړي، بیا یې الله پرده وکړي، نو د هغه کار د الله په اختیار کې دی؛ که وغواړي، بخښنه به ورته وکړي، او که وغواړي، سزا به ورکړي». [بخاري او مسلم روایت کړی].
په اسلام کې لومړنی سفیر: وروسته له هغه چې بیعت بشپړ شو او د حج شپې ورځې پای ته ورسېدې، نبي صلی الله علیه وسلم له دې بیعت کوونکو سره په اسلام کې لومړنی سفیر ولیږه؛ ترڅو په مدینه کې نویو مسلمانانو ته د اسلام احکام ورزده کړي، او په دین یې پوه کړي، او د دې دندې لپاره یې د اسلام له ځوانانو څخه یو ځوان وټاکه چې له لومړنیو مخکښانو څخه و، او هغه مصعب بن عمیر رضي الله عنه و.
د دویمې عقبې بیعت: او د بعثت په دیارلسم کال کې، یو لوی پلاوی د نبي ﷺ لیدنې ته ووت او له هغه سره یې د "دویمې عقبې بیعت" وکړ، پر دې چې کله هغوی ته هجرت وکړي د هغه ساتنه او مرسته به کوي، او دا چې له هغه څه به یې ساتي له کومو چې خپل ځانونه، خپلې کورنۍ او خپل اولادونه ساتي.
لویه ګټه: انصارو له رسول الله ﷺ څخه وپوښتل: «اې د الله رسوله! که موږ پر دې بیعت وفا وکړو، نو زموږ لپاره څه دي؟»، هغه ﷺ ورته په یوه کلمه ځواب ورکړ: «ستاسو لپاره جنت دی»، نو هغوی ورسره په پوره صداقت او خوښۍ بیعت وکړ.
ترلاسه شوې ګټې:
۱- پرته له ستړيا او ستومانتيا ټولو ته د اسلام په وړاندې کولو کې د رسول الله صلی الله علیه وسلم دوام د بلونکو لپاره يوه ستره بېلګه ده؛ نو ثبات او يقين د برياليتوب کيلي ده.
۲- د انصارو فضیلت: د مدینې د خلکو مرتبه د حق په ژر منلو او د خپلو خپلوانو او ګاونډیانو ترمنځ د اسلام په خپرولو کې د هغوی په ټینګار کې څرګندیږي، تر دې چې خیر د هغوی په کورونو کې خپور شو.
۳- د عقبې دواړه بیعتونه د اسلامي دولت په قیام کې د بنسټ ډبره وه؛ ځکه چې په هغو کې د اطاعت، د رسول الله صلی الله علیه وسلم د ساتنې او د هغه د دین د ملاتړ ژمنه او تعهد شامل وو.
۴- پېغمبر صلی الله عليه وسلم د خپلې مرستې په بدل کې له انصارو سره د منصبونو او شتمنیو وعده ونه کړه، بلکې له هغوی سره یې د جنت وعده وکړه؛ ترڅو موږ ته راوښيي چې د مؤمن لپاره رښتینې ګټه د الله تعالی رضا او د هغه تلپاتې نعمتونه دي.
۵- انصارو رضی الله عنهم د الله او د هغه د رسول سره د مینې له امله له نبي ﷺ سره د خپلو ځانونو او مالونو د قربانولو بیعت وکړ، نو هغوی د دې مستحق شول چې بدله يې جنت وي.
۶- فایده: عقبه مکې ته نږدې په "منا" کې یوه سیمه ده چې نبي ﷺ له انصارو سره د پټې لیدنې لپاره غوره کړې وه؛ ځکه چې دا د غرونو تر منځه یو پټ ځای و او د قریشو له سترګو څخه لرې و.
لسم درس: مدینې ته نبوي هجرت
او دا هغه پرېکنده تاریخي سفر دی چې د تاریخ بهیر یې بدل کړ، او په دې سره د اسلامي دولت د جوړولو پړاو پیل شو:
د هجرت اجازه او د سفر پیل: کله چې د عقبې دویم بیعت بشپړ شو او رسول الله ﷺ د مدینې د خلکو له مرستې څخه ډاډمن شو، خپلو صحابه کرامو ته یې د هجرت اجازه ورکړه ترڅو په امن او امان کې وي؛ نو صحابه کرام د هغه څه په هیله چې له الله سره دي ووتل، خپل کورونه، مالونه او کورنۍ یې پرېښودلې، او په جلا جلا ډلو کې د قریشو له سترګو څخه په پټه روان شول، په دوی کې ځینې پیاده او ځینې سپاره وو. او نبي ﷺ په مکه کې پاتې شو، دې ته په تمه و چې خپل رب ورته د وتلو اجازه ورکړي، او ورسره د هغه ملګری ابوبکر او علي بن ابي طالب رضي الله عنهما وو.
د دار الندوة دسیسه او د الله له لوري د خپل نبي ساتنه: کله چې قریشو ولیدل چې د نبي -صلی الله علیه وسلم- ملګري په مدینه کې خوندي او قوي شول، د هغه د دین له خپراوي څخه ووېرېدل، نو د دوی مشران کافران د مشورې لپاره په "دار الندوة" کې راټول شول، او د نبي -صلی الله علیه وسلم- په وژلو یې موافقه وکړه چې د هرې قبیلې څخه به یو سړی پرې ګوزار کوي ترڅو د هغه وینه د قبیلو ترمنځ ورکه شي؛ مګر الله تعالی خپل نبي د دوی په دسیسه خبر کړ او هغه ته یې د هجرت اجازه ورکړه، نو نبي -صلی الله علیه وسلم- علي بن ابي طالب -رضي الله عنه- ته امر وکړ چې د هغه په بستره کې ویده شي؛ ترڅو کافرانو ته دا ګومان پیدا کړي چې هغه لا هم په کور کې دی، او امانتونه خپلو خاوندانو ته وسپاري، او هغه -صلی الله علیه وسلم- د دوی له منځ څخه ووت او دوی هغه نه لیده، بېشکه چې الله د دوی سترګې له هغه څخه ړندې کړې وې.
په ثور غار کې، او الهي ملتیا: رسول الله صلی الله علیه وسلم له خپل ملګري ابوبکر صدیق سره روان شو او د "ثور غار" په لور یې مخه کړه ترڅو په کې پټ شي، او درې ورځې هلته پاتې شول، په دې مهال، قریشو د دوی د لټولو لپاره خپله ټوله هڅه وکړه او یوه لویه جایزه (سل اوښان) یې د هغه چا لپاره وټاکل چې دوی ووژني یا یې راولي. او کله چې مشرکان د غار په خوله کې ودرېدل، ابوبکر د رسول الله صلی الله علیه وسلم پر ژوند ووېرېد او یې ویل: «که له دوی څخه یو څوک د خپلو پښو لاندې وګوري، نو خامخا به مونږ وویني»، نو پېغمبر صلی الله علیه وسلم هغه ته په ستر یقین سره ډاډ ورکړ او ویې فرمایل: "«اې ابو بکره، ته د هغو دوو په اړه څه ګومان کوې چې الله تعالی یې درېیم وي»؟،" نو الله مشرکان له هغوی څخه وګرځول، سره له دې چې هغوی ډېر نږدې وو.
د قباء جومات جوړول او مدینې ته ننوتل: له غاره تر وتلو وروسته، رسول الله ﷺ داسې لاره ونیوله چې د کفارو له سترګو لرې وه، تر دې چې د قبا سیمې ته ورسېد. هلته یې د اسلام لومړنی جومات، یعنې د قبا جومات، جوړ کړ. څو ورځې وروسته مدینې ته روان شو. د مدینې خلکو هغه په داسې خوښۍ او خوشحالۍ سره هرکلی وکړ چې بیان یې ناشونی دی، او کورونه د هغه د مبارک راتګ په خوښۍ د الله اکبر او الحمد لله په غږونو ولړزېدل.
د دولت تأسيس او د جهاد مشروعيت: په مدينه کې د هغه ﷺ له مېشت كيدو سره سم، د "نبوي جومات" په جوړولو پيل وکړ، څو د دولت مرکز شي، او د مهاجرينو او انصارو ترمنځ يې ورورولي ټينګه کړه، څو يو لاس شي، او کله چې حالت باثباته شو او مسلمانانو ځواک او قوت پيدا کړ، الله جل جلاله هغوی ته د ظلم د مخنيوي په موخه د هغه په لار کې د جهاد اجازه ورکړه، نو الله جل جلاله خپل دا قول نازل کړ: (هغو خلكو ته اجازه وركړل شوه چې جګړه ورسره كيږي، ځكه چې دوى سره ظلم شوى او يقيناً الله يې په مرسته كولو قدرت لرونکی دى). [الحج سورت: ٣٩ ایت].
ترلاسه شوې ګټې:
1- د قربانۍ ستروالی: د نبي ﷺ او د هغه د صحابه وو هجرت او د خپلو وطنونو او مالونو پرېښودل یوازې د الله تعالی لپاره وو، دا موږ ته راښيي چې دين تر هر څه ارزښتناک دی.
۲- د ابوبکر صدیق فضیلت: چې په تر ټولو ستر سفر کې یې د نبي ﷺ د ملګرتیا شرف ترلاسه کړ، او د رسول الله ﷺ د تر ټولو نږدې کس په توګه د هغه لوړ مقام ثابت شو.
۳- دا چې الله تعالی د خپل پیغمبر صلی الله علیه وسلم ساتنه په خپله غاړه اخیستې ده او د کافرانو مکر یې ترې دفع کړی دی، نو د چا سره چې الله وي پر هغه باندې هیڅوک غالب کېدونکی نشته.
۴- د غار دننه په خورا سختو شیبو کې په الله تعالی باندې د محمد ﷺ اعتماد څرګند شو، چې موږ ته راښيي چې خلاصون له صبر او د الهي ملتیا په یقین سره راځي.
۵. د انصارو فضیلت: چېرته چې له پیغمبر صلی الله علیه وسلم سره د مدينې د خلکو مينه او پر هغه د هغوی خوښي ښکاره شوه؛ کوم چې د هغوی پاک اصل څرګند کړ، او دا چې څنګه هغوی په رښتینولۍ سره د الله او د هغه د رسول ملاتړ وکړ.
۶- جهاد په مناسب وخت کې د دولت له جوړېدو او پر هغه د توان موندلو وروسته روا کړای شو، او دا د مسلمانانو د حالاتو په رعایتولو کې د الله تعالی له رحمت او حکمت څخه دي.
۷- د مسلمانانو په ژوند کې د جومات اهمیت: د مسلمانانو په ژوند کې د جومات مقام او اهمیت ته په کتو سره، لومړنی کار چې نبي صلی الله علیه وسلم مدینې منورې ته پر لاره ترسره کړ هغه د قبا جومات جوړول و، بیا له هغه وروسته کله چې مدینې منورې ته داخل شو، نبوي جومات یې په خپل هغه ځای کې جوړ کړ چې اوس مهال معلوم دی.
یوولسم درس: د الله تعالی په لار کې د جهاد پیل، او د بدر لویه غزا:
د غزاګانو او سرایاوو شروع:
رسول الله صلی الله علیه وسلم یو ویشت غزاګانې کړې دي، چې لومړۍ یې د هجرت په دویم کال کې د ابواء (وَدَّان) غزا، او وروستۍ یې د هجرت د نهم کال په رجب میاشت کې د تبوک (عُسْرة) غزا وه، او پیغمبر صلی الله علیه وسلم به سرایا ګانې هم لیږلی.
او غزا: هغه ده چې پيغمبر صلی الله علیه وسلم په کې وتلی وي، او پخپله يې د مسلمانانو مشري کړې وي، که په کې جګړه شوې وي او يا نه وي شوې.
او سريه: هغه ده چې نبي صلی الله عليه وسلم په کې نه وي وتلی، کېدای شي په کې جګړه پېښه شي، او کېدای شي پېښه نه شي، او زياتره د سريې شمېر لږ وي.
د بدر لویه غزا د نبوي هجرت په دویم کال:
د دې غزا سبب دا و چې پېغمبر -ﷺ- ته خبر ورسېد چې له شام څخه د قریشو یوه لویه قافله راروانه ده چې ډېر مالونه پکې دي، نو خلک یې د هغې د مخنیوي لپاره وهڅول، او له درې سوه او څو تنو کسانو سره ووتل، ترڅو قریشو ته سزا ورکړي ځکه چې هغوی مهاجرین له خپل ښار څخه ایستلي وو، او د هغوی پر کورونو او شتمنیو یې قبضه کړې وه او د هغوی مالونه یې لوټلي وو. او قریشو ته خبر ورسېد نو یو زر او درې سوه یا تر هغه زیات جنګیالي یې راټول کړل، او پېغمبر -صلی الله علیه وسلم- له خپلو ملګرو سره مشوره وکړه، او د مخامخ کېدو هوډ یې وکړ، او دا جګړه د رمضان په میاشت کې وه، او په دې کې د اسلام لښکر او د کفر لښکر سره مخامخ شول او جګړه سخته شوه، نو الله تعالی په دې کې د خپل پېغمبر لویه او غښتلي مرسته وکړه، او له مسلمانانو څخه څوارلس کسان شهیدان شول، او له کافرانو څخه اویا کسان ووژل شول او اویا بنديان شول، او د هغوی ډېری د قریشو له لویانو کافرانو او مشرانو څخه وو، نو الله تعالی اسلام او مسلمانان پیاوړي کړل، او شرک او مشرکین یې ذلیله کړل، او ټولې ستاینې د نړۍ د پالونکي الله لره دي.
ترلاسه شوې ګټې:
۱- د الله تعالی د کلمې د پورته کولو، د اسلام د خپرولو، د عدل د قایمولو او د ظلم او تیري د له منځه وړلو په موخه د الله تعالی په لار کې د جهاد روا والی.
۲- رسول الله ﷺ هغه بیلګه لارښود او زړور پیشوا دی: چې پخپله د کافرانو سره جګړې ته وځي.
۳- د محاربو کفارو پر مالونو د قبضې مشروعیت، د قریشو د تجارتي لارې بندول او له اقتصادي پلوه د هغوی کمزوري کول؛ او دا د بدر د لویې غزا اصلي لامل و.
۴- د وتلو او مقابلې په اړه له خپلو صحابه کرامو سره د رسول الله صلی الله علیه وسلم مشوره کول: او په دې کې په ټولو چارو او په ځانګړې توګه په مهمو هغو کې د مشورې مشروعیت دی.
۵- الله تعالی کمکۍ مؤمنه ډله پر لویه کافره ډله کامیابوي: لکه څرنګه چې یې پیغمبر ﷺ او د هغه صحابه د قریشو پر کافرانو کامیاب کړل، او د هغوی تعداد د مسلمانانو د تعداد څخه څو چنده زیات و.
۶- د محمد صلی الله علیه وسلم او د هغه د صحابه وو زړورتیا: ځکه چې هغوی له خپل شمېر او تجهیزاتو څخه څو برابره زیاتو سره مخامخ شول.
۷- الله هغه ذات دی چې هر چاته وغواړي عزت ورکوي او هر چاته وغواړي ذلیلوي یې: نو یقیناً یې په بدر کې مسلمانانو ته عزت ورکړ او مشرکان یې ذلیل کړل.
۸ - د الله په لار کې د جهاد کولو د مشروعیت ځینې حکمتونه:
أ- خلکو ته د اسلام بلنه ورکول او د بندګانو له عبادت څخه د بندګانو د رب عبادت ته د هغوی راویستل؛ الله تعالی فرمایلي: (او تاسې له هغوی سره تر هغې پورې وجنګېږئ چې فتنه (شرک او فساد) پاتې نشي او دين (حکم یوازې) د الله لپاره شي، نو که هغوی لاس پر سر شول (له جګړې څخه)، نو (پوهه شئ) چې بیا پرته له ظلم کوونکو څخه پر بل چا زیاتی نه شته). [البقرة سورت: ١٩٣ ایت].
ب- پر مسلمانانو د تېري دفع کول؛ الله تعالی فرمایلي: او (اې مؤمنانو!) د الله تعالی په لار کې وجنګېږئ له هغو کسانو سره چې له تاسي سره جګړه کوي، او تېرى مه كوئ، ځکه چې الله تېري كوونكي نه خوښوي. [البقرة سورت: ١٩٠ ایت].
دولسم لوست: د احد غزا او له هغې وروسته:
دا هغه غزا ده چې د اطاعت ستر درسونه پکې څرګند شول، او د خپل نبي ﷺ سره د صحابه کرامو ریښتینې مینه او په خپلو روحونو سره د هغوی قرباني ورکول پکې ښکاره شول.
د غزا اسباب او هغې ته چمتووالی: د هجرت په دریم کال د احد غزا لپاره ځینې اسباب وو؛ چې مهم یې دا وو: د بدر په ورځ د خپلو وژل شویو او خپلې ماتې د غچ اخیستلو لپاره د مشرکانو اراده؛ نو قریشو د ابو سفیان په مشرۍ درې زره جنګیالي راټول کړل، او په مقابل کې یې، نبي صلی الله علیه وسلم له زرو صحابه کرامو سره د هغوی ملاقات ته ورووتل، او په داسې حال کې چې لښکر پر لاره و، د منافقینو مشر عبدالله بن ابي بن سلول د لښکر له دریمې برخې سره راوګرځید، او په جنګ کې شریک نه شول.
د جنګ پېښې او د نافرمانۍ بدمرغي: دواړه لښکرې په اُحد کې سره ونښتې، او یو سخت جنګ رامنځته شو چې په پیل کې یې مشرکین ناکام شول، بیا له مسلمانانو څخه غشي ویشتونکي د غره نه راښکته شول، حال دا چې پېغمبر -صلی الله علیه وسلم- هغوی ته د نه راښکته کېدو امر کړی و اګر که حالات هر ډول وي، او د غشي ویشتونکو لخوا د دې امر د نافرمانۍ په سبب، د کافرانو لښکر په مسلمانانو راوګرځېد، او له مسلمانانو څخه یو لوی شمېر شهیدان شول. الله تعالی فرمایي: ( او بېشكه الله خپله وعده درسره رښتينې كړه كله مو چې هغوى د الله په اذن وژل او ځپل، تر هغه چې بې زړه شوئ او په (خپل) كار كې مو سره شخړه شوه او سرغړاوى مو وكړ، له هغه وروسته چې تاسو ته يې د خوښۍ شيان دروښودل، په تاسو كې خو هم چا دنيا غوښته او چا آخرت، بيا يې نو ترې راوګرځولئ چې ومو ازمويي او يقيناً ستاسو له ګناه تېر شو او الله خو پر مومنانو د لورينې څښتن دى). [آل عمران ايت: 152 ايت ].
د ازموينې سختي او د صحابه وو قربانۍ: د احد غزا د هغو سختو غزاګانو څخه وه چې پر نبي ﷺ تېرې شوې دي؛ چې په هغې کې د هغه د غاښونو څخه رباعي غاښونه مات شول، او د مغفر -چې هغه یو شی دی چې سر ساتي- دوې کړۍ د هغه په مبارک مخ کې ننووتې، او حالت پرې سخت شو خو الله تعالی هغه وساته، او په جګړه کې اویا تنه صحابه رضي الله عنهم شهیدان شول، چې په هغو کې د شهیدانو سردار حمزة بن عبدالمطلب چې د نبي صلى الله عليه وسلم تره و هم شامل و، او په دې کې د صحابه وو له طرفه د خپل نبي ﷺ لپاره ریښتینې مینه ښکاره شوه، پس هغوی د هغه د ساتنې په لاره کې خپل روحونه قربان کړل، او د جګړې د پای ته رسېدو او د شهیدانو د ښخولو څخه وروسته، نبي ﷺ او د هغه ملګري مدینې ته راستانه شول.
او له پېښو څخه یوه دا ده چې نبي ﷺ د اُحد پر شهیدانو ودرېد، نو پر هغوی یې وژړل، او ویې فرمایل: «زه به د قیامت په ورځ په دې کسانو ګواه یم»، او امر یې وکړ چې هغوی دې له غسل ورکولو پرته په خپلو وینو او جامو کې ښخ کړای شي، او په یوه قبر کې به یې دوه کسان یوځای کول، نو د هغوی د مقام لوړولو لپاره به یې هغه څوک مخکې کاوه چې قرآن به یې زیات یاد و. بیا یې د ژوندیو پوښتنه وکړه، د هغوی زخمونه به یې مسحه کول او د هغوی حوصلې به یې لوړولې، او د ام عمارة او د هغې د کورنۍ د زړورتیا ستاینه یې وکړه او دوی ته یې په جنت کې د خپلې ملګرتیا دعا وکړه، په سبب د هغه څه چې د هغوی عظیمه ثابت قدمي او له ده څخه دفاع کول یې ولیدل، او کله چې دوی د ښخولو څخه فارغ شول نو خپل ټول صحابه کرام یې د ځان شاته صف کړل، نو هغوی د الله تعالی حمد او ثنا بیان کړه، د هغه امر ته تسلیمېدونکي، او هغه لره د صبر او جهاد په نعمت شکر کوونکي وو.
د حمراء الاسد غزا: دا غزا د احد د جنګ څخه یوازې یوه ورځ وروسته وشوه، لامل یې هغه خبر و چې رسول الله صلی الله علیه وسلم ته د ابو سفیان بن حرب په اړه ورسېد چې هغه غواړي له قریشو سره مدینې ته بېرته راوګرځي تر څو د نبي صلی الله علیه وسلم پاتې صحابه ختم کړي، نو نبي صلی الله علیه وسلم خلکو ته د وتلو حکم وکړ، او شرط یې کېښود چې له هغه سره به یوازې هغه څوک وځي چا چې د احد په ورځ په جنګ کې ګډون کړی وي؛ نو پس هغوی ووتل سره له هغو زخمونو چې دوی ته وررسېدلي وو، نو کله چې ابو سفیان د هغوی خبر واورېد، ووېرېد او له هغو کسانو سره چې ورسره وو مکې ته بېرته وګرځېد.
ترلاسه شوې ګټې:
١- د ګناهونو او نافرمانیو بده پایله: نو بېشکه د غشي ویشتونکو لخوا چې د پیغمبر ﷺ کومه نافرماني وشوه، له امله یې مسلمانان له ستر زیان سره مخ شول.
۲- د نبي صلی الله علیه وسلم مرتبه او زړورتیا: ځکه چې هغه پخپله جنګېدلی او د الله په لاره کې ټپي شوی دی، علیه الصلاة والسلام.
٣- د صحابه کرامو - رضي الله عنهم - فضیلت: او د الله په لار کې د خپلو نفسونو قرباني کول او د هغه د رسول ﷺ ساتنه.
۴- له منافق څخه د مؤمن بېلول: نو د نفاق اهل بېرته وګرځېدل او د احد په غزا کې یې ګډون ونه کړ، او د هغوی په سر کې د منافقانو مشر ابن سلول و.
۵- د صحابه کرامو د قربانیو اغېز: نو که الله او بیا د هغوی - رضي الله عنهم - قربانۍ نه وای، اسلام به هیچا ته نه و رسېدلی، ځکه چې الله هغوی سبب ګرځولي دي؛ امام ابن القیم رحمه الله تعالی فرمایي:
دغه كسان د نبي پېروان او د هغه ډله دي... او كه دوى نه واى نو په ځمكه كې به هېڅ مسلمان نه و.
۶- د "احد" د جنګ څخه یوه ورځ وروسته، له خپلو بهیدونکو زخمونو سره د "حمراء الاسد" جنګ ته د صحابه کرامو وتل؛ نو پس د دوی له خوا د نبي ﷺ د حکم منل د ایمان د قوت او د هغه لوړ همت تر ټولو لوی دلیل و، چې دردونه پرې نشي غالب کېدای.
ديارلسم درس: د خندق (احزاب) غزا د هجرت په پنځم کال:
د دې غزا پېښې هغه مهال پیل شوې چې یهودانو له رسول الله ﷺ سره کړی تړون مات کړ، د عربو بېلابېلې قبیلې یې ولمسولې او پر مدینې د برید لپاره یې راټولې کړې، ترڅو مسلمانان او د هغوی نوی تاسیس شوی دولت له منځه یوسي. نو د مشرکو قبیلو څخه د ابو سفیان بن حرب په مشرۍ یو ستر لښکر راټول شو چې شمېر یې لس زره جنګیالیو ته رسېده، په داسې حال کې چې د نبي ﷺ د لښکر شمېر یوازې درې زره جنګیالي و.
او کله چې رسول الله صلی الله علیه وسلم د هغوی په راتګ خبر شو، له خپلو صحابه کرامو سره یې مشوره وکړه، نو ستر صحابي سلمان فارسي رضي الله عنه ورته د مدینې شاوخوا د "خندق" کیندلو مشوره ورکړه ترڅو یو کلک خنډ جوړ شي او د دښمنانو د ننوتلو مخه ونیسي، نو د رسول الله ﷺ د هغه رایه خوښه شوه او د عملي کولو امر یې وکړ. او رسول الله ﷺ یوازې په لارښوونه بسنه ونه کړه، بلکې د خندق په کیندلو کې له صحابه کرامو سره د عملي ګډون کولو او له هغوی سره د سختیو په زغملو سره یې د عاجزۍ او غوره بېلګې تر ټولو عالي مثالونه وړاندې کړل.
ګوندونه پر مدینې راغلل او مدینه یې کلابنده کړه، تر دې چې اوږدې کلابندۍ پر مسلمانانو سختي زیاته کړه، او پر دوی باندې ویره له سختې ولږې سره یو ځای شوه، او قرآن دا سخت حالت د الله تعالی په دې قول سره بیان کړی دی: ( كله چې هغوى تاسې ته له پاسه او لاندې خوا نه راغلل، او کله چې سترګې كږې شوې او زړونه ستونو ته راورسېدل او په الله مو راز راز ګمانونه وكړل. هملته مومنان وازمايل شول او په سختو لړځولو سره ولړځول شول) [الأحزاب سورت: ١٠-١١ ایت].
او د دې بحران په مینځ کې، د رسول الله -صلی الله علیه وسلم- معجزې ښکاره شوې، نو الله تعالی په لږ خوراک کې برکت واچاوه تر دې چې ټول لښکر یې موړ کړ، او خپلو صحابه وو ته یې د حالت د تنګوالي سره سره د فارس او روم د فتحې زېری ورکړ، ترڅو د هغوی همتونه لوړ کړي، او کله چې حالت سخت شو، رسول الله -صلی الله علیه وسلم- خپل رب ته په ریښتینې دعا سره مخ واړاوه ترڅو له مسلمانانو څخه سختۍ لرې کړي، نو الله تعالی د هغه دعا قبوله کړه او د احزاب پر لښکرو یې یو توند باد راولېږه چې د هغوی خېمې یې له بېخه وویستې، او ملائکې یې نازلې کړې چې د هغوی په زړونو کې یې وېره واچوله، نو ډلې یې تیت پرک شوې او ناهیلي ستانه شول، او مدینې ته امنیت بېرته راوګرځېد، الله تعالی فرمایي: (اې مومنانو د الله (هغه) نعمت درياد كړئ چې كله تاسې ته لښكرې راغلې نو موږ پر هغوى سيلۍ او داسې لښكرې را واستولې چې تاسې نه ليدلې او الله ستاسې په كړو وړو ښه ليدونكى دى). [الأحزاب سورت: ٩ ایت].
الله سبحانه و تعالی فرمایي: ( او الله كافران له غوسې سره داسې بېرته وګرځول چې هيڅ ګټه يې ترلاسه نكړه او له جګړې څخه الله مومنان وساتل، او الله زورور برلاسى دی). "[الأحزاب سورت: ٢٥ ایت]".
ترلاسه شوې ګټې:
۱- دا چې د اسلام دښمنان د خپلو عقیدو د اختلاف سره سره د مسلمانانو سره د جنګ لپاره کېدای شي سره یو ځای شي، او دا په مخلوقاتو کې د الله تعالی د طریقو څخه دي چې د حق او باطل تر منځ مبارزه دوام ولري، کوم چې تلپاتې احتیاط او ښه چمتووالی ایجابوي.
۲- دا غزا د سلمان فارسي رضي الله عنه غوراوی او په اسلام کې د مشورې اهمیت څرګندوي.
۳- په ستړیا کې له خپلو ملګرو سره د رسول الله صلی الله علیه وسلم شریکېدل دا ثابتوي چې بریالی مشر هغه څوک دی چې کار ته وړاندې کیږي، له خپل رعیت سره عاجز وي، او د هغوی لپاره د ښو بیلګه وي.
۴- د خندق کیندل موږ ته د هرې ممکنې هڅې د کولو، د شته مشروع وسایلو کارولو او د اسبابو د اختیارولو اړتیا را زده کوي، البته په نیکۍ او تقوا د همکارۍ تر څنګ.
۵- د یقین او صبر اهمیت: صحابه کرامو له محاصرې سره سره ستره ثابت قدمي وښودله، نو بریا د هغو صبر کوونکو په برخه شوه چې د الله تعالی په وعده یې یقین درلود، الله تعالی فرمايي: (له مومنانو ځينې داسې (نران) سړي هم شته چې په كوم شي يې د الله سره لوظ كړى و هغه يې ریښتيا كړ، نو ځينو خو يې خپل نذر (منخته) پوره كړ (شهیدان شول)، او ځينې يې لا انتظار كوي او هيڅ كوم بدلون يې ونكړ). [الأحزاب سورت: 23 ايت].
٦- پر خپلو بندګانو د الله تعالی مهرباني، داسې چې نبي ﷺ په تر ټولو سختو وختونو کې خپلو صحابه وو ته د راتلونکو فتحو زېری ورکړ.
۷- دعا د بریا کیلي ده، ځکه چې خپل رب ته د نبي ﷺ په رښتیني زړه پناه وړلو سره د جګړې توازن بدل شو، او په دې کې د دعا اهمیت دی.
۸- بریا د الله تعالی له طرفه ده: د دښمنانو ځواک او د هغوی د نفرو ډېروالی هر څومره چې زیات وي، بیشکه الله تعالی هغه ځواکمن او زورور ذات دی چې خپلو بندګانو ته بریا ورکوي.
څوارلسم لوست: د حدیبیې سوله، د خیبر غزا او د قضا عمره (څرګند برى):
نبي صلی الله علیه وسلم په خوب کې ولیدل چې هغه او ملګري يې مسجد حرام ته په امن کې ننوځي، ځينې به يې د خپلو سرونو خريونکي او ځينې نور به يې لنډوونکي وي، او د انبیاوو خوب وحې ده، نو خپل ملګري يې پرې خبر کړل او هغوی پرې د خیر زېری واخیست.
نبي ﷺ د هجرت د شپږم کال د ذي القعدې په میاشت کې له شاوخوا یو زرو څلور سوه مهاجرینو او انصارو سره ووت، د بیت الله د درناوي په موخه یې د قربانۍ څاروي له ځانه سره بیول، او پرته د مسافر له وسلې (په تېکو کې تورې) یې بله وسله نه وه اخیستې، ترڅو قریشو ته دا ثابته کړي چې دوی عمره کوونکي دي، نه جنګیالي.
مخنیوی او د رضوان بیعت: کله چې قریش د هغوی له تګ څخه خبر شول، پرېکړه یې وکړه چې په زور سره یې مخه ونیسي او په "ذي طوی" کې یې لښکرتون جوړ کړ، نو نبي - ﷺ - خپله لاره بدله کړه تر دې چې په حدیبیه کې یې واړول، او هلته اوږدې پيغام رسونې وشوې، چې په ترڅ کې یې نبي - صلی الله علیه وسلم - عثمان بن عفان - رضي الله عنه - ولېږه ترڅو له هغوی سره خبرې اترې وکړي، نو د هغه د وژل کېدو خبر خپور شو، دلته نبي - صلی الله علیه وسلم - خپل صحابه د دې لپاره بيعت ته راوبلل چې له جګړې څخه به نه تښتي، نو هغوی د سَمُرة تر ونې لاندې ورسره بيعت وکړ، او دا "د رضوان بيعت" دی چې الله یې په اړه نازل کړي دي: (الله له مومنانو څخه خوشحاله شو كله چې هغوى له ونې لاندې له تا سره بيعت كاوه...) [الفتح سورت: ١٨ آیت].
د سولې مادې: سهیل بن عمرو د قریشو د استازي په توګه راغی، او په داسې یوې سولې هوکړه وشوه چې په ظاهره کې یې سختې مادې درلودې، له هغې جملې څخه: لس کاله د جنګ بندول، او دا چې مسلمانان به سږ کال له عمرې پرته بیرته ستنیږي، پدې شرط چې په راتلونکي کال کې به راځي، خپله عمره به ادا کوي او په مکه کې به یوازې درې ورځې پاتې کیږي، او دا چې له قریشو څخه که څوک د خپل ولي له اجازې پرته محمد (ﷺ) ته ورشي، نو هغه به بیرته دوی ته ورګرځوي. او سره له دې چې پر ځینو صحابه کرامو دا شرایط سخت ولګېدل، خو بیا هم نبي ﷺ د خپل رب د امر د اطاعت په خاطر هغه ومنل، خپله قرباني (هدي) یې حلاله کړه او (له احرامه) حلال شو، نو مسلمانانو هم د هغه پیروي وکړه، او له دې وروسته کله چې دوی مدینې ته د بیرته ستنېدو په لاره کې وو، الله تعالی خپله دا وینا نازله کړه: (بېشكه تاته مو برى دركړ، يو څرګند برى. څو الله ستا مخکېنۍ او وروستۍ ګناه (ټوله) درته وبخښي او خپل نعمت درباندې بشپړ كړي او سيده لار درته وښايي. او مرسته وکړي الله ستا سره مرسته د عزت والا). [الفتح سورت:1-3 ايتونه]
د خیبر غزا (د سولې بېړنۍ پایله): د سولې له سترو پایلو څخه له قریشو سره د سویلي جبهې ثبات، او د مدینې د شا خوندي کول وو، نو رسول الله -صلى الله عليه وسلم- د هجرت د اووم کال په محرم میاشت کې د شمالي جبهې په لور روان شو؛ کوم چې د خیبر د یهودانو مرکز و، هغوی چې احزاب یې راوپارول او د مسلمانانو پر وړاندې یې دسیسې جوړې کړې، او رسول الله ﷺ له ځان سره د وتلو اجازه یوازې هغو کسانو ته ورکړه چې په حدیبیه کې حاضر وو (د رضوان د بیعت خاوندان) ترڅو هغوی ته بدله ورکړي، مسلمانانو د خیبر پياوړې کلاګانې یوه په بلې پسې محاصره کړې، او الله پر هغوی کلاګانې فتح کړې او د یهودانو په زړونو کې یې وېره واچوله، هغوی د دې په بدل کې چې خپل مالونه او ځمکې مسلمانانو ته پريږدي، د خپلو وینو د خوندیتوب په موخه د سولې غوښتنه وکړه، پدې شرط چې دوی به یې کري او د حاصلاتو نیمايي به د دوی وي، نو په دغه فتحه کې د بېړنیو "ډېرو غنيمتونو" په اړه د الله زیری رښتیا شو.
د قضاء عمره (د خوب ثابتوالی): او په راتلونکي کال (د هجرت د اووم کال په ذي القعدة کې)، نبي ﷺ له خپلو هغو اصحابو سره چې په حدیبیه کې حاضر شوي وو، د خپلې هغې عمرې د قضا راوړلو لپاره ووتل چې دوی ترې منع کړای شوي وو. نبي ﷺ مکې ته په داسې حال کې داخل شو چې تلبیه یې ویله، او شاوخوا مسلمانانو یې تهلیل او تکبیر وایه، او خپل مراسم یې په امن او ډاډ کې ترسره کړل، او قریش غرونو ته ووتل ترڅو هغوی ته په هیبت او حیرانتیا سره وګوري، نو دا عمره د نبي ﷺ د خوب رېښتیا کېدل وو، او د "عمرة القضاء" یا "عمرة القضية" په نوم وپېژندل شوه.
١- دې سولې مسلمانان وتوانول چې خپله بلنه په امن کې خپره کړي، نو خلک د الله تعالی په دین کې د پخوا په پرتله څو برابره زیات ننوتل، لدې امله فتحه تل په توره نه وه.
۲ - غزا دا ثابته کړه چې بریالیتوب د الله او د هغه د رسول ﷺ د امر په پيروي کې دی، که څه هم په پیل کې عقلونو ته حکمت څرګند نه شي (لکه څنګه چې د سولې په شرطونو کې پېښ شول).
٣- د بیعت د خلکو مرتبه: صحابه کرامو یو لوی شرف ترلاسه کړ چې الله تعالی ورڅخه راضي شو او دا بیعت د "بیعة الرضوان" په نوم ونومول شو، او دا د اوو آسمانونو له پاسه د هغوی د ایمان پر رښتینولۍ یوه رباني شاهدي ده.
۴- د تړونونو مشروعیت؛ مسلمانانو ته له دښمن سره روغه جوړه کول جایز دي، کله چې په هغې کې ګټه وي، او دا د حکمت او شرعي سیاست له باب څخه دي.
۵- په راتلونکي کال کې په "عمرة القضاء" کې د نبي ﷺ ستنېدلو د هغه د خوب رښتینولي ثابته کړه، د قریشو کبر یې مات کړ، او د مکې په زړه کې یې د اسلام عزت څرګند کړ.
۶- رسول الله صلی الله علیه وسلم پر تړونونو او وعدو باندې د پابندۍ او وفا کولو تر ټولو غوره بېلګې وړاندې کړې، او همدا هغه څه دي چې د خلکو په زړونو کې یې د اسلامي اخلاقو او دین سره مینه پیدا کړه.
۷- د پیغمبر ﷺ د اوامرو د پر ځای کولو برکت: لکه څنګه چې مونږ د احد په غزا کې یادونه وکړه چې بېشکه نافرماني یوه بدمرغي لري چې کیدای شي د خپلو دښمنانو سره د مخامخ کیدو په وخت کې په مسلمانانو ماتې نازله کړي، نو بېشکه د پیغمبر ﷺ تابعداري او د هغه د اوامرو په ځای کول داسې برکت لري چې په مسلمانانو د نصرت سبب ګرځي، الله تعالی فرمایي: (...او كه امر يې ومنئ لار به ومومئ...) [النور سورت: ٥٤ ایت].
د حديبيې د سولې د تړون څخه وروسته پادشاهانو او اميرانو ته د نبي ﷺ ليکونه
کله چې د حدیبیې د سولې چارې ټیکاو وموند او جګړې خپل پېټي کېښودل، نبي ﷺ د قریشو له لوري ډاډمن شو، او د بلنې د نړیوالتوب بشپړولو او د ځمکې په ګوټ ګوټ کې د هغې خپرولو ته یې مخه کړه؛ نو د ځمکې پاچاهانو او د عربو او عجمو امیرانو ته یې د لیکونو استولو او اسلام ته د هغوی د بللو هوډ وکړ. او پر خپل امت د مهربانۍ او ښه تدبیر له مخې، هغه ﷺ د سپینو زرو یو مُهر جوړ کړ چې په هغه کې «محمد رسول الله» لیکل شوی و، ترڅو لیکونه پرې مُهر شي، ځکه د پاچاهانو عادت او شرط دا و چې هیڅ لیک به یې نه لوستلو مګر دا چې مُهر شوی به و، بیا یې له خپلو غوره صحابه کرامو رضي الله عنهم څخه داسې استازي غوره کړل چې د ژبې فصاحت، د زړه زړورتیا او د عقل پخوالی پکې راټول و، ترڅو دا ستر امانت ادا کړي.
نو رسول الله - صلی الله علیه وسلم - دحیة بن خلیفه الکلبي - رضي الله عنه - د روم مشر هرقل ته ولېږه، او عبدالله بن حذافه السهمي - رضي الله عنه - یې د فارس پاچا کسری ته، او عمرو بن أمیة الضمري - رضي الله عنه - یې د حبشې پاچا نجاشي ته، او حاطب بن أبي بلتعة - رضي الله عنه - یې په مصر کې د قبطیانو مشر مقوقس ته ولېږل، لکه څنګه چې یې د شام او یمامې امیرانو؛ لکه حارث بن أبي شمر الغساني او هوذة بن علي الحنفي ته لیکونه ولیکل. نو دا مبارک استازي د هدایت له لیکونو سره روان شول، چې په ترڅ کې یې د اسلام سوچه بلنه او هغه له حکمت څخه ډکه وینا چې عقلونو او زړونو ته یې خطاب کاوه، له ځان سره وړله، او هغوی یې برابرې خبرې ته رابلل چې یوازې د یو الله عبادت وکړي، او د حق او هدایت له نور څخه د خپلو ولسونو د راګرځولو له پایلو څخه خبرداری ورکړي.
او د دې شریفو لیکونو او مکتوبونو پر وړاندې د پادشاهانو دریځونه متفاوت وو؛ په هغوی کې ځینې داسې وو چې زړونه یې نرم شول او ښه ځواب یې ورکړ؛ لکه مقوقس، نجاشي او هرقل، هغه چې له ابو سفیان څخه یې د نبي - ﷺ - د صفتونو په اړه معلومات وغوښتل نو د هغه د پیغمبرۍ پر رښتینولۍ یې یقین وکړ، که څه هم پادشاهۍ یې هغه د حق له پیروۍ څخه منع کړ. او په هغوی کې ځینې داسې وو چې سرکشي او تکبر یې وکړ او لیک یې څیرې کړ لکه کسری، نو نبي - ﷺ - هغه ته خېرې وکړې چې پادشاهي یې بیخي ټوټه ټوټه شي، نو الله د هغه دعا قبوله کړه او پادشاهي یې ژر له منځه لاړه. او د همدې لیکونو په واسطه، د اسلام بلنه د ځمکې پادشاهانو او مشرانو ته ورسېده، او سترو مملکتونو د حق دین په اړه معلومات ترلاسه کړل، او دا ګام د اسلام په خپرولو او د عربي ټاپووزمې له پولو څخه د نړۍ پاتې هېوادونو ته د هغه د وتلو په برخه کې د نړیوالې مرحلې پیل و.
ترلاسه شوې ګټې:
۸- دا د دې قطعي دلیل دی چې د محمد صلی الله علیه وسلم پیغام عربو او عجمو ته یو عام او هر اړخیز پیغام دی، او یوازې د جزیرې په خلکو پورې محدود نه دی، د الله تعالی د دې وینا د تصدیق په توګه چې فرمایي: (او ته مو ټولو خلكو ته پرته له يو زېري وركونكي او وېروونكي بل څه نه يې لېږلى ...) [سبأ سورت: ۲۸ ایت].
۹- د شرعي سیاست عملي کول: او دا د دین او بلنې خپرولو لپاره د سولې او اوربند له وختونو څخه په ښه توګه ګټه پورته کولو کې څرګنديږي؛ ځکه نبي ﷺ د حدیبیې له سولې او داخلي امنیت څخه ګټه واخیسته، ترڅو د ځمکې پاچاهانو او مشرانو ته د خطاب کولو او بلنې ورکولو لپاره ځان فارغ کړي.
۱۰- په مکتوبونو او اړیکو کې د هېوادونو د عرفونو مراعاتول جواز لري، خو چې د شریعت خلاف نه وي، په دې دلیل چې کله هغه ﷺ ته وویل شول چې هغوی هیڅ لیک نه لولي پرته له دې چې مهر شوی وي، نو هغه (ﷺ) مهر غوره کړ؛ ترڅو د حجت رسولو او د دعوت پلي کولو لپاره اسانتیا برابره شي.
پنځلسم لوست: د مکې د فتحې غزا د هجرت په اتم کال:
ستره فتحه: دا هغه تر ټولو لويه او مبارکه فتحه، د مکې فتحه ده؛ هغه ورځ چې الله په کې خپل دين ته درناوی ورکړ او د خپل رسول مرسته يې وکړه، او خپل سپېڅلی ښار او خپل لرغونی کور يې له شرک څخه پاک کړ.
د لښکر چمتو کول: نبي ﷺ غزا ته چمتو شو او خپلو اصحابو ته يې د چمتووالي امر وکړ، او نبي ﷺ او ورسره اصحاب يې رضي الله عنهم په لس زره جنګياليو کې روان شول، تر دې چې د مکې شاوخوا ته ورسېدل؛ او کله چې ابو سفيان د مسلمانانو د لښکر ځواک او شمېر وليد چې لس زره جنګياليو ته رسېدلی و، نو په پوره توګه پوه شو چې د مکې خلک د مقابلې توان نه لري، نو تسليمېدل يې ومنل، بيا الله تعالی پر هغه د اسلام احسان وکړ نو اسلام يې راوړ.
مکې مکرمې ته ننوتل: نبي ﷺ مکې مکرمې ته د هغې له پاسنۍ برخې څخه په یوه باهیبته منظر کې داخل شو، د الله تعالی په وړاندې د تواضع، خشوع او د هغه د شکر لپاره یې سر ټیټ کړی و، مهاجرین او انصار ترې چاپېره وو او د مکې غاړې څنډې یې ډکې کړې وې.
د کعبې پاکول: رسول الله صلی الله علیه وسلم سمدستي د هغو بتانو د ماتولو او انځورونو د لرې کولو امر وکړ چې د کعبې دننه او چاپېره وو؛ تر څو توحید خالص د الله لپاره شي.
د فتحې په ورځ د خلکو بیعت: وروسته له دې چې نبي صلی الله علیه وسلم د مکې خلکو ته امن ورکړ، له هغوی څخه ډېری په خپله خوښه د صفا غره ته راغلل او له هغه سره یې پر اسلام او اطاعت بیعت وکړ، په داسې حال کې چې نور شاته پاتې شول او له وېرې وتښتېدل، بیا نبي صلی الله علیه وسلم هغوی ته امن ورکړ نو وروسته یې اسلام راوړ؛ په دین کې د هغوی ننوتل په زور نه وو، بلکې د نبوي مهربانې بخښنې وروسته وو چې د هغوی زړونه پرې بدل شول.
د فتحې اغېز: د دې بريا يو ستر اغېز و؛ نو وروسته له دې چې نبي صلی الله عليه وسلم پر قريشو (چې د عربو مشران وو) بريا ترلاسه کړه او کوم نصرت چې له هغې وروسته پېښ شو، ټول د هغه د نبوت په رښتینولۍ یقیني شول، نو له هر ځای څخه پلاوي راتلل پیل شول ترڅو د الله تعالی په دین کې ډلې ډلې ننوځي.
ترلاسه شوې ګټې:
١- الله تعالی پیغمبر ﷺ او د هغه صحابه وو ته د مکې فتحه جنګ ته له اړتیا پرته اسانه کړه، او دا د الله تعالی سوچه فضل دی چې د هغوی وینې یې خوندي وساتلې او هغوی ته یې په امن سره بریا ورپه برخه کړه.
۲ – د بریا پر مهال د تواضع اخلاق: رسول الله ﷺ مکې ته په داسې حال کې داخل شو چې الله جل جلاله ته په بشپړه توګه عاجز او خاکساره و، ترڅو موږ ته راوښيي چې فضل یوازې د الله جل جلاله دی، ځکه همغه مرستندوی او مددګار دی، او دا چې د مومن ځواک هر څومره زیات شي، د خپل رب پر وړاندې یې تواضع او عاجزي لا زیاتېږي.
۳- د توحید اهمیت: لومړی کار چې نبي ﷺترسره کړ؛ هغه د بتانو ماتول وو، او دا په ډاګه کوي چې د دې دین بنسټ او ځواک په "توحید" او له هغه هر څه څخه د زړونو او کورونو په پاکولو کې دی چې له الله پرته یې عبادت کیږي.
٤- د عربو قبيلې د شخړې پايلې ته په تمه وې، نو کله چې يې د خپل نبي لپاره په خپل قوم د الله مرسته وليدله، پلاوي پرله پسې راغلل او خپل اسلام يې اعلاناوه، نو د مکې فتحه هغه کيلي وه چې د ټولې عربي جزيرې زړونه يې د ايمان لپاره پرانيستل.
۵- قرآني زېری: الله تعالی دغه عظیمه پېښه په قرآن کریم کې تلپاتې کړه او داسې یې وفرمایل: (کله چې د الله مرسته او بريا راشي. او خلک ووينې چې د الله په دين کې ډلې ډلې داخليږي نو بيا د خپل پالونکي له ستاينې سره د هغه پاکي بيانوه او بخښنه ترې غواړه، بېشکه هغه ډېر بخښونکی دی). [النصر سورت: ١-٣ آیتونه].
شپاړسم لوست: د حنین غزوه:
د غزا سبب: د مکې له فتحې وروسته، نبي ﷺ ته خبر ورسېد چې د "هوازن" قبيلې (د طائف خلک) له ده سره د جګړې لپاره يو ډېر ستر لښکر راټولوي، نو نبي ﷺ پرېکړه وکړه چې مخکې له دې چې هغوی مکې ته راشي، دی هغوی ته د هغوی په ځای کې ورشي.
د دواړو لښکرو قوت: د هوازن له قبیلې څخه شاوخوا شل زره جنګیالي راټول شول، او هغوی راووتل او له دوی سره د هغوی مالونه، ښځې او ماشومان وو (د دې لپاره چې ځانونه نه تښتېدلو ته وهڅوي)، خو مسلمانان په یوه ستر لښکر کې راووتل چې شمېر یې دولس زره جنګیالي وو؛ چې په هغو کې دوه زره د مکې خلک وو، هغه کسان چې نوي مسلمانان شوي وو.
د ډېروالي درس: کله چې ځینو مسلمانانو د خپل عدد ډېروالی ولید، نو په غرور سره یې وویل: "هیڅکله به مونږ نن ورځ د کموالي له امله مغلوب نه کړای شو"، نو په خپل ځان دا غره کېدل د یوه سخت امتحان پیل و.
سخته ناڅاپي پېښه: کله چې مسلمانانو د "حنين" درې ته ننوتل پيل کړل، د هوازن جنګياليو هغوی ته پټ کمينونه نيولي وو، او ناڅاپه يې د مسلمانانو پر لښکر د يوه سړي په څېر بريد وکړ او غشي يې پرې وورول، چې د دې ناڅاپي حالت له امله د لښکر ډېره برخه شاته شوه او وتښتېده.
د مشر ثبات: په هغې سختې شېبه کې، رسول الله صلی الله علیه وسلم په بې سارې زړورتیا سره په خپل ځای کې ثابت پاتې شو، او له هغه سره د مهاجرینو او انصارو لږ شمېر کسان وو، چې په هغوی کې ابوبکر، عمر او علي رضي الله عنهم هم وو.
نبوي زړورتیا: نبي ﷺ پر خپله قچره د مشرکینو د لښکر په لور وړاندې شو او په لوړ غږ یې نارې وهلې، ترڅو د خپلو صحابه وو زړونو ته ډاډ ورکړي: "«أَنَا النَّبِيُّ لَا كَذِبْ، أَنَا ابْنُ عَبْدِ المُطَّلِبْ»، "زه پیغمبر یم په دې کې دروغ نشته، زه د عبدالمطلب زوی یم" او جنګ له نوي سره ډېر سخت شو.
د الله تعالی او ملاېکو مرسته: کله چې صحابه راوګرځیدل او د خپل پیغمبر شاوخوا راټول شول او جنګ سخت شو، الله تعالی د ملاېکو په رالیږلو سره د مومنانو مرسته وکړه ، کومو چې د کافرو په زړونو کې وېره واچوله او د هغوی قدمونه یې ولړزول.
پای او غنیمتونه: کافرانو ماتې وخوړه او په تېښته ولاړل، او مسلمانانو هغوی تعقیب کړل، او کافرانو تر شا ستر غنیمتونه او ډېر مالونه پرېښودل چې د الله تعالی په فضل سره د مسلمانانو ملکیت شول، او نبي ﷺ د هوازن قبیلې د زړونو خپلولو په موخه غنیمتونه تر یوې مودې پورې تقسیم نه کړل، ددې لپاره چې شاید هغوی بیرته راشي، اسلام راوړي او هغه ته راشي ترڅو ترې وغواړي چې غنیمتونه ورته بیرته ورکړي، لیکن کله چې هغوی وځنډېدل نو نبي صلی الله علیه وسلم تقسیم کړل.
ترلاسه شوې ګټې:
۱- په الله تعالی اعتماد کول نه په عدد باندې: پس یقینا مسلمانانو په حنین کې دا زده کړل چې بیشکه بریا یوازې د الله تعالی له طرفه ده، او دا چې د عدد ډېروالی هیڅ فايده نه رسوي کله چې زړونو ته غرور داخل شي.
٢- د بدر په غزا کې مسلمانانو زده کړل چې له صبر او تقوا سره "لږوالی" ضرر نه رسوي، او په حنین کې یې زده کړل چې کله صبر او پر الله بروسه نه وي، نو "ډېروالی" ګټه نه رسوي.
۳- نبي صلی الله علیه وسلم او هغه څوک چې له هغه سره وو، د خپل قوي ایمان په برکت ثابت قدم پاتې شول، او دا موږ ته راښیي چې الله تعالی په تر ټولو سختو حالاتو کې رښتیني زړونه مضبوطوي.
۴- محمد صلی الله علیه وسلم په دې غزا کې ستره زړورتیا وښودله، د لښکر له شاتګ سره سره، هغه په خپله د دښمن مقابلې ته ور وړاندې شو او په پوره ویاړ او یقین سره یې خپل نوم په لوړ غږ یاداوه.
٥- الله تعالی د خپل رسول او مؤمنانو مرسته د ملایکو په داسې لښکرو وکړه چې هغوی ونه لیدلې، او دا ثابتوي چې بیشکه الله تعالی تل د خپلو دوستانو سره دی.
۶- له سختۍ او کړاو وروسته، الله تعالی مسلمانانو ته د هغوی د صبر او ثابت قدمۍ د بدلې په توګه د بریا او ډېرو غنیمتونو انعام ورکړ.
۷- هغه مبارک آیاتونه چې یاد یې تلپاتې کړی دی: الله تعالی فرمایلي: (بې شكه الله په ډېرو ځايونو كې ستاسو مرسته كړې او د حنين په ورځ هم چې خپل ډېروالي غره كړي وئ، خو هېڅ شى يې درنه ايسار نه كړ او ځمكه له خپلې پراخۍ سره سره در باندې تنګه شوه بيا مو شا كړه وتښتېدئ. بيا الله پر خپل رسول او مومنانو خپله ډاډينه را نازله كړه او هغه لښكر يې راكوز كړ چې تاسو نه ليدلو او كافرانو ته يې سزا وركړه او د كافرانو لپاره همدا بدله ده. بيا به الله توبه قبوله كړي چاته يې چې خوښه شي او الله بخښونكى مهربان دى). [التوبة سورت: 25-27 آیت].
۸- بدله د عمل له جنس څخه وي: کله چې نبي ﷺ له خپلو لږ شمېر قدرمنو صحابهوو سره په جګړه کې ټینګ پاتې شو، نو مرسته ورته راغله لکه څنګه چې الله جل جلاله ژمنه کړې وه، الله تعالی فرمایي: (ای مومنانو! كه تاسې د الله (د دين) مرسته وكړئ هغه به ستاسې مرسته وكړي او پښې به مو ټينګې كړي). [محمد سورت: 7 آیت]، او دا عام دی؛ نو الله جل جلاله له مسلمان سره د مرستې او ملاتړ ژمنه کړې ده، که چېرې هغه د الله د دين مرسته وکړي، هغه ته بلنه ورکړي او د هغه په لار کې جهاد وکړي، چې په دې کار سره د الله جل جلاله رضا وغواړي.
اوولسم لوست: د پلاوو استقبال او حجة الوداع:
د مکې له فتحې او د مسلمانانو له بريا وروسته، د عربو قبيلو له ټولو خواوو څخه د مدينې لوري ته مخه کړه ترڅو خپل اسلام اعلان کړي، او د هجرت نهم کال د "استازو کال" په نوم وپېژندل شو. نو نبي صلی الله عليه وسلم د ډېرو استازو هرکلی وکړ، چې تر ټولو مهم يې د بني تميم استازي، د نجران استازي، او د طي استازي وو (چې په هغوی کې عدي بن حاتم هم و). او دغو استازو د اسلام تر بيرغ لاندې د عربي جزيرې په يووالي کې ستر اغېز درلود، ځکه هغوی د دين ارکان زده کړل او بېرته ستانه شول ترڅو خپل قوم راوبولي، کوم څه چې د اسلام خپرېدو ته لاره هواره کړه.
او د هجرت په لسم کال، په خلکو کې اعلان وشو چې نبي ﷺ په هغه کال د حج نيت لري، نو له هر ځای څخه مدينې ته خورا ډېر خلک راغلل، ټولو غوښتل چې د نبي ﷺ ملګرتيا وکړي، ترڅو له هغه څخه زده کړه وکړي او د حج په مناسکو کې یې پيروي وکړي.
د نومولو لامل: په "حجة الوداع" سره ونومول شو؛ ځکه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم پدې حج کې په خپلو خبرو کې د خلکو سره خدای په اماني وکړه، او ځکه چې رسول الله ﷺ له دې وروسته هیڅکله حج ونه کړ.
د حاجیانو ډلې: په دې مبارک سفر کې له رسول الله صلی الله علیه وسلم سره له سلو زرو څخه زیات حاجیان ووتل، او خپلې نهه مېرمنې رضي الله عنهن یې له ځان سره ملګرې کړې.
د پېرزوينې بشپړتيا: په داسې حال کې چې نبي ﷺ د حج مناسک ادا کول، د عرفې په ورځ پر هغه د الله تعالی دا قول نازل شو: (... نن مې ستاسو دين درته پوره كړى، خپل نعمت مې درباندې تمام كړى او همدغه اسلام مې ستاسو د دين په توګه درته غوره كړى دى...) [المائدة سورت: ۳ ایت]، نو دا آیت د رسالت د بشپړېدلو اعلان و.
لوی وصیت: رسول الله صلی الله علیه وسلم د عرفې په ورځ او د قربانۍ په ورځ خلکو ته سترې خطبې وویلې، چې په هغو کې یې د مسلمان پر بنسټیزو اصولو، توحید، د سنتو پر پیروۍ، د مشرکانو پر مخالفت، او د مسلمانانو د حقونو او د زوجینو د حقونو پر بیانولو تاکید وکړ، او له هغه څه څخه چې په کې یې فرمایلي دي: «بیشکه ستاسو وینې، ستاسو مالونه، او ستاسو عزتونه پر تاسو داسې حرام دي، لکه ستاسو د دې ورځې د حرمت په څېر، ستاسو په دې میاشت کې، ستاسو په دې ښار کې، خبردار! آیا ما خبره ورسوله؟»؛ ترڅو د مسلمان د ژوند، مال او عزت په قدسیت ټینګار وکړي.
او له ګمراهۍ څخه د ساتونکي وصیت په کولو سره یې داسې وفرمایل: «او بېشکه ما په تاسو کې داسې یو څه پرېښي دي، که چېرته مو پرې منګولې خښې کړې نو وروسته له هغې به هیڅکله ګمراه نه شئ: د الله کتاب» [مسلم روایت کړی].
راستنیدل: او وروسته له دې چې رسول الله صلی الله علیه وسلم د حج مناسک ترسره کړل او خلکو ته یې د هغوی دین وښود، مدینې ته راستون شو.
ترلاسه شوې ګټې:
۱- د وفدونو استقبال موږ ته راښيي چې د اسلام ځواک پر حق باندې په یووالي او اتحاد، او د علم په خپرولو کې دی، او دا چې بریالی مشر هغه څوک دی چې د خیر د خپرولو لپاره د اړیکو پلونه جوړوي.
2- په قرآن او سنت باندې د منګولو لګولو په اړه د پیغمبر ﷺ وصیت د مسلمان لپاره د نجات وسیله ده، نو په دې دواړو کې هدایت او په هر زمان او مکان کې له کږوالي او ګمراهۍ څخه د ځان ژغورل دي.
۳- رسول الله ﷺ پخپله روان شو تر څو د حج مناسک ادا کړي او خلکو ته یې "په عملي ډول" وښيي نه یوازې په وینا، تر څو یوه ژوندۍ بېلګه وي چې ټول یې وویني او پيروي يې وکړي، رسول الله ﷺ فرمایلي: «خپل عبادتونه او د حج اعمال زما څخه واخلئ» [بیهقي، ابو داود او نسائي روایت کړی دی]، او د صحيح مسلم په يو روايت کې دي: «خپل عبادتونه او د حج اعمال زما څخه زده کړئ».
۴- الله تعالی موږ ته خبر راکړی چې زموږ لپاره یې دین بشپړ کړی او نعمت یې تمام کړی دی؛ نو ځکه هیچا ته روا نه ده چې له خپل ځان څخه په دین کې کوم "بدعت" زیات کړي او یا ترې څه کم کړي، ځکه د اسلام په دین کې هر هغه څه شتون لري چې په دنیا او آخرت کې د خلکو ژوند پرې سمېږي، او د نبي ﷺ په وفات او د وحې په پرې کېدو سره شریعت بشپړ شوی دی.
۵- د مسلمان حرمت: نبي صلی الله علیه وسلم د مسلمانانو د وینو، عزتونو او مالونو پر حرمت ټینګار وکړ، او دا چې په ناحقه پرې تیری کول روا نه دي.
اتلسم درس: د نبي ﷺ وفات:
د دوشنبې په ورځ څاښت مهال، د هجرت په یوولسم کال د ربیع الاول د میاشتې په دوولسمه نېټه، په پېغمبر صلی الله علیه وسلم ناروغي سخته شوه او هغه د خپلې مېرمنې عایشې رضي الله عنها په کور کې و.
د مرګ سختۍ: نبي صلی الله عليه وسلم د مرګ دردونه او سختۍ وزغملې، نو په اوبو به يې مخ لونداوه، او ويل به يې: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، إِنَّ لِلْمَوْتِ لَسَكَرَاتٍ» «له الله پرته بل برحق معبود نشته، بېشکه چې مرګ سختۍ لري». [بخاري روایت کړی].
وفات: د هغه ﷺ مبارک روح په داسې حال کې حق ته وسپارل شو چې د عائشې رضي الله عنها په سینه یې تکیه کړې وه، او هغه مهال یې عمر درې شپېته کاله و.
دفن: نبي ﷺ په هغه ځای کې دفن کړای شو چې پکې وفات شو، او هغه د عائشې رضي الله عنها کور و.
بشپړ امانت: رسول الله صلی الله علیه وسلم وروسته له هغې وفات شو چې امانت یې په بشپړه توګه ادا کړ، او خپل امت یې پر داسې روښانه لار پرېښود چې د غرمې د لمر په څېر روښانه ده، نو هیڅ داسې خېر نشته مګر دا چې موږ ته یې لارښوونه کړې، او هیڅ داسې شر نشته مګر موږ ته یې ترې خبرداری راکړی دی.
ترلاسه شوې ګټې:
۱- دا پېښه موږ ته د مؤمنانو د مور عایشې رضي الله عنها فضیلت او د پېغمبر صلی الله علیه وسلم پر وړاندې د هغې لوړ مقام راښيي، ځکه چې هغه غوره کړه ترڅو خپلې وروستۍ ورځې د هغې په کور کې تېرې کړي، او د هغې په غېږ کې وفات شو.
۲- مرګ په خپلو مخلوقاتو کې د الله جل جلاله سنت دی، نو که چېرې څوک په دنیا کې د تل لپاره پاتې کېدونکی وای، نو رسول الله ﷺ به پکې د تل لپاره پاتې شوی وای، او لکه څنګه چې الله تعالی فرمایلي: (بېشكه ته مړ كېدونكى يې او دوى هم مړه كېدونكي دي). [الزمر سورت: ۳۰ آیت].
۳ - یقینا چې د نبي ﷺ وفات تر ټولو لوی مصیبت دی چې مسلمانانو ته رسېدلی دی، او هر څوک چې د نبي ﷺ د له لاسه ورکولو مصیبت را په زړه کړي، نو بل هر مصیبت ورته اسانه شي، او لکه څنګه چې د رسول الله شاعر حسان بن ثابت رضي الله عنه فرمایلي دي:
نه خو مخکنیو د محمد په څېر له لاسه څوک ورکړی او نه به یې وروستني تر قیامته پورې ورکړي.
۴ - داعیانو ته پیغام: پر هر هغه چا چې د دین علم ورسره وي لازم دي چې په خلکو کې د هغه په خپرولو او ورښودلو کې خپل پوره کوښښ وکړي، تر څو له الله تعالی سره په داسې حال کې مخامخ شي چې خپل مسؤلیت یې ادا کړی وي، لکه څنګه چې نبي - ﷺ - کړی و.
۵- یقیناً نبي ﷺ موږ پر واضح حق او سمه تګلاره پرېښي یو، او له دې لارې څخه نه کږیږي مګر هغه څوک چې په بدعت یا شهوت اخته شوی وي، نو ټوله نیکمرغي د نبي ﷺ د لارښوونې په پیروي کې ده.
نولسم درس: د رسول الله ﷺ مېرمنې:
د پیغمبر عليه الصلاة والسلام مېرمنې:
۱. خدیجه بنت خویلد رضی الله عنها.
۲- سوده بنت زمعه رضی الله عنها.
۳- عائشه رضی الله عنها د ابو بکر صدیق لور .
۴- حفصة د عمر بن خطاب -رضي الله عنها- لور
۵- زينب د خزيمة لور رضي الله عنها.
۶- أم سلمة (هند د ابي امیه لور) رضي الله عنها.
٧- أم حبيبة (رملة د ابوسفیان لور) رضي الله عنها.
٨- جويرية رضي الله عنها د حارث لور.
٩- ميمونة رضي الله عنها د حارث لور.
١٠- صفية رضي الله عنها د حیي لور.
١١. زينب بنت جحش رضي الله عنها.
ترلاسه شوې ګټې:
۱. د مومنانو مېندې: د نبي ﷺ بېبیانې د قرآن کریم د نص له مخې "د مومنانو مېندې" دي، الله تعالی فرمایلي: ((دا) نبي پر مومنانو له خپلو ځانو هم زيات حق لرونكى دى او د هغه مېرمنې د دوى ميندې دي...) [الأحزاب سورت: ٦ ایت]، او نبي ﷺ د مومنانو لپاره په روزنه او شفقت کې د پلار په منزله دی، نو د ده بیبیانې زموږ لپاره د احترام او قدر په واجبوالي او ورسره د واده کولو په حراموالي کې د مېندو په څېر شوې، مګر دوی په "محرمیت" کې د مېندو په شان نه دي چې ورسره یوازې کېناستل یا حجاب لرې کول روا کړي.
۲. د نبي ﷺ د مقام کرامت: د نبي ﷺ د بیبیانو له ځانګړتیاوو څخه دا ده چې هېچا ته روا نه ده چې د ده له وفات وروسته هېڅکله له هغوی سره نکاح وکړي، الله تعالی فرمایي: (... او ستاسو لپاره روا نه ده چې د الله رسول ته څه تكليف ورسوئ او نه هيڅكله دا چې له هغه وروسته يې مېرمنې په نكاح كړئ، په رېښتیا د الله پر وړاندې دا لويه ګناه ده). [الأحزاب سورت: ٥٣ ایت]، او دا د نبي ﷺ د مرتبې ساتنه او د هغه درناوی دی، او ځکه چې د ده او د هغوی ترمنځ د زوجیت اړیکه د الله په اجازه په جنت کې باقي او دوامداره ده.
۳. د مسؤلیت لویوالی او د اجر دوه برابره کېدل: کله چې پېغمبر ﷺ خپلو میرمنو ته د دنیا د ښکلا، او له هغه سره د پاتې کېدو او د ژوند په تنګلاسۍ د صبر کولو ترمنځ اختیار ورکړ، نو هغوی الله تعالی، د هغه پېغمبر او د آخرت کور غوره کړل، او ځکه چې د دوی مرتبه او منزلت لوړ دی، الله تعالی د هغوی د نېک عمل اجر دوه برابره کړ، لکه څنګه چې یې له دوی څخه د هرې ترسره کېدونکې تېروتنې حساب د نورو په پرتله سخت کړی دی، تر څو تل د هغوی احتیاط او الله تعالی ته یې شکر په تر ټولو لوړو درجو کې وي.
۴. دوی د نبي ﷺ له کورنۍ څخه دي: د نبي ﷺ مېرمنې په "اهل بيت" کې شاملې دي، هغه چې الله پاک يې د پاکولو خبر ورکړی دی، الله تعالی د هغوی په اړه د خبرو په لړ کې فرمايلي: (... په حقيقت كې الله غواړي چې له تاسي ګناه لرې كړي ای (د نبي) كور والاوو، او ښه مو پاك كړي په پاکولو سره). [الأحزاب سورت: ٣٣ ایت] نو له دوی سره مینه کول او ترې راضي کېدل، او د هغوی له عزت څخه دفاع کول پر هر مسلمان واجب دي، ځکه چې هغوی پاکې بېلګې دي.
۵. د دوی په کورونو کې د وحیې نازلېدل: د دوی له لویو فضیلتونو څخه دا دی چې قرآن کریم به نازلېده او نبي ﷺ به د دوی په کورونو کې و، الله تعالی فرمایي: (او ياد کړئ د الله هغه آيتونه او حكمت (نبوي احاديث) چې ستاسې په كورونو كې لوستل كيږي...) [الأحزاب سورت: ٣٤ ایت]، او له هغه ﷺ سره د دوی د نږدېوالي له امله، موږ ته یې په خپل کور کې د هغه د سنتو او لارښوونو کوچني جزئیات ټکی په ټکی بیان کړل، نو له دوی څخه هرې یوې امت ته د دې علم په رسولو سره د دین خدمت وکړ.
شلم لوست: د نبي ﷺ اولادونه:
نبي ﷺ ته اوه اولادونه ورکړل شوي وو، او هغوی دا دي:
لومړی: زامن (درې دي): قاسم: او په ده سره نبي ﷺ په کنیه سره یادېده، نو هغه ته به "ابو القاسم" ویل کېدل، عبد الله، ابراهیم.
دويم: لوڼې (څلور): زينب، رقيه، ام کلثوم، فاطمه.
د هغه ټول اولادونه د هغه له مېرمنې خدیجې رضی الله عنها څخه وو، پرته له ابراهیم څخه چې هغه یې له وینځې ماریه قبطیې څخه و، او هغوی ټول د نبي ﷺ په ژوند کې وفات شول، پرته له فاطمې څخه چې له هغه وروسته یې شپږ میاشتې ژوند وکړ او بیا ورسره یوځای شوه.
ترلاسه شوې ګټې:
۱- موږ له نبي ﷺ څخه د اولادونو د مړینې پر مهال صبر او احتساب زده کوو، ځکه چې هغه په خپل ژوند کې د خپلو شپږو اولادونو په مړینې د فراق تریخوالی څکلی و، خو له دې سره سره ټینګ پاتې شو او د خپل رب شکر یې ادا کړ.
۲- د فاطمې رضي الله عنها فضیلت: الله تعالی هغه په دې ځانګړې کړې وه چې یوازنۍ وه چې له هغه څخه وروسته پاتې شوه، نو هغه صبر کوونکې او د ثواب هیله منده وه تر هغه چې له خپل پلار ﷺ سره یوځای شوه.
۳- د نبي ﷺ زوی "ابراهیم" چې په کوچنیوالي کې وفات شو، مور یې ماریه قبطیه وه، او هغه د نبي ﷺ له وینځو څخه وه او د هغه له میرمنو، امهات المؤمنین څخه نه وه.
یوویشتم لوست: د رسول الله صلی الله علیه وسلم ځینې پیدایشی ځانګړنې او اخلاقي صفتونه:
نبي ﷺ تر ټولو خلکو د غوره خلقت لرونکی و، او د هغه له صفاتو څخه:
قد: هغه په سړیو کې یې متوسط قامت درلود، نه ډېر اوږد و او نه لنډ، بلکې منځنی و.
رنګ: هغه داسې سپین و چې سپینوالی یې لږ سوروالي سره ګډ شوی و، چې هغه ته یې ښکلا او تازګي وربخښله.
مخ: پراخې سترګې، پراخه او ښکلې خوله، غټه ږيره، او وېښتان يې ډېر تور وو، او کله چې يې عمر زيات شو، د هغه په ږيره او شقيقو کې لږ سپين وېښتان راښکاره شول چې شمېر يې شلو وېښتانو ته نه رسېده..
بدن: د اوږو تر منځ پراخ، تل خوشبویه، که څه هم خوشبویي یې نه وي لګولې.
او اما د هغه اخلاقي صفتونه (اخلاق):
رسول الله صلی الله علیه وسلم په ادب کې تر ټولو کامل انسان و، او الله ټول ښه اخلاق په هغه کې راغونډ کړي وو، چې ځینې یې دا دي:
ريښتینولي او امانت داري: هغه د خلکو په منځ کې په خبرو کې تر ټولو ريښتونی او په ژمنه کې تر ټولو وفادار و، تر دې چې له پیغمبرۍ څخه مخکې د "الصادق الامین" په لقب سره ونومول شو.
سخاوت او مهرباني: هغه ﷺ د خلکو تر ټولو زیات سخي و، هغه به د (مال) زیاته ورکړه کوله او له فقر څخه یې وېره نه درلوده، او هېڅکله ترې څه نه دي غوښتل شوي چې هغه دې ورته (نشته) ويلي وي.
زغم او عفوه: هغه تر ټولو خلکو له غصې څخه لرې او تر ټولو ژر راضي کېدونکی و، چا به چې پر ده ظلم کاوه هغه ته به یې عفوه کوله، او چا به چې ورسره اړیکه پرې کوله له هغه سره به یې پاللـــه، او پر ده باندې د جاهل ناپوهۍ یوازې د هغه زغم زیاتاوه.
عاجزي او مهرباني: رسول الله صلی الله علیه وسلم به له مومنانو سره عاجزي او نرمي کوله، خپل کارونه به یې پخپله کول او خپلې پڼې به یې پخپله ګنډلې، د خپلې کورنۍ په خدمت کې به و، د مېلمه درناوی به یې کاوه، له هر چا سره به چې مخامخ کېده ورته موسکی کېده به، او په کمزورو کسانو، ماشومانو او حتی په څارویو باندې د ټولو خلکو په نسبت تر ټولو زیات مهربانه و.
زړورتیا: نبي ﷺ د زړه له پلوه تر ټولو خلکو زيات شجاع و، کله چې به جګړه سخته شوه نو صحابه به هغه ته ورتلل، او دی به دښمن ته تر ټولو نږدې و.
او هغه په رښتیا سره داسې و لکه څنګه چې د مؤمنانو مور عایشې رضي الله عنها په یوه جامع کلمه کې بیان کړی دی: "د هغه اخلاق قرآن و".
ترلاسه شوې ګټې:
۱- د هغه د خلقتي صفاتو د پېژندلو له ګټو څخه یوه دا ده چې الله تعالی تا ته په خوب کې د هغه د لیدلو عزت درکړي، نو چا چې هغه په خپلو معروفو صفاتو کې ولیده نو هغه یې حقيقتا ولید؛ ځکه چې شیطان د هغه په څېره نه شي ښکاره کېدلی، لکه څنګه چې نبي ﷺ فرمایلي دي: «که څوک ما په خوب کې وويني نو زه يې يقيني وليدم، ځکه شيطان زما په څېر نه شي کېدی». [بخاري او مسلم روایت کړی].
۲- ریښتینی محبت کوونکی د خپل محبوب د ټولو جزیاتو پېژندلو ته تلوسه لري، او په دې کې تر ټولو ستر د مخلوقاتو د سردار ﷺ د ظاهري بڼې او سیرت پېژندل دي.
۳- موږ نبي ﷺ سره د صحابه کرامو د مینې او تړاو کچه درک کوو، چې موږ ته یې د هغه د ژوند تر ټولو دقیق جزیات رانقل کړي دي، او له هغوی وروسته امت دا عظیم میراث خوندي ساتلی دی.
۴- شامله او بشپړه نمونه: د دې صفاتو مطالعه مسلمان هڅوي چې د خپل نبي، رسول الله ﷺ پیروي وکړي؛ په خپل ظاهر کې په پاکوالي او خوشبویۍ سره، او په خپل باطن کې په رښتینولۍ، زغم، تواضع او داسې نورو ښو اخلاقو سره.
پای
او په پای کې، د صحیحو سنتو او نبوي سیرت کتابونه ډېر دي، نو مسلمان باېد هغو ته رجوع وکړي ترڅو د نبي کریم ﷺ له سیرت، اخلاقو او شمائلو څخه خبر شي، او له هغې جملې څخه:
۱- د حافظ ابن کثیر رحمه الله نبوي سیرت.
۲- زاد المعاد د ابن القيم رحمه الله.
۳. د ترمذي رحمه الله "کتاب الشمائل".
او له لوی الله تعالی څخه سوال کوو چې دا کار خاص د خپلې رضا لپاره وګرځوي، او موږ او تاسو ته د خپل کریم نبي ﷺ د غوره پیروۍ توفیق را په برخه کړي، او دغه هڅه د عامو مسلمانانو لپاره ګټوره وګرځوي او د قیامت په ورځ یې زموږ لپاره ذخیره وګرځوي.
والحمد لله رب العالمين، وصلى الله على سيدنا محمد وعلى آله وصحبه أجمعين.
Related books
All books
رسول الإسلام محمد صلى الله عليه وسلم81 ژبېرسولمحمدرسول الإسلام محمد صلى الله عليه وسلم
د الله په نوم سره (پيل كوم) چې ډېر زيات مهربان، بې حده رحم كوونكی دى. داسلام رسول محمد صلی الله عليه وسلم د اسلام له رسول محمد -صلی الله عليه وسلم- په اړه لنډ معلومات چې په هغې کې به يې - نوم، نسب، هېواد، ودونه، استازولي(پيغمبري)، هغه څه چې بلنه يې ورته کړې، د نبوت نښې يې، د هغه شريعت او د دښمنانو دريځ يې - بيان کړم. تل مې حرص کړی چې د رسول او محمد کلمې سره يوځای کړم ترڅو د ترجمې خيال وساتل شي، نو دغه به پام کې نيول کيږي. د هغه نوم، نسب او هغه ښار يې چې پکې زیږیدلی او لوی شوی دی. د اسلام رسول محمد -صلی الله عليه وسلم- د عبدالله زوی، د عبدالمطلب لمسی، د هاشم کړوسی او د ابراهيم د زوی اسماعيل…
د رسول الله - صلی الله علیه وسلم - په سنتو د عمل کولو وجوب او ورڅخه د انکار کوونکو کفر23 ژبېد رسول الله - صلی الله علیه وسلم - په سنتو د عمل کولو وجوب او ورڅخه د انکار کوونکو کفر
لیکنه: عبد العزيز بن عبد الله بن باز رحمه الله بسم الله الرحمن الرحیم سرېزه الحمد لله رب العالمين، والعاقبة للمتقين، والصلاة والسلام على عبده ورسوله نبينا محمد؛ المرسل رحمة للعالمين، وعلى آله وأصحابه الذين حملوا كتاب ربهم سبحانه وسنَّة نبيهم -صلى الله عليه وسلم- إِلى من بعدهم، بغاية الأمانة والإتقان، والحفظ التام للمعاني والألفاظ - رضي الله عنهم وأرضاهم - وجعلنا من أتباعهم بإِحسان. وحجة على العباد أجمعين أما بعد : پخوانیو او اوسنیو علماوو پدې اتفاق کړی دی چې د احکامو د اثبات او د الله تعالی په سپيڅلي کتاب کې -چې باطل ورته نه له مخکې او نه له شا راتګ کولی شي - د حلالو او حرامو د بیانولو -…
د امام محمد بن عبد الوهاب دعوت او سیرت.11 ژبېد امام محمد بن عبد الوهاب دعوت او سیرت.
ليکنه: شيخ عبد العزيز بن عبد الله بن باز "الحمد لله رب العالمين، وصلى الله وسلم وبارك على عبده ورسوله وخيرته من خلقه سيدنا و إمامنا محمد بن عبد الله، وعلى آله وأصحابه ومن والاه. وبعد، محترمو ورونو او ګرانو بچيانو، په دې وينا (محاضره) کې درته داسې څه وړاندې کوم، چې فکرونه مو روښانه او حقايق څرګند کړي، د الله او بندګانو لپاره نصيحت، او د هغه چا يو څه حق ادا کول چې په اړه يې وينا کوم، د وینا عنوان دی: د امام محمد بن عبد الوهاب دعوت او سيرت. کله چې خبره د مصلحينو، دعوتګرو او نوښتګرو اړوند وي، د دوی د احوالو، نېکو خويونو او لويو کارونو يادونه په کې وي، او د دوی هغه سيرت په کې تشريح کېږي چې پر…
د طهارت، لمونځ او جنازې فقهي احکام16 ژبېد طهارت، لمونځ او جنازې فقهي احکام
د علامه شیخ محمد بن صالح العثیمین رحمه الله لخوا لیکل شوی کتاب "د طهارت، لمونځ او جنازې فقهي احکام" چې د قرآن او سنت پر بنسټ د پاکوالي، لمونځ او جنازه په واضح ډول تشریح کوي، د دې کتاب موخه داده چې مسلمان خپل عبادتونه د رسول الله (صلی الله علیه وسلم) د منهج مطابق، په بصیرت او پوهې سره ترسره کړي، همداراز، دا کتاب د نبي کریم (صلی الله علیه وسلم) د طریقي په پیروي کې هڅه کوي، او د اسانتیا او التزام ترمنځ توازن ساتي، همدارنګه اخلاص او پیروي ته تشویقوي ترڅو عبادتونه د الله جل جلاله لپاره د منلو وړ او د هغه تعالی نږدې والی حاصل شي.