Raɓɓinɗinaande ngurndam Nulaaɗo Muhamadu yo jam e kisal won e makko.
Deftere raɓɓiɗunde e siira Nulaaɗo, nde hollirta ko ɓuri himmude e kewuuji nguurndam Annabi, yo jam e kisal won e makko, gila e jibineede makko e mawnugol makko, rewnude e nelal, e noddaandu, e fergo, e hareeji, haa e sankaare makko, yo jam e kisal won e makko, e mbaadi weeɓndi newiindi kawtinndi hakkunde hollirde kewuuji ɗii, e nafooje, e jandeeji ƴettaaɗi; ngam nde wona ballal e anndude peewal makko e ñemmbude mo.
These files are generated automatically from the book's text; their layout may differ from the printed edition.
Raɓɓinɗinaande siira Nulaaɗo Muhamadu yo jam e kisal won e makko
Taskande
Goomu ganndalyaŋkoore e fedde liggantoonde coomiindi islaamiyaŋkoore e ɗemɗe.
Ngardiindi ndi (weitto)
E innde Alla, yettoore woodani Alla, juulde e kisal ngonda e dow timmoode annabaaɓe, caggal ɗuum:
Ndee ɗoo ko ngurndam setta hooreejo annabaaɓe e nelaaɓe, e cakkitiinɗo annabaaɓe, e hooreejo ɓiɓɓe Aadama fof; ko kanko yo jam e kisal won e makko woni ñemtindaari timmundi, e yeru moƴƴo, mo aduna meeɗaa seedaade mawɗo potɗo e makko, goonga jikku makko ko Alqur'aana wonnoo, nde yumma goonɗinɓe Aysata yo Alla yarde e mum lamndaa ko fayti e jikku Nelaaɗo Alla yo jam e kisal won e makko, o wiyii: «Mate a janngataa Alquraana?» Mbiimi: Eey. O wi'i: «Pellet, gikku Annabiijo Allah ﷺ ko Alquraana wonnoo.» [Muslim siwtori ɗum], Allah toowɗo wi'i: E ko pellet, haɗa e jikku mawɗo. Al Qalam (4).
Ko waɗi en njannga siira makko uurɗo ko ngam ƴettude heen waaju e ibra; kanko woni Imaam men mo ñemmboten e nder iimaan, e golle, e konnguɗi; ngam ɗoftaade konngol Alla Toowɗo ngol: Gooŋɗii laatanike on e nulaaɗo Alla on, ñemtinal moƴƴal, wonan'de on joortiiɗo Alla, e Ñalaande sakkitiinde nden, o jaŋtii Alla ko ɗuuɗi. [Simoore Ahzaab: 21]
Min mbinndii ngal siira e coɗol beeɓngol newingol, ngol yaadi e mawɓe, ina moƴƴana jannginde sukaaɓe, e coɗol fillaygol hawrundungol hakkunde kewuuji siira e limtude nafooje mum, min mbaɗi nde e mbaadi duruuse dewandirɗe mbele ina weeɓa faamde e huɓindaade nde.
Min tiiɗnii e nder mayre ko e asaluuji Siira e pille mayre ɓurɗe himmude, tawa min luggiɗinaani e kala tefa-tefe mayre, nde fuɗɗotoo ko gila e jibineede makko ﷺ haa e sankare makko, jam e kisal ngoni e makko.
Ko Alla Mawɗo ñaagotoɗen, nde O nafrata nde O jaɓande, nde O yaafoo en e mon.
(1) Paandaale (nufaye) nele
Denndaangal nule Alliyankooje ina ndenndi paandaale mawɗe; ina waawi rabbiɗineede e ko garata koo:
Aranel: Noddugol tageefo e dewal Alla kanko tan, e accude dewal ko wonah kanko, Alla wi: Min Nulaani ado maaɗa immorde e Nulaaɗo si wonaa Min mbahayinii e makko; pellet, deweteeɗo alaa si wanaa Min ndewee Kam. (Suura Al Anbiyaa: 25).
Ɗiɗaɓal: yaltinde aade en e niɓɓe keefeeru e sirku faade e annoore tawhiid, Alla daali: Alla woni keedo goongɗinɓe ɓen: Himo yaltina ɓe he niɓɓe, o naɓa ɓe e ndaygu. Ɓeya yedduɓe, heedɓe maɓɓe ko ɗuuɗa bewreeji ɗin: Hiɗi yaltina ɓe e ndaygu naɓa ɓe e niɓɓe. Ɓen ko yimɓe yiite, luttooɓe e magge. [Simoore Baqara: 257], Allah toowɗo wi'i: Alla no Fewnira nde on jokkuɗo weluya makko on laabih kisal, Homo Yaltina ɓe e niɓe fa'ade e Annoora e Duŋayee(sakkitoore) Makko, O Feewnna ɓe fa'ade e laawol po'occiingol. [Simoore maa'ida aaya:16].
Tatoɓel: nde tagaaɓe njogitataako woɓɓe maɓɓe marɓe tanaa Allah, Allah toowɗo wi'i: Maaku: "Hey yimɓe Defte, aree faade e konngol fotatngol hakkunde amen e mo'on : won de en ndewataa si wanaa Alla, en rentintaa Mo e huunde, wata yoga e me'en jogito yoga joomiraaɓe ko woori Alla". Si ɓe huccitii, wi'ee: "Seeditee won de menen ko men jebbiliiɓe". [Simoore Aali Imraan: 64], Allah toowɗo wi'i: Wanaa nde o yamirta on jogitorgol Maleykaaji en e Annabaaɓe ɓen reweteeɓe. E o yamiray on keeferaaku ɓaawo nde wonɗon julɓe. [Simoore Aali Imraana: aaya 80].
Nayaɓal: Yeddude tooru , Alla toowɗo wi'i: Kala yedduɗo bewreeru ndun o goongɗini Alla, haray o jogitike ɓoggi finnde hoolaare ɗin, firtagol alanaa ɗi. Alla ko nanoowo annduɗo. (Simoore nagge bakara: aaya 256), Ko maa juulɗo goongɗina wonnde kala ko rewete ko wonah Alla ɗum ko mehre.
Jowaɓo on: Woɗɗitagol sirku e yimɓe mum, Allah Toowɗo on maaki: Woodanii on ñeemtinirde moƴƴere e Ibraahiima e ɓeen wonduɓe e mum nde ɓe mbi'i pellet ko min hisɓe e mon e ko ndewaton ko wona Alla ko, min njeddii on feeñi hakkunde men ngañngu e tikkere haa pooma haa ngooŋɗinon Alla gooto o... [Simoore Mumtahinati:4].
Denndaangal Annabaaɓe, yo kisal won e mum en, noddi yimɓe mum en faade e ɗee asliiji tedduɗi.
Jeegoɓel ngel woni: diine o fof ko wonan'de Alla, Alla daali: Kaɓee ɓe haa ka tawata fitina laatotaako, diine kan fof laatanoo Alla. Si ɓe haɗitike, haray pellet, Alla ko deenɗo ko ɓe ngollata kon. [Simoore Anfaali: 39], Allah toowɗo wi'i: Ko Kaŋko woni Nulirɗo Nulaaɗo makko on peewal e diina goonga, fii yo o fawaka ka e hoore kala diina. Allah yonii seedee. [ Simoore Fathi:28 ], Tagoore rewirtaa si wonaa e Lislaamu; Alla toowɗo O daali: Kala ɗaɓɓuɗo ko woori Lislaamu on Diina, o jaɓantaake ɗum, on ɗon ka laakara, ko o jeyaaɗo e mursuɓe ɓen. [Simoore Aali Imraan:85].
Jeeɗiɗaɓum: Gollirgol sariya Alla e nder geɗe nguurndam fof, ɗe diine e ɗe aduna, e woto yimɓe njokku sariya mo wonaa sariya Alla, Alla toowɗo wi'i: Kaa hara denndaaaaɗi hino woodani ɓe, sar'inanɗi ɓe e diina kan, ko ko Allah duŋaaki fii mum? Si wonaano fii Konngol [happunoongol] ngol fii senndugol [hakkunde maɓɓe], ñaaweteno hakkunde maɓɓe. Ko pellet, hino woodani tooñuɓe ɓen, lepte muusɗe. [Simoore Assuura: 21]
(2) Naatirde e daartol Nelaaɗo.
Arannde: Firo Siira Annabiijo:
Ko ɗum anndal jowitiingal e kala ko yetti e men ko faati e daartol Nelaaɗo ﷺ, e sunna makko, e tagoodi makko, e jikkuuji makko, e hareeji makko e kippuli makko, gila e jibinannde makko haa e ruttagol makko to Joomi makko.
Ɗimmel: tinno janngude Siira e nafaa mum:
1- Tabitingol seedaade nelaagal: sabu e anndude siira nulaaɗo juulde e kisal e mum, e humpaade ngonkaaji mum, e jokkude laawol mum, maccuɗo ɓeydorto iimaan e goongɗingol e tabitingol seedaade "wonde Muhamadu ko nelaaɗo Alla".
2- Yeru e ñemmborde: ngam Annabi ﷺ laatoo annoore nde peewnorto-ɗen, e misal ngal njokkot-ɗen batte mum e nder geɗe nguurndam meeɗen kala, Alla Toowɗo oo daali: Gooŋɗii laatanike on e nulaaɗo Alla on, ñemtinal moƴƴal, wonan'de on joortiiɗo Alla, e Ñalaande sakkitiinde nden, o jaŋtii Alla ko ɗuuɗi. [Simoore Ahzaab: 21]
3 - Faamde Alquraan tedduɗo: Sabu daartol ko gollitirgol aayeeje Deftere teddunde e nder golle; sibu jikku makko ko Alquraan, kadi ko e mum anndirtee ngonka jippagol e paandaale wahyu.
4- Faamde Sunna Nelaaɗo: Ko rewrude e darndeeji makko e golle makko ﷺ, maanaaji hadiiseeji makko laɓɓinta e men, kadi e no ɗi ngollirtee e nder goonga.
5- Aawde yiɗde makko ﷺ: Yiɗde ummotoo ko e ganndal, walaa laawol ngam anndude ɓural makko e mawnugol darnde makko so wonaa e yuurnitaade geɗe nguurndam makko e tiiɗnaare makko.
6 - Waajoreede e yuurnitaade: ngam ƴettude janndeeji e waajuuji e nder nguurndam makko ﷺ; ko kanko woni yeru ñeemtinaaɗo e muñde sahaa musiiba, e yettude sahaa neema, e tabitde e kala ngonka.
7- Heɓude malal aduna e laakara: alaa malal e aduna walaa daɗde ka laakara si wanaa e rewde batte makko e ñemtinde peewal makko ﷺ.
Tataɓum : Ko jeyaa e peewal adiiɓe (Salaf) en e janngugol Siira:
Salaf en moƴƴuɓe paamiino teddeengal ngalɗoo ganndal, ɓe ngoniino e kakkilande ngal hono no ɓe kakkilanirtoo Alquraana tedduɗo:
Zaynal Aabidiin Aliyyu ɓii Huseyni ɓii Aliyyu Allah wele ɓe wi: «Min njanngintenoo hareeji Nulaaɗo Allah ﷺ e konuuli makko, hono no min njanngintenoo suura e nder Alqur'aana.»
Ismaa'iila ɓiy Muhammadu ɓiy Sa'adu ɓiy Abii Waqqaas, yo Allah yardo e maɓɓe, wi'i: «Baaba am na jannginnoo min hareeji Nulaaɗo Alla mo jam e kisal woni e dow mum, na wiya: Eehey ɓiɓɓe am, ɗee ko golleeji teddudi baabiraaɓe mon, woto majjinee siftorde ɗi.» [Ndaar: Al-Jaami'u Li Akhlaaq Ar-Raawii Wa Aadaab As-Saami'i mo Al-Khatiib Al-Bagdaadii 2/ 287 - 288].
(3) Nasabu Annabi ﷺ tedduɗo
Arande: asngol makko to bannge baaba makko:
Ko o yurmeende hokkaande, e neema dokkaaɗo: Abul Qaasim Muhammadu ɓiy Abdullaahi, ɓiy Abdul Muɗɗalibi, ɓiy Haachim, ɓiy Abdu Manaafi, ɓiy Qusayyi, ɓiy Kilaabi, ɓiy Murra, ɓiy Ka'abi, ɓiy Lu'ayyi, ɓiy Ghaalibi, ɓiy Fihri, ɓiy Maaliki, ɓiy Nadri, ɓiy Kinaana, ɓiy Huzayma, ɓiy Mudrika, ɓiy Iliyaasa, ɓiy Mudar, ɓiy Nizaar, ɓiy Ma'adi, ɓiy Adnaan.
Ngal ɗoo asngol teddungal ina yottoo haa e Annabi Allah Ismaaiila ɓiy Ibraahiima, yo juulde e kisal won e maɓɓe.
Ɗiɗaɓel: Asngol makko e bannge yumma makko:
Ko kanko woni: Aaminatu Bintu Wahbin, ɓiy Abdu Manaaf, ɓiy Zuhra, ɓiy Kilaab ɓiy Murra, asngol yumma makko ﷺ ina hawrita e asngol baaba makko to taaniraaɗo biyeteeɗo "Kilaab ɓiy Murra", ɗum ina hollita wonde asli makko iwi ko e cuuɗi Kuraysiyankooɓe ɓurɗi teddude e ɓurɗi laaɓde e bangeeji ɗiɗi ɗii fof.
Jannde keɓaaɗe:
1- Asngol makko ena jokki e baaba Annabaaɓe Ibrahiima, jam e kisal ngona e makko, ko ɗum tabitinta njokkudi Annabiyaagal e nder ngal ɗoo leggal barkinngal.
2- Nasabu makko ﷺ ko kañum ɓuri nasabuuji fof teddude e dow timmal, ɓuri ɗi laaɓde asli, e ɓuri ɗi moƴƴude, gomɗii Alla suɓiima mo iwde e leƴƴi ɓurɗi moƴƴude e cuuɗi ɓurɗi teddude. Jeyaa e ɗum ko konngol Nelaaɗo -yo juulde e kisdam won e mun-: «Pellet, Alla Suɓike Kinaana e nder ɓiɓɓe Ismaa'iila ɓen, e O Suɓike Qurayshi ɓen e nder Kinaana, e O Suɓike ɓiɓɓe Haashim ɓen e nder Qurayshi ɓen, e O Suɓike lan e nder ɓiɓɓe Haashim ɓen.» [Muslim ruwayi ɗum].
(4) Jibineede makko e mawnugol makko yo jam e kisal won e makko.
Maayde baaba makko : baaba makko maayi hombo e reedu yumma makko.
Jibineede makko: Nelaaɗo jibina ko e Makka e hitaande Ñiiwa, ñalnde altine, luuraama e tabitinde taariik oo ñalawma e lewru mum, wiiyaama: ko ñalnde ɗiɗaɓere lewru Rabiial Awal, wiiyaama ko ñalnde tataɓere mum, wiiyaama ko ñalnde jeenayɓere, wiiyaama ko ñalnde sappoɓere, wiiyaama ko ñalnde sappo e ɗiɗaɓere, wiiyaama o jibinaa ko e lewru Safar, wiiyaama ko e lewru Rabiial Aakir.
Muyninɓe mbo : Haliimatu Sadiyya muynini mbo, e Suwaybata mbo bappa makko Abu Lahab jogino, kanko woni arandeejo muyninde mbo ɓaawo yumma makko, nehi mbo ko Ummu Ayman Baraka Habasiyankeewo mbo baaba makko jogino.
Kewu seekugol wabaare: Ɗuum laatorii ko saanga mo Annabiijo juulde e kisal won e mum woni cukalel to ladde Banuu Saaad; nyalɗi ɗi o musinata to Haliimata Saadiyya, Maleyka Jibriil wari e makko tawi hombo fija e sukaaɓe, e saanga mo o heɓi baakin duuɓi nay hitaande, o seeki wabaare makko, o itti e mayre heɗere ƴiiƴam, o wii: Ɗum ko geɗal Seytaane e maa, refti o looti ɓernde makko e nder taasa kaŋŋe e ndiyam Zamzam. [Muslim ruwayi ngol].
Maayde yumma makko e taano makko: Yumma makko Aminata maayi to Abwaa'u ko hombo ruttoo e makko ﷺ faade Makka iwde e yillaade kaawiraaɓe baaba makko Bani Adiyyu ɓiy Najjaar, e oon sahaa hombo yaara e duuɓi jeegom, Taano makko Abdul Muɗɗalibi nehi mbo, caggal ɗuum taano makko sankii ko hombo yaara e duuɓi jeetati, caggal makko bappo makko Abu Ɗaalib jogitii mbo.
Darseeji naftorteeɗi:
1- Annabiijo yo kisal won e mum jibinaa ko alyatimeejo, yummo mum maayii hombo famɗi, e nder ɗuum ko deyyingol ɓernde wonande kala mo baaba mum walla yummo mum maayii hombo famɗi, haa tenti e mo ɓe ɗiɗo fof maayii hombo mawni.
2- Toppitaare Alla e Annabiijo Makko gila e cukaaku makko; ana jeyaa e ɗum, konngol Alla toowdo O: Mbele o tawaani ma ko a alyatiime de o mooɓima. [simoore duhaa: aaya:6]. Maanaa ko: O tawi ma tawi jibimɓe ma sankii te a waawaano toppitaade hoore ma, Alla moofti ma, reeni ma, O newnani ma taano ma Abdul Muɗɗalibi, caggal ɗum nde taano ma sankii, bappo ma Abu Ɗaalib jogitii ma.
3- Eɗen poti anndude wonde Allah ko Kanko woni Reenoowo e Topitiiɗo goongaajo jeyaaɗo mum; sibu oo Nelaaɗo ﷺ mawnii ko alatiima, ndeen Allah heblani mo nehatoowo mo, caggal ɗuum O nuli mo e yimɓe, O waɗi mo ɓurɗo moƴƴude e ɓiɓɓe Aadama fof, e yeru moƴƴo e winndereeji ɗii fof.
4- Laaɓal ɓernde Annabi ﷺ e reeneede makko e waswaasuuji Seytaane gila e cukaagu makko, sabu Alla Toowɗo heblaniino mo annabaagal e laɓɓinde ɓernde makko ɓanndu e maana.
5- Faayida: Tabitaani immorde e Nelaaɗo ﷺ walaa e sahaaɓe makko, yoo Alla wele e maɓɓe, heertingol jemma jibinannde makko walla ñalawma mum e mawningol walla dewal heertinaangal; ko ɗum waɗi, moƴƴere nden fow woni ko e jokkugol peewal maɓɓe e accugol ko ɓe waɗaano.
(5) Nguurndam Annabi ﷺ ko adii Nelaagal, ko ɗum woni mudda mo adii jippagol wahayu, o wonaano nder mum annabi walla nelaaɗo.
Reenngo Alla e Annabi mum: Annabi mo jam e kisal woni e mum mawnii na woɗɗitii aadaaji jahiliyya e sirku maɓɓe; o sujidanaani tooru abada, o yaraani sanngara, o waɗaani pankare abada, hombo laatinooko ɓurɗo yimɓe labeede jikku, e ɓurɗo ɓe goonga haala, haa o anndiraa "goonɗuɗo koolaaɗo"; hombo jokkatnoo enɗam, hombo teddinatnoo kodo, hombo wallatnoo miskiina.
jahaangal gadanal faade chaam : O ɗannadino e bappa makko Abuu Daalib faade chaam ko de o heɓi duuɓi sappo e ɗiɗi.
Hare Fijaar: Annabiijo ﷺ tawtoraama nde tawi omo yahra e duuɓi sappo e nayi walla sappo e joyi, nde waɗnoo ko hakkunde Quraysi e Kinaana ngam haɓde e Qaysu Iilaan, darnde Annabiijo ﷺ e nder hare ndee ko "rottude" bappanyaaɓe makko kure, ɗum firti ko jonnude ɓe kure ɗee ngam ɓe pidira ɗe.
Hilful Fuduul: O tawtoraama ngal aadi ngal leƴƴi Makka aadondiri e mum e wallude kala tooñaaɗo haa o ruttanee hakke makko.
Golle e arsike: Hombo aynatno dammuɗi yimɓe makka ngam njoɓdi, ndeen o ɗanni ngal ɗiɗaɓol e cukaagu makko to Saam ngam jularaade jawdi Khadiija yo weluya Alla won e makko.
Dewgal makko: Nde Khadiija yo weluya Alla won e makko yii hoolaare makko e barke garɗi e njulaagu makko, o yiɗi dewgal e makko, o resi mbo hombo yaara e noogaas e joy(jowi) hitaande.
Teeltugol makko e dewal makko: Tawi ko hombo yiɗi teeltugol, hombo rewa Alla ka wimmba Hiraa, ɗo hombo heblantonoo ñaamdu e njaram, refti o heɗoo ton jemmaaji, haa Wahyu tellii e makko.
Mahtugol Kaaba: Nde o heɓi duuɓi capanɗe tati e joy, Quraysi en mahtii Kaaba, ɓe luuri ko hakkunde maɓɓe ɗo haaƴre ɓaleere nde foti faweede e nokku mayre, haa ɓe ɓadii warondirde, ɓe paamondiri e ñaawnude gadano naatde e maɓɓe, ko kanko woni Annabi ﷺ. Nde ɓe nji'i mbo ɓe mbii: "Oo ko Koolaaɗo, min njaɓii mbo". O waɗi nde e comcol, o yamiri ardiiɓe leƴƴi ɗi nde njaggata e ceɓeli comcol he, caggal ɗum o ɓamti nde e junngo makko teddungo, O fawrinde e nokku mayre.
Janɗe keɓaaɗe/ naftorteende:
1- Allah reeni Annabiijo makko ﷺ e sirku e bakkatuuji ko adii nelaangal ngal, ɗum ɗoo ina jeyaa e geɗe adinooje annabaagal ngal e daliiluuji maggal.
2- Nelaaɗo na anndiranoo goonɗuɗo koolaaɗo, ɗiin sifaaji na ngonnoo hujja ɓurɗo tiidde e ngooga makko; kala mbo laaɓi e fenaande e yimɓe, mbo waawaa fende e Alla.
3- Ɓural goonga e hoolaare: Ko ɗiin ngoni sifaaji gomɗinɗo ɓurɗi mawnude, ko e majji neɗɗo heɓata hoolaare yimɓe e yiɗde maɓɓe.
4- Nelaaɗo ﷺ tiinnike e ɗaɓɓude arsike halal e gollirde juuɗe makko, o ayni baali, o waɗi njulaagu e jawdi, ɗum ɗoo ina janngina en tiinnaade e jokkude sabaabuuji.
5- Yankinaare: Annabiijo ﷺ semtaani siftinde golle makko e durugol baali caggal nde o laati annabiijo, ngam jannginde en wonde golle ko teddungal; o wi'i ﷺ: «Allah nelaali annabiijo fof so wonaa o ayni baali.» Sahabooɓe makko mbiyi mo: E an kadi, yaa Nelaaɗo Allah? O maaki: «E miin kadi mi aynannoo ɗi yimɓe Makka ngam qaraariit.» [Bukhari wullitii ɗum].
6- Cellal hakkille: Darnde makko e joɗɗingol Haayre Ɓaleere ndee tabitinii faamu seeɓuɗo e hikma e nder hisnude ƴiiƴam e yardinde yimɓe fof, tawi ko miijo ngo mawɓe ardiiɓe leƴƴi Quraysi ɓee majji.
(6) Fuɗɗaade wahyu e tellaade mum e Annabi -ﷺ.
Fuɗɗaade wahyu: Alaamaaji wahyu e annabaagal fuɗɗii nde Annabi ﷺ heɓi capanɗe nay hitaande e nguurndam makko.
Koyɗol moƴƴol: Ko laatii arandeeji ko adinoo wahayu ko "koyɗol moƴƴol"; o yi'ataano ﷺ huunde e koyɗol e ɗaangol makko si wonah ngol laatoo e goonga hono peeral fajiri, Ƴettaama e Yumma muumin'en Aysata yo Alla wele mo o wi'i: «Aranel ko Nulaaɗo Allah ﷺ fuɗɗiraa yo koyɗol googa...» [Ko ko hawra e mum].
To wimmba Hiraa: De Nelaaɗo juulde e kisdam won e mun laatike hombo wootindira to wimmba Hiraa hombo rewa Alla, Maleyka Jibriil -yo kisal won e makko- ardi e makko e wahyu ummaade e Alla Toowɗo o.
Garal Malaykaajo Jibriilu, kisal won e dow makko, o wi'i mo: "Janngu", Annabiijo wi'i: "Mi wonaa janngoowo", ɗum rewtitaama laabi tati, e nde tatabere ndee Jibriilu janngani mo fuɗɗoode suura Al-Alaq: janngu e innde joo ma oon takɗo. Takɗo neɗɗo e heɗɗere 2. Janngu e joom ma ɓurɗo o teddude. Oon ganndanirɗo kuɗol (bindirgol)4. O anndini neɗɗo ko o anndaano 5﴾ [Alaqi 1- 5-]. Ko ɗee wonnoo ko adii tellaade e aayeeje Alquuraana. [Ko ko hawra e mum.]
Ballal Khadiija e Nelaaɗo: Nelaaɗo arti e soknaajo makko Khadiija ɓernde mum na sinynya ngam mawnugol alhaali o, o haalani mbo ko feewi ko, o lelni fittaandu makko, o wii: «Kalaa wallaahi, Alla semtintaa ma abada; Aan haɗa jokki enɗam, haɗa goongɗi haala, haɗa walla lo'uɗo, haɗa okka baasɗo, haɗa teddina kodo, e haɗa wallita yimɓe e caɗeele goonga jippiiɗe e maɓɓe.»
Bishaaru Waraqa bin Nawfal: Caggal ɗum Khadiija yo Alla welembo yaadi e Nelaaɗo to ɓiy bappa makko Waraqata Ibnu Nawfal, o ko e annduɓe annasra o wonno, e jeyaaɓe e heddiiɓe e diina Ibraahiima kisal yo won e makko, hombo winndayno iwde e Injiil e ɗemngal aarabeere ko Alla muuyi o winnda, nde o nani e Nelaaɗo ko kewi e makko to Hiraa, o wii: "O Naamuus woni mbo tellinaa e Muusa, haaniina mi wona tiiɗɗo, haaniina mi wona guurɗo nde yimɓe maa ɓe njaltinatma. Nulaaɗo mo jam e kisal ngoni maaki: Mbele maɓe njaltinam? Waraqa wii: eey, gorko woowaa addude ko ngadduɗa ko si wona o torree, si yonta ma tawii mbiɗa wuuri mami wallu ma ballugol cemmbungal. Caggal ɗuum Waraqa neeɓaani faa sankii, wahyu oo darti sahaa, faa Nulaaɗo mo jam e kisal ngoni sunii." [Ko ko hawra e mum].
Taƴugol Wahyu nden ruttagol makko: Wahyu taƴii dumunna seeɗa, nden o tellii caggal ɗum e fuɗɗoode Suuratu Al-Muddassir: Eeehey maa an mojiiɗo ! Imma jeertinaa2 Mawnin fii jooma. 3 Comci maa ɗiin, laɓɓinaa. Sanamuuji ɗiin, ngoɗɗito-ɗaa... Al Mudassir 1-5.
Jannde heɓaaɗe:
1- Duuɓi capanɗe nayi: Alla suɓii ɗii duuɓi fii tellaade wahyu sabu hino holla timmal hakkil e semmbe faamu, hono no Alla daali: ...haa ka si o yottike cagatalaaku makku nguun o timminii duuɓi cappanɗe nayi... Al Ahqaaf 15
2 - Nelaaɗo wonno e nder leñol makko duuɓi capanɗe nayi ko adii nelaagal, nguurndam makko laaɓɗam hakkunde maɓɓe woni daliilu ɓurɗo mawnude e goongaagal nelaagal makko e noddaandu makko.
3- Allaahu feewnani Nelaaɗo makko ngam darnde Wahyu mawnde nden e koyɗi goongaaji, O yiɗinani mo teelɗugol.
4- Himmude yo julɗo seerndan wakkati mo o teelndotoo e Joomi makko ngam siftorde Allah e miijitaade e laamu Makko.
5- Batte debbo moƴƴo : Ɗum feeñii laabi e darnde Hadiijatu, yo Alla yarlo e makko, e deƴƴingol makko gorko makko. Kanko woni yeru e ballal e faabo wakkati caɗeele.
6- Tuugagol Kadija yo Alla wele mbo e jikkuuji Annabi ﷺ wonnde Alla ma reene mbo; sabu jikkuuji tedduɗi ko sabaabu daɗugol e boneeji.
7- Ko adii ko Annabi yamiraa e nder Suuratu Al-Muddassir ko noddude e ngo'otumaagu Allah e reentinde e sirku(waɗdude Allah deweteeɗo goɗɗo); sabu ngo'otumaagu woni erseesi diina e ko ɓuri himmude e farillaaji.
Imaamu Tabari, yo Allaah toowɗo yurmo mo, wiyi e nder tafsiiru makko e dow ndee aayah: E daalol makko: ﴿Umma, jeertin 2﴾ Alla toowɗo na daalo e Annabi makko Muhamadu yo o his yo: Umma e ɗoyngol maa jeertina yimɓe maa lepte Alla, ɓeen sirkuɓe e Alla, e rewuɓe ko wanaa Kanko. [Tafsiiru Aɗ-Ɗabari (23/ 9)].
(7) Noddaandu Nelaaɗo ﷺ nder Makka
Noddaandu e mbaadi cuuɗiindi: noddaandu ndu fuɗɗii to makka e mbaadi cuuɗiindi ko wonata duuɓi tati; tawi arwannde silmuɓe, tawi ko e rewɓe ko debbo makko Kadijatu ɓiy Kuwaylidin, tawi ko e worɓe ko Abu Bakri, tawi ko e sukaaɓe ko Aliyyu, tawi ko e halfaaɓe ko Jeydu ɓiy Haarisata, tawi ko Maccuɓe ko Bilaali eccopiyanke yo Alla weleɓe kamɓe fof.
Suɓaaɓe e sahaabaaɓe gomɗinii noddaandu Abu Bakri, tawi ko e maɓɓe ko: Usmaanu ɓiy Affaan, e Abdu Rahmaanu ɓiy Awfin, e Sa'adu ɓiy Abi Waqqaas, e Sa'iidu ɓiy Jeydu, e Abu Ubaydata ɓiy Jarraahi.
Galle Al-Arqam: Julɓe adanɓe ɓen laatino hiɓe hawrita e Nulaaɗo Allah ﷺ nder galle "Al-Arqam ɓiy Abi Al-Arqam" ngam janngude geɗe diina maɓɓe e rewde Allah, ko woɗɗiti gite sirkuɓe ɓen.
Bangingol noddugol: Nden Alla yamiri Annabiijo makko yo o bangin goonga, ALLAH toowɗo o wi'i: Feññin ko njamira-ɗaa kon, ɗuurno-ɗaa sirkooɓe ɓeen. Al Hijr 94. Ndeen Alla Toowɗo yamiri mo noddude yimɓe mum e lenyol mum, Alla daali : Jeertin gorol maaɗa ɓurɓe ɓadaade ɓen. [Ash-Shu'araa: 214], De Nelaaɗo on, yo juulde Alla e kisal won e makko, noddi e nder yimɓe ɓe, himo nodda ɓe faade e wootinɗingol Alla, e weltinirde Aljanna kala mo goongɗini, e jeertinirde e Yiite kala mo yeddi.
Iwde e Abuu Hureyra, yo Alla yardu e makko, o wi'i: Nulaaɗo Alla ﷺ darii nde Alla jippini: ﴿Jeertin ɓandiraaɓe maa ɓadiiɓe﴾ [Ash-Shu'araa: 214], o wi'i: «Yaa onon lenƴol Qurayshi'en» - walla konngol nanndungol e mum - «coodee pittaali mon; mi waawaa dandude on e Alla hay huunde, yaa ɓiɓɓe Abdu Manaaf, mi waawaa dandude on e Alla hay huunde, yaa Abbaas ɓiy Abdulmuddalib, mi waawaa dandude ma e Alla hay huunde, yaa Safiyya goggo Nulaaɗo Alla, mi waawaa dandude ma e Alla hay huunde, yaa Faadima ɓiy Muhammadu, ñaagom e jawdi am ko njiɗ-ɗaa, mi waawaa dandude ma e Alla hay huunde.» [Ko ko hawra e mum].
Lorla heeferɓe e ferde adinoonde: Nde juulɓe peññini diine maɓɓe, heeferɓe ɓe cattanii lorlude ɓe e jalkitaare e lepte; Nelaaɗo ﷺ yamiri wondiiɓe makko ferde faade to leydi Habasa ngam dogdude e diine maɓɓe.
Reende Alla Nelaaɗo mum: Yimɓe sirku njiɗnoo warde Nelaaɗo, Alla reeni mbo e Bappo makko Abu Ɗaalib; nde tawnoo omo daranonoo Nelaaɗo, fof e heddaade makko e diine yimɓe makko.
Lislaamu Hamza e Umar: Doole juulɓe tiiɗii sabu lislaamu bappaañjo Nelaaɗo ﷺ, Hamza ɓiy Abdul-Muddalib, e Umar ɓiy Al-Khattaab, yo Allah yardo e maɓɓe; Ibin Mas'uud, yo Allah yardo e makko, wi'i: « Min keddiima wonde tedduɓe gila Umar silmi » [Bukhaari].
Taƴondiral e Uddugol: Kureysh en nanondirii e taƴde jokkondiral e Banuu Haashim e Banuu Al-Muddalib; ɓe njeeyantaa ɓe, ɓe coodataa e maɓɓe, ɓe resondirtaa e maɓɓe, te ɓe njooɗodataako e maɓɓe. Ngal uddugol muusngol jokkii e nder "Shi'bu Abii Daalib" duuɓi tati, haa fedde e hakkilante'en Kureysh en ummii ngam firtude ngol ɗerewol ahadi tooñannge e ittude uddugol ngol. Ɓe tawi mooƴu ñaamii ɗerewol ngol fof so wonaa "Bismika Allaahumma", e kala innde Allaah wonnde e maggol fof, ngu ñaamaani ɗum.
Hollogol noddaandu: Nelaaɗo jokki hollude noddaandu mum faade e leƴƴi to yontaaji hajju, haa o hawri e ansaaru en jeyaaɓe e yimɓe Madiina, ɓe goonɗini mbo, ɓe ahdondiri e makko wallude mbo.
Jannde heɓaaɗe:
1- Noddaandu nduu fuɗɗorii ko e suuɗal, ngam waɗde wayloore ndee seeɗa-seeɗa, e ngam reende juulɓe adanɓe ɓee, e ngam mooɓtude wallitooɓe e faabooɓe.
2- Hadiijatu e Abuu Bakri e fedde adannde ndee ina njogii ɓural mawnungal; sibu ɓe ndokkitii pittaali maɓɓe e jawleeji maɓɓe, ɓe muñii lorra e waktu caɗeele.
3- Annabiijo ﷺ fuɗɗiri ko noddude ɓesngu mum e debbo mum, ko ɗum waɗi non ina fawii e noddoowo e laawol Allah yo wota welsindo yimɓe galle mum e noddugol feewde e Allah, e jannginde ɓe, e waajaade ɓe. Joomiraawo men Barkinɗo, Toowɗo oo ina wiya: Ehey mon gooŋɗinɓe ndeene ko'e mon e koreeji mon e yiite docate manngge ko yimɓe e kaaƴe... [ Simoore Tahriim: aaya 6].
4- Heñagol faade e kayru (moƴƴere): Eɗen ƴetta e siira maɓɓe himma aditaagol naatugol e goonga e gollirgol ɗum tawa alaa sikke.
5- Laawol noddaandu ndu ena sokla munyal juutngal; sibu Annabi Nelaaɗo muñiima duuɓi juutɗi, te goonɗinaani wondude e makko e fuɗɗoode ndee so wonaa seeɗa.
6- Naatgol Umar ɓiy kaɗɗaab e Hamza e islaam, yo Allah yardo e maɓɓe, ko waano jaalagal e teddungal wonande juulɓe, ko ɗum hollata wonde noddaandu ena sokli doole deenoowe nde.
7 - Kawtal Sahaabaabe en e galle Arqam ko daliilu e nafoore kaɓɓondiral e jokkondiral e wallondirde e moƴƴere e kulol Alla, e nafoore wondude e moƴƴuɓe, tawa e nder majjum kadi ko ƴettude sabaabuuji heɓotooɗi, e waɗde tiiɗnaare ngam reende daawa oo, e reentaade tawaakul.
8- Nafoore Tawhiid: oon woni arande waajibeeji; ko ɗum waɗi "Laa ilaaha illallaahu" (alah dewateeɗo e goonga mbo wonah Alla) woni arande ko Annabi ﷺ bangini e noddaandu mum.
9- Ina foti e juulɗo woto o hersu diine makko, kono yo o feeñin ɗum e laaɓal e hikma ngam ɗaɓɓude yardaare Alla Kanko tan.
10- Leɓte e jalkitaare e ɓitteende, ko laabi kiiɗɗi ɗi Annabaaɓe e jokkooɓe mum en potti e mum, te ñemboode men woni ko e tabital Nelaaɗo-yo o his- e Sahabaaɓe makko.
11- Daganagol fergu: Woppugol leyɗeele e jawleeji e laawol goondinal ko dagiiɗum e on mo waawaa tabintinde diina mum, sabu diina woni ɓurɗum teddude e ko neɗɗo jeyi.
12- Jokkondiral iimaan ko kañum woni ngooroondi e nder diine, wonaa jokkondiral leñol walla aslol. Hono no Annabi ﷺ ɓanginiri noddaandu mum, noddi yimɓe ɓe e dewal Alla Gooto, ko noon kadi Alla Toowɗo O yamiri mo nde o noddata ɓesngu makko e ɓadiiɓe makko, mbele ɗum wona dalil laaɓtuɗo yeeso yimɓe ɓe e muraadu e faandaare Nulaagu ngu gila e waktu gadano.
13- Noddaandu faade e Alla ko fawaande dow julɗo fof: Ndaa oo sahabaajo tedduɗo Al-Arqam ɓiy Abil-Arqam Makzuumiijo, yo Alla wele mbo, mbo Nelaaɗo ƴetti galle mum waɗi ɗum nokku noddaandu e arwannde fiyaaku o, o laatino ko suka gorko naatɗo islaam omo yahra e duuɓi sappo e jeegom e nguurndam mum, o tawtoraama hareeji ɗii wondi e Nelaaɗo caggal ɗum, te famɗude duuɓi makko e oon yonta haɗaani mbo tawtoreede e noddaandu faade e Alla e nder ko o waawi fof.
(8) Maayde Kadija e Abu Ɗaalib, e noddaango yimɓe Ɗaa'if
Hitaande suno: E hitaande sappaɓiire nde neleede, maayi yumma goongɗinɓe Khadiija yo weluya Alla won e makko, e bappa Muhamadu yo o his Abu Ɗaalib maayi kadi, oon gonnooɗo hombo reena mbo hombo faddoo mbo, te o maayiri ko e keeferaagu. Sabu maayde maɓɓe tooñannge Qurayshuuji e Muhamadu yo o his saɗti ko ɓuri no waynoo ko adii.
Noddaandu yimɓe Ɗaa'if: Annabiijo juulde e kisal e mum yalti faade Ɗaa'if, hombo yaakorii heɓde e maɓɓe wallude diine makko, ɓe calii noddaandu makko ndu ɓe njalkiti mbo, ko ɓuri ɗuum ɓe ummini e makko puuyɓe maɓɓe, ɓe piiri mbo kaaƴe haa ƴiiƴam yalti e koyɗe makko tedduɗe ɗe.
Darnde yurmeende: Nulaaɗo ﷺ dilli Taa'ifa tawa omo wondi e suno, e nder laawol makko gartol, Alla neli e makko Jibriilu wondude e malaa'ikaajo pelle, ngam rokkude mo suɓagol, so o muuyii, o maɓɓondira e dow yimɓe Makka pelle ɗiɗi ɗee (Al-Akhshabayn) ngam halkude ɓe.
Jaabawol makko teddungol: Annabiijo ﷺ jaabii maleykaajo pelle ɗen e yurmeende munñɗo, omo wi'a: « Kono miɗo yaakorii yo Allah yaltin e iwdi maɓɓe, mo reway Allah Kanko gooto, tawa o sirkinaani e Makko fay huunde. » [Buhari e Muslim riwaayti ɗum].
Ko naftortee e winnannde nde:
1- Tabital Annabiijo ﷺ: Munyal makko ɓanngii e muñgugol baasgol wallooɓe makko ɓurɓe mawnude (debbo makko Hadiija e bappa makko Abuu Daalib) e hitaande wootere, kono e wa'de noon, o musiiɓa haɗaani mo jokkude da'awa makko.
2- Darande makko Nulaaɗo nafanaani Abuu Daalib e daɗde ka jaynge, sabu o maayi ko e sirku; golle nafataa joomum ka laakara so wonaa si ɗe dariima e dow asaal gomɗinde Alla e laɓɓinande mbo.
3- Ko heɓi Nulaaɗo ﷺ to Taa'if e torra ɓanndu e yonki, ko jannde wonande juulɗo e sakkitagol e muñal ngam toownude konngol Allah.
4- Timmoode yaafuya tawa baawɗe ina ngoodi: Annabi ﷺ salii halkude toonyuɓe mo ɓee, o ɓurnii muñande ɓe, mbela Allaahu ina feewna iwdiiji maɓɓe.
5- Kanko ﷺ o laatino ko yurmaniiɗo yimɓe, omo yelanaa ɓe peewal wonaa halkaare, ko goongɗini ɗum ko daalol Makko Toowɗo on : Min Nuliraani ma si wonaa Yurmeende wonan'de winndere nde. Al Anbiyaa 107.
6- Daranaade waajibaaji e jokkude sabaabuuji: Ina fawii e juulɗo tiinnaade e kala waktu ngam heɓtinde faandaare mum dagannde, ko o tuugniiɗo e Allaahu (Mawɗo, Tedduɗo), te ina fawii e makko jokkude sabaabuuji fof heɓotooɗi; ngam heɓtinde ndee faandaare, te o haandaani ronkude so tawii o waasii gooto e ɗii sabaabuuji, walla so wallooɓe mo ɓee pamɗii.
(9) Roƴde e yaade ka kammu e kaawis feccaade lewru ndu pecce ɗiɗe
Jahaangal roƴde e ŋabbugol faade kammu:
Caggal hitaande suno, e caggal yahgol Taa'if ngol Nulaaɗo ﷺ heɓi nder mum ko heɓi e tooñannge, ngol yahgol barkinngol e oo muujisa mawɗo ummoraade e Joom winndereeji ari ko ngam teddinde Nulaaɗo makko ﷺ, e tabintinde mo, e wallude mo dow ko o fotti e mum e torra e tooñannge ummoraade e Qurayshi'en e oon sahaa.
Oo kaawis mawɗo waɗi ko caggal nde o heɓi duuɓi 50 ﷺ.
Seekugol ɓernde Annabiijo ﷺ: Abuu zarri, yo Alla yarlimo, ina yeewta wonde Nelaaɗo Alla ﷺ wi'i: «Tiitoodam suudu am feccaama tawi miɗo Makka, Jibriil ﷺ jippii, o fecci ɓernde am, ndeen o looti nde e ndiyam Zamzam, ndeen o addi taasaawal kaŋŋe keewngal hikma e iimaana, o loowi ɗum e nder ɓernde am, ndeen o maɓɓi ngo.» [Bukhaari e Muslim fillii ɗum].
Roƴde woni: jaahaangol makko ﷺ jemma ummaade juma hormaande to Makka faade juma Aqsa to Baytul Maqdis.
Ŋabbude woni: ko ŋabbude makko ummaade juma Aqsa faade to kammuuji toowɗi, yottaade "Jaaɓi haaɗtirde", ko kañum woni lekki mawki sanne to kammu jeɗɗaɓo.
Allaahu Toowɗo wi'i: Senaare wondani oon doƴnuɗo Jeyaaɗo makko on jehma, iwde to juulirde hormante haa ka juulirde woɗɗitiinde, nden nde min mbarkini banŋe mun,fii yo min kollu mo immorde e aayeeje amen. Pellet, Ko Kaŋko woni Nanoowo, ji’oowo. Al Israa 1.
Yi'anɗe yurmeende e baawɗe: Annabi o yi'i e nder ndee jemma kaawiseeji Joomi makko mawɗi ɗii; o yi'i Aljanna e Yiite, o hawri e Annabiyaɓe ɓee, kisal woni e maɓɓe, o juulni ɓe to Juulirde Al-Aqsaa to, Alla Toowɗo o haaldi e makko caggal wirso tawa alaa hakkundeejo, o farli e makko juulɗe joy ɗee.
Darnde yimɓe ɓee : Nde Nelaaɗo weeti e Makka o humpiti yimɓe ɓee ko kewi koo, gomɗimɓe ɓee ɓeydii iimaan e goongɗinde, tawa noon haŋkandi heeferɓe ɓee e fennude maɓɓe ɓeydii salaade.
Seekaade lewru: Heefreɓe ɗaɓɓiri Nelaaɗo yo jam e kisal ngon e makko kaayeefi ( aaya) laaɓtundi hollitundi goonga makko, Alla seekani mo lewru ndu pecce ɗiɗi haa yimɓe yi'i ndu, e dow ɗuum kadi heefreɓe kurasinkooɓe ɗuurti ɓe mbi'i ɗum wo korte.
Allah Toowɗo wi'i: Darngal ngal ɓattiima, lewru ndun kadi se'ekiima Si ɓe nji''ii Ma'ande, ɓe ɗuurnoo ɓe mbi'a: "Ko mbilewu jokkondirngu".2 ( al kamar:1-2).
Janndeeji keɓaaɗi:
1- Alla Subhaanahu ko kattanɗo dow kala huunde, mu'ujizaaji ɗiɗi Israa e Miiraaj ɗii, e feccagol lewru nduu, wanaa hay huunde so wonaa daliilu jeyaaɗo e daliiluuji kollitooji timmoode baawɗe Makko, Subhaanahu.
2. Ngol yahgol laatii ɓaawo hitaande suno, wa teddingol mawngol wonande Annabi ﷺ, e tabintingol ɓernde makko e deƴƴingol mo, ɓaawo duuɓi juutɗi ɗi tampere e lorra e nder laawol noddaandu.
3- Juulde ko kayre tan woni dewal ngal fawaa to asamaan, ummoraade e Alla faade e Nulaaɗo makko, tawa alaa hakkundeejo Maleyka Jibriilu yo jam e kisal won e makko, ɗum na holla mawnude darnde mayre e himme mayre nder nguurndam juulɗo.
4- Allah waɗii ɗii muujijaaji ko hujja feeñuɗo dow goongaaku Annabaagal, kono mo uddi ɓernde mum gaa e goonga, aayaaje nafataa mo no ɗi mawniri fuu.
5- Faa'ida: Tabitaani e Nelaaɗo ﷺ, walaa e Sahaabaaɓe makko, yoo Allah yardo ɓe, heertingol jemma Israa'u e Mi'raaji ngam mawninki walla ibaada heertinaaɗo; sabu ɗuum, moƴƴere nden fof ko e jokkugol peewal maɓɓe e woppugol ko ɓe waɗaano.
6- Jahol roƴde e ŋabbu faade kammu wonnoo ko e ruuhu e ɓanndu fof, tawi Annabi yo jam e kisal ngoni e makko na pini, ɗum noon na hollita mawngu kaawis o e timmoode baawɗe Alla toowɗo o.
7- Pellet, wondude e caɗeele ko weeɓitaare: Ina haani e juulɗo yo yahru yeeso e laawol mum, wata o faale tiiɗe ɗe o hawroyta e mum ɗee, o hooloo Allah (Tedduɗo, Toowɗo), o annda pellet poolgal ina wonndi e muñal, e pellet hoyeende ina wonndi e ɓitteende, e pellet wondude e caɗeele ko weeɓitaare.
(10) Ansaaru'en e Bay'a Akaba Aranndeejo e Ɗiɗaɓere
Hawrugol Ansaaru en: E hitaande sappo e go'aɓere nelaagal, Nelaado Alla hawri e yogo e Ansaaru en (yimɓe Madiina) to Aqaba to Muna banŋe makka, o jooɗodii e maɓɓe, o noddiɓe faade e islaam, ɓe njaabii mbo, ɓe ngoonɗini mbo, nde ɓe ngarti Madiina, ɓe njottini kabaaru makko e noddaandu makko to leñol maɓɓe, haa islaam saakii hakkunde maɓɓe, galle heddaaki e galleeji Ansaaru en so wonaa ina e nder mum jantagol Nelaaodo Alla.
Mbay'u Akaba Aranndere: E nder hitaande sappo e ɗiɗaɓere (12) Nelaagal, fedde ummoriinde e leƴƴi Aws e Khazraj (Ansaaruuɓe) wari, mbaɗi mbay'u (aadi) e Nulaaɗo ﷺ ina wiyee "Mbay'u Akaba Aranndere". O janngini ɓe Lislaamu, o noddi ɓe yo ɓe mbaɗ e makko mbay'u, ɓe mbaɗi mbay'u e makko dow: ɓe mbaɗantaa Alla sirku e hay huunde, ɓe ngujjataa, ɓe njinataa, ɓe mbarataa ɓiɓɓe maɓɓe, ɓe ngaddataa fenaande nde ɓe tafi hakkunde juuɗe maɓɓe e koyɗe maɓɓe, kadi ɓe calotaako Nulaaɗo ﷺ e nder ko moƴƴi.
Nden o laɓɓinani ɓe njoɓdi ndin, o wi'i: « Kala timminɗo e mon, ngeenaari mum fawii ko e Alla. Kala mbaɗɗo huunde e ɗuum, ndeen o leptaama e nder aduna, ɗum wonan mo kaffaara. Kala mbaɗɗo huunde e ɗuum, refti Alla suturii mo, geɗal makko hootii ko e Alla; so O muuyii O yaafoo mo, so O muuyii O lepta mo. » [Buhari e Muslim njaltinii ɗum].
Safiir gadano e nder Islaam: Caggal nde bayy'a timmi, yonta hajju joofi, Nulaaɗo neli wondude e ɓeen waɗɓe bayy'a, safiir gadano e nder Islaam; ngam o janngina juulɓe hesɓe to Madiina sariyaaji Islaam, o faammina ɓe diine, O suɓii ngam oo golle suka e sukaaɓe Islaam jeyaaɗo e adinooɓe gadanɓe, ko kanko woni Mus'ab ɓiy Umayr, yo Alla wele mbo.
Mbayy'a 'Aqaba Ɗiɗaɓo: E nder hitaande sappo e tataɓere Nelaagal, kawtal ɓurngal mawnude yalti ngam fottude e Annabi ﷺ, ɓe mbaɗani mo mbayy'a "Mbayy'a 'Aqaba Ɗiɗaɓo" dow hisnude mo e wallitde mo so o hijriima to maɓɓe, e haɗande mo ko ɓe kaɗanata ko'e maɓɓe, e ɓesnguuji maɓɓe, e ɓiɓɓe maɓɓe.
Dañal mawngal: Ansaaruuɓe lamndii Nelaaɗo yo jam e kisal won e makko: «Ko wonani min so min timminii ndee ahdi, yaa Nelaaɗo Alla?», o jaabii ɓe ﷺ e konngol gootol: «Aljanna wonani on», ndeen ɓe mbay'ii mo e goonga e seyo fof.
Janndeeji keɓaaɗi/ naftorteeɗi:
1- Duumagol Annabiijo ﷺ e hollude Lislaamu e yimɓe fof tawa o tampaa, o haaɓaa, ko yeru mawɗo wonande noddooɓe ɓee; sibu tabital e yaqiinu/ taññoral ngoni coktirgal poolgu.
2- Bural Ansaaru'en: Daraja yimɓe Madiina ina feeñi e yaawde maɓɓe jaɓde goonnga, e himma maɓɓe e saakude Lislaamu hakkunde banndiraaɓe maɓɓe e hoɗdiiɓe maɓɓe, haa alkayri huuɓi e nder gure maɓɓe.
3- Ahdiiji Akaba ɗiɗi ɗii ko ɗin ngoni asasal darnugol dowla Lislaam; nde tawnoo ɗi njooɓinoo ko ahdi e dow ɗoftaare, e deenka Nelaaɗo ﷺ, e wallugol diine makko.
4 - Annabi ﷺ fodaani Ansaaruuji ɗii daradeeji walla jawɗeele ngam wallude mo, kono o fodi ɓe ko Aljanna; ngam o janngina en wonde dañal goongawal juulɗo ko yardaare Allah e neema Mum duumotooɗo.
5- Ansaaruuɓe, yo Alla yardo e maɓɓe, mbaayi'anii Annabiijo ﷺ dow tottude pittaali maɓɓe e jawleeji maɓɓe ngam yiɗde Alla e Nulaaɗo makko, ko ɗum tagi ɓe kaandi yo njoɓdi maɓɓe wonu Aljanna.
6- Hikma Alla yamiri yo walliiɓe islaam arwanndeeɓe ngona ɓe iwataa e nokku makko wolla leñol makko, mbele fata hay gooto sikku wonde noddaandu Nelaaodo ﷺ ko noddaandu leñol wolla ɗaɓɓugol heynaade wolla laamu, kono ko noddaandu Alla faade e aade en fof.
7- Faayida: Akaba ko nokkuure wonnde nder "Mina" sera Makka, nde Annabi ﷺ suɓii ngam fottude e Ansaaru en e gunndee; sabu nde wonnoo ko nokkuure suudiinde hakkunde pelle, woɗɗunde gite Kuraaysi en.
(11) Fergo Nelaaɗo faade Madiina
Ko kanñum woni jahgol taariikhaawol seerndungol ngol wayli laawol taariikh, e maggol fuɗɗii daawal mahgol dawla Lislaam:
Sakkitagol fergo e fuɗɗoode dillaango: Nde aadi Aqaba ɗiɗaɓiri timmi, Nelaaɗo Alla laaɓni ballal yimɓe Madiina, o sakkiti sahabaaɓe makko yo ɓe peru mbele ɓe ngona e kisal e deeƴre; sahabaaɓe ɓee njalti ina njiɗi ko woni to Alla, ɓe ceerti e galleeji maɓɓe e jawleeji maɓɓe e ɓesnguuji maɓɓe, ɓe ndilli pelle ceertuɗe, ina cuuɗoo gite Quraysiyankooɓe, ina jeyaa e maɓɓe yahooɓe koyɗe, ina jeyaa e maɓɓe waɗɗiiɓe, Nelaaɗo heddii Makka hombo heɗoo yo Joomi makko sakkita mbo yo o yaltu, hombo wonndi e sehili makko Abubakar e Aliyu ɓiy Aabi ɗaalib, yo Alla yarla ɓe ɗiɗo fof.
Pewje Daarun Nadwati e ndeenka Allah e Nelaaɗo mum: Nde Quraysh'en nji'i wonde sahabb'en Nelaaɗo ﷺ ngontii e nder kisal e semmbe to Madiina, ɓe kuli saakagol diina makko, ɗum waɗi mawɓe heeferɓe maɓɓe ndenndi to «Daarun Nadwati» ngam sawritaade. Ɓe pottani warde Nelaaɗo ﷺ e piyannde gorko gooto iwɗo e leñol fof; ngam ƴiiƴam makko majja hakkunde leƴƴi ɗii. Kono Allah Toowɗo anndini Nelaaɗo mum pewje maɓɓe, O duŋanii mo fergu (Hijra). Nelaaɗo ﷺ yamiri Aliyu ɓiy Abii Daalib, Alla yardoo mo, yo o waalo e leeso makko; ngam heeferɓe ɓee cikka omo heddii nder suudu nduu, e ngam o tottita amaanaaji ɗii to joomiraaɓe majji. Nelaaɗo ﷺ yalti hakkunde maɓɓe tawa ɓe nji'ataa mo, sabu Allah wumndinii gite maɓɓe e makko.
Nder Wunndu Tuur e Gondigal Allaahu: Nelaaɗo ﷺ dilli e gondiiɗo makko Abuu Bakri Ciddiiq, ɓe paati "Wunndu Tuur" ngam cuuɗaade nder mayru. Ɓe keddii nder mayru balɗe tati. E nder oon sahaa, Quraysiyankooɓe mbaɗi baawɗe mum en fof ngam ɗaɓɓitde ɓe, ɓe njoɗñi njeenaari mawndi (teemedere ngeelooba) e kala mbardoowo ɓe walla addoowo ɓe. Nde sirkuɓe ɓee ndarii e dammbugal ɓunndu nduu, Abuu Bakri hulani nguurndam Nelaaɗo ﷺ, o wi'i: "«So gooto e maɓɓe ƴeewnoo les koyɗe makko, o yiyanno en»," Nelaaɗo -yo o his- hoolnirimo e hoolaare mawnde, o maaki: «Yaa Abaa Bakri, hol sikke ma e ɗiɗo ɓe Alla woni tataɓo maɓɓe?» [Bukaari e Muslim], Alla woɗɗini sirkooɓe ɓee e maɓɓe, hay so tawii ɓe ɓadiima ɓe no feewi.
Mahngo juulirde kubaa e naatgol Madiina: Caggal yaltugol e luhol ngol, annabiijo yo Alla juul e dow mum o hisna ɗum rewii laawol ngoɗɗungol gite heeferɓe haa o ƴetti nokkuure "kubaa", toon o mahi juulirde aranere e nder lislaamu kayre woni "juulirde kubaa", caggal balɗe o hucciti Madiina, yimɓe mayre njaɓɓii mo e weltaare e seyo ngo sifotaako, cuuɗi ɗi ndimmbirii daaɗe kabbiraali e yettugol Alla ngam weltaare gargol makko teddungol.
Sosde dawla e sariyagol jihaadi: Nde Nelaaɗo tabiti e Madiina tan, o fuɗɗii mahde "Juulirde Nelaaɗo ndee" ngam nde wona jooɗorde dawla, o waɗi banndiraagal hakkunde Muhaajiriin en e Ansaar en ngam ɓe ngonta junngo wooto, nde ngonka kaa tabiti juulɓe keɓi doole e ndeenka, Alla sakkiti ɓe yo ɓe mbaɗ jihaadi e laawol Makko ngam riiwde tooñannge, Alla tellini konngol Makko ngol: Duŋanaama ɓeen wonaaɓe haɓeede [joɓtagol] sabu kamɓe ko ɓe tooñaaɓe, pellet, Alla ko o kattanɗo e dow wallude ɓe. Al Hajji 39.
Janndeeji heɓaaɗi:
1- Mawnugol farlitaare: Fergo Annabi ﷺ e sahabaaɓe makko, e ɗalugol maɓɓe leyɗeele e jawleeji, laatiino ko laaɓtuɗum ngam Alla Toowɗo, ɗum ɗoo ɗon janngina en wonde diina ɓuri teddude dow kala huunde.
2- Ɓural Abubaakiri As-Siddiiq: nde o heɓi teddungal wondude e Annabi ﷺ e nder jahgal ɓurngal mawnude, e tabitgol darnde makko toownde hono neɗɗo ɓurɗo ɓadaade Nelaaɗo Alla ﷺ.
3 - Wonnde Alla ƴamindii reennde Annabi mum ﷺ, e woɗɗinde peewje heeferɓe e makko, kala mo Alla wonndi e mum, alaa fooloowo ɗum.
4- Hoolaare Annabiijo ﷺ e Joomi mum ɓanngii e nder saa'aaji ɓurɗi tiiɗde nder gufa, ɗum na janngina en wonnde hoyeende na ara wondude e munñal, e yaqiini wonde Joomiraawo na wonndi e men.
5- Bural Ansaaru'en: Ɗo feññi yiɗde yimɓe Madiina e Annabi ﷺ e weltaare maɓɓe e makko; ɗum ko holliti asli maɓɓe moƴƴo, e no ɓe mballiri Allah e Nelaaɗo mum e goonga.
6- Jihaadi laawɗinaama e wakkati potuɗo, caggal tabitugol dawla e heɓde baawɗe e dow mum, ɗum noon ko jeyaa e yurmeende Alla e hikma Makko e nder toppitagol ngonka juulɓe.
7- Nafoore juulirde e nder nguurndam juulɓe: Sabu darnde e nafoore juulirde e nder nguurndam juulɓe, gollal aranndeewal ngal annabiijo yo Alla juul e dow mum o hisna ɗum waɗi saannga o woni e laawol makko fayda Madiina ko mahde juulirde kubaa, caggal ɗum nde o naati Madiina o mahi juulirde annabiijo e nokkuure mayre anndaande jooni nden.
8- Muhimmaagu peewnugol moƴƴol gila fuɗɗaaki e gollal kala; tawi Nulaaɗo ﷺ ina anndunoo wonde Kureyseeji maa pay e ɗaɓɓugol e fuɗɗoode dow laawol naabowol Madiina bannge nano, ko ɗum waɗi o rewi laawol luutndiingol ɗum ngol, wonngol bannge ñaamo Makka, faytungol Yaman. Hono noon kadi Nulaaɗo ﷺ e Abuu Bakar njoɓii Abdullaahi ɓiy Urayqit ngam o wonana ɓe ɗowoowo fayde Madiina, tawi ko o waawɗo, ganndo laabi ɗii e ɓittali majji.
(12) Fuɗɗoode jihaadi e laawol Allah Toowɗo o, e Wolde badri mawnde nde
Fuɗɗoode woldeeji e sariyaaji:
Nelaaɗo Alla ﷺ waɗii gol wole nogas e go'o, ina wiyee kadi ko ɓuri ɗum, adannde majje ko gol wole Abwaa'u (Waddaan) e hitaande ɗiɗaɓere Hijra, sakkitiinde majje ko gol wole Tabuuk (Al'usra) e lewru Rajab hitaande jeenayere Hijra, omo nelaynoo kadi sarayaaji.
Wolde: ko nde Annabi ﷺ yalti e mum, ardii juulɓe ɓen e hoore makko, woni hare waɗii e mayre walla waɗaani.
Sariya: ko Nelaaɗo ﷺ yaltaani e mum, hare ina waawi waɗde heen, walla nde waasa waɗde, te ko ɓuri heewde limngal sariya oo ko seeɗa wonata.
Wolde badri mawnde nde e hitaande ɗiɗaɓere fergo:
Sababu ndee hare ko yettaade Annabi ﷺ wonde jaahaangal mawngal iwrungal Shaam ngal Qurayshinaaɓe ina wondi e jawdiiji keewɗi, o hirjini yimɓe ɓee ngam falde ngal. O yalti e nder worɓe teemedde tati e sappo e ko fati, ngam jukkude Qurayshinaaɓe sabu ɓe njaltinii Muhajiriin en e wuro maɓɓe, ɓe teeti cuuɗi maɓɓe e jeyeeji maɓɓe, ɓe njaati jawdiiji maɓɓe. Kabaaru oo yottii Qurayshinaaɓe, ɓe mooɓi konunkooɓe ujunere e teemedde tati walla ko ɓuri ɗum. Annabi ﷺ shawrii sahaabaaɓe mum, ɓe pelliti hawrugol ngol. Hare ndee waɗi ko e lewru Ramadaan, konu Lislaam e konu keeferaagal kawri, hare ndee tiiɗi, Alla hokki Annabi mum poolgal mawngal doolnungal. Worɓe sappo e nayi e juulɓe laatii shahiidiiɓe, capanɗe jeeɗiɗi e heeferɓe mbaraa, capanɗe jeeɗiɗi nanngaa asiraaɓe. Ɓuri heewde e maɓɓe ko mawɓe e joomiraaɓe heeferɓe Qurayshinaaɓe. Alla teddini Lislaam e juulɓe, O hoyni sirku e sirkooɓe. Yettoore woodani Alla, Joom winndere ndee.
Jannɗe heɓaaɗe:
1- Dagagol jihaadi e laawol Allah Toowɗo ngam ɓamtude konngol Allah, e saakde Lislaam, e darnude nuunɗal, e momtude bewre e tooñannge.
2- Annabi ﷺ ko kanko woni ardiiɗo ñemtineteeɗo, cuucɗo yeru: mo yaltata e hoore makko ngam haɓde e heeferɓe.
3- Dagugol heɓtugol jawle heeferɓe kaɓooɓe ɓen, e taƴugol laawol njulaagu Qurayshi ngol e loonudeɓe ka faggudu; ko ɗum wonnoo sabaabu mawɗo on fii Wolde badri mawnde nde.
4- Sawrondirgol Annabi -juulde e kisal e mum- e sahabaaɓe mum e yaltugol e hawrugol: e nder ɗum shari'neede sawrondiral e nder geɗe kala, teeŋti noon e ko himmi e majje.
5- Alla ina walla fedde goongɗinnde seeɗa e hoore fedde heeferɓe mawnde: hono no O walliri Annabi ﷺ e sahaabaaɓe makko e hoore heeferɓe Qurays, tawi limoore maɓɓe ko laabi keewɗi limoore juulɓe, hono no Toowɗo O humpitiri en: Ɓen fellituɓe hawray e Alla ɓen mbi'i: "Heewii ka fedde tokosere fooliri fedde ɗuuɗunde, duŋayee Alla". Pellet Alla No wondi e muññiiɓe ɓen. Al Baqara 249.
6- Cuucal Annabi ﷺ e sahaabaaɓe makko: sabu ɓe ndarii yeeso ko ɓuri laabi keewɗi limngal maɓɓe e kaɓirɗe maɓɓe.
7- Allah ko Kanko teddinta mo O muuyi, O hoyna mo O muuyi: pellet, O teddinii yimɓe Lislaamu nder Badr, O hoyni yimɓe sirku.
8- Yoga e hikmaaji daginde Jihaadi e laawol Alla:
A - Noddugol yimɓe e Lislaam e yaltinde ɓe e rewde maccuɓe fayde e rewde Joom maccuɓe; Toowɗo oo wi'ii: Kaɓoɗee ɓe haa waasa laataade fitina, diina kan laatanoo Alla. Si ɓe haɗitike, haray jaggitere alanaa si wanaa ɓen tooñooɓe Al Baqara 193.
B- Ruttude toonñange e dow juulɓe; Alla Toowɗo on wi'i: Haɓee fii laawol Alla ngol ɓen haɓatooɓe on, wata tooñee. Pellet, Alla yiɗaa tooñooɓe ɓen. Al Baqara 190.
(13) Konu Uhud e ko rewi caggal mum
Ko ngol woni golwol ngol janɗeele mawɗe e ɗoftaare ɓanngi heen, e feeñi heen goonga yiɗde sahaaɓaaɓe ɓe e Annabi maɓɓe ﷺ e sadkitagol maɓɓe pittaali maɓɓe.
Sababuuji Wolde nden e taskagol mum: Wolde Uhdi nden e nder hitaande tataɓere Hijra no joginoo sababuuji; ɓurɗi himmude e majji ko: anniya mushriki'en ɓen yooɓitaade warɓe maɓɓe e foolal maɓɓe ñalnde Badar; ɗum waɗi Qurayshi'en mooɓi ujunnaaje tati koninkooɓe e gardagol Abuu Sufyaan. E baŋŋe ngoɗɗo on kadi, Annabiijo ﷺ yalti hawtaade e ujunere nder sahabaaɓe makko ngam fottude e maɓɓe, nden nde konu ngun woni e laawol, hooreejo munaafiki'en ɓen, Abdullaahi ɓiy Ubayyu ɓiy Saluul, ruttodii e tataɓal konu ngun, ɓe tawtoraaki hare nden.
Kewuuji hare nden e bone lunndaare: Konuuji ɗiɗi ɗin pottii to Uhudu, hare tiiɗunde waɗi tawi sirkuɓe ɓen poolaama e fuɗɗoode mayre. Caggal ɗum, fidooɓe e juulɓe ɓen njiippii e fello ngon, tawi Nulaaɗo ﷺ yamiriino ɓe wata ɓe njippo hay sinno ko waɗi fow. Sabu lunndagol fiɗooɓe ɓen ndee yamiroore, konu heefeerɓe ngun fiiltii juulɓe ɓen, adadu mawɗo e juulɓe ɓen mbaraa. Alla Toowɗo on maaki: Goŋɗii Alla Goonginanii on Fodoore Makko nden tuma nde waraynoɗon ɓe e Duŋayee Makko, haa nde cooyɗon lurruɗon e fiyaake ɗen, yedduɗon ɓaawo o hollii on ko yiɗuɗon. No e mon ɓen faalaaɓe aduna, no e mon kadi ɓen faalaaɓe laakara. Hooti O Yiili on e maɓɓe fii yo O Ndaarndu on. Goŋɗii O Yaafanike on. Alla ko Jom Ɓural e dow goŋɗimɓe ɓen. [Simoore Aali Imraana: 152].
Tiiɗngo jarrabuyee e pellisal Sahaabaaɓe ɓen: Hare Uhudu laatiima wootere e hareeji ɓurɗi tiiɗde ɗi Nelaaɗo ﷺ ruttinoo; nde tawnoo ñiiŋe makko rubaa'iyya ɗee kelanooma, taƴe ɗiɗi njamndi deenoori hoore kadi naati e nder yeeso makko teddungo ngoo, geɗal ngal tiiɗanii mo sanne kono Allah Toowɗo on reeni mo. Capanɗe njeeɗiɗo (70) saahidiiɓe e Sahaabaaɓe ɓen njanii e nder hare ndee, Allah yardo e maɓɓe, tawa e maɓɓe kadi ko hooreejo saahidiiɓe ɓen hono Hamza ɓiy Abdul Muttalib, bappaanño Nelaaɗo ﷺ on. Giggol goongawol ngol Sahaabaaɓe ɓen njoganii Nelaaɗo ﷺ maɓɓe on feeñii e ndee hare, nden ɓe sadakii pittaali maɓɓe fii reende mo. Ɓaawo hare ndee joofude e saahidiiɓe ɓen ubbeede, Nelaaɗo ﷺ e sahaabaaɓe makko ɓen kooti Madiina.
Ana jeyaa e darndeeji, Annabiijo yo jam e kisal won e mum daraniima sahinndinaaɓe Uhud, o woyiɓe, o maaki: «Miin woni seedeejo dow ɓee ɗoo ñande Darngal.» [Bukaari], O yamiri ubbude ɓe e ƴiiƴam maɓɓe e comci maɓɓe tawa ɓe lootaaka, omo renndinanno worɓe ɗiɗo e qabru wooturu omo ardina ɓurɗo maɓɓe reende Alquraan ngam ɓamtude darnde maɓɓe. Caggal ɗuum o ƴeewtindii wuurooɓe ɓe, omo moomta gaañanɗe maɓɓe omo tiiɗna ɓerɗe maɓɓe, o manti cuusal Ummu Umaarata e yimɓe galle makko o du'anii ɓe wondude e makko e nder Aljanna sabu ko o yi'i e tabitgol maɓɓe mawngol e malla ka ɓe walli mbo, nde ɓe gayni ubbugol ngol, Sahabaaɓe makko fof safii caggal makko, ɓe njetti Alla ɓe manti mbo, eɓe njebbalii yamiroore makko, eɓe njetta mbo e neema muñal e jihaadi.
Konu Hamraa'ul-Asadi: Nguu konu waɗi ko ñalawma gooto tan caggal Uhudu, sabaabu maggu ko kabaaru yettinooɗo Nulaaɗo Allah ﷺ dow Abuu Sufyaan ɓiy Harbu, wonde omo yiɗi ruttoditaade e Kuraaysiyankooɓe faade Madiina ngam nattinde heddiiɓe e sahaabaaɓe Annabi ﷺ ɓee. Annabi ﷺ yamiri yimɓe ɓee ɓe njalta, o waɗi sarti wonde hay gooto yaltataa wondude e makko so wonaa tawtoraaɗo hare ñalnde Uhudu ndee; ɓe njalti e dow muus gañeeje ɗe ɓe ngondi e mum ɗee. Nde Abuu Sufyaan nani kabaaru maɓɓe, o huli, o ruttodii e wonduɓe e makko ɓee faade Makka.
Darsuuje heɓaaɗi:
1- Bone battane bakkatuuji e luutndaare: Pellet, ko fidoobe ɓee mbaɗi e luutndaade Nulaaɗo ﷺ ko, sabi lorra mawka e dow juulɓe ɓee.
2- Daraja Nulaaɗo ﷺ e cuusal makko: gomɗii o haɓii e hoore makko, o gaanñaa e laawol Alla, juulde e kisal ngoni e makko.
3- Ɓural Sahaabaaɓe ɓen (yo Allah yarlu e maɓɓe): e sakkitagol pittaali maɓɓe e laawol Allah, e reengol maɓɓe Nulaaɗo Makko ﷺ.
4- Seerndude goonɗinɗo e munaafikiijo: tawde yimɓe munaafikaagal nduttiima, ɓe tawtoraaki hare Uhudu, tawi ardii ɓe ko Ibnu Saluul, mawɗo munaafiki'en.
5- Batte cakkitaare Sahaabaaɓe ɓen: So wonaano Alla, caggal ɗuum cakkitaare maɓɓe, yo Alla yardo e maɓɓe, Lislaam yottataako no hay e gooto, tawde ko Alla waɗi ɓe sabaabu; Imaam Ibnul Kayyim, yo Alla Toowɗo yurmo mo, wi'i:
Ɓeen ngoni njokkunooɓe Annabiijo e fedde makko.. so wonaano kambe, julɗo wonataano e leydi.
6- Yaltugol Sahaabaaɓe ɓen faade "Hamraa Al-Asad" e nder gaañianɗe maɓɓe rufooje yiiƴam, caggal ñalawma gooto ummoraade e hare "Uhudu", jaabagol maɓɓe Annabiijo ﷺ laatino daliilu ɓurɗo mawnude e dow semmbe iimaana e toowgol himma, ɗi muuseeji mbaawaa foolde.
7- Sahiidi maayɗo e hare fii sabilillaahi lootetaake, waɗetaake ley kasanke, juulataake e makko, hono no Annabi ﷺ waɗiri e sahiiduuɓe Uhudu nii, nde o yamiri yo ɓe ubee e ƴiiƴam maɓɓe e comci maɓɓe tawa ɓe lootaaka.
(14) Wolde Khandaq (Ahzaabi) e hitaande joyaɓere Fergo
Kewuuji ndee hare puɗɗi ko nde Yahuuduɓe firti ahadi ndi ɓe ngaddi e Nelaaɗo ﷺ, ɓe kirni leƴƴi Aarabeeɓe ceertuɗi, ɓe mooɓi ɗum en ngam yan'de e Madiina, e faandaare halkude julɓe e dewal maɓɓe kesal ngal. Konu moolanaangu renti ummoraade e leƴƴi sirku ɗii, limoore mum tolnii e ujunnaaji sappo kaɓotooɓe e gardangol Abuu Sufyaan ɓiy Harb, tawi noon limoore konu Annabi ﷺ ko ujunnaaji tati kaɓotooɓe tan.
Nde Nulaaɗo mo jam e kisal ngoni e makko anndi garol maɓɓe, o yewtidi e sahabaaɓe makko, sahabaajo tedduɗo on Salmaan Al-Faarisi yo Allah yardo e makko wasiyii mo yo asu "ngaska" taarotooka madiina ngam ka wona falaande tiiɗunde danndoore nde e naatgol añɓe, miijo ngoo weli Nulaaɗo mo jam e kisal ngoni e makko o yamiri yo ɗum gollire, Nulaaɗo mo jam e kisal ngoni e makko haaɗay yamirgol tun, kono o hollitii misal ɓurngal moƴƴude e yankinaare e ñemmbeede e tawtoreede makko tigirigi e sahabaaɓe ɓen e asugol ngaska kan e tampude wondi e maɓɓe.
Pelle kawtunooɗo ɗee kawriti e Madiina, ɓe taarii Madiina haa ɓittewu tiiɗi e dow juulɓe sabu juutgol taareende ndee, kulol hawti e heege muusnge e dow maɓɓe, Alquraan sifii ngal ɗoo ngonka saɗtuka e nder konngol Makko Toowɗo ngol: Tuma nde ɓe ngardirannoo on, ka seŋgo dow mon e ka ley [saare] mon, e tuma nde gite ooñinoo, ɓerɗe ɗen lewwtiri ka lookoƴe, hoɗon cikka Alla (on tuma) sikke luutondirɗe. Ko ɗon gooŋɗinɓe ɓen njaribaa, ɓe dilliniraa dillere saɗtunde. [Al-Ahzaab: 10-11].
E nder cakkital ɗee caɗeele, kaawseeje Annabi ﷺ ɓangii, Alla barkini e nyaamdu famɗundu nduu haa konu nguu fof haari, o wewliniri sahabaaɓe makko kumpital heɓtude leyɗeele Faaris e Ruum hay so tawii caɗeele ina ngoodi, ngam ɓamtude pellital maɓɓe. Nde geɗe ɗee tiiɗi, Annabi ﷺ hucciti e Joom makko e du'aawu laaɓɗo ngam huncande juulɓe caɗeele ɗee, Alla jaabii mo, O neli e dow konuuli Ahsaab henndu tiiɗndu ndu doofi laylayti maɓɓe, O jippini malaa'ikaaɓe ina mberla kulol e nder ɓerɗe maɓɓe, kawtal maɓɓe saakii, ɓe ndilli ko ɓe rusɓuɓe, kisal gartii e nder Madiina, Alla Toowɗo daali: Eey mon gooŋɗimɓe ! Ngannditee neema Alla on e dow mooɗon, tuma nde koneeli arunoo on, Min ngurti e maɓɓe henndu e konuuli, ngu on nji'aani. Alla siforii deentuɗo ko ngolloton. (Al Ahzaab: 9).
Alla seniiɗo wii: Alla ruttidii yedduɓe ɓen e tikkere maɓɓe nden, ɓe keɓaani moƴƴere. Alla yonii gooŋɗinɓe ɓen e hare. Alla siforii semmbe e Poolal. (Al Ahzaab: 25).
Jannde heɓaaɗe:
1- Wonnde ayɓe Lislaamu ina mbaawi rentude ngam haɓde e juulɓe, hay so tawii tuugnorɗe maɓɓe ina ceerti. Ɗum noon ina jeyaa e laabi Allah e nder tageefo Makko dow duumagol hare hakkunde goonga e fenaande, ko ɗum waɗi ina waajibii reentaade e kala saaha, e heblaade no moƴƴi.
2- Hare ndee ina ɓangina ɓural Salmaan Al-Faarisii, yo Allah yardo e makko, e himma diisondiral e nder Lislaamu.
3- Tawtoreede Annabiijo ﷺ sahaabaaɓe makko e nder tampere nden no tabintina wonde ardiiɗo pooluɗo ko on ardotooɗo e golle, o wona yankintiiɗo yeeso ɓe o ardii ɓen, o wonana ɓe kadi ñemmbisirde moƴƴere.
4- Wasde ngaska Khandaq ina janngina en tilsude waɗde mbaawka fof, e huutoraade peeje daganɗe keɓotooɗe, e ƴettude sabaabuuji, wondude e ballondiral e dow moƴƴere e kulol Alla.
5 - Himma yakiini e muñde, goonga sahaabaaɓe ɓee kollitii tabital mawngal hay e nder taarugol ngol, poolgu nguu laatanii muñɓe, yakiiniiɓe e fodoore Alla ndee, Toowɗo oo wiyi: Hino e gooŋɗinɓe ɓen, worɓe hunnuɓe ko ɓe ahodi e Alla kon : hino e maɓɓe timminɗo takke mun ɗen (haa o sahodinaa), hino e maɓɓe kadi kaɓɓitiiɗo; ɓe waɗtitaali (ahadi ndin) mbattiigu. [Simoore Ahjaab: 23]
6- Moyyere Allah e jiyaaɓe Makko, nde Nulaaɗo ﷺ wewliniri sahabaaɓe makko e nder waktuuji ɓurɗi saɗtude, bishara poolguuli garooji.
7- Toraade ko coktirgal poolgu, kadi peesuuji haɓre ndee mbayliima sabu goongaade nelaaɗo yo ALLA juul e dow mum O hisna ɗum e moolaade Joomi mum, ko e ɗum woni himma ñaagunde.
8- Nasaraaku ko to Allah iwri: Kala no doole añɓe e heewde maɓɓe tolnii fof, pellet Allah ko kanko woni Jom-semmbe, Tedduɗo, walloowo maccuɓe makko.
(15) Suluuhu Hudaibiyya e Konu Khaibar e Umra Qadaa (Uddital Laaɓngal)
Annabiijo juulde e kisdam won e mun yi'i ley ɗoyngol mun wonde kanko e sahabaaɓe makko ana naata Masjid al-Haraam e nder hoolaare, ana pemmbii ko'e maɓɓe kadi ana usta gaasaaji mun, de koyɗol annabiyaaɓe ko wahayu, o haalani ɗum sahabaaɓe makko, de ɓe mbeeltiima e kibaaru moƴƴo.
Nulaaɗo ﷺ yalti e lewru Zul-Kada e hitaande jeegobere Hijra, tawi omo wonndi e sahaabaaɓe tolniiɓe e ujunere e teemedde nay jeyaaɓe e Mahaajiriin en e Ansaariin en. Eɓe njaarna dabbaaji kirsateeri ngam mawninde Suudu nduu, ɓe ndonndaaki e kaɓirɗe so wonaa kaɓirɗe jahaangal (kaafaaje e nder ɓutte majje), ngam tabitinande Qurayshi en wonde kamɓe ko ɓe waɗooɓe Umra, ɓe ngonaa haɓooɓe.
Faddagol e Bay'atu Ridwaan: Nde Qurayshiyankooɓe nganndi njahngol maɓɓe ngol, ɓe pelliti faddaade ɓe e doole, ɓe njippii sengo to "Zii Tuwa", ndeen Annabi ﷺ wayli laawol mum haa jippii to Hudaybiya. Nelndondiral juutngal waɗi ɗoon, nder mum Annabi ﷺ neli Usmaan ɓiy Affaan (yo Allah yardoo mo) ngam yeewtidde e maɓɓe, kabaaru waraango makko saakii, ɗoon Annabi ﷺ noddi sahaaɓe mum ngam waɗde bay'a wonde ɓe ndoggataa e hare, ɓe mbaɗani mo bay'a les lekki Samura ki, ko ɗum woni "Bay'atu Ridwaan" ndi Allah jippini e nder mum: Gooŋɗii Allah welano gooŋɗinɓe ɓen, tuma ɓe ahondiraynoo e maaɗa ka ley lekki kin... Al Fathi 18
Sartiiji sulhu nguu: Suhaylu ɓiy Amru arii ko nelaaɗo ummoraade e Quraysiyankooɓe, nanondiral waɗaama e sulhu mo sartiiji mum catti e ɓangal, jeyaa e majji: dartinde hare duuɓi sappo, e yo juulɓe ndutto e nden hitaande maɓɓe tawa ɓe mbaɗaani umra, fawaade e ɓe ngarta hitaande aroore ɓe njoɓa umra maɓɓe, ɓe ñiiba Makka balɗe tati tan, e yo kala garɗo to Muhammadu ummoraade e Quraysiyankooɓe tawa heɓaani yamiroore waliyu mum, yo o ruttu mo e maɓɓe. Hay sinno won e Sahaabaaɓe mettanoma ɗii sartiiji, kono Annabi ﷺ tabitinii ɗi ngam ɗoftaade yamiroore Joomi mum, o hirsi hadya makko o silti, juulɓe njokki e makko, Alla jippini caggal ɗuum, tawa ɓe ngoni ko e laawol gartugol feewde Madiina, konngol Makko toowngol ngol: Min ngudditanii ma uddital ɓanngungal, fii no Allah yaafoma ko ngardinɗaa e bakkaat, e ko sakkitii, e fii no O timminira neema makko on e maaɗa, O feewne e laawol po'occiingol. e no Allah wallirma ballal tiiɗngal. [ Simoore Fathi:1-3 ]
Konu Khaybar (Njeñtudi Sulhu Keɓaandi Law): Ko jeyaa e njeñtudiiji sulhu ɓurɗi mawnude ko tabital deeƴre bannge fombina e Quraysiyankooɓe, e reende caggal Madiina. Nelaaɗo ﷺ hucciti e lewru Muharram nder hitaande jeeɗiɗaɓere Hijra feewde bannge nano; tawi ko ɗoon woni tataaji Yahuudiyankooɓe Khaybar, ɓeen umminnooɓe pelle (Ahzaab) ɗee, mbaɗi pewje bonɗe e dow juulɓe. Nelaaɗo ﷺ yamiraani hay gooto yaltude wonda e makko so wonaa ɓeen tawtoranooɓe Hudaybiya (yimɓe Bay'atu Ar-Ridwaan) ngam hokkude ɓe njeenaari maɓɓe. Juulɓe ɓee taarii tataaji Khaybar tiiɗɗi ɗii gooto caggal gooto, Alla udditani ɓe tataaji ɗii, werlii kulol e nder ɓerɗe Yahuudiyankooɓe ɓee. Ɓe ɗaɓɓi sulhu e dow hisnude ƴiiƴam maɓɓe lomto ɓe njoppana juulɓe jawleeji maɓɓe e gese maɓɓe, e dow sarɗi ɓe ndema ɗe tawa ɓe keɓa feccere e teɓɓite ɗee. Kabaaru Alla welɗo oo tabiti e nder uddital ngal wondude e "nganimmaaji keewɗi" keɓaaɗi law.
Umra al-Qadaa (Tabitingol Koyɗol ngol): E nder hitaande rewnde ndee (lewru Zul-Qa'da, hitaande jeeɗiɗaɓere Hijra), Nelaaɗo ﷺ yaltidi e sahabaaɓe mum tawtoranooɓe Hudaybiya ɓee ngam yoɓde umra maɓɓe mo ɓe kaɗanoo oo. Nelaaɗo ﷺ naati Makka e omo waɗa talbiya, tawi juulɓe ɓee eɓe taarii mo eɓe ngaɗa tahliil e takbiir. Ɓe timmini manaasik maɓɓe ɗee e nder kisal e deeƴre. Quraysiyankooɓe ɓee njalti fayi e pelle ngam ndaarde ɓe e nder hayba e kaawis, te ndeeɗoo umra laatii goongɗingol koyɗol Nelaaɗo ﷺ ngol, nde anndiraa innde "Umra al-Qadaa" walla "Umra al-Qadiyya".
Binndanɗe keɓaaɗe:
1- Tigi rigi nguu sulhu newnanii juulɓe yaynude da'awa maɓɓe e nder jam, yimɓe naati e diina Alla cowe keewɗe ɓuri ko wonnoo ko adii ɗum. Ko ɗum saabi poolgu nguu wonaa e kaafaahi waɗirtee sahaa kala.
2- Hare ndee tabitinii wonde malal ngal woni ko e jokkugol yamiroore Allah e Nulaaɗo Makko ﷺ, hay so tawii hikma oo ɓaŋngaani e hakkillaaji ɗii e fuɗɗoode (hono ko waɗi e sarɗiiji sulhu oo).
3- Darnde yimɓe ahadi: Sahaabaaɓe ɓen heɓii teddungal mawnungal sabi Allah yardiima e maɓɓe, ndii ahadi inniraa ko "Bay'atu Ridwaan", ko ɗum woni seedaaku Joomiraawo iwngu dow kammuuli jeeɗiɗi e goongaaku gomɗal maɓɓe.
4- Shari'neede ahadiiji, no daganii juulɓe fiɓude maslaha e gaño si tawii no woodi e mun nafoore, ɗum non no jeyaa e hikma e siyaasa shari'a.
5- Gartugol Annabiijo ﷺ e nder "Umratul Qadaa" e hitaande rewnde ndee tabitinii goonga koyɗol makko, helii mawninkinaare Qurayshiyankooɓe, feeñnini teddungal Lislaamu e caka Makka.
6 - Annabi hollitii misaluuji ɓurɗi moƴƴude e reende aadiiji e ahadiiji e hunnude ɗi, ko ɗum addani yimɓe yiɗde jikkuuji Lislaam e diine mum.
7- Barke ɗoftagol yamirooje Annabiijo ﷺ: Hono no ciftor-ɗen e konu Uhudu wonnde luutndaare ena jogii bone mo waawi jippinde fooleede e dow juulɓe nde ɓe potti e añɓe maɓɓe, ko pellet, ɗoftagol Annabiijo ﷺ e jokkugol yamirooje makko ena jogii barke addoowo poolgu e dow juulɓe, Alla Toowɗo daali: si on ɗoftike mo on peewat (Nuur:54).
(16) Bataakeeji Nulaaɗo ﷺ feewde e laamɓe e ardiiɓe caggal Sulhu Hudaybiyya.
Nde nanondiral Hudaybiya tabiti, hare deƴƴi, Nelaaodo heɓi hoolaare to bannge Quraysiyankooɓe, o hucci e timminde yettinde noddaandu nduu e nder aduna oo fof, e saakde ndu e bangeeji leydi; o felliti winndude faade e laamɓe leydi e ardiiɓe aarabooɓe e ɓe ngonaa aarabooɓe, ngam noddude ɓe faade e islaam. E nder yurmeende makko e umma makko, e moƴƴere peeje makko, Nelaaodo ƴetti hotonde cardi, winndaa e mum «Muhammad Nelaaɗo Alla» ngam hatamde ɓataakeeji ɗii, nde tawnoo ko ɗum wonnoo aada laamɓe ɓee e sarti maɓɓe, ɓe njanngataa ɓataake so wonaa ina hatamaa [Bukhaari e Muslim], caggal ɗum o suɓii e ɓurɓe moƴƴude e sahabaaɓe makko, yo Alla weleɓe, nelaaɓe hawrooɓe laaɓal ɗemngal, e semmbe ɓernde, e teddeendi hakkille, ngam hunnude ndee amaana mawnde.
Nelaaɗo neli Dihya ɓiy Haliifa Al-kalbiyyu, yo Alla wele mo, faade e Hiraqla mawɗo Ruum, o neli Abdullaahi ɓiy Huzaafa As-sahmiyyu, yo Alla wele mo, faade e Kisra laamɗo Faris, e Amr ɓiy Umayya Aɗ-ɗamriyyu, yo Alla wele mo, faade e Najaaci laamɗo Habaca, e Haatiib ɓiy Abii Balta'a, yo Alla wele mo, faade e Muqawqas mawɗo Qibti to Misra, hono no o windiri laamɓe Caam e Yamaama, wano Haaris ɓiy Abii Camir Al-gassaaniyyu e Hawza ɓiy Aliyyu Al-hanafiyyu. Ɓee nelaaɓe barkinɓe njahi e ɓatakkeeji peewal, tawa eɓe naɓa e nder majji noddaango islaam laaɓngo, e haala ñaawoore baawka haaldude e hakkillaaji e ɓerɗe, e noddudeɓe faade e konngol potngol wonde wata ɓe rewu so wonaa ALLA, e jeertindeɓe e batte haɗde leñi mumen e annoore goonga e peewal.
Darbe laamɓe ɓee seertii e ɗii ɓataakeeji e binndi tedduɗi; ina e maɓɓe mo ɓernde mum newii, jaabawol mum moƴƴi, hono Mukawkis, e Najaasi, e Hiraklu, ɗaɓɓunooɗo anndude sifaaji Annabi oo e Abuu Sufyaan, o taƴikini goonga nelaagal makko, hay so tawii laamu makko haɗii mo jokkude goonga. Ina e maɓɓe kadi bewɗo, mawnintiniiɗo, seeki ɓataake oo, hono Kisraa. Nulaaɗo ﷺ waɗani mo du'aa'u yo laamu makko seeke seekande fof, Alla jaabii du'aa'u makko, laamu makko yani e law. Sabu ɗii binndi, noddaango Lislaam yettii laamɓe leydi e hooreeɓe mayri, laamuuji mawɗi ɗii nganndi diine goonga oo. Ndee ɗoo taabande laatinoo ko fuɗɗoode daawal winndereyankeewal e sarde Lislaam, e yaltude mum keeri Jaziira Aarabeeɓe feewde e leyɗeele winndere ndee keddiiɗe.
Binndanɗe keɓaaɗe:
1- Ko daliilu laaɓtuɗo wonnde nelal Muhamadu - yo o his - ko nelal kuuɓtidinngal fa'ade e Arab en e Ajam en fof, te ngal heeranaaki yimɓe duunde aarabeeɓe tan, ngam tabitinde ko Alla tedduɗo o wi*i: Min nuliraali ma, si wonaa e yimɓe ɓen fof... Saba'i( 28)
2- Gollirgol dawrugol shari'a: Ɗum ɗon feeñi e huutoraade no moƴƴi waktuuji jam e maslaha ngam saakude diine e noddaandu; nde Nelaaɗo ﷺ huutorii aadi Hudaibiya e kisal mum nder leydi ngam heɓde fartaññe haaldude e noddude laamɓe leydi ndii e hooreeɓe mayri.
3- Dagagol toppitaade aadaaji dowlaaji e nder mbinndondiral e jokkondiral, so tawii ɗum luundaaki sari'a, daliilu ɗum ko ƴettugol makko ﷺ kaatim nde wiyanoo mo wonde ɓe njanngataa ɓataake so wonaa fiyaaɗo kaatim, ngam newnude yettin'de hujja e yaajnude daawa.
(17) konu udditgol Makka e hitaande jeetataɓere fergo
Udditgol mawnungol: ko ngol woni udditgol ɓurngungol mawnude e barkinngol, udditgol Makka; ñalnde nde Allah teddini e nder mum diina mum, walliti Nelaaɗo mum, laɓɓini wuro mum horminiingo e suudu mum ɓooyndu iwde e sirku.
Taskagol konu ngun: Nelaaɗo ﷺ taskitii ngam konu ngun, o yamiri sahabaaɓe makko ɓen taskagol. Nelaaɗo ﷺ dilli, kanko e sahabaaɓe makko ɓen - yo Allah yarda e maɓɓe - e nder ujunnaaje sappo kaɓooɓe, haa ɓe njettii e bangeeji Makka; nde Abuu Sufyaan yi'i doole konu juulɓe ɓen e limoore maggu yettunde e ujunnaaje sappo kaɓooɓe nden, o anndiri haa laaɓi wonde yimɓe Makka ɓen ngalaa baawɗe haɓde e maɓɓe, o jaɓi jebbalaade, caggal ɗum Allah neemini mo e Lislaamu, o silmi.
Naatgol Makka: Annabiijo o ﷺ naati Makka to bange mayre dowajo e nder alhaali mawnuɗo tedduɗo, o hino tura hoore mum fii yankinan'de e jebbilan'de Alla e yettugol mo, Muhaajiri'en ɓen e Ansaari'en ɓen hino taari mo hino hebbini bangeeji ɗin.
Laɓɓinde Al kaaba: Annabiijo ﷺ yaawi yamirde helude tooruuji e ittude nate gonnooɗe nder Al kaaba e taariindi mum; ngam ngo'otumaagu wona laaɓngu ngam Allah.
Bay'angol yimɓe ñalnde Fathu: Caggal nde Nelaaɗo ﷺ hokki yimɓe Makka hoolaare, heewɓe e maɓɓe ngari e yarlitaare to tulde Safaa, mbaayi mo e dow Lislaam e ɗowtaare, tawa woɗɓe keddiima ndoggi ngam kulol. Ndeen Nelaaɗo ﷺ hokki ɓe hoolaare, ɓe naati Lislaam caggal mum; naatgol maɓɓe e diine wonaano e doole, kono ko caggal yaafuya Nelaaɗo tedduɗo, waddani ɓerɗe maɓɓe waylitaade.
Batte Udditgol ngol: Ngal jaalagal waɗiino batte mawɗe; caggal nde Annabi ﷺ jaalii e dow Kureyseeɓe (kambe ngoni hoore Aarabeeɓe) e jaalagol ngol o heɓi caggal mum, yimɓe fof tabitinii goonga nelaagal makko, dente nelaaɓe puɗɗii arde ummoraade nokkuuji fof ngam naatde e diine Alla dente-dente e kawtalle-kawtalle.
Darsooji heɓaaɗi:
1- Pellet, Alla newnanii Annabiijo ﷺ e sahaaɓe makko udditgol Makka tawa alaa haaje hare. Ɗum noon ko moƴƴere laaɓtunde ummoraade e Alla nde O reeni ƴiiƴam maɓɓe, O rokki ɓe poolgu e nder kisal.
2- Jikku yankinaare sahaa poolgu: Nelaaɗo ﷺ naati Makka tawa omo e nder timmoode leeyɗinaare e dowtagol Alla, ngam o anndina en wonde ɓural ko Alla gooto jeyi, ko Kanko woni Balloowo, Walloowo, e wonde goongɗinɗo kala ɗo doole mum tolnii, ina ɓeydoo yankinaare e Joom mum.
3- Himma Tawhiid: Gollal aranel ngal Annabi ﷺ waɗi ko fusde tooruuji, e ɗum ɗon tabbintina wonnde aslol ngal diine e doole mum ko e "Tawhiid" woni, e laɓɓinde ɓerɗe e cuuɗi iwde e kala dewateeɗo mbo wonah Alla.
4- Leƴƴi Aarabeeɓe ɗin no habbinoo battane hare nden, nde ɓe nji'i ballal Alla e Nulaaɗo Makko on e hoore jamaa makko, jamaaaje tokkondiri e ɓanginde lislaamu maɓɓe, Uddital Makka ngal laatinoo coktirgal ngal udditi ɓerɗe Jaziira Aarabeeɓe on fow faade e iimaanu.
5- Bishaara AlQuraana: Alla tabintinii o ɗoo fiinaanu tedduɗo e deftere makko teddunde, o daali: Si balllal Alla e udditeede makka ngarii. Nji'iaa yimɓe heɓe naata e diine Alla he dente dente. Subhina e yettudede joom maa njaafinoɗaa mo pellet ko o jaɓoowo tuubal sanne. Nasri 1-3.
(18) Hare (konu) Hunayn
Sabaabu wolde nden: Ɓaawo udditgol Makka, kibaaru yottii Annabi ﷺ wonnde leƴƴi "Hawaazin" (yimɓe Ɗaa'if) eɓe mooɓa konu mawngu sanne ngam haɓde e makko, ndeen Annabi ﷺ felliti yaltande ɓe e nokku maɓɓe ko adii ɓe ngara Makka.
Doole konuuji ɗiɗi ɗin: Mooɓondirii iwde e leñol Hawaazin ko fotata e ujunnaaje noogas kaɓooɓe, ɓe njalti tawi hiɓe ngondi e jawleeji maɓɓe, e rewɓe maɓɓe, e sukaaɓe maɓɓe (fii cuusnugol ko'e maɓɓe e waasugol dogde), kono juulɓe ɓen, ɓe njalti ko e nder konu mawnngu ngu limngal mum ko ujunnaaje sappo e ɗiɗi kaɓooɓe; ujunnaaji ɗiɗi e nder maɓɓe ko jeyaaɓe e yimɓe Makka ɓen silmuɓe kesum.
Jannde keewal: Nde yoga e juulɓe nji'i keewal limoore maɓɓe, ɓe mbii: "En poolataake hannde ngam famɗude limoore", ndeen mawnitaare laatinoo ko fuɗɗoode jarrabuyee caɗtuɗo.
Joomiraawo meeɗen, Seniiɗo Toowɗo o, ina wiya ko yowitii e ndee ɗoo darnde: Wollahi Alla wallii on e nokkuuji ɗuuɗuɗi. [Ciftoree] kadi ñande Hunayni, tuma nde ɗuuɗal mon haawnoo on, ngal nafaani on hay e huunde, leydi ndi faaɗani on e hoore ko ndi yaaji kon fow, refti nduŋtiɗon ko on dogooɓe. [Attawba 25].
Ndeen caggal ɗum, Allah jippini deeƴere Makko e dow gomɗimɓe ɓen, O lepti yedduɓe ɓen. Refti Alla Jippini deeƴere makko ndeen e dow nulaaɗo makko on e gooŋɗinɓe ɓeen. o jippini kadi konu ngu on yi'aani, o lepti ɓeen yedduɓe. Ko ɗuum woni njoɓdi yedduɓe ɓeen. [Attawba 26].
Beti saɗtundi ndin: Nde juulɓe ɓen puɗɗi naatude e lowol "Hunaynu", tawi konunkooɓe Hawaazin mbaɗanii ɓe tufleeji cuuɗiiɗi, e ɗoon e ɗoon ɓe njani e dow konu juulɓe ngun yande gorko gooto, ɓe toɓɓiri ɓe kure, ɗum addani ɗuuɗɓe e konu ngun ruttitaade e dogude sabu ndin beti.
Ñiiɓal ardiiɗo: E nder ndeen sahaa tiiɗɗo, Annabiijo juulde e kisal e mum ñiiɓi e nokku makko e cuusal ngal heewaani, tawi wonndi e makko ko limngal seeɗa e Muhajiruun en e Ansaaru en, tawi ko e maɓɓe ko Abuu bakri e Umar e Aliyyu, yo weluya Alla won e mum en.
Cuusal Nulaaɗo: Nulaaɗo mo jam e kisal woni ardii e bafeeru Makko fayde e konu sirkuɓe, ina ewnoo e toowngo daande Makko ngam artirde hoolaare e ɓerɗe sahaabaaɓe Makko: "Ko miin woni Annabi alaa fenaande, ko miin woni ɓiy Abdul Muttalib" [Bukaari e Muslim], Habre nden tiiɗi kadi.
Ballal Alla e malaykaaji: Nde sahabaaɓe ngarti ɓe taarii Annabi maɓɓe, hare he tiiɗi, Alla semmbini goonɗinɓe ɓeen e tellingol malaykaaji werliiɗi kulol e ɓerɗe heefeerɓe, dimbini koyɗe mumen.
Joofnde e ganiimaaji: Heeferɓe ɓen foolaama ɓe ndogi, juulɓe ɓen ndiiwi ɓe, heeferɓe ɓen acci ɓaawo maɓɓe ganiimaaji e jawleeji mawɗi ɗi laatii jeyal juulɓe sabu moƴƴere Allah. Jeyaa e ko Annabi ﷺ waɗi ngam heɓtude ɓerɗe Hawaazinɓe, ko nde o feccaani ganiimaaji ɗin si wanaa ɓaawo dumunna, ngam bela ɓe ngartay ɓe njuula, ɓe ngara e makko ɓe ñaagoo mo nde o ruttata ganiimaaji ɗin e maɓɓe, kono nde ɓe leeli, o fecci ɗi ﷺ.
Janndeeji keɓaaɗi:
1- Wakkilaade e Allah, wonaa e ɗuuɗal limngal, sibu juulɓe njanngii e Hunaynu wonde poolgu ko e Allah gooto tan iwrata, e wonde ɗuuɗal nafaani so mawnintinaare naatii e ɓerɗe.
2- E nder hare Badr, juulɓe ɓen njanngii wonnde "famɗude" lorrataa so ina wondaa e munñal e kulol Alla, kadi e nder Hunayni ɓe njanngii wonnde "heewde" nafataa so munñal e tuugnaade e Alla janki.
3- Nelaaɗo ﷺ e wonnduɓe e makko ɓen tabitii sabu iimaanaaku maɓɓe tiiɗungu, ɗum no janngina en wonde Alla no tabintina ɓerɗe goongɗuɗe ɗen e nder ngonkaaji ɓurɗi tiiɗude.
4. Annabi ﷺ hollii e ndee hare cuusal mawngal, hay so tawii konu nguu ruttitiima, kanko e hoore makko o heñaniima hawrude e añɓe ɓee, omo nodda innde makko e teddungal e yakkiin fof.
5 - Ko Alla walliri Nelaaɗo makko e goonɗinɓe ɓee konuuli malaykaaji ɗi ɓe njiyaani, ɗum ina tabitina wonde Alla ina wonndi e waliyaaɓe makko tuma kala.
6- Caggal caɗeele e tiiɗaare, Allaahu neemini julɓe poolgal e ganimaaji keewɗi, ko njeenaari ngam muñal maɓɓe e tabital maɓɓe.
7- Aayeeje tedduɗe ɗe duumnini siftorde ndee: Allaahu Toowɗo daalii: Wallaahi Alla wallii on e nokkuuji ɗuuɗuɗi. [Ciftoree] kadi ñande Hunayni, tuma nde ɗuuɗal mon haawinoo on, ngal nafaani on hay e huunde, leydi ndii faaɗani on e hoore ko ndi yaaji kon fow, refti nduŋtiɗon ko on dogooɓe. Refti Alla Jippini deeƴere makko ndeen e dow nulaaɗo makko on e gooŋɗinɓe ɓeen. o jippini kadi konu ngu on yi'aani, o lepti ɓeen yedduɓe. Ko ɗuum woni njoɓdi yedduɓe ɓeen. Refti ɓaawo ɗuum, Alla jaɓana tuubal on mo o muuyi, Alla ko yaafotooɗo yurmotooɗo. [Tawba 25-27].
8- Njoɓdi ko fawii e sifaa golle: Nde Nulaaɗo ﷺ tabiti e nder hare ndee, kanko e yimɓe seeɗa e sahaabaaɓe makko tedduɓe, ballal arii e makko hono no Allah Mawɗo, Tedduɗo o fodi nii, Toowɗo o wiyi: Eey mon yo gooŋɗiinɓe, si on ngonii wallooɓe fii Allah, O wallat on, O tabintina teppe mon ɗen. ]Muhamadu 7.] Ɗum ɗoo ko kuuɓtidinɗum; juulɗo noon, Allaahu Toowɗo Tedduɗo fodiima mo ballal e wallitaare, so tawii o dariima e wallude diine Alla, e noddude faade e mum, e waɗde jihaadi e laawol mum, tawa omo ɗaɓɓira ɗum yardaare Allaahu Toowɗo Tedduɗo.
(19) Jaɓɓagol nulaaɓe e hijjoore mbayniingu.
Caggal udditgol Makka e poolgol juulɓe, leƴƴi aarabeeɓe ngari gila e bangeeji fof faade Madiina ngam hollirde islaam mum en, hitaande jeenayɓere fergo ndee anndiraa ko "hitaande pelle". Nelaaɗo jaɓɓiima pelle keewɗe, ina jeyaa e ɓurɗe tentude e majje: fedde Banu Tamiim, e fedde Najraan, e fedde Ɗayyi (ina jeya e mum en Adiyyu ɓiy Haatim). Ɗee pelle mbadiino batte mawnɗe e dentingol leydi aarabeeɓe e les raaya islaam, tawi ɓe njanngii piɓle diine, ɓe kooti ngam noddude leñol maɓɓe, ɗum weeɓtini laawol saakagol islaam.
E hitaande sappoɓere ferngo, anndinaama hakkunde yimɓe wonde Nelaaɗo ina anniyii waɗde hajju e ndeen hitaande, yimɓe heewɓe sanne ngari faade Madiina iwde e kala nokku, kamɓe fof eɓe njiɗi wondude e Nelaaɗo ngam janngude e makko e ñemmbinde mbo e golle hajju.
Sababu innde ndee: Ndi inniraa ko "hajju mbayniigu"; sabu Annabi juulde e kisal e mum waynii yimɓe ɓee heen e konnguɗi mum, e sabu kadi Annabi juulde e kisal e mum hajjaani caggal ɗum abada.
Jamaa hajjooɓe: Yaltidi e Nulaaɗo ﷺ e nder nduu yahdu barkinnde ko ɓuri ujunnaaje teemedere hajjoowo, o yahdii e rewɓe makko njeenayo ɓen, yo Alla yardo e maɓɓe, e ɓiyiiko debbo Faatimata, yo Alla yardo e makko.
Timmingol neema: Nde Annabiijo ﷺ wonnoo e humnude golle Hajju, jippinaa e makko ñande Arafa, ko Alla daali: Hannde Mi timminanii on diine mon oo mi timminii e dow mooɗon dokkam ɗe. Mi welanaama on Lislaamu on diine. [Al-Maa'ida: 3], Ndee aayaare laatii ko anndinoore timmal Nelaagal ngal.
Wasiya mawɗo: Annabi yo jam e kisal won e mum yeewtinii yimɓe ɓe yeewtere mawnde nder ñalawma Arafa e nder ñalawma layya (NAHRI), O teentani nder mum asluuji asleeji juulɗo e tawhiid e jokkugol Sunna, e luutndagol sirkooɓe, e ɓanngingol hakkeeji juulɓe e hakkeeji resndiraaɓe, jeyaa e ko o wi'i nder mum: Pellet ƴiiƴameeje mon e jawɗeele mon e guri mon ko harmi e mon hono hurum ñalawma mon o e lewru mon ndu e nder leydi mon ndi, mate mi yottinii? [Bukaari e Muslim]; Ngam tabitinde horma nguurndam juulɗo, e jawdi makko, e teddungal makko.
O wasiyii wasiyaare danndoore e majjere, o wi'i: «Mi woppori mon ko ngannduɗaa so on njaggatiima heen on majja taa caggal mum: Defteere ALLA nde». [Muslim fillitii ɗum].
Ruttagol: Caggal nde Annabi juulde e kisal e mum timmini golle hajju, o janngini yimɓe diine mum en, o ruttii faade Madiina.
Jannde keɓeteeɗe:
1 - Jaɓɓagol nulaaɓe ina janngina en wonde semmbe Lislaam woni ko e kawtal e ngootaagu e dow goonga e saakude ganndal, e wonde ardiiɗo baawɗo ko on mahata laabi jokkondiral ngam saakude moƴƴere.
2- Wasiyya Annabi ﷺ e nanngugol Deftere e Sunna ko ɗum woni kisal juulɗo, sabu ko e majji woni peewal e daɗngal ka selgol e ka majjere, e nder kala jamaanu e nokkuure.
3- Annabi ﷺ yalti e hoore makko ngam waɗde golle hajju, e ngam jannginde ɗum yimɓe ɓee "e golle" wonaa e haala tan, ngam o wona yeru guurɗo mo yimɓe fof nji'ata e njokkata, o wi'i ﷺ: Ƴettee e am golle hajju mon. [Al-Bayhaqii e Abuu Daawuud e An-Nasaa'ii fillii ɗum], E nder riwaaya nder Sahih Muslim: «Ngam ƴetton manaasikuuji mon».
4- Alla humpiti en wonde O timminanii en diine, O timmini neema; ko ɗum waɗi fay go'oto dagantaake ɓeydude e nder diine "bid'a" ko ummii e mum walla ustude e majjum, sabu diine Islaam ina e mum kala ko moƴƴinta nguurndam yimɓe e aduna e laakara, te sariya timmii e maayde Annabi mo jam e kisal won e mum, e taƴugol wahyu.
5- Horma juulɗo: Nelaaɗo ﷺ teeŋtinii dow horma ƴiiƴam juulɓe, e teddungal maɓɓe, e jawleeji maɓɓe, e wonde daganaaki ɗi tooñeede ko aldaa e hakke.
(20) Maayde Annabiijo ﷺ
E waktu walha ñalnde Altine, ñalnde sappo e ɗiɗi lewru Rabi'u Al-Awwal, e hitaande sappo e go'o Hijra, ñaw nguu saatii e dow Annabi ﷺ, tawi omo e nder suudu debbo makko Aysata, Alla yardoo e makko.
Sakaraat maayde: Nelaaɗo yo jam e kisal won e mum, tampuno e muusuuji/ naawalla maayde e sakaraatuuji mum, hombo moomatno yeeso makko e ndiyam, hombo wi'a: «Alaa deweteeɗo goonga so wonaa Allah, pellet, maayde ina jogii caɗeele.» [Bukhaari fillii ɗum].
Maayde: yonnki makko tedduki yalti hombo ɓaarii e becce Aa'isata, yo Alla yardo e makko, e oon sahaa hombo yaara e duuɓi capanɗe jeegom e tati hitaande.
Ubbugol: Annabiijo ﷺ ubbaama e nokkuure nde o sankii e mum ndee, ɗum woni suudu Aa'isata, yo Allah yarlu mo.
Amaana timmuɗo: Annabi sankii caggal nde o yottini amaana timmuɗo, o accani leñol makko e laawol laaɓngol no naange hakkunde ñalawma nii, alaa moƴƴere so wonaa o hollitii en ɗum, alaa bone so wonaa o rentinii en ɗum.
Binndanɗe keɓaaɗe:
1- Ngal ɗoo geɗal ina feeñnina en ɓural Yumma Goonɗinɓe ɓe, Aysata (yo Alla yarlu e makko), e darnde makko toownde to Nelaaɗo ﷺ, sibu o suɓiima waɗde balɗe makko cakkitiiɗe ɗe ko e nder suudu makko, kadi o sankii ko e dow weho makko.
2- Maayde ko sunna Alla e tageefo mum, so tawnoo gooto maa duumo e aduna, maa Nulaaɗo Alla ﷺ duumo e mum, e wano Alla daali: Pellet, aan ko a maayoowo, kamɓe kadi ko ɓe maayooɓe; [Azzumur 30].
3- Pellet, maayde Annabiijo ﷺ ko musiiba ɓurɗo mawnude heɓtuɗo juulɓe, kala miccitiiɗo musiba mum e waasde Annabiijo ﷺ, kala musiba goɗɗo fof hoyanta mo, e wano yimoowo Nulaaɗo oo wi'iri nii, Hassaan ɓiy Saabit, yo Alla yardu e makko:
Adinooɓe baasaali yeru Muhammadu.. walaa kadi yeru makko baasateeɗo haa ñalnde Darngal.
٤- Nelal feewde e noddooɓe: Ina waajibi e kala jogiiɗo ganndal diine nde o waɗata baawɗe makko fof ngam sarde ngal e jannginde ngal yimɓe, haa o hawra e Allah tawa o hunnii ko waajibii e makko koo, hono no Annabi ﷺ waɗirnoo nii.
٥- Pellet, Annabi ﷺ accii en e dow goonga laaɓtuɗo e laawol cellungol, hay gooto selataa e ngol laawol so wanaa on fitniraaɗo bid'aa walla tuuyo. Malal ngal fof woni ko e jokkude peewal Annabi ﷺ, hono no o wiyri ﷺ: «…Pellet, kala guurɗo e mon caggal am ma yi'u luural keewngal, ɗum non habbitee e sunna am e sunna Kalifaaji peewnaaɗi, nuunɗuɗi ɗin, njaggitiree ɗum, ŋatee ɗum e gaggile mon. Reentee e geɗe kesi hesɗitinaaɗe, ngati kala huunde hesere ko bid'a, e kala bid'a ko majjere.» [Sunan Abii Daawuud].
(21) Suddiiɓe Nelaaɗo
Suddiiɓe makko sallallaahu alayhi wa sallam:
1. Kadiija ɓiy Kuwaylid yo Alla wele mbo.
2. Sowdatu ɓiy Jam'a yo Alla wele mbo.
3. Aa'isatu ɓiy Abu Bakri yo Alla wele mbo.
4. Hafsatu ɓiy Umaru ɓiy Khattaab yo Alla wele mbo.
5. Jeynaba ɓiy Kujaymata yo Alla wele mbo.
6. Ummu Salamata (Hindu ɓiy Abi Umayyata) yo Alla wele mbo.
7. Ummu HAbiibata (Ramlata ɓiy Abu sufyaana) yo Alla wele mbo.
8. Juwayriyatu ɓiy Haaris yo Alla wele mbo.
9. Maymuunatu ɓiy Haaris yo Alla wele mbo.
10. Safiyyatu ɓiy Huyeyyu yo Alla wele mbo.
11. Jeynabu ɓiy Jahsin yo Alla wele mbo.
Jannde heɓaaɗe:
1. Yummi-raaɓe gooŋɗinɓe ɓe: Suddiiɓe Annabi ko ɓeen ngoni "yummi-raaɓe gooŋɗinɓe ɓe" e binndol Alquraan teddungol, Alla Toowɗo wiyii: Ko Annabiijo on ɓuri hanndude e gooŋɗinɓe ɓen diini ko'e maɓɓe; suddiiɓe makko ɓen, ko neeniraaɓe maɓɓe... [ Al Ahjaab 6], Annabi ﷺ woni ko e darnde baabiraaɗo e gooŋɗinɓe ɓe e neidi e yurmeende, laatiima suddiiɓe makko ɓe ko wa yummiraaɓe men e waajibaade horma e teddungal e harminande resde ɓe, kono ɓe ngonaa wa yummiraaɓe e "mahramiyya" daggintoowo teelndude e maɓɓe walla ittude suddaare.
2. Teddungal darnde Annabi: Jeyaa ko e keerorɗi suddiiɓe Annabi wonde daganaaki hay gooto resde ɓe caggal mayde makko abada, Alla Toowɗo daalii: Haananaa on nde lorroton Nulaaɗo Alla on, wanaa nde resoton suddiiɓe maɓɓe ɓen ɓaawo makko, poomaa; pellet, waɗugol mon ɗum, wonii ko mawni ka Alla. [Al-Ahzaab: 53], Ɗum ko reende darnde Annabi e teddinde mo, kadi sabu jokkondiral teegal hakkunde makko e maɓɓe ko luttungal e duumotoongal e nder Aljanna, e yamiroore Allah.
3. Mawnugol kalfinaandi e sowagol njoɓdi: Nde Annabi ﷺ suɓini rewɓe makko hakkunde cuɗaari nguurndam aduna e heddagol e makko kam e muñagol saɗteende nguurndam, ɓe cuɓii ko Alla e Nulaaɗo makko e galle Laakara. Kadi sabu toowgol darnde maɓɓe, Alla waɗii njoɓdi maɓɓe e golle moƴƴe ko sowaandi laabi ɗiɗi, hono no O waɗiri hiisa e kala boofol iwngol e maɓɓe ɓuri tiiɗde dow luttuɓe ɓen, ngam reentagol maɓɓe e yettoore maɓɓe wonande Alla heddoo koo-nde-woo e darndeeji ɓurɗi toowde.
4. Ɓeen njeyaa ko e yimɓe galle Annabi: suddiiɓe Annabi ina naati e "Ahlul Bayti" ɓe Allah habri laɓɓingol mum en ɓeen, Allah Toowɗo wi'i e nder haala ko fayti e maɓɓe: Nganndee ko Alla faandii, ko ittanta on e coɓe/ tuundiiji onon yimɓe suudu [Annabiijo], O laɓɓinira on laɓɓingol. [Al-Ahzaab: 33] Ina fawii e kala juulɗo yiɗde ɓe, e yardaade e maɓɓe, e faddanaade teddungal maɓɓe, sabu ko kambe ngoni ñemtinaaɓe laaɓuɓe.
5. Jippagol wahayu e nder galleeji maɓɓe: Jeyaa ko e ɓural maɓɓe ɓurɗi mawnude, wonde Alquraan tedduɗo ina jippinoo tawa Nelaaɗo alla yo jam e kisal wonu e muuɗum ina e nder galleeji maɓɓe, Alla Toowɗo wi'i: Njaŋtee ko wonaa e janngeede ka cuuɗi mon, immorde e aayeeje Alla, e Sunna. [Al-Ahzaab: 34], Sabu ɓadagol maɓɓe e makko ﷺ, ɓe ciimtanii en geɗe ɓurɗe laaɓtude e sunna makko e peewal makko nder suudu makko, ko noon kala gooto e maɓɓe gollanii diine on e yottinde ngal gandal e Umma on.
(22) Ɓiɓɓe Nelaaɗo yo jam e kisa won e mum
Nelaaɗo heɓii ɓiɓɓe jeeɗiɗi, kamɓe ngoni:
Arande: Ɓiɓɓe worɓe (tato): Alqaasim: e makko Nelaaɗo ﷺ soowirtee, ina wiyee "Abuu Alqaasim", Abdullaahi, Ibraahiima.
Ɗiɗaɓal: Ɓiɓɓe rewɓe ɓen (nayo): Jeynaba, Rukayya, Ummu Kulsuum, Faatimata.
Denndaangal ɓiɓɓe makko ko e soknaajo makko Kadija yo Alla wele mbo, si wonah Ibraahiima, oon ko e kordo makko Maariya Qibɗiyankeewo, kamɓe fof ɓe maayi ko e nguurndam Annabi ﷺ, si wonah Faaɗimata oon wuuri ko caggal makko lebbi jeegom caggal ɗum o jokki e makko.
Jannde heɓaaɗe:
1 - Eɗen njannga e Annabi ﷺ muñde e hasbindaade saanga maayde ɓiɓɓe, sabu o meeɗii mettalla baasal e nder nguurndam makko e maayde jeegom e ɓiɓɓe makko, kono e nder ɗuum fof o tabitii, o yetti Joomi makko.
2- Ɓural Faatuma, Alla yardo mo: Alla heertinii mo wonde ko kanko tan heddii caggal makko, o woni muññiiɗo, ɗaɓɓoowo njobdi to Alla, haa o hawri e baaba makko ﷺ.
3- Ɓiɗɗo Annabi ﷺ "Ibraahiima" oon mo maayi ko cukalel, yumma makko ko Maariya Qibtiyanke, kanko o jeyaa ko e korɗo Annabi ﷺ, o wonaa e rewɓe makko yummiraaɓe goonɗinɓe.
(23) Yogo e sifaaji taguyankooji e jikkuyankooji Annabi ﷺ
Annabi ﷺ wonnoo ko ɓurɗo yimɓe fof moƴƴude tanndi, jeyaa ko e sifaaji makko:
Njuuteendi: Ko o kakandiiɗo e worɓe, o wonah toowɗo pantuɗo o wonaa daɓɓo, kono ko o potuɗo.
Noondi ndin: O rawnuno ndaneeri jillondirndi e mboɗeeri seeɗa, ndin hokkay mo ŋari e kelli.
Yeeso: jaacɗo gite, jaacɗo hunduko e jooɗngol muuɗum, cukkuɗo waare, e joom sukundu ɓaleeru kurum, nde o mawni feeñii gaasaaji daneeji seeɗa ɗi njottaaki gaasaaji noogas, e nder waare makko e bakki makko..
Ɓanndu: Jaacɗo hakkunde balbe/ balaaje, welɗo uurngo sahaa kala, hay so o meemaani uurdi.
To bange sifaaji makko ɗi jikku (jikkuuji):
Annabiijo yo jam e kisal won e mum, wonnoo ko ɓurɗo yimɓe timmude needi, Alla mooɓtanii mbo denndaangal jikkuuji, ina jeyaa heen:
Goonga e Hoolare: Ko kanko ɓurnoo yimɓe fof goonga haala, e ɓurɗo ɓe timminde aadi, haa o lammbinaa ko adii Nulal ngal: "Goonɗuɗo, Hoolaaɗo".
Caahu e dokkal: O laatiino ﷺ ɓurɗo yimɓe fof caahu, omo rokka dokkal mo hulataa baasal, o meeɗaa ñaagoreede huunde abada o wiya "alaa".
Munyal e Yaafuye: Ko kanko ɓurinoo yimɓe fof woɗɗude tikkere, ko kanko ɓurinoo ɓe yaawde yardaade, omo yaafoo tooñuɗo mo, omo jokkondira e taƴuɗo mo, kadi majjere majjuɗo e makko ɓeydataa mo so wonaa munyal.
Yankinaare e Yurmeende: Omo laatinnoo ﷺ ko yankinananiiɗo gooŋɗinɓe ɓe, omo ligganoo hoore makko, omo ñowa faɗo makko, omo walla ɓesngu makko e golle galle, omo teddina koohoowo makko, omo moosana kala mo o hawri e mum, ko kanko wonnoo ɓurɗo yurmaade yimɓe fof e dow lo'uɓe, e sukaaɓe, haa e daabaaji.
Cuusal: Nulaaɗo mo jam e kisal ngoni e makko ɓurnoo yimɓe suusde ɓernde, sahabaaɓe makko ndoggatafaade ko e makko so wolde tiiɗii, ko kanko ɓurata ɓe ɓadaade gañño.
O woniino e goonga no Yummum juulɓe Aayisata yo Alla wele mbo sifarii mbo: e konngol kuuɓngol «Jikku makko wonnoo ko Quraana» Ahmad e Annasaa'i.
Jannde heɓaaɗe:
1- Jeyaa e nafooje anndude sifaaji makko tanndiiji, ko Alla teddinde ma e yiide mo ley ɗoyngol, oon yiiɗomo dow sifaaji makko anndaaɗi; hakiika joomun yi'iimo, sabu seytaane waawaa nandikinaade e suura makko, hono no o wiiri juulde e kisdam won e makko: «Kala mo yi'ii kam e koydol, goonga o yi'ii kam, sabu seytaane waawaa ƴettude mbaadi am.» [Bukhaari e Muslim fillii ɗum].
2- Giɗo goongirante ina tuuyee anndude kala ko yowitii e giɗo mum, e nder ko ɓuri mawnude e ɗuum ko anndude mbaadi Mawɗo tageefo e siira mum ﷺ.
٣- Eɗen paama mawnugol yiɗde Sahabaaɓe ɓee e takkagol maɓɓe e Annabi ﷺ, sibu ɓe njottinanii en geɗe ɓurɗe famɗude e nder nguurndam makko, te Ummaatoore ndee reeni nguu ndonu mawngu caggal maɓɓe.
4 - Ñeemtaari kuuɓtidinndi, timmundi. Janngude ɗii sifaaji ina addana juulɗo ñeemtinde Annabi mum ﷺ e mbaadi mum e laaɓal e urdi, e nder jikku mum e goonga e muñal e yankinaare, e ko nanndi e ɗum.
Timmoode.
E cakkite, defte sunna celluɗo e siira Annabiyanke ko keewɗe, juulɗo foti ko ruttitaade e majje ngam humpitaade daartol Annabi yo ALLA juul e dow mum O hisna ɗum, e jikkuuji mum e sifaaji mum, ana jeyaa hen:
1- Siira Nabawiyya mo Al-Haafis Ibin Kasiir, yo Alla yurmo mbo.
2- Zaadul Ma'aad mo Ibnul Qayyim, yo Alla yurmo mo.
3- Deftere Shamaa'il nde Tirmiji, yo Alla yurmo mbo.
En toriima Alla mawɗo O yo waɗ ngal gollal ko laaɓi e ye'eso mum teddunguo ngo, O rokka en e mon jokkude Nelaaɗo makko tedduɗo ﷺ no moƴƴi, ndee tiiɗnaare nafa denndaangal juulɓe, O waɗana en ɗum ndesaari ñalnde njoɓdi.
E jettooje ngoodani Alla joom winndere nde, yo Alla juul e hooreejo men Muhammadu, e koreeji mum e sahbaaɓe mum fof.
Related books
All books
رسول الإسلام محمد صلى الله عليه وسلم81 languagesرسولمحمدرسول الإسلام محمد صلى الله عليه وسلم
En puɗɗorii e innnde Alla, kuuɓuɗo yurmeende,keerorɗo yurmeende ka laakara. Annabiijo on mo jam e kisiyee woni e mun on. Huunde setta e Nulaaɗo islaam Muhamadu-1- yo jam e kisal won e makko, mi hollira heen Innde makko, asko,leydi, dewgal, e nelal, e ko o noddi faade mum, e maandeeji annabaagal makko e sariya makko, e darnde haɓdiiɓe makko. Mina reerɗi nde cinndandirat mi hakkunde konnguɗi ɗiɗi ɗiin ngoni : Nulaaɗo e Muhamadu ngam reen de fula deftere nde, ndaaron ɗuum. Innde makko e asko e saare nde o jibina e ɗo o mawni ɗo. Nelaaɗo islaam woni Muhamadu Bun Abdullaahi Bun Abdul Muɗalibi Bun…
lislaam89 languageslislaam
En mballinoriima inde Alla, joom yurmeende aduna e laakara mbela a naamniima hoorema: hol tagɗo asmanuuji (kagguuji) e leyɗeele e ko woni e majji e tagooje mawɗe? e hombo fewni ndiiɗo njuɓɓudi cewndi ñeeñnaandi?
Mbaaka juulde e (filmo daɓɓo)86 languagesMbaaka juulde e (filmo daɓɓo)
Gollirgol daɓɓol e no juulde gollirtee, ngam rewude Allah e gandal, fa juulde men timma nuyle e sarɗeeji. Sifa juulde Si en njiɗii juulde na tilsi laɓɓinoɗen e taƴre famarde e taƴre mawnde njulden e comci laaɓɗi, cuurɗi awra meeɗen. ɓanndu men e nokku juulde men laatoo ko laaɓi e soɓeeji. hucciten qibla No yiɗaa julden e heedoode.
Laabi nafayɗi ngam nguurndam malu (mbelko'aaku)85 languagesLaabi nafayɗi ngam nguurndam malu (mbelko'aaku)
Deftere « Al-Wasā’il al-Mufīda li-l-Ḥayāt as-Sa‘īda » (Laabi nafooji ngam nguurndam nbelnɗam) mo Sheek Abdul Rahmaan ɓiy Naasir As-Saadii, ina safra sabaabuuji malu goongawu iwde e giiɗe iimaan lugguɗe, nde ɗowa taroowo faade e deeƴere ɓernde rewrude e iimaan e golle moƴƴe, e siftorgol Alla, e kaariyantaaku, e miijagol e neemaaji, e moƴƴingol, e tuugnagol e Alla, e muñal, e fonndugol geɗe, e mbaadi ŋarɗundi, nde fawata e juuɗe ma kartal ngam nguurndam deeƴɗam, fonnditiingam, e malaaɗam fof e waylo-waylooji nguurndam.