مختصر سیرت پیامبر محمد ﷺ
ترتیب پیشگفتار بسم الله، والحمد لله، والصلاة والسلام على خاتم النبيين، أما بعد: این سیرت مختصری از سرور انبیاء و مرسلین، و خاتم پیامبران، و سرور تمام فرزندان آدم است؛ او صلی الله علیه وسلم نمونه کامل، و پیشوای نیکویی است که بشر شخصیت عظیمی همتای او را ندیده است، زیرا اخلاق وی قرآن بود، چنانکه از ام المؤمنین عائشه رضی الله عنها در مورد اخلاق رسول الله صلی الله علیه وسلم پرسیده شد، فرمود: «آیا قرآن نمی خوانی؟» گفتم: بلی - میخوانم -. گفت: «اخلاق پیامبر الله صلی الله علیه وسلم قرآن بود» [روایت مسلم]، الله متعال فرموده اند: {و حقا که تو دارای اخلاق بس بزرگ هستی4} [القلم: 4].
These files are generated automatically from the book's text; their layout may differ from the printed edition.
مختصر سیرت پیامبر محمد ﷺ
ترتیب
كميته علمی انجمن خدمت رسانی محتوای اسلامی به زبانهای گوناگون
پیشگفتار
بسم الله، والحمد لله، والصلاة والسلام على خاتم النبيين، أما بعد:
این سیرت مختصری از سرور انبیاء و مرسلین، و خاتم پیامبران، و سرور تمام فرزندان آدم است؛ او صلی الله علیه وسلم نمونه کامل، و پیشوای نیکویی است که بشر شخصیت عظیمی همتای او را ندیده است، زیرا اخلاق وی قرآن بود، چنانکه از ام المؤمنین عائشه رضی الله عنها در مورد اخلاق رسول الله صلی الله علیه وسلم پرسیده شد، فرمود: «آیا قرآن نمی خوانی؟» گفتم: بلی - میخوانم -. گفت: «اخلاق پیامبر الله صلی الله علیه وسلم قرآن بود» [روایت مسلم]، الله متعال فرموده اند: {و حقا که تو دارای اخلاق بس بزرگ هستی4} [القلم: 4].
و ما سیرت معطر او را میخوانیم تا از آن پند و عبرت بگیریم؛ پس او پیشوای ماست که در ایمان، کردار و گفتار از او پیروی میکنیم؛ به منظور فرمانبرداری از فرموده الله متعال: {البته برای شما در (سیرت) رسول الله سرمشق و الگویی نیکوست، برای آن کس که به الله و روز قیامت امید دارد و الله را بسیار یاد میکند21} [سورة الأحزاب: ٢١].
و این سیرت را با اسلوبی ساده و آسان نوشته ایم، که مناسب بزرگسالان بوده و برای آموزش کودکان نیز مفید است، با اسلوبی روایتی که رویدادهای سیرت و ذکر فواید آن را گرد هم می آورد، و آن را در قالب درس های مرتب قرار دادیم تا فهم و درک آن آسان شود.
و در آن بر اصول سیرت و مهمترین رویدادهای آن تمرکز کردهایم، بدون پرداختن به تمام جزئیات آن، و آن از ولادت پیامبر صلی الله علیه وسلم آغاز میگردد و تا وفات ایشان علیه الصلاة والسلام ادامه مییابد.
از الله عظیم می خواهیم که به توسط آن بهره مند سازد، و آن را بپذیرد، و ما و شما را بیامرزد.
درس اول: مقاصد پیام ها:
تمام پیام های الهی در مقاصد بزرگی مشترک اند؛ می توان آنها را قرار ذیل خلاصه نمود:
اول: دعوت مردم به یگانه عبادت الله و ترک عبادت غیر از او، الله تعالی می فرمایند: {و پیش از تو هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر اینکه به او وحی میفرستادیم که هیچ معبود برحق غیر از من (الله) نیست، لذا تنها مرا عبادت کنید25} [سوره الأنبياء:25].
دوم: بیرون بردن مردم از تاریکیهای کفر و شرک به سوی نور توحید الله متعال، الله متعال میفرمایند: {(البته) الله کارساز مؤمنان است که بیرون میآورد آنها را از تاریکیهای (معاصی) به نور (طاعت)، و آنانکه کفر ورزیدند کارساز آنها شیطان سرکش است که بیرون میآورد ایشان را از نور فطرت بهسوی تاریکهای کفر، این گروه یاران آتشاند و در آن همیشه خواهند بود} [سوره البقرة:257]، الله متعال می فرمایند: الله به وسيلۀ آن (کتاب) کسانی را که از رضای او پیروی میکنند، بهسوی راههای سلامتی هدایت میکند، و به حکم خود آنها را از تاریکیهای (کفر) به روشنی (اسلام) بیرون میکند، و به راه راست هدایت مینماید. [سوره المائدة:16].
سوم: این که مخلوقات یکدیگر را بغیر از الله پروردگارانی برنگزینند، الله تعالی میفرمایند: {بگو: ای اهل کتاب بیایید بهسوی سخنی که بین ما و شما مشترک است (آن سخن این است) که غیر از الله کسی را عبادت نکنیم، و چیزی را شریک او نسازیم، و بعض ما بعض دیگر را بجز الله، رب (مالک تحریم و تحلیل) قرار ندهد، پس اگر (ازین دعوت) رویگردان شدند (ای اهل کتاب) گواه باشید که ما مسلمانیم (منقاد حكم اللهایم و بس)64} [سوره آل عمران:64]، الله متعال می فرمایند: {و به شما فرمان نمیدهد که فرشتهها و پیامبران را متصرف و معبودان خود قرار دهید، آیا (معقول است که) شما را به کفر دستور دهد پس از اینکه شما مسلمان شدید80} [سوره آل عمران:80].
چهارم: کفر به طاغوت، الله متعال می فرمایند: {... پس هر کس که به طاغوت كفر ورزد، و به الله ایمان بیاورد، به راستی که به دستاویز محکمی چنگ زده است که قطع شدنی نیست، و الله شنوای داناست} [سورة البقرة:256]، پس مسلمان باید اعتقاد داشته باشد که هر چه غیر الله پرستش شود معبود باطل است.
پنجم: برائت از شرک و اهل آن، الله متعال می فرمایند: {البته برای شما در ابراهیم و آنانکه با او بودند سرمشقی نیکوی است. وقتی به قوم خود گفتند: ما از شما و از آنچه به جای الله میپرستید بیزاریم، به شما کفر ورزیدهایم و بین ما و شما برای همیشه دشمنی و کینۀ ابدی است تا این که تنها به الله ایمان آورید...} [سوره الممتحنة:4].
پس تمام پیامبران (علیهم السلام) قوم های شان را بسوی این اصول بزرگ دعوت کردند.
ششم: اینکه همه دین برای الله متعال باشد، الله متعال می فرمایند: {و (اگر به عداوت شما بازگشتند پس) با آنها بجنگید تا فتنۀ (شرک) باقی نماند، و دین، همه برای الله باشد، پس اگر باز آمدند (از كفر)، يقينا الله به آنچه میکنند، بیناست39} [سوره الأنفال:39]، الله متعال می فرمایند: {اوست ذاتی که پیامبرش را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همۀ ادیان غالب گرداند و کافی است که الله گواه باشد28} [سوره الفتح:28]، پس مخلوقات بجز به دین اسلام عبادت نمی کنند؛ الله متعال می فرمایند: {و هرکه دینی غیر از اسلام اختیار کند، هرگز از او پذیرفته نمیشود و در آخرت از جملۀ زیان کاران خواهد بود85} [سوره آل عمران:85].
هفتم: عمل به شریعت الله در تمام امور زندگی دینی و دنیوی، و اینکه مردم از شریعتی غیر از شریعت الله پیروی نکنند، الله متعال میفرمایند: {آیا (کافران) شریکانی دارند که برای ایشان دینی مقرر کرده است که الله به آن اجازه نداده است؟ و اگر سخن قطعی (دربارۀ مهلت دادن کافران) نبود، حتما بین آنان فيصله میشد، و بیگمان ظالمان برایشان عذاب دردناک است21} [سورة الشورى:21]
درس دوم: سر آغاز سیرت نبوی
اول: تعریف سیرت نبوی:
این علمی است که همه آنچه را درباره سیرت رسول الله صلی الله علیه وسلم، سنت او، صفات جسمانی و اخلاقی او، و غزوات و سرایای او به ما رسیده است، از زمان ولادت تا رحلت اش را در بر می گیرد.
دوم: ثمرات واهمیت مطالعه سیرت نبوی:
1- تحقق گواهی رسالت: با شناخت سیرت رسول الله (صلی الله علیه وسلم) و آگاهی از احوال و پیروی از منهج وی، ایمان و تصدیق بنده بیشتر میگردد، و گواهی "این که محمد رسول الله است" تحقق می یابد.
2- نمونه و الگو: تا پیامبر صلی الله علیه وسلم چراغ راهی باشد که به وسیله او هدایت یابیم، و نمونهای که در تمامی امور زندگی خود از وی پیروی کنیم، الله متعال میفرمایند: {البته برای شما در (سیرت) رسول الله سرمشق و الگویی نیکوی است، برای آن کس که به الله و روز قیامت امید دارد و الله را بسیار یاد میکند} [سوره الأحزاب: ٢١].
3- فهم قرآن کریم: سیرت نبوی تطبیق عملی آیات کتاب بزرگ است؛ زیرا اخلاق وی صلی الله علیه وسلم قرآن بود، و به وسیله آن سیاق نزول و مقاصد وحی شناخته میشود.
4- فهم سنت نبوی: از طریق موقفها و اعمال وی صلی الله علیه وسلم، معانی احادیث او و تطبیقات واقعی آن برای ما روشن میگردد.
5- ریشه ور ساختن محبت او صلی الله علیه وسلم: محبت با شناخت حاصل میشود، و راهی برای شناخت فضل و بزرگی قدر او وجود ندارد مگر با دانستن جزئیات زندگی و فداکاریهای او.
7- عبرت جستن و بصیرت یافتن: برای گرفتن درسها و عبرتها از حیات وی صلی الله علیه وسلم؛ چون او الگوی صبر هنگام بلا، شکر هنگام نعمتها، و ثبات در هر حال است.
٧- به دست آوردن سعادت دو جهان: هیچ موفقیتی در دنیا و رستگاری در آخرت نیست، جز با گام برداشتن در مسیر او و پیروی از هدایت وی صلی الله علیه وسلم.
سوم: روش سلف در آموختن سیرت:
سلف صالح ارزش این علم را درک نمودند، پس از آن مواظبت میکردند همانگونه که از قرآن کریم مواظبت میکردند:
زین العابدین علی بن الحسین بن علی رضی الله عنهم فرمود: غزوه ها و سریه های رسول الله صلی الله علیه وسلم به ما آموخته می شد، همان گونه که سوره ای از قرآن به ما آموخته می شد.
اسماعیل بن محمد بن سعد بن ابی وقاص رضی الله عنهم میگوید: «پدرم مغازی رسول الله صلی الله علیه وسلم را به ما آموزش می داد، و می گفت: ای فرزندانم، اینها افتخارات پدران شماست، پس آنها را فراموش نکنید». [نگاه کنید: الجامع لأخلاق الراوي وآداب السامع للخطيب البغدادي ٢/ ٢٨٧ - ٢٨٨].
درس سوم: نسب شریف پیامبر ﷺ:
اول: نسب او از جهت پدرش:
او رحمت و هدیه یی از جانب الله (متعال)، و نعمت ارزانی شده است: ابو القاسم محمد بن عبدالله، بن عبدالمطلب، بن هاشم، بن عبدمناف، بن قصی، بن کلاب، بن مره، بن کعب، بن لؤی، بن غالب، بن فهر، بن مالک، بن النضر، بن کنانه، بن خزیمه، بن مدرکه، بن الیاس، بن مضر، بن نزار، بن معد، بن عدنان.
و این نسب شریف به پیامبر الله اسماعیل بن ابراهیم علیهما الصلاة و السلام می رسد.
دوم: نسب وی از جهت مادرش:
او: آمنه بنت وهب، بن عبد مناف، بن زهره، بن کلاب بن مره است، و نسب مادرش صلی الله علیه وسلم با نسب پدرش در جد "کلاب بن مره" به هم میرسد، که این امر دلالت بر آن دارد که اصل او از هر دو جانب از شریفترین و پاکترین خاندانهای قریش میباشد.
فواید به دست آمده:
1- نسب او ﷺ به پدر پیامبران ابراهیم علیه السلام متصل میشود، که تأکیدی بر امتداد نبوت در این شجره مبارکه است.
2- نسب او ﷺ به طور مطلق شریف ترین نسب ها، و پاکیزه ترین آنها از لحاظ حسب، و نیکوترین آنها است، الله متعال او را از بهترین قبایل و گرامی ترین خاندان ها برگزیده است. از آن جمله فرموده او ﷺ: « به یقین الله کنانه را از فرزندان اسماعیل برگزید، و قریش را از کنانه برگزید، و از قریش بنی هاشم را برگزید، و مرا از بنی هاشم برگزید» [روایت مسلم].
درس سوم: ولادت او صلی الله علیه وسلم و پرورش وی :
وفات پدرش: پدرش در حالی وفات کرد که وی صلی الله علیه وسلم در شکم مادرش بود.
تولد وی: پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم در مکه در عام الفیل، در روز دوشنبه متولد شده است، و در تعیین تاریخ این روز و ماه آن اختلاف شده است، گفته شده است: در روز دوم ماه ربیع الاول، و گفته شده در سوم آن، و گفته شده در نهم، و گفته شده در دهم، و گفته شده در دوازدهم، و گفته شده در صفر تولد شده است، و گفته شده در ربیع الآخر.
شیردهندگان وی: حلیمه سعدیه به او شیر داد، و ثویبه کنیزۀ کاکایش ابولهب، و او اولین کسی بود که بعد از مادرش به او شیر داد، و ام ایمن برکه حبشی کنیزۀ پدرش از او پرستاری نمود.
حادثه شق صدر: این حادثه زمانی بود که وی (صلی الله علیه وسلم) در بادیه بنیسعد خردسال بود؛ جبرئیل (علیه السلام) نزد وی آمد درحالیکه با کودکان بازی میکرد و عمرش نزدیک به چهار سال بود، پس سینهاش را شکافت و لخته خونی را از آن بیرون آورد و گفت: «این سهم شیطان از توست»، سپس قلبش را در تشتی از طلا با آب زمزم شست. [روایت مسلم].
وفات مادر و پدر کلانش: وی شش ساله بود که مادرش فوت کرد، پس پدر کلانش عبدالمطلب سرپرستی او را بر عهده گرفت، پدر کلانش هنگامی از دنیا رفت که او هشت سال داشت، پس از او کاکایش ابوطالب کفالت او را بر عهده گرفت.
فواید به دست آمده:
۱- پیامبر صلی الله علیه وسلم یتیم متولد شد، و مادرش وقت که وی خردسال بود وفات نمود، و در این مایه تسلی است برای کسی که پدر یا مادرش را در خردسالی از دست داده است، و به طریق اولی برای کسی که هر دو را در بزرگسالی از دست داده است.
2- عنایت الله متعال به پیامبرش از دوران کودکی ؛ و از آن جمله این فرموده الله متعال است: {آیا تو را یتیم نیافت پس تو را جای داد6} [الضحى: ٦]. یعنی: تو را در حالی یافت که نه مادر داشتی و نه پدر، و پدر و مادرت وفات نموده بودند و تو توان تدبیر امور خود را نداشتی، پس الله متعال تو را پناه داد و حفظ نمود، و پدر کلانت عبدالمطلب را برای تو مسخر کرد، سپس وقتی پدر کلانت وفات نمود؛ کاکایت ابوطالب کفالت تو را به عهده گرفت.
3- بر ماست که بدانیم الله متعال محافظ و سرپرست حقیقی بنده است؛ پس این پیامبر صلی الله علیه وسلم یتیم پرورش یافت، و الله متعال کسی را برایش مسخر گردانید تا کفالت او را بر عهده گیرد، سپس او را برای مردم مبعوث نمود و او را بهترینِ تمام بنی آدم و الگویی برای جهانیان گردانید.
4- طهارت قلب پیامبر ﷺ و عصمت وی از وسوسه های شیطان از دوران کودکی اش، پس الله متعال وی را با تطهیر قلبش جسماً و معناً برای نبوت آماده ساخت.
۵- فایده: اختصاص دادن شب میلاد ایشان و یا روز آن به جشن یا عبادت معینی، از پیامبر صلی الله علیه وسلم و از اصحاب ایشان رضی الله عنهم ثابت نشده است؛ بنابراین، تمام خیر در پیروی از راه و روش آنان، و ترک چیزی است که انجام ندادهاند.
درس چهارم: زندگی پیامبر صلی الله علیه وسلم قبل از بعثت، و آن مرحلهای است که پیش از نزول وحی بود، و در آن نه پیامبر بود و نه رسول.
حفاظت الله متعال از پیامبرش: پیامبر ﷺ به دور از عادات جاهلیت و شرک آنان پرورش یافت؛ هرگز به بتی سجده نکرد، شرابی ننوشید، و هیچ گاه مرتکب عمل زشتی نگردید، وی خوش اخلاق ترین مردم، و راستگوترین آنان در کلام بود، تا اینکه بنام «راستگو و امین» شناخته شد؛ او صله رحم را به جا می آورد، مهمان را اکرام می نمود، و به فقیر یاری می رساند.
سفر اول به شام: در دوازده سالگی با کاکایش ابوطالب به شام سفر کرد.
جنگ فجار: در حالی که بیست ساله بود در آن اشتراک کرد، و میان قریش و کنانه ضد قیس عیلان بود، و نقش پیامبر صلی الله علیه وسلم در آن این بود که برای کاکاهای خود «ینبل» میکرد، یعنی تیرها را به آنان میداد تا با آن تیراندازی کنند.
حلف الفضول: در این پیمان حضور یافت که در آن قبایل مکه بر یاری هر مظلوم تعهد سپردند تا اینکه حقش به او بازگردانده شود.
کار و روزی: در بدل دستمزد برای باشندگان مکه گوسفند می چراند، سپس برای بار دوم جهت تجارت با مال خدیجه رضی الله عنها به شام سفر نمود.
ازدواج وی: زمانی که خدیجه رضی الله عنها امانتداری و برکتی را که در تجارتش پدید آمده بود دید، به ازدواج با او رغبت نمود، پس در حالی که بیست و پنج ساله بود با وی ازدواج کرد.
خلوت و عبادت او: او علاقه مند به انزوا و خلوت بود و در غار حرا الله را عبادت می کرد، به طوری که زاد و متاعی از غذا و نوشیدنی با خود می برد سپس برای چندین شب در آنجا اعتکاف می کرد، تا این که وحی بر او نازل شد.
بازسازی خانۀ کعبه: زمانی که به سی و پنج سالگی رسید، قریش خانۀ کعبه را بازسازی کردند و در مورد اینکه چه کسی حجرالاسود را در جایش بگذارد باهم اختلاف نمودند، نزدیک بود در این موضوع باهم بجنگند، پس توافق نمودند تا اولین کسی را که بر آنان وارد میشود برای قضاوت برگزینند، و او پیامبر صلی الله علیه وسلم بود. هرگاه او را دیدند گفتند: "این امین است، به او راضی شدیم". بنابرین وی حجر الاسود را در پارچۀ گذاشت، و به بزرگان اقوام امر کرد که گوشههای آن را بگیرند، سپس با دست مبارک خود آن را گرفته و در جایش گذاشت.
فواید به دست آمده:
۱. الله متعال پیامبرش (صلی الله علیه وسلم) را قبل از بعثت از شرک و گناهان محافظت کرد، و این از مقدمات نبوت و دلایل آن است.
۲- وی علیه الصلاة والسلام به راستگو و امین شناخته میشد، و این صفات قویترین حجت بر صداقت او بود؛ پس کسی که از دروغ گفتن به مردم پرهیز کند، ممکن نیست که بر الله دروغ بگوید.
3- فضیلت راستی و امانتداری: این دو بزرگترین صفات مؤمن میباشند، و به وسیله آنها انسان اعتماد و محبت مردم را کسب میکند.
۴- تلاش پیامبر صلی الله علیه وسلم بر رزق حلال و کار با دست خویش، او صلی الله علیه وسلم گوسفند چرانید و با مال تجارت نمود، و این به ما سعی و توسل به اسباب را می آموزاند.
5- تواضع: پیامبر صلی الله علیه وسلم بعد از اینکه پیامبر شد، از ذکر کار خود در چرانیدن گوسفندان شرم نکرد، تا به ما بیاموزد که کار شرافت است؛ پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمودند: «الله متعال هیچ پیامبری را مبعوث نکرد، مگر اینکه گوسفند چرانده است» [روایت بخاری].
۶- پختگی عقل: موقف او در قرار دادن حجرالاسود، هوشی بینظیر و حکمتی را در جلوگیری از خونریزی و راضی ساختن همه ثابت ساخت، و این رأیی بود که از بزرگان و سروران قبایل قریش پنهان مانده بود.
درس پنجم: آغاز وحی و نزول آن بر پیامبر صلی الله علیه وسلم:
آغاز وحی: نخستین نشانههای وحی و نبوت هنگامی آغاز شد که پیامبر صلی الله علیه وسلم به چهل سالگی رسید.
رؤیای صادقه: اولین مقدمات وحی "رؤیای صادقه" بود؛ چنانکه پیامبر صلی الله علیه وسلم هیچ رؤیایی در خواب نمی دید مگر این که در بیداری همچون سپیده صبح محقق می شد.
در غار حرا: در حالی که رسول الله صلی الله علیه وسلم در غار حرا خلوت نموده و مشغول عبادت بود، جبرئیل علیه السلام با وحی از جانب الله متعال نزد وی آمد.
آمدن فرشتۀ بنام جبریل علیه السلام، پس برایش گفت: «بخوان»، پیامبر فرمودند: «من خواننده نیستم»، و این کار سه مرتبه تکرار شد، و در مرتبه سوم جبریل آغاز سورۀ العلق را بر وی خواند: {بخوان به نام پروردگارت که (همه چیز را) آفرید1 (و) انسان را از خون بسته آفرید 2 بخوان که پروردگارت کریمتر (و گرامیتر) است3 آن که (انسان را) با قلم آموخت 4 آن چیزی را به انسان آموخت که نمیدانست5} [العلق: ۱-۵]. این اولین آیات قرآن کریم بود که نازل شد.
تأیید خدیجه رضی الله عنها از پیامبر صلی الله علیه وسلم: پیامبر صلی الله علیه وسلم نزد همسرش خدیجه برگشت در حالی که از شدت این وضعیت می لرزید، و جریان را برایش حکایت نمود، پس وی را دلجویی داده وگفت: «هرگز نى، سوگند به الله، الله متعال تو را هرگز خوار نمیکند؛ زیرا تو صله رحم بهجا میآوری، و سخن راست میگویی، و بار ناتوان را به دوش میکشی (به ضعیف کمک میکنی)، و به مستمندان کمک میکنی (به فقیر عطا میکنی)، و مهمان نوازی میکنی (او را اکرام میکنی)، و در حوادث، حق را یاری میکنی (پیشامدهای مهمی که بر مردم نازل میشود)».
انقطاع وحی و سپس بازگشت آن: وحی برای مدت کوتاهی منقطع شد، سپس بعد از آن آیات آغاز سورۀ المدثر نازل گردید: {ای جامه بر خود کشیده1 برخیز و (مردم را از عذاب الله) بترسان 2 و پروردگارت را به بزرگی یاد کن 3 و لباسهایت را پاکیزه دار4 و از پلیدی دوری کن5} [المدثر: ١-٥].
فواید به دست آمده:
۱- سن چهل سالگی: الله متعال این سن را برای نزول وحی انتخاب نمود، زیرا نشان دهنده کمال عقل و قوت فهم است، چنانچه الله متعال فرموده است: {...تا آنکه به كمال جوانی برسد و چهل ساله شود...} [الأحقاف: ١٥].
۲- پیامبر صلی الله علیه وسلم چهل سال قبل از نبوت در میان قوم خود ماند، پس زندگی نامهٔ معطر وی در میان آنان بزرگترین دلیل بر صدق نبوت و دعوت او بود.
3- الله متعال پیامبرش را با رؤیای صادقه برای مأموریت بزرگ وحی آماده ساخت، و خلوت را نزد او محبوب گردانید.
۴- اهمیت اینکه مسلمان وقت را اختصاص دهد تا در آن با پروردگارش برای ذکر الله متعال و تفکر در ملکوت او خلوت کند.
٥- اثر همسر صالح: به وضوح در موقف خدیجه رضی الله عنها و همدردی او با شوهرش هویدا میشود، و او الگویی در حمایت و پشتیبانی در هنگام سختیهاست.
6- استدلال خدیجه رضی الله عنها به اخلاق پیامبر صلی الله علیه وسلم بر اینکه الله او را حفظ خواهد کرد؛ پس مکارم اخلاق سبب نجات از شرها است.
7- نخستین چیزی که پیامبر صلی الله علیه وسلم در سورۀ مدثر بدان دستور داده شد، دعوت به توحید الله متعال و هشدار از شرک است؛ پس توحید اساس دین و مهمترین واجبات است.
امام طبری رحمه الله تعالی در تفسیر این آیه میگوید: و فرمودهاش: ﴿قُمۡ فَأَنذِرۡ2﴾، الله متعال به پیامبرش محمد ﷺ میفرمایند: از خواب خود برخیز و قوم خود را که به الله شرک ورزیدند و غیر او را پرستیدند، از عذاب الله بترسان.
درس ششم: دعوت پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم در مکه:
دعوت مخفیانه: دعوت در مکه به صورت پنهانی آغاز گردید و حدود سه سال ادامه یافت؛ پس اولین کسی که از زنان اسلام آورد همسرش خدیجه بنت خویلد بود، و از مردان ابوبکر صدیق، و از کودکان علی بن ابی طالب، و از موالی زید بن حارثه، و از بردگان بلال حبشی رضی الله عنهم اجمعین بودند.
و به دعوت ابوبکر نخبهای از صحابه ایمان آوردند، از جمله: عثمان بن عفان، و عبدالرحمن بن عوف، و سعد بن ابی وقاص، و سعید بن زید، و ابوعبیده بن الجراح.
دار ارقم: مسلمانان نخستین با رسول الله صلی الله علیه وسلم در خانۀ "ارقم بن ابی الارقم" جمع می شدند، تا امور دین ایشان را بیاموزند و دور از چشمان مشرکان الله متعال را عبادت کنند.
دعوت علنی: سپس الله متعال پیامبرش را امر نمود تا حق را آشکار سازد، پس الله متعال میفرمایند: {پس آنچه را که به (دعوت و تبلیغ) آن امر میشوی، اعلان و آشکار کن و از مشرکان روی بگردان94} [الحجر: ٩٤]. سپس الله عزوجل به او امر نمود تا اهل و خویشاوندان اش را دعوت کند، چنانکه الله متعال میفرمایند: {و خویشاوندان نزدیکت را (از عذاب) بترسان214} [الشعراء: ٢١٤]، پس پیامبر اکرم (صلی الله علیه وسلم) در میان مردم ندا دادند و آنان را به توحید الله متعال دعوت نمودند، و به هر که ایمان آورد بشارت بهشت دادند، و هر که را کفر ورزید از آتش برحذر داشتند.
آزار و اذیت مشرکان و هجرت اول: زمانی که مسلمانان دین خود را آشکار ساختند، آزار و اذیت مشرکان بالای شان با تمسخر و شکنجه شدت گرفت؛ پس پیامبر صلی الله علیه وسلم برای صحابۀ خود اجازۀ هجرت بسوی سرزمین حبشه را داد، تا دین شان را نجات دهند.
محافظت الله از پیامبرش: مشرکان خواستند پیامبر صلی الله علیه وسلم را به قتل برسانند، الله متعال وی را توسط کاکایش ابوطالب محافظت نمود؛ زیرا وی از پیامبر صلی الله علیه وسلم دفاع می کرد، با وجود اینکه بر دین قوم خود باقی مانده بود.
اسلام آوردن حمزه و عمر: شوکت مسلمانان با اسلام آوردن کاکای پیامبر ﷺ حمزه بن عبدالمطلب، و عمر بن خطاب رضی الله عنهما قوت گرفت؛ ابن مسعود رضی الله عنه گفت: «ما از زمانی که عمر اسلام آورد، همواره با عزت بودهایم».
مقاطعه و محاصره: قریش بر مقاطعه بنیهاشم و بنیمطلب توافق کردند؛ تا نه چیزی به آنان بفروشند و نه از آنان چیزی بخرند، و نه با آنان ازدواج کنند و نه با آنان همنشینی نمایند. و این محاصره تلخ در "شعب ابوطالب" سه سال ادامه یافت، تا آنکه عدهای از خردمندان قریش به نقض این صحیفه ظالمانه و شکستن محاصره اقدام کردند، و دریافتند که موریانه صحیفه را خورده است به جز "باسمك اللهم"، و هر چه از نام الله در آن بود، آن را نخورده بود.
عرضه دعوت: پیامبر صلی الله علیه وسلم به عرضه دعوت خویش بر قبایل در موسم های حج ادامه داد، تا اینکه با انصار از اهل مدینه ملاقات و دیدار نمود، پس به وی ایمان آوردند و با وی بر نصرت و یاری پیمان بستند.
فواید به دست آمده:
۱- دعوت مخفیانه آغاز شد تا تغییر به تدریج صورت گیرد، و از مسلمانان نخستین محافظت شود، و یاران و یاوران با هم جمع شوند.
۲- برای خدیجه و ابوبکر و پیشگامان نخستین مزیت بزرگی است؛ زیرا آنان جان و اموال خود را فدای اسلام کردند و در وقت سختی بر آزار و اذیت صبر نمودند.
۳- پیامبر ﷺ با دعوت خانواده و خانمش شروع کرد، پس بر دعوتگر لازم است که از دعوت اهل خانه خود به سوی الله، و تعلیم و نصیحت شان غفلت نورزد.
۴- پیشی گرفتن بسوی خیر: از سیرت شان اهمیت پیشقدم شدن برای داخل شدن در حق و عمل به آن بدون تردید را میآموزیم.
۵- راه دعوت به نفس طولانی نیاز دارد؛ چنانکه پیامبر صلی الله علیه وسلم سال های طولانی صبر نمود و در آغاز جز تعداد اندکی به وی ایمان نیاوردند.
۶- مسلمان شدن عمر بن الخطاب و حمزه رضی الله عنهما فتح و عزتی برای مسلمانان بود، که واضح میسازد دعوت به نیرویی نیاز دارد تا از آن محافظت نماید.
۷- اجتماع صحابه در دار الارقم دلیلی بر اهمیت همبستگی، ارتباط، و همکاری در نیکی و تقوا، و اهمیت همنشینی شایسته بود.
۸- اهمیت توحید: و آن نخستین واجبات است؛ از اینرو، «لا إله إلا الله» نخستین چیزی بود که پیامبر ﷺ در دعوت خود آشکارا بیان فرمود.
۹- بر مسلمان است که از دین خود شرم نکند، بلکه آن را با وضوح و حکمت، تنها برای طلب رضای الله آشکار نماید.
۱۰- شکنجه، تمسخر و سختگیری، روشهای قدیمی هستند که پیامبران و پیروانان ایشان با آن مواجه شدهاند، و الگوی ما در پایداری پیامبر صلی الله علیه وسلم و اصحاب وی میباشد.
١١- مشروعیت هجرت: ترک وطن و اموال در راه عقیده برای کسی که از برپایی دین خود عاجز است، مشروع میباشد، زیرا دین گرانبهاترین چیزی است که انسان مالک آن است.
۱۲- رابطۀ ایمانی اساس دین است، نه رابطۀ نژاد یا نسب، پس چنانکه پیامبر (صلی الله علیه وسلم) دعوت خویش را آشکار نمود و مردم را به عبادت الله یگانه فراخواند، همچنان الله (متعال) او را امر نمود تا خانواده و عشیرۀ خویش را دعوت نماید، تا این امر از همان لحظۀ نخست، دلیل واضحی در برابر مردم بر غایت و هدف رسالت باشد.
۱۳- دعوت به سوی الله مسئولیت هر مسلمان است: پس این صحابی جلیل ارقم بن ابی الارقم مخزومی -رضی الله عنه- که پیامبر صلی الله علیه وسلم در آغاز امر خانه او را مرکز دعوت قرار داد، نوجوان رشیدی بود که در حدود شانزده سالگی عمرش مسلمان شد و بعداً با پیامبر صلی الله علیه وسلم در غزوات حضور یافت، و کوچکی سن او در آن زمان، وی را از اشتراک در دعوت به سوی الله به اندازه توانش منع نکرد.
درس هفتم - وفات خدیجه و ابوطالب، و دعوت اهل طائف:
عام الحزن: در سال دهم بعثت، مادر مؤمنان خدیجه رضی الله عنها وفات نمود، و ابوطالب کاکای پیامبر صلی الله علیه وسلم که از وی محافظت می نمود و دفاع می کرد از دنیا رفت، و او در حالت کفر وفات نمود. و با وفات آن دو، اذیت و آزار قریش بر پیامبر صلی الله علیه وسلم نسبت به گذشته شدت یافت.
دعوت اهل طائف: پیامبر صلی الله علیه وسلم بسوی طائف رفت، به امید اینکه در میان آنان حمایتی برای دینش به دست آورد، اما آنان دعوت وی را رد نموده و تمسخر کردند، بلکه دیوانه گان خود را علیه وی تحریک نمودند و او را به سنگ زدند تا اینکه پاهای مبارک وی خون آلود گردید.
موقف رحمت: پیامبر صلی الله علیه وسلم در حالیکه غمگین بود طائف را ترک نمود، و در راه برگشت، الله متعال جبرئیل علیه السلام را نزد وی فرستاد و فرشته کوه ها همراه وی بود، تا او را مخیر سازد که اگر خواسته باشد دو کوه (اخشبین) را برای هلاکت شان بالای مردم مکه سرنگون کند.
پاسخ شریف ایشان: پیامبر صلی الله علیه وسلم با رحمت یک انسان صابر به فرشته کوهها چنین پاسخ داد و فرمودند: «بلکه امید دارم که الله از نسل شان کسی را بیرون آورد که تنها الله را بپرستد، و چیزی را با او شریک قرار ندهند» [روایت بخاری و مسلم].
درس های آموخته شده:
۱- استقامت پیامبر ﷺ: صبر وی در تحمل از دست دادن بزرگترین حامیانش (خدیجه و ابوطالب) در یک سال نمایان شد، و با این حال این مصیبت وی را از ادامه دعوتش باز نداشت.
۲- دفاع ابوطالب از پیامبر ﷺ در نجات از آتش جهنم برای او سودی نرساند، زیرا او در حال شرک مرد؛ پس عمل در آخرت برای صاحبش سود نمی رساند مگر اینکه بر اساس ایمان به الله و اخلاص برای او استوار باشد.
۳- آزار و اذیت حسی و روانی که در طائف به پیامبر صلی الله علیه وسلم رسید، درسی برای مسلمان در فداکاری و تحمل به خاطر اعلای کلمۀ الله می باشد.
۴- کمال عفو در هنگام قدرت: پیامبر صلی الله علیه وسلم هلاک کردن کسانی را که ایشان را آزار داده بودند نپذیرفتند، و صبر بر آنان را ترجیح دادند تا شاید الله متعال نسلهای بعدی ایشان را هدایت نماید.
۵- پیامبر صلی الله علیه وسلم با مردم رحیم بود، برای آنان هدایت می خواست نه هلاکت، مصداق این فرموده الله تعالی: {و تو را (ای پیامبر) نفرستادیم مگر رحمتی برای جهانیان170 } [الأنبياء: ١٠٧].
۶- انجام دادن واجبات و برگرفتن اسباب: بر مسلمان است که همواره با توکل بر الله عزوجل در راستای تحقق هدف مشروع خویش تلاش نماید، و بر اوست که تمامی اسباب در دسترس را برای تحقق این هدف به کار گیرد؛ و از دست دادن یکی از این اسباب یا کم شدن حامیانش، او را ناتوان نسازد.
درس هشتم: اسراء ومعراج و معجزه انشقاق قمر:
سفر اسراء و معراج: این معجزه بزرگ بعد از سن پنجاه سالگی عمر او صلی الله علیه وسلم رخ داد.
شق صدر پیامبر صلی الله علیه وسلم: ابوذر رضی الله عنه روایت میکرد که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «سقف خانهام در حالی که در مکه بودم شکافته شد، جبریل علیه السلام فرود آمد و سینهام را شکافت، سپس آن را با آب زمزم شست، سپس تشتی از طلا آورد که پر از حکمت و ایمان بود، پس آن را در سینهام خالی کرد، سپس آن را بست» [روایت بخاری و مسلم].
اسراء: سفر شب هنگام او صلی الله علیه وسلم از مسجد حرام در مکه به مسجد اقصی در بیت المقدس است.
معراج: بالا رفتن او از مسجد اقصی به آسمانهای بلند، تا رسیدن به "سدرة المنتهی" است، که درختی بسیار بزرگ در آسمان هفتم میباشد.
الله متعال می فرمایند: {پاک و منزه است آن ذاتی که بندۀ خود را در وقت شب از مسجد الحرام به مسجد الاقصی برد که اطراف آن را برکت دادهایم، تا برخی از نشانههای (قدرت) خود را به او نشان دهیم، چون او است ذات شنوا وبینا1} [الإسراء: ١].
صحنههای رحمت و قدرت: پیامبر صلی الله علیه وسلم در این شب نشانههای بزرگ پروردگارش را مشاهده نمود؛ پس بهشت و دوزخ را دید، و با پیامبران علیهم السلام ملاقات نمود و در مسجد الاقصی با آنان نماز ادا کرد، و الله متعال از پشت حجاب بدون واسطه با او سخن گفت، و نمازهای پنجگانه بر او فرض شد.
موقف مردم: هنگامی که پیامبر صلی الله علیه وسلم در مکه صبح نمود و مردم را از آنچه رخ داده بود خبر داد، بر ایمان و تصدیق مؤمنان افزوده شد، در حالی که عناد و تکذیب کافران شدت گرفت.
شکافتن ماه: مشرکان از پیامبر صلی الله علیه وسلم معجزهای ملموس خواستند که بر صدق او دلالت کند، پس الله تعالی ماه را برای وی دو پاره کرد تا اینکه مردم آن را آشکارا دیدند، و با این حال کافران قریش روی گرداندند و گفتند این جادو است.
الله متعال می فرمایند: {قیامت نزدیک شد و ماه شگافت1} {و اگر معجزهای را ببیند روی میگردانند و میگویند: جادویی دوامدار است2} [القمر: ۱-۲].
درسهای آموخته شده:
۱. الله سبحانه وتعالی بر هر چیز توانا است، و معجزات اسراء و معراج و انشقاق قمر چیزی جز یکی از دلایل بر کمال قدرت او سبحانه نیست.
۲- این سفر پس از عام الحزن بود، گویی تکریم عظیمی برای پیامبر صلی الله علیه وسلم، و مایه استواری قلب و تسلی خاطری برای او پس از سالهای طولانی رنج و آزار در راه دعوت بود.
۳- نماز یگانه عبادت است که در آسمان، و مستقیماً از جانب الله متعال به رسولش بدون واسطۀ فرشته جبرئیل علیه السلام فرض گردیده است، که این امر بر عظمت شأن و اهمیت آن در زندگی مسلمان دلالت می نماید.
۴- الله متعال این معجزات را دلیل آشکار بر صدق نبوت قرار داده است، اما کسی که قلب خود را به روی حق بسته است، آیات به او سودی نمیرساند، هر اندازه هم که بزرگ باشند.
۵- فایده: اختصاص دادن شب اسراء و معراج به تجلیل یا عبادت مشخصی، از پیامبر صلی الله علیه وسلم و از اصحاب ایشان رضی الله عنهم ثابت نشده است؛ بنابراین تمام خیر در پیروی از راه و روش آنان و ترک آنچه انجام نداده اند، می باشد.
۶- سفر اسراء و معراج با روح و جسد یکجا بود و پیامبر صلی الله علیه وسلم در حالت بیداری قرار داشت، و این دال بر بزرگی معجزه و کمال قدرت الله تعالی است.
۷- همانا بعد از سختی آسانی است: بر مسلمان است که در راه خود به پیش برود، و به دشواریهایی که با آنها روبرو می شود اعتنایی نکند، و به الله عزوجل اعتماد کند، و بداند که پیروزی با شکیبایی است، و گشایش با اندوه، و با دشواری آسانی است.
درس نهم: انصار و اولین و دومین بیعت عقبه:
دیدار با انصار: در سال یازدهم بعثت، رسول الله صلی الله علیه وسلم با جمعی از انصار (اهل مدینه) در عقبه در منی نزدیک مکه ملاقات نمود، با آنان نشست و آنان را به اسلام دعوت کرد، و آنها نیز پذیرفتند و او را تصدیق کردند. و هنگامی که به مدینه برگشتند، خبر و دعوت وی را به قوم خود رساندند، تا اینکه اسلام در میان شان گسترش یافت، و هیچ خانه ای از خانه های انصار باقی نماند مگر اینکه در آن ذکری از رسول الله صلی الله علیه وسلم بود.
اولین بیعت عقبه: در سال دوازدهم بعثت، هیئتی از اوس و خزرج (انصار) آمدند، و با پیامبر ﷺ «اولین بیعت عقبه» را انجام دادند، اسلام را به آنان آموخت و آنان را به بیعت با خود دعوت نمود،آنها با او بیعت کردند که: چیزی را شریک الله قرار ندهند، دزدی نکنند، زنا نکنند، فرزندان خود را نکشند، ودر پیشروی وپشت سر افترا و دروغ نگویند، و از پیامبر ﷺ در عمل و طاعات نافرمانی نکنند.
سپس جزا را برای آنان بیان نمود و فرمودند: « هر کس از شما وفا کند، اجرش با الله است، و هر کس چیزی از این کارها را مرتکب شود و در دنیا مجازات شود، پس برای او کفاره است، و هر کس چیزی از این کارها را مرتکب شود و الله متعال او را ستر نماید، پس کارش به الله متعال موکول است؛ اگر بخواهد او را میبخشد و اگر بخواهد او را مجازات میکند». [روایت بخاری و مسلم].
اولین سفیر در اسلام: و بعد از آنکه بیعت صورت گرفت و موسم حج به پایان رسید، پیامبر صلی الله علیه وسلم اولین سفیر در اسلام را همراه با این بیعت کنندگان فرستاد؛ تا به مسلمانان جدید در مدینه احکام اسلام را آموزش دهد، و آنها را در دین آگاه سازد، و برای این مأموریت جوانی از جوانان اسلام از جمله پیشگامان نخستین را انتخاب نمود، و او مصعب بن عمیر رضی الله عنه بود.
دومین بیعت عقبه: در سال سیزدهم بعثت، هیئت بزرگتری برای ملاقات پیامبر صلی الله علیه وسلم آمدند و با وی "دومین بیعت عقبه" کردند، بر حمایت و یاری او هرگاه به سوی آنان هجرت کند، و این که از وی در برابر آنچه که از خود و خانواده ها و فرزندان شان دفاع می کنند، دفاع نمایند.
سود بزرگ: انصار از رسول الله ﷺ پرسیدند: «اگر به این بیعت وفا کنیم چه چیزی برای ما است ای پیامبر الله؟»، رسول الله صلی الله علیه وسلم در جواب شان با یک کلمه فرمودند: «بهشت است برای شما»، پس با کمال صداقت و شادمانی با ایشان بیعت کردند.
درسهای آموخته شده:
۱- استمرار پیامبر صلی الله علیه وسلم در عرضه اسلام بر همگان بدون خستگی و ملالت، الگوی بزرگی برای دعوتگران است؛ پس ثبات و یقین کلید موفقیت میباشد.
۲- فضیلت انصار: جایگاه اهل مدینه در سرعت پذیرفتن حق، و حرص ورزیدن آنان در نشر اسلام در میان اقارب و همسایگان ایشان نمایان میگردد، تا جایی که خیر دیارشان را فرا گرفت.
۳- دو بیعت عقبه تهداب برپایی دولت اسلام بود؛ چرا که شامل پیمان بر اطاعت، حمایت از پیامبر ﷺ و یاری دین او بود.
۴- پیامبر صلی الله علیه وسلم در مقابل نصرت شان، به انصار وعده مناصب و اموال نداد، بلکه به آنان وعده بهشت داد؛ تا به ما بیاموزد که سود حقیقی برای مؤمن، رضای الله متعال و نعیم جاودانه او است.
۵- انصار رضی الله عنهم با پیامبر صلی الله علیه وسلم بر بذل جانها و اموال ایشان به خاطر محبت به الله و رسولش بیعت کردند، و مستحق آن شدند که پاداش شان بهشت باشد.
۶- فایده: عقبه منطقه ای است در "مِنی" نزدیک مکه، که پیامبر ﷺ آن را برای دیدار پنهانی با انصار انتخاب کرد؛ زیرا مکانی پنهان بین کوه ها و دور از انظار قریش بود.
درس دهم: هجرت نبوی به مدینه
آن سفر تاریخی و سرنوشتسازی بود که مسیر تاریخ را تغییر داد، و با آن مرحلۀ بنای دولت اسلامی آغاز شد:
اجازه هجرت و آغاز سفر: زمانی که بیعت عقبه دوم تکمیل گردید و رسول الله صلی الله علیه وسلم از یاری مردم مدینه اطمینان حاصل نمود، برای صحابه خود اجازه داد تا هجرت نمایند و در امن و امان باشند؛ پس صحابه به امید آنچه نزد الله متعال بود خارج شدند، دیار، اموال و خانواده های خودرا ترک کردند، و به شکل گروه های پراکنده هجرت کردند، در حالی که از چشمان قریش پنهان بودند، برخی از آنان پیاده و برخی سواره بودند، و پیامبر صلی الله علیه وسلم در مکه باقی ماند، و منتظر بود تا پروردگارش برایش اجازه خروج دهد، و همراه وی یارش ابوبکر و علی بن ابی طالب رضی الله عنهما بودند.
توطئه دار الندوه و حفاظت الله متعال از پیامبرش: هنگامی که قریش دیدند که اصحاب پیامبر صلی الله علیه وسلم در مدینه منوره صاحب مصونیت و قدرت شده اند، از نشر دین وی ترسیدند، و بزرگان کفار شان جهت مشوره در "دار الندوه" جمع شدند، و جهت کشتن پیامبر صلی الله علیه وسلم باهم موافقت کردند تا وی را با ضربه مرد واحد از هر قبیله به قتل برسانند تا خون وی در میان قبایل پنهان گردد؛ مگر الله متعال پیامبرش را از نیرنگ آنان آگاه ساخت و برایش اجازه هجرت داد، پیامبر صلی الله علیه وسلم علی بن ابی طالب رضی الله عنه را امر کرد تا در بستر وی بخوابد؛ تا کفار گمان کنند که وی هنوز در خانه است، و امانت ها را به صاحبان آن بر گرداند، و پیامبر صلی الله علیه وسلم از میان آنان طوری خارج شد که آنان وی را نمی دیدند، الله متعال چشمان آنان را از دیدن وی نابینا ساخته بود.
در غار ثور و معیت الهی: رسول الله صلی الله علیه وسلم با رفیق خود ابوبکر صدیق رضی الله عنه روانه شدند و به سوی "غار ثور" رفتند تا در آن مخفی شوند، و سه روز در آنجا ماندند. در این اثنا، قریش تمام تلاش خود را برای جستجوی آنان به خرج رساندند و جایزه بزرگی (صد شتر) را برای کسی که آنان را به قتل برساند و یا بیاورد، تعیین کردند. وقتی مشرکان بر دروازه غار ایستادند، ابوبکر رضی الله عنه بر جان رسول الله صلی الله علیه وسلم ترسید و گفت: «اگر یکی از آنها زیر پایش را نگاه کند، ما را میبیند»، پیامبر ﷺ با یقین عظیم به او اطمینان دادند و فرمودند: «ای ابو بکر،چه گمان داری؟ در مورد دو نفری که سومين آنان الله متعال است »، پس الله متعال مشرکان را با وجود نزدیکی ایشان از آنان دور ساخت.
بنای مسجد قبا و داخل شدن به مدینۀ منوره: بعد از بیرون شدن از غار، پیامبر صلی الله علیه وسلم راهی را دور از چشمان کفار در پیش گرفتند تا اینکه به منطقۀ «قبا» رسیدند، و در آنجا اولین مسجد را در اسلام بنا کردند که «مسجد قبا» میباشد، سپس بعد از چند روز به سوی مدینۀ منوره رهسپار شدند، پس مردم آن با خوشی و سرور غیر قابل وصف وی را استقبال کردند، و خانهها با صداهای تکبیر و تحمید به خاطر خرسندی از قدوم شریف وی به لرزه درآمد.
تأسیس دولت و تشریع جهاد: به مجردی که رسول الله صلی الله علیه وسلم در مدینه مستقر شدند، به بنای "مسجد نبوی" آغاز کردند تا مقری برای دولت باشد، و میان مهاجرین و انصار پیمان برادری بستند تا دست واحدی گردند، و چون وضعیت مستقر گردید و مسلمانان صاحب قوت و شوکت شدند، الله متعال برایشان اجازه نمود تا برای دفع ظلم در راه الله جهاد نمایند، پس الله متعال این قول خویش را نازل فرمودند: {به کسانی که جنگ بالای آنها تحمیل گردیده، اجازه جهاد داده شده است؛ چرا که مورد ستم قرار گرفته اند، والله بر یاری انها تواناست 39} سوره الحج آیه : ٣٩
درسهای آموخته شده:
۱- عظمت فداکاری: هجرت پیامبر صلی الله علیه وسلم و اصحابش و ترک وطنها و اموال ایشان، خالصانه برای الله متعال بود، و این به ما میآموزد که دین از همه چیز باارزشتر است.
۲- فضیلت ابوبکر صدیق رضی الله عنه: که شرف مصاحبت وهمسفری با پیامبر صلی الله علیه وسلم را در بزرگترین سفر به دست آورد، و ثبوت جایگاه والای او به عنوان نزدیک ترین مردم به رسول الله صلی الله علیه وسلم بود.
۳- این که الله متعال محافظت پیامبرش ﷺ را به عهده گرفت و مکر کافران را از او دور ساخت، پس هر کس که الله با او باشد، هیچ غالبی بر او نیست.
۴- اعتماد پیامبر صلی الله علیه وسلم به پروردگارش در سخت ترین لحظات داخل غار آشکار شد، که به ما می آموزد گشایش همراه با صبر و یقین به معیت الهی فرا می رسد.
۵- فضیلت انصار: چنانکه محبت اهل مدینه به پیامبر صلی الله علیه وسلم و شادمانی آنان از ایشان آشکار گردید؛ چیزی که سرشت پاک آنان را نمایان ساخت، و اینکه چگونه آنان الله و رسولش را صادقانه یاری کردند.
۶- جهاد در وقت مناسب بعد از قیام دولت اسلامی و توانایی بر آن مقرر گردید، و این از رحمت و حکمت الله متعال در رعایت احوال مسلمانان است.
۷- اهمیت مسجد در زندگی مسلمانان: نظر به جایگاه و اهمیت مسجد در زندگی مسلمانان، اولین کاری که پیامبر صلی الله علیه وسلم در مسیر راه به سوی مدینه انجام دادند، بنای مسجد قبا بود، سپس زمانی که وارد مدینه شدند، مسجد النبی را در مکان معروف کنونی آن بنا کردند.
درس یازدهم: آغاز جهاد در راه الله متعال، و غزوۀ بزرگ بدر:
آغاز غزوه ها و سریه ها:
رسول الله ﷺ بیست و یک غزوه انجام داد، اولین آن غزوه ی ابواء (ودان) در سال دوم هجری، و آخرین آن غزوه ی تبوک (عسره) در ماه رجب سال نهم هجری بود، و سریه ها را نیز می فرستاد.
و غزوه: عبارت از آن است که پیامبر ﷺ در آن بیرون رفته و شخصاً مسلمانان را رهبری کرده است، خواه در آن جنگی صورت گرفته باشد یا خیر.
و سریه: آن است که رسول الله صلی الله علیه وسلم در آن بیرون نرفته باشد، و ممکن است در آن جنگ رخ دهد، و ممکن است رخ ندهد، و غالباً تعداد سریه اندک می باشد.
غزوۀ بزرگ بدر در سال دوم هجری:
سبب این غزوه این بود که به پیامبر صلی الله علیه وسلم خبر رسید که یک کاروان بزرگ قریش که اموال فراوانی در آن بود از شام میآید، پس مردم را برای رویارویی با آن فراخواند، و همراه با سیصد و ده و چند تن خارج شد، تا مجازاتی برای قریش باشد، زیرا آنان مهاجرین را از شهر شان اخراج کرده بودند، و بر خانه ها و دارایی های شان مسلط شده و اموال شان را غارت کرده بودند. وقتی این خبر به قریش رسید، یک هزار و سیصد جنگجو و یا بیشتر از آن را جمع آوری کردند، و پیامبر صلی الله علیه وسلم با صحابه خود مشوره کرد، و تصمیم به رویارویی گرفتند. این جنگ در ماه رمضان صورت گرفت، و در آن لشکر اسلام و لشکر کفر باهم روبرو شدند و جنگ شدت گرفت، الله متعال در آن پیامبرش را نصرت بزرگ و چشمگیری بخشید، و چهارده تن از مسلمانان به شهادت رسیدند، و هفتاد تن از کفار کشته شدند، و هفتاد شخص دیگر اسیر شدند، که بیشتر شان شامل بزرگان و رهبران کفار قریش بود. پس الله متعال اسلام و مسلمانان را عزت بخشید، و شرک و مشرکان را خوار ساخت، و الحمد لله رب العالمین.
درسهای آموخته شده:
۱- مشروعیت جهاد در راه الله متعال برای اِعلای کلمۀ الله، نشر اسلام و اقامۀ عدالت، و از بین بردن ظلم و ستم.
۲- پیامبر صلی الله علیه وسلم رهبر الگو و شجاع اسوه است: برای کسی که شخصاً برای جنگ با کفار بیرون میرود.
۳- مشروعیت تصرف اموال کفار محارب، و قطع راه تجارتی قریش و تضعیف اقتصادی آنها؛ و این سبب اصلی غزوۀ بزرگ بدر بود.
۴- مشورت پیامبر صلی الله علیه وسلم با اصحابش در خروج و رویارویی: و در این، مشروعیت مشورت در تمام امور، به ویژه امور مهم میباشد.
۵- الله متعال گروه اندک مؤمنان را بر گروه بزرگ کافران پیروز میگرداند: چنانکه پیامبر صلی الله علیه وسلم و یارانش را بر کافران قریش پیروز گردانید، در حالی که تعدادشان چندین برابر تعداد مسلمانان بود.
۶- شجاعت و دلیری پیامبر صلی الله علیه وسلم و اصحابشان: چرا که با چندین برابر تعداد و تجهیزات خود مواجه شدند.
۷. الله است که هر کس را که بخواهد عزت میدهد و هر کس را که بخواهد خوار میکند: چنانکه اهل اسلام را در بدر عزت داد و اهل شرک را خوار ساخت.
۸- بعضی از حکمتهای مشروعیت جهاد در راه الله:
الف- دعوت مردم بسوی اسلام و رهایی دادن آنان از عبادت بندگان بسوی عبادت پروردگار بندگان؛ الله متعال می فرمایند: {و با آنها بجنگید تا فتنه (کفر و شرک) باقی نماند و دین همه برای الله باشد (و مردم تنها الله را عبادت کنند)، پس اگر از کفر و شرک خود دست برداشتند (با آنها کاری نداشته باشید چرا که) تجاوز روا نیست مگر بر ظالمان (و ایشان از ظلم خود دست برداشتند) 193} [البقرة: ١٩٣].
ب- دفع تجاوز بر مسلمانان؛ الله متعال می فرمایند: {و در راه الله بجنگید با کسانی که با شما میجنگند، و تجاوز نکنید، چرا که الله تجاوز کنندگان را دوست نمیدارد 190} [البقرة: 190].
درس دوازدهم: غزوۀ احد و ما بعد آن:
این جنگی است که در آن درسهای بزرگی در اطاعت تجلی یافت، و در آن صداقت محبت صحابه به پیامبرشان ﷺ و فدای جانهایشان آشکار گردید.
اسباب غزوه و آمادگی برای آن: غزوۀ احد در سال سوم هجرت اسباب داشت؛ مهمترین آن: تصمیم مشرکین برای گرفتن انتقام کشتگان و شکست شان در روز بدر بود؛ پس سه هزار جنگجوی قریش به رهبری ابوسفیان تجمع نمودند، و در مقابل، رسول الله صلی الله علیه وسلم با هزار تن از اصحابش برای رویارویی با آنان خارج شد، در حالی که لشکر در راه بود، عبدالله بن ابی بن سلول رئیس منافقین با یک سوم لشکر برگشت، و آنان در جنگ اشتراک نکردند.
رویدادهای جنگ و شومی نافرمانی: دو لشکر در احد با هم روبرو شدند، و جنگ شدیدی درگرفت که در آغاز مشرکان شکست خوردند، سپس تیراندازانی از مسلمانان از کوه پایین آمدند، در حالی که پیامبر صلی الله علیه وسلم به آنان دستور داده بود که تحت هیچ شرایطی پایین نیایند، و به سبب نافرمانی تیراندازان از این دستور، لشکر کفار مسلمانان را دور زدند، و تعداد زیادی از مسلمانان کشته شدند. الله متعال میفرمایند: {و البته الله وعدۀ خود را (مبنی بر پیروزی شما در جنگ احد) محقق گرداند، وقتی که کفار را به حكم الله میکشتید تا آن که سست شدید و در مسأله (جنگ و تقسیم غنایم) نزاع کردید، و (از دستور پیامبر) نافرمانی کردید، با آنکه به شما چیزی را نشان داد که دوست میداشتید آن را (نصرت و غنیمت را) و کسی از شما دنیا را میخواست، و از کسی از شما آخرت را میخواست، باز الله شما را از )تعقیب کردن( آنها منصرف ساخت تا شما را بیازماید، و البته الله (خطای شما) را معاف کرد، بیگمان الله بر مؤمنان منت و بخشش (و مهربانی) دارد 152} [سورة آل عمران:۱۵۲].
شدت مصیبت و فداکاریهای اصحاب: غزوۀ احد از دشوارترین غزواتی بود که بر رسول الله صلی الله علیه وسلم گذشت؛ چنانکه دندان رباعی او شکست، و دو حلقۀ مِغفَر - که وسیلهای برای محافظت سر است - در چهرۀ شریف او فرو رفت، و کار بر او سخت شد اما الله متعال او را محفوظ نگهداشت، و در این جنگ هفتاد تن از اصحاب رضی الله عنهم به شهادت رسیدند، که از جملۀ آنان سیدالشهداء حمزه بن عبدالمطلب، کاکای رسول الله صلی الله علیه وسلم بود، و در آن محبت حقیقیِ اصحاب به رسول الله صلی الله علیه وسلم آشکار گردید، پس آنان جانهای خویش را در راه محافظت از او فدا کردند، و پس از پایان جنگ و دفن شهداء، رسول الله صلی الله علیه وسلم و اصحابش به مدینه بازگشتند.
و از جمله وقایع این است که پیامبر ﷺ بر سر شهدای احد حاضر شد و بر آنان گریست، و فرمودند: «من در روز قیامت برای اینها گواه هستم»، و امر نمود تا آنان را با خون ها و لباس های ایشان بدون غسل دفن نمایند، و دو مرد را در یک قبر جمع می نمود و به منظور ارج نهادن به مقام شان، کسی را که بیشتر قرآن حفظ داشت مقدم می داشت. سپس از زندگان تفقد به عمل آورد، زخم های شان را مسح می نمود و آنان را دلداری و تقویت می داد، و از شجاعت ام عماره و خانواده اش تمجید نمود و به پاس استقامت عظیم و دفاع شان از وی، برای آنان دعا کرد تا در بهشت همراه او باشند، و چون از دفن فارغ شدند، تمام یارانش را پشت سر خود صف بست، پس الله متعال را حمد و ثنا گفتند، در حالی که تسلیم امر او تعالی بودند، و او را بر نعمت صبر و جهاد شکرگزار بودند.
غزوۀ حمراء الأسد: این غزوه فقط یک روز پس از احد به وقوع پیوست، و سبب آن خبری بود که به رسول الله ﷺ از ابوسفیان بن حرب رسید مبنی بر اینکه او میخواهد با قریش به مدینه برگردد تا کسانی از اصحاب پیامبر ﷺ را که باقی ماندهاند از بین ببرند، پیامبر ﷺ مردم را به خارج شدن امر نمود، و شرط گذاشت که هیچ کس با وی خارج نشود مگر کسی که در جنگ احد حضور داشته بود؛ صحابه با وجود زخمهایی که داشتند خارج شدند، زمانی که ابوسفیان از آنان باخبر شد ترسید و با کسانی که همراهش بودند به مکه برگشت.
درسهای آموخته شده:
۱- عاقبت نافرجام گناهان : همانا نافرمانی رسول الله صلی الله علیه وسلم که از تیراندازان سر زد، ضرر بزرگ و عظیمی را برای مسلمانان در پی داشت.
۲- منزلت و دلیری پیامبر صلی الله علیه وسلم: که شخصاً جنگید و در راه الله مجروح شد، درود الله بر او.
۳- فضیلت صحابه رضی الله عنهم: و فدا کردن جانهای شان در راه الله، و حمایت شان از رسول الله صلی الله علیه وسلم.
۴- تمایز مؤمن از منافق: اهل نفاق بازگشتند و در غزوۀ احد شرکت نکردند، و در رأس آنان ابن سلول بزرگ منافقین قرار داشت.
۵- اثر فداکاری های صحابه: اگر الله متعال و سپس فداکاری های صحابه رضی الله عنهم نمی بود، اسلام گسترش پیدا نمی کرد، یقیناً الله متعال آنان را سبب قرار داد؛ امام ابن قیم رحمه الله تعالی فرمود:
آنان پیروان پیامبر صلی الله علیه وسلم و گروه او هستند.. و اگر آنان نمیبودند، در روی زمین هیچ مسلمانی وجود نمیداشت.
۶- خروج صحابه در «حمراء الاسد» با زخمهای خونریزیشان یک روز بعد از میدان جنگ «احد»، پذیرفتن آنان از پیامبر صلی الله علیه وسلم بزرگترین دلیل بر قوت ایمان و بلندی همتی بود که دردها بر آن غلبه نکرد.
درس سیزدهم: غزوۀ خندق (احزاب) در سال پنجم هجرت:
حوادث این غزوه زمانی آغاز گردید که یهود پیمانی را که با رسول الله صلی الله علیه وسلم بسته بودند نقض کردند، و قبایل مختلف عرب را تحریک نموده و آنان را برای هجوم بر مدینه جمع نمودند، به هدف از بین بردن مسلمانان و دولت نوپای شان، پس از قبایل شرک لشکر عظیمی گرد هم آمد که تعداد شان به 10 هزار جنگجو به رهبری ابوسفیان بن حرب می رسید، در حالی که تعداد لشکر پیامبر صلی الله علیه و سلم فقط 3 هزار جنگجو بود.
و هنگامی که پیامبر صلی الله علیه وسلم از آمدن آنان مطلع گردید، با اصحابش مشوره نمود، صحابی جلیل القدر سلمان فارسی رضی الله عنه به وی پیشنهاد نمود تا "خندق" در اطراف مدینه حفر نمایند تا سد استواری باشد که آن را از ورود دشمنان محافظت کند، پیامبر صلی الله علیه وسلم نظر وی را پسندید و به اجرای آن امر نمود، و پیامبر صلی الله علیه وسلم تنها به رهنمایی اکتفا نکرد، بلکه با اشتراک عملی خویش همراه با صحابه در حفر خندق و تحمل سختی ها با آنان، عالی ترین نمونه های تواضع و الگو بودن را به نمایش گذاشت.
احزاب به مدینه رو آوردند و مدینه را محاصره کردند، تا اینکه به دلیل طولانی شدن محاصره، سختی بر مسلمانان شدت گرفت، و ترس و گرسنگی شدید یکجا بر آنان چیره شد، و قرآن این وضعیت دشوار را با این فرمودۀ الله متعال به تصویر کشیده است: {وقت که از طرف بالا و پایین شما به سویتان آمدند و آن هنگام که چشمها خیره شد و دلها به گلوهگاهها رسید و در بارۀ الله گمانهای گوناگونی میکردید 10 در آن وقت (بود که) مؤمنان آزموده شدند و سخت تکان خوردند و متزلزل شدند 11} [الأحزاب: ١٠-١١].
و در میان این بحران، معجزات پیامبر صلی الله علیه وسلم آشکار شد، که الله متعال در غذای اندک برکت داد تا اینکه تمام لشکر را سیر کرد، و با وجود تنگی حال، یارانش را به فتح سرزمینهای فارس و روم مژده داد تا همتهایشان را قوی سازد، و هنگامی که کار سخت شد، پیامبر صلی الله علیه وسلم با دعای صادقانه به پروردگارش رو آورد تا برای مسلمانان گشایشی ایجاد کند، پس الله دعایش را اجابت نمود و بر لشکریان احزاب تندبادی فرستاد که خیمههایشان را از جای برکند، و فرشتگانی را نازل کرد که رعب و وحشت در دلهایشان میانداختند، در نتیجه جمعشان پراکنده شد و ناکام بازگشتند، و امنیت به مدینه بازگشت، الله متعال میفرمایند: {ای کسانی که ایمان آوردهاید، نعمت الله را بر خود یاد کنید، وقتی که لشکرها بهسوی شما آمدند پس بر سر آنان طوفانی را فرستادیم و (نیز) لشکرهایی را (بهسویشان روانه کردیم) که شما آنان را نمیدیدید، و الله به آنچه میکنید بیناست 9} [الأحزاب: ٩].
الله سبحانه و تعالی می فرمایند: { الله کافران را به خشم و غضبشان بازگردانید، بیآنکه به خیری رسیده باشند و الله (با فرستادن طوفان)، مؤمنان را از جنگ بینیاز ساخت و الله توانای غالب است 25} [الأحزاب: 25].
درسهای آموخته شده:
۱- اینکه دشمنان اسلام شاید با وجود اختلاف عقاید ایشان برای مبارزه با مسلمانان با هم یکجا شوند، و این از سنت های الله متعال در میان مخلوقاتش مبنی بر تداوم کشمکش میان حق و باطل است، که هوشیاری دایمی و آمادگی خوب را ایجاب می کند.
۲- غزوه فضیلت سلمان فارسی رضی الله عنه و اهمیت مشورت را در اسلام برجسته می سازد.
۳- مشارکت پیامبر صلی الله علیه وسلم با اصحابش در خستگی، تأکید می کند که رهبر موفق کسی است که در انجام کار پیش قدم می شود و با رعیت خود متواضع، و الگوی نیکی برای آنان می باشد.
۴- حفر خندق به ما ضرورت بذل تمام تلاش ممکن، به کارگیری وسایل مشروع در دسترس، و به کار بستن اسباب را همراه با تعاون بر نیکی و تقوا میآموزد.
۵- اهمیت یقین و صبر: به راستی که صحابه با وجود محاصره، پایداری عظیمی از خود نشان دادند، پس پیروزی نصیب شکیبایانی شد که به وعدۀ الله یقین داشتند، الله متعال میفرمایند: { در میان مؤمنان مردانی هستند که بر سر عهدی که با الله بستند صادقانه ایستادهاند؛ بعضی پیمان خود را به آخر بردند (و در راه او شربت شهادت نوشیدند)، و بعضی دیگر در انتظارند؛ و هرگز تغییر و تبدیلی در عهد و پیمان خود ندادند23} [سورة الأحزاب:23].
۶- لطف الله متعال بر بندگانش؛ چنانکه پیامبر صلی الله علیه وسلم در سخت ترین اوقات، اصحابش را به فتوحات آینده بشارت داد.
۷- دعا کلید پیروزی است، زیرا با پناه بردن صادقانه پیامبر صلی الله علیه وسلم به پروردگارش موازنه نبرد تغییر یافت، و در این اهمیت دعا نهفته است.
۸- نصرت و پیروزی از جانب الله است: هر قدر هم که قدرت دشمنان و کثرت تعدادشان زیاد باشد، همانا الله همان ذات قوی و غالب است که بندگان خود را یاری میکند.
درس چهاردهم: صلح حدیبیه و غزوه خیبر و عمره قضا (فتح مبین):
پیامبر اکرم (صلی الله علیه وسلم) در خواب دیدند که ایشان و اصحاب شان در کمال امنیت، در حالی که سرهای خود را تراشیده و موهای خود را کوتاه کردهاند، وارد مسجدالحرام میشوند؛ و از آنجایی که خواب پیامبران وحی است، اصحاب شان را خبر دادند و آنان بسیار شادمان شدند.
رسول الله صلی الله علیه وسلم در ذی القعده سال ششم هجرت به همراه حدود یک هزار و چهارصد تن از مهاجرین و انصار خارج شد، آنان برای تعظیم بیت الله حیوانات قربانی را با خود میراندند، و جز سلاح مسافر (شمشیرها در غلاف) سلاحی با خود حمل نمیکردند، تا به قریش ثابت سازند که ایشان عمرهکننده اند، نه جنگجو.
ممانعت و بیعت رضوان: هنگامی که قریش از حرکت آنان آگاه شدند، تصمیم گرفتند با زور مانع آنان شوند و در «ذی طوی» اردو زدند، پس پیامبر صلی الله علیه وسلم مسیر خود را تغییر داد تا اینکه در حدیبیه فرود آمد، و در آنجا پیامرسانیهای طولانی صورت گرفت، که در جریان آن پیامبر صلی الله علیه وسلم عثمان بن عفان رضی الله عنه را فرستاد تا با آنان مذاکره کند، پس خبر کشته شدن او شایع شد، در اینجا پیامبر صلی الله علیه وسلم صحابه را برای بیعت فرا خواند بر اینکه از جنگ فرار نکنند، پس در زیر درخت سَمُره با او بیعت کردند، و این همان «بیعت رضوان» است که الله در مورد آن نازل فرمودند: {هر آئینه که الله از مؤمنان راضی شد، هنگامیکه زیر درخت با تو بیعت میکردند...} [الفتح: ١٨].
شرايط صلح: سهیل بن عمرو به عنوان نمایندۀ قریش آمد، و توافق بر صلحی صورت گرفت که در ظاهر شامل شروط دشواری بود، از جمله: توقف جنگ به مدت ده سال، و اینکه مسلمانان در این سالِ خود بدون انجام عمره بازگردند، با این شرط که در سال آینده بازگردند و عمرۀ خود را انجام دهند و فقط سه روز در مکه اقامت داشته باشند، و اینکه هر کس از قریش بدون اجازۀ ولیِ خود نزد محمد آمد، او را به آنان بازگرداند. با وجود ناراحتی برخی از صحابه از این شرایط، اما پیامبر صلی الله علیه وسلم در راستای امتثال فرمان پروردگارش، آن را امضا فرمودند، و قربانی خویش را نحر نموده و از احرام خارج شدند، پس مسلمانان از ایشان پیروی کردند، و در پی آن، در حالی که در راه بازگشت به مدینۀ منوره بودند، الله این فرمودۀ خویش را نازل فرمودند: {البته ما برای تو به فتحی آشکار حکم کردیم 1 تا (در نتیجه) الله همۀ گناهان گذشته و آیندۀ تو را بیامرزد و نعمتش را بر تو تمام سازد و تو را به راه راست هدایت کند 2 و تا الله تو را به نصرت قوی و غالب (شکست ناپذیر) مدد کند 3} [سورة الفتح:1-3]
غزوه خیبر (ثمره زودهنگام صلح): یکی از بزرگترین ثمرات صلح، استقرار جبهه جنوبی با قریش و تأمین امنیت پشت مدینه بود، پیامبر صلی الله علیه وسلم در ماه محرم سال هفتم هجری به سوی جبهه شمالی رهسپار شدند؛ وآنجا پایگاه یهودیان خیبر بود که احزاب را تحریک نموده و توطئه هایی علیه مسلمانان چیده بودند، پیامبر صلی الله علیه وسلم به عنوان پاداشی برای آنان، به کسی جز کسانی که در حدیبیه حضور داشتند (اهل بیعت رضوان) اجازه خروج با خود را ندادند، مسلمانان قلعه های مستحکم خیبر را یکی پى دیگری محاصره کردند، والله قلعه ها را بر آنان فتح نمود و رعب و وحشت در دل های یهودیان انداخت، پس خواستار صلح شدند تا در ازای واگذاری اموال و زمین هایشان به مسلمانان خون شان حفظ شود، به این شرط که در آن زراعت نمایند و نیمی از محصول برای آنان باشد، بدین ترتیب بشارت الله در فتح به «غنایم بسیارِ» زودهنگام تحقق یافت.
عمره قضا (تحقق رویا): و در سال بعدی (ماه ذی القعده سال هفتم هجری)، پیامبر ﷺ همراه با اصحابش که در حدیبیه حضور داشتند، برای قضای عمره شان که از آن بازداشته شده بودند، بیرون شد. پیامبر ﷺ در حالیکه تلبیه می گفت داخل مکه شد، و مسلمانان در اطرافش تهلیل و تکبیر می گفتند، و مناسک شان را در امنیت و آرامش انجام دادند، و قریش به کوه ها برآمدند و با هیبت و شگفتی به آنها می نگریستند، این عمره تصدیقی برای رویای پیامبر ﷺ بود، كه به "عمرة القضاء" یا "عمرة القضية" معروف گردید.
١- این صلح مسلمانان را قادر ساخت تا دعوت خود را در امنیت گسترش دهند، مردم چندین برابر آنچه پیش از آن بودند دردین الله داخل شدند، بنابر این فتح همیشه با شمشیر نبوده است.
۲- غزوه ثابت ساخت که رستگاری در پیروی از امر الله و رسولش ﷺ است، حتی اگر در ابتدا حکمت آن برای عقلها آشکار نگردد (همانگونه که در شروط صلح اتفاق افتاد).
۳- منزلت اهل بیعت: صحابه به شرف بزرگی نایل شدند، زیرا الله متعال از آنها راضی شد و این بیعت به "بیعت رضوان" نامیده شد، و این گواهی ربانی از بالای هفت آسمان بر صداقت ایمان آنهاست.
۴- مشروعیت معاهدات؛ پس برای مسلمانان جایز است در صورت که در آن مصلحت باشد، با دشمن عقد صلح نمایند، و این از باب حکمت و سیاست شرعی میباشد.
۵- بازگشت پیامبر ﷺ در "عمره قضا" در سال بعد، صدق رؤیای ایشان را ثابت کرد، غرور قریش را درهم شکست، و عزت اسلام را در قلب مکه آشکار ساخت.
۶- پیامبر صلی الله علیه وسلم عالی ترین نمونه ها را در پایبندی به عهد و پیمان ها و وفا به آنها ارائه کرد، و همین امر مردم را به اخلاق اسلام و دین آن علاقه مند ساخت.
٧- برکت عمل به اوامر پیامبر صلی الله علیه وسلم: همانگونه که در غزوۀ احد ذکر کردیم که نافرمانی شومی دارد که ممکن است در هنگام رویارویی با دشمن، شکست را بر مسلمانان نازل کند، یقیناً اطاعت از پیامبر صلی الله علیه وسلم و عمل به اوامر او برکت دارد که موجب پیروزی مسلمانان می گردد، الله متعال می فرمایند: {...اما اگر او را اطاعت کنید، راهیاب میشوید...} سوره النور آیه : ۵۴
مکاتبه پیامبر صلی الله علیه وسلم با پادشاهان و امیران پس از صلح حدیبیه
چون پیمان صلح حدیبیه استقرار یافت و جنگ به پایان رسيد، پیامبر صلى الله عليه وسلم از جانب قریش ایمن گردید، و به تکمیل دعوت جهانی و نشر آن در سراسر زمین رو آورد؛ پس عزم خویش را جزم نمود تا به پادشاهان زمین و امیران عرب و عجم نامه بنویسد و آنها را بسوى اسلام دعوت نماید. و از روی شفقت بر امت و حسن تدبیر خویش، پیامبر صلى الله عليه وسلم مهری از نقره تهیه نمود که نقش آن «محمد رسول الله» بود تا نامهها با آن مهر گردد، زیرا عادت و شرط پادشاهان این بود که هیچ نامهای را نمیخواندند مگر اینکه مهر شده باشد. سپس از میان بهترین صحابهاش رضی الله عنهم فرستادگانی را برگزید که دارای فصاحت زبان، قوت قلب و کمال عقل بودند، تا این امانت بزرگ را ادا نمایند.
پیامبر صلی الله علیه وسلم دحیه بن خلیفه کلبی رضی الله عنه را به سوی هرقل بزرگ روم، عبدالله بن حذافه سهمی رضی الله عنه را به سوی کسری پادشاه فارس، عمرو بن امیه ضمری رضی الله عنه را به سوی نجاشی پادشاه حبشه، و حاطب بن ابی بلتعه رضی الله عنه را به سوی مقوقس بزرگ قبطیان در مصر فرستادند، چنانکه به امرای شام و یمامه مانند حارث بن ابی شمر غسانی و هوذه بن علی حنفی نیز نامه نوشتند. پس این فرستادگان مبارک با نامه های هدایت رهسپار شدند، در حالی که در لابلای آن دعوت ناب اسلام و پیام حکیمانه ای را حمل می کردند که عقل ها و قلب ها را مخاطب قرار می داد، و آنان را به سوی کلمه ای مشترک دعوت می نمود که جز الله متعال را عبادت نکنند، و آنان را از پیامدهای بازداشتن ملت های شان از نور حق و هدایت هشدار می داد.
موضعگیریهای پادشاهان در قبال این نامهها و مکتوبات شریف متفاوت بود؛ قلب برخی از آنان نرم شد و پاسخ نیکو دادند؛ مانند مقوقس، نجاشی و هرقل که از ابوسفیان درباره صفات پیامبرصلی الله علیه و سلم پرسوجو نمود و به راستیِ پیامبری او یقین حاصل کرد، اگرچه پادشاهیاش مانع پیروی او از حق گردید. و برخی از آنان سرکشی و تکبر ورزیده و نامه ایشان را پاره کردند، مانند کسری؛ پیامبر صلی الله علیه و سلم برعليه او دعا کرد تا پادشاهیاش کاملاً پارچه پارچه شود، پس الله متعال دعای ایشان را اجابت نمود و پادشاهیاش به سرعت از بین رفت. با این نامهنگاریها، دعوت اسلام به پادشاهان و رؤسای زمین رسید و ممالک بزرگ از دین حق آگاه شدند. این گام آغازی برای مرحله جهانی شدن در نشر اسلام، و خروج آن از مرزهای شبهجزیره عرب به سوی سایر کشورهای جهان بود.
درسهای آموخته شده:
۸- دلالت قطعی بر اینکه رسالت محمدی رسالتی عام و شامل برای عرب و عجم است، و منحصر به اهل جزیره نیست، مصداق اين فرمودهٔ الله متعال: {و ما تو را نفرستادیم مگر مژده رسان و بیم دهنده برای تمام مردم ...} [سبأ:28].
۹- عملی نمودن سیاست شرعی: و این امر در استفاده نیکو از اوقات صلح و آتش بس برای گسترش دین و دعوت نمایان می گردد؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه وسلم از صلح حدیبیه و امنیت داخلی خویش بهره برد، تا برای مخاطب قرار دادن و دعوت نمودن پادشاهان و رهبران زمین فارغ گردد.
۱۰- جواز مراعات عرف دولتها در مکاتبات و ارتباطات، مادامی که مخالف شرع نباشد، به دلیل اینکه ایشان صلی الله علیه وسلم هنگامی که برای شان گفته شد آنان نامهای را نمیخوانند مگر اینکه مُهر شده باشد، مُهری اختیار نمودند، به منظور تسهیل در رسیدن حجت و نافذ شدن دعوت.
درس پانزدهم: غزوۀ فتح مكه در سال هشتم هجرت:
فتح اعظم: این همان فتح بزرگ و مبارک است، فتح مکه؛ روزی که الله در آن دینش را به اعتزاز در أورد و رسولش را یاری کرد، و شهر حرام و خانۀ عتیقش را از شرک پاک گردانید.
أماده گی لشکر: پیامبر صلی الله علیه وسلم برای جنگ آماده شد و اصحاب وی را به آمادگی امر نمود، و پیامبر صلی الله علیه وسلم همراه با اصحاب وی رضی الله عنهم در لشکری مشتمل بر 10 هزار جنگجو حرکت کردند، تا اینکه به نواحی مکه رسیدند؛ و زمانی که ابوسفیان قدرت لشکر مسلمانان و تعداد شان را که به 10 هزار جنگجو رسیده بود مشاهده کرد، کاملاً درک نمود که اهل مکه توانایی رویارویی را ندارند، پس به تسلیم شدن موافقت کرد، سپس الله متعال بر وی منت نهاد و اسلام آورد.
ورود به مکه: پیامبر صلی الله علیه وسلم در صحنهای با شکوه از قسمت بالای مکه وارد آن شد، و از روی تواضع و خشوع در برابر الله و شکرگزاری از او، سر به زیر انداخته بود، در حالی که مهاجرین و انصار وی را احاطه کرده و افق را پر کرده بودند.
پاکسازی کعبه: پیامبر صلی الله علیه وسلم به امر شکستن بت ها و زدودن تصاویری که در داخل و اطراف کعبه بودند اقدام نمود؛ تا توحید خالص برای الله باشد.
بیعت مردم در روز فتح: بعد از آنکه پیامبر صلی الله علیه وسلم اهل مکه را امن داد، بسیاری از آنان با میل و رغبت نزد کوه صفا آمدند و بر اسلام و اطاعت با وی بیعت کردند، در حالی که عده ای دیگر عقب ماندند و از روی ترس فرار کردند، سپس پیامبر صلی الله علیه وسلم آنان را امن داد و بعداً اسلام آوردند؛ بنابر این داخل شدن آنان در دین از روی اکراه نبود، بلکه پس از عفو کریمانه نبوی بود که قلب هایشان با آن دگرگون گردید.
اثر فتح: این پیروزی تأثیر عظیمی داشت؛ پس از آنکه پیامبر صلی الله علیه وسلم بر قریش (که در رأس عرب قرار داشت) پیروز شد، و پیروزی که پس از آن حاصل گردید، همه به صدق نبوت وی یقین کردند، بنابراین هیئتها از هر مکان شروع به آمدن کردند تا به گونه گروهی و دسته دسته در دین الله داخل شوند.
درسهای آموخته شده:
١- الله متعال فتح مکه را برای پیامبر صلی الله علیه وسلم و اصحابش بدون نیاز به جنگ آسان گردانید، و این محضِ فضلِ الله متعال است که خون آنان را حفظ نمود و پیروزی را در امنیت به آنان عطا کرد.
۲- خلق تواضع در هنگام پیروزی: پیامبر صلی الله علیه وسلم در حال به مکه داخل شد که در نهایت عاجزی و خضوع برای الله بود، تا به ما بیاموزد که فضل تنها از آن الله است، پس او یاری دهنده و مددگار است، و اینکه مؤمن هر اندازه که قوتش بیشتر باشد، تواضع او در برابر پروردگارش بیشتر می گردد.
۳- اهمیت توحید: نخستین کاری که پیامبر ﷺ انجام داد، شکستن بت ها بود، و این امر تأکید می کند که اساس و قدرت این دین در "توحید" و پاکسازی دل ها و خانه ها از هر آنچه غیر از الله عبادت می شود، است.
۴- قبایل عرب منتظر نتیجه نبرد بودند، پس چون یاری الله به پیامبرش را بر قومش دیدند، هیئتها پی در پی آمده و اسلام خود را اعلان کردند، پس فتح مکه کلیدی بود که قلبهای همه جزیره عرب را به سوی ایمان گشود.
۵- بشارت قرآنی: الله متعال این رویداد عظیم را در کتاب کریم خویش جاودانه ساخته و میفرمایند: {چون مدد الله (فتح مکه) برسد 1 {و مردم را ببینی که دسته دسته در دین الله (دین اسلام) داخل شوند 2 پس پروردگار خود را به پاکی و ثنا یاد کن و از او مغفرت بخواه، چون که او توبهپذیر است 3} [النصر ١-٣].
درس شانزده هم: غزوه حنین:
سبب غزوه: بعد از فتح مکه، به پیامبر صلی الله علیه وسلم خبر رسید که قبایل "هوازن" (مردم طائف) لشکر بسیار بزرگی را برای جنگ با وی جمع آوری میکنند، پس پیامبر صلی الله علیه وسلم تصمیم گرفت تا قبل از اینکه آنان به مکه بیایند، به سوی آنان در مکان ایشان رهسپار شود.
قدرت دو لشکر: از قبیله هوازن حدود بیست هزار جنگجو جمع شدند، و با اموال، زنان و اطفال خویش خارج شدند (تا خود را به عدم فرار تشویق کنند)، اما مسلمانان در یک لشکر بزرگ که تعداد شان دوازده هزار جنگجو بود خارج شدند؛ که از جمله آنان دو هزار تن از اهل مکه بودند که جدیدا به اسلام مشرف شده بودند.
درس کثرت: هنگامی که برخی از مسلمانان کثرت عدد خود را دیدند، با غرور گفتند: "امروز هرگز به سبب کمی عدد شکست نخواهیم خورد"، پس این خودپسندی آغاز امتحان دشواری بود.
غافلگیری سخت: هنگامی که مسلمانان ورود به دره «حنین» را آغاز کردند، جنگجویان هوازن از قبل برای آنان کمینهای پنهانی گذاشته بودند، و ناگهان همانند یک تن واحد بر لشکر مسلمانان هجوم آوردند و آنان را تیرباران کردند، که این غافلگیری منجر به عقبنشینی و فرار بخش زیادی از لشکر گردید.
ثبات رهبر: در آن لحظه دشوار، پیامبر صلی الله علیه وسلم با شجاعتی بینظیر در جای خود ثابت قدم ماند، و تعداد اندکی از مهاجرین و انصار همراه او بودند، از جمله آنان ابوبکر، عمر و علی رضی الله عنهم.
شجاعت نبوی: پیامبر صلی الله علیه وسلم با قاطر خویش به سوی لشکر مشرکین پیش تاخت، در حالی که با بلندترین صدای خود ندا می داد تا اطمینان را به دل های اصحابش بازگرداند: «من پیامبر هستم، دروغی نیست، من پسر عبدالمطلب هستم»، و جنگ دوباره شدت گرفت.
یاری الله متعال و فرشتگان: هنگامی که صحابه برگشتند و پیرامون پیامبر شان جمع شدند و نبرد شدت گرفت، الله متعال مؤمنان را با نازل شدن فرشتگان یاری نمود، فرشتگانی که رعب را در دل های کفار افکندند و قدم های شان را متزلزل ساختند.
پایان و غنایم: کفار شکست خوردند و پا به فرار گذاشتند، و مسلمانان آنان را تعقیب نمودند، و کفار غنایم و اموال فراوانی از خود بر جای گذاشتند که به فضل الله متعال به ملکیت مسلمانان درآمد، و از جمله تألیف قلوب هوازن توسط پیامبر صلی الله علیه وسلم این بود که غنایم را پس از مدتی تقسیم ننمود، تا شاید آنان برگردند و اسلام بیاورند و نزد وی بیایند و از او بخواهند تا غنایم را به آنان بازگرداند، اما چون تأخیر نمودند، پیامبر صلی الله علیه وسلم آن را تقسیم نمود.
درسهای آموخته شده:
۱- اعتماد به الله نه به تعداد؛ پس مسلمانان در حنین آموختند که پیروزی تنها از جانب الله متعال می آید، و اینکه کثرت تعداد سودی نمی رساند هرگاه غرور وارد قلب ها شود.
۲- در غزوه بدر مسلمانان آموختند که "قلت" همراه با صبر و تقوا ضرری نمیرساند، و در حنین آموختند که "کثرت" در صورت نبودِ صبر و اعتماد بر الله سودی نمیرساند.
۳- پیامبر صلی الله علیه وسلم و کسانی که همراه ایشان بودند، به فضل ایمان قوی شان ثابت قدم ماندند، و این به ما می آموزد که الله متعال دل های صادق را در سخت ترین شرایط ثابت قدم می گرداند.
۴- پیامبر صلی الله علیه وسلم در این غزوه شجاعت و دلیری عظیمی از خود نشان داد، پس با وجود عقب نشینی لشکر، ایشان شخصاً برای مقابله با دشمن به پیش تاخت، در حالی که با کمال فخر و یقین نام خود را ندا می داد.
۵- الله متعال پیامبرش و مؤمنان را توسط لشکریانی از فرشتگان که آنها را ندیدند، یاری نمود، و این تأکید میکند که الله متعال همواره با اولیای خویش است.
۶- پس از سختی و دشواری، الله متعال بر مسلمانان پیروزی و غنایم بسیاری را به پاداش صبر و پایداری آنان عطا فرمود.
٧- آیات کریمهای که این یاد را جاودانه ساخته است: الله متعال می فرمایند: {البته الله شما را در مواضع بسیاری مدد کرد و (خصوصا) در روز (جنگ) حنين، وقتی که بسیاری تعداد تان شما را فریفته ساخته بود (لیکن) آن بسیاری تعداد چیزی را از شما دفع نکرد (بلکه) زمین با وجود فراخی آن بر شما تنگ گردید، باز در حالیکه پشت به دشمن گردانیده بودید، پا به فرار نهادید 25 و باز الله آرامش و اطمینان خود را بر رسولش و مؤمنان نازل کرد و (از آسمان) لشکرهای را فرستاد که شما نمیدیدید و کافران را عذاب داد، و این است سزای کافران 26 باز الله بعد از این، توبۀ هر کس را که بخواهد قبول میکند و الله آمرزگار (و) مهربان است 27} [التوبة ٢٥-٢٧].
٨- جزا از جنس عمل می باشد: هنگامی که رسول الله صلی الله علیه وسلم با تعداد اندکی از صحابه کرام خویش در معرکه ثابت قدم ماند، نصرت چنانکه الله عزوجل وعده داده بود به او رسید، الله متعال می فرمایند: {ای کسانی که ایمان آوردهاید، اگر الله را یاری و مدد کنید؛ الله (هم) شما را یاری و مدد میکند و گامهایتان را ثابت و استوار میدارد7} (محمد: ۷) و این عام است؛ پس الله متعال برای مسلمان وعده پیروزی و یاری نموده است، اگر به نصرت دین الله، دعوت به سوی آن و جهاد در راه الله بپردازد، و با این کار رضایت الله متعال را بطلبد.
درس هفدهم: استقبال هیئتها و حجة الوداع:
بعد از فتح مکه و پیروزی مسلمانان، قبایل عرب از همه نواحی به سوی مدینه آمدند تا اسلام خویش را اعلان نمایند، و سال نهم هجرت به نام "عام الوفود" شناخته شد. پس پیامبر صلی الله علیه وسلم از هیئت های زیادی استقبال نمود، که از جمله مهمترین آنها هیئت بنی تمیم، هیئت نجران، و هیئت طی (که عدی بن حاتم در میان آنان بود) بودند. و این هیئت ها در متحد ساختن جزیره عرب زیر پرچم اسلام تأثیر عظیمی داشتند، چنانکه آنان ارکان دین را آموختند و برای دعوت قوم خود برگشتند، و این کار راه را برای پخش ونشر اسلام هموار ساخت.
و در سال دهم هجرت، در میان مردم اعلان گردید که پیامبر صلی الله علیه وسلم در آن سال قصد حج دارد، پس تعداد عظیمی از مردم از همه جا به مدینۀ منوره آمدند، همه آنها میخواستند پیامبر صلی الله علیه وسلم را همراهی نمایند تا از وی بیاموزند و در مناسک حج به وی اقتدا نمایند.
وجه تسمیه: به «حجة الوداع» نامیده شده است؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه وسلم در آن با سخنان خویش با مردم وداع کردند، و به این دلیل که ایشان صلی الله علیه وسلم پس از آن هرگز حجی به جا نیاوردند.
جمعیت حاجیان: در این سفر مبارک بیش از صد هزار حاجی همراه پیامبر صلی الله علیه وسلم خارج شدند، و ایشان ۹ نه همسر خود رضی الله عنهن را نیز با خود همراه نمودند.
اتمام نعمت: در حالی که پیامبر صلی الله علیه وسلم مناسک حج را ادا میکرد، در روز عرفه قول الله متعال بر او نازل شد: {... امروز دین تان را به شما کامل کردم، و نعمت خود را بر شما تمام نمودم، و اسلام را برای شما (به عنوان) دین پسندیدم...} [المائدة: ۳]، پس این آیه اعلان اتمام رسالت بود.
وصیت بزرگ: پیامبر صلی الله علیه وسلم در میان مردم در روز عرفه و در روز نحر (قربانی) خطبه های عظیمی ایراد نمودند، که در آن به اصول اساسی مسلمان، توحید، پیروی از سنت، مخالفت با مشرکین، و بیان حقوق مسلمانان و حقوق زوجین تأکید نمودند، و از جمله آنچه در آن فرمودند این بود: «خون و مال و ناموس شما بر شما حرام است، مانند حرام بودن این روز شما، در این ماه شما، در این سرزمین شما، آیا (دین اسلام رابرای شما ) رسانیدم؟»؛ تا بر قداست جان، مال و آبروی مسلمان تأکید کند.
و به وصیتی که نگهدارنده از گمراهی است سفارش نموده و فرمودند: «و در میان شما چیزی را گذاشتم، اگر به آن چنگ بزنید، بعد از آن هرگز گمراه نخواهید شد: که آن کتاب الله است» [روایت مسلم].
برگشت: و پس از آنکه پیامبر صلی الله علیه وسلم مناسک حج را به اتمام رساند و به مردم دین شان را آموخت، به مدینه برگشت.
درسهای آموخته شده:
۱- استقبال از هیئت ها به ما می آموزد که قدرت اسلام در اجتماع، وحدت بر حق و گسترش علم است، و اینکه رهبر موفق کسی است که پل های ارتباطی را برای گسترش خیر بنا می کند.
۲- وصیت پیامبر ﷺ به تمسک به قرآن و سنت حلقه نجات برای مسلمان است، پس در آن دو هدایت و مصونیت از انحراف و گمراهی در هر زمان و مکان می باشد.
۳- پیامبر صلی الله علیه وسلم شخصاً بیرون رفت تا مناسک حج را ادا نماید و آن را «عملاً» نه تنها با گفتار به مردم آموزش دهد، تا الگوی زندهای باشد که همه او را ببینند و از وی پیروی کنند، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمودند: «از من مناسك حج خود را بیاموزید» [بیهقی و ابو داود و نسایی آنرا روایت کرده اند]، و در روایت در صحیح مسلم: «تا مناسك حج خود را بیاموزید».
۴- الله متعال به ما خبر داده است که دین را برای ما کامل نموده و نعمت را تمام کرده است؛ بنابراین برای هیچ کس جایز نیست که در دین «بدعتهایی» از پیش خود بیفزاید یا از آن بکاهد، زیرا دین اسلام دربردارندۀ هر آن چیزی است که به صلاح زندگی مردم در دنیا و آخرت میباشد، و شریعت با وفات پیامبر ﷺ و قطع شدن وحی تکمیل گردیده است.
۵- حرمت مسلمان: پیامبر اکرم ﷺ بر حرمت خون، ناموس و اموال مسلمانان تاکید کردند، و اینکه تجاوز به آنها به ناحق جایز نیست.
درس هجدهم - وفات پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم:
به وقت چاشت روز دوشنبه، ۱۲ ماه ربیع الاول در سال ۱۱ هجرت، مریضی پیامبر صلی الله علیه وسلم شدید شد، در حالی که او در خانه همسرش عایشه رضی الله عنها بود.
سکرات مرگ: پیامبر صلی الله علیه وسلم از دردها و سکرات مرگ رنج بردند، پس صورت خود را با آب مسح میکردند و میفرمودند: «هیچ معبودی جز الله نیست، یقیناً مرگ را سکرات (سختی هایی) است» [روایت بخاری].
وفات: روح شریف وی صلی الله علیه وسلم در حالی که به سینۀ عایشه رضی الله عنها تکیه داده بود به پرواز درآمد، و عمر وی در آن زمان شصت و سه سال بود.
دفن: پیامبر صلی الله علیه وسلم در مکانی که در آن وفات کرد دفن گردید، و آن خانه عایشه رضی الله عنها بود.
امانت کامل: پیامبر صلی الله علیه وسلم پس از آنکه امانت را به طور کامل ادا نمود، وفات نمود، و امت خود را بر راهی روشن مانند روشنی آفتاب در نیمه روز ترک نمود، پس هیچ خیری نیست مگر آنکه ما را به آن راهنمایی نموده، و هیچ شری نیست مگر آنکه ما را از آن برحذر داشته است.
درسهای آموخته شده :
۱- این رویداد فضیلت ام المومنین عایشه رضی الله عنها و جایگاه والای او را نزد پیامبر صلی الله علیه وسلم برای ما نشان میدهد، چنانکه ایشان انتخاب کردند روزهای پایانی خود را در خانه او سپری کنند، و در آغوش وی درگذشتند.
۲- مرگ سنت الله در میان مخلوقاتش است، پس اگر قرار بود کسی در دنیا جاویدان بماند، قطعاً فرستاده الله محمد ﷺ در آن جاویدان می ماند، و چنانکه الله متعال می فرمایند: {(ای پیامبر) بدون شک تو خواهی مرد و آنان (نیز) خواهند مُرد30} سوره زمر آیه : ٣٠
۳- همانا وفات پیامبر صلی الله علیه وسلم بزرگترین مصیبتی است که بر مسلمانان گذشته است، و هر کس مصیبت خویش را در فقدان پیامبر صلی الله علیه وسلم به یاد آورد، هر مصیبت دیگری بر او آسان میگردد، و چنانکه شاعر رسول الله، حسان بن ثابت - رضی الله عنه - گفته است:
و گذشتگان کسی مانند محمد را از دست ندادند.. و تا روز قیامت نیز کسی مانند او از دست نخواهد رفت.
۴- پیامی برای دعوتگران: هر کسی که حامل علم دین است، مسئولیت دارد که نهایت تلاش خود را در گسترش و آموزش آن در بین مردم به کار گیرد، تا اینکه با الله (متعال) ملاقات نماید در حالی که مسئولیت خود را ادا کرده باشد، چنانکه پیامبر صلیاللهعلیهوسلم انجام دادند.
۵- به تحقیق پیامبر صلی الله علیه وسلم ما را بر حق آشکار و منهج سلیم باقی گذاشت، و از این راه منحرف نمیشود مگر کسی که گرفتار بدعت یا شهوت شده باشد، پس تمام نیکبختی در پیروی از هدایت پیامبر صلی الله علیه وسلم است.
درس نوزدهم: همسران پیامبر صلی الله علیه وسلم:
همسران پیامبر علیه الصلاة و السلام:
۱. خدیجه بنت خویلد رضی الله عنها.
۲. سوده بنت زمعه رضی الله عنها.
۳. عایشه بنت ابی بکر صدیق رضی الله عنها.
۴. حفصه بنت عمر بن خطاب رضی الله عنها.
۵. زینب بنت خزیمه رضی الله عنها.
۶. ام سلمه (هند بنت ابی امیه) رضی الله عنها.
۷. ام حبیبه (رمله بنت ابی سفیان) رضی الله عنها.
۸. جویریه بنت الحارث رضی الله عنها.
۹. میمونه بنت الحارث رضی الله عنها.
۱۰. صفیه بنت حیّی رضی الله عنها.
۱۱. زینب بنت جحش رضی الله عنها.
درسهای آموخته شده:
١. مادران مؤمنان: همسران پیامبر ﷺ به نص قرآن کریم "مادران مؤمنان" هستند، الله متعال می فرمایند: {پیامبر به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است، و همسرانش مادران مؤمنان هستند...} "[الأحزاب: ٦]،" پیامبر صلی الله علیه وسلم در تربیت و شفقت به منزله پدر برای مؤمنان است، پس همسران ایشان در وجوب احترام و تقدیر، و تحریم ازدواج با ایشان، برای ما مانند مادران شدند، اما آنان در «محرمیت» که خلوت کردن با ایشان یا کشف حجاب را مباح سازد، مانند مادران نیستند.
۲. کرامت مقام پیامبر صلی الله علیه وسلم: از ویژگیهای همسران پیامبر صلی الله علیه وسلم این است که برای هیچ کس جایز نیست پس از وفات ایشان هرگز با آنان ازدواج کند، الله متعال می فرمایند: {... و برای شما سزاوار نیست که پیامبر الله را برنجانید و حق ندارید که پس از مرگ او همسرانش را به همسری خویش در آورید، البته این کار نزد الله گناهی بزرگ است} "[الأحزاب: 53]،" و این حفظ مقام پیامبر صلی الله علیه وسلم و بزرگداشت اوست، و به این دلیل است که رابطه همسری میان او و آنان به اذن الله در بهشت باقی و مستمر است.
۳. بزرگی مسئولیت و چند برابر شدن اجر: هنگامی که پیامبر صلی الله علیه وسلم همسران خود را میان زینت دنیا و باقی ماندن با ایشان و صبر بر تنگی زندگی مخیر ساخت، آنان الله، رسول او و سرای آخرت را برگزیدند، و از آنجا که مقام شان والا است، الله اجر اعمال نیک آنان را دو برابر گردانید، چنانکه حساب هر خطایی که از آنان سر زند را نسبت به دیگران سخت تر ساخت، تا احتیاط و شکرگزاری شان برای الله همیشه در بالاترین درجات باقی بماند.
۴. آنان از اهل بیت پیامبر صلی الله علیه وسلم هستند: همسران پیامبر صلی الله علیه وسلم داخل در "اهل بیت" هستند که الله از پاکی آنان خبر داده است، الله متعال در سیاق سخن درباره آنان می فرمایند: {... جز این نیست که الله میخواهد پلیدی را از شما اهل بیت دور کند و شما را کاملاً پاکیزه گرداند} [الأحزاب: ٣٣] پس محبت آنان، و گفتن رضی الله عنهن برای آنان، و دفاع از آبروی آنان بر هر مسلمان واجب است، زیرا آنان الگوهای پاک هستند.
۵- نزول وحی در خانه های شان: از بزرگترین فضایل شان این است که قرآن کریم در حال نازل میشد که پیامبر صلی الله علیه وسلم در خانه های شان بودند، الله متعال میفرمایند: {و آنچه را که از آيات الله و حکمت در خانههایتان خوانده میشود یاد کنید...} [الأحزاب: 34]. و به سبب نزدیکی شان به او صلی الله علیه وسلم، کوچکترین جزئیات سنت و رهنمودهای او صلی الله علیه وسلم را در داخل خانه اش برای ما نقل کردند، پس هر یک از آنان با تبلیغ این علم به امت، به دین خدمت نمودند.
درس بیستم: فرزندان پیامبر صلی الله علیه وسلم:
به پیامبر صلی الله علیه وسلم هفت فرزند عطا گردید است، و آنان عبارتند از:
اولاً: پسران (سه تن) بودند: قاسم: و پیامبر صلی الله علیه وسلم به او کنیه یاد می شدند، پس به ایشان "ابو القاسم" گفته می شد، عبد الله، ابراهیم.
ثانیاً: دختران (چهار)تن بودند: زینب، رقیه، ام کلثوم، فاطمه.
همه فرزندانش از همسرش خدیجه رضی الله عنها بودند به جز ابراهیم که از کنیزش ماریۀ قبطیه بود، و همه در زمان حیات پیامبر صلی الله علیه وسلم وفات نمودند، جز فاطمه که شش ماه بعد از وی زندگی کرد و سپس به وی ملحق شد.
درسهای آموخته شده:
۱- از پیامبر صلی الله علیه وسلم صبر و احتساب را هنگام از دست دادن فرزندان میآموزیم، چنانکه ایشان در زندگی خود با فوت شش تن از فرزندان ایشان تلخی از دست دادن فرزند را چشیدند، و با وجود آن استقامت ورزیدند و شکر پروردگار خویش را به جای آوردند.
۲- فضیلت فاطمه رضی الله عنها: الله جل جلاله او را خاص گردانید تا تنها کسی باشد که بعد از وی باقی ماند، پس او صابر و محتسب بود تا اینکه به پدرش ﷺ پیوست.
۳- پسر پیامبر ﷺ "ابراهیم" که در خردسالی وفات نمود، مادرش ماریۀ قبطیه بود، و او از کنیزان پیامبر ﷺ بود و از همسرانش امهات المؤمنین نبود.
درس بیست و یکم: برخی از صفات پیدایشی و اخلاقی پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم:
پیامبر صلی الله علیه وسلم از لحاظ خلقت بهترین مردم بود، و از صفات وی:
طول: در میان مردها میانه بود، نه زیاد قدبلند و نه هم قد کوتاه، بلکه میانه قد بود.
رنگ: سفید بود، سفیدیِ آمیخته با سرخی خفیفی که به او زیبایی و طراوت میبخشید.
چهره: چشمان کشاده، دهان فراخ و زیبا، ریش انبوه، و موهایش بسیار سیاه، و زمانی که مسن شد موهای سفید اندکی که به بیست تار مو نمی رسید، در ریش و شقیقه هایش ظاهر شد..
جسم: عریض میان دو شانه، همیشه خوشبو، اگرچه عطر (خوشبو) استعمال نکرده باشد.
و اما صفات اخلاقی وی:
پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم کاملترین مردم در ادب بود، و همه فضائل اخلاقی در وی سراغ می شد، از جمله:
صداقت و امانت داری: وی راستگوترین مردم در کلام و وفادارترین آنان در عهد و پیمان بود، تا اینکه قبل از بعثت به او لقب "راستگو و امین" داده شد.
کرم و سخاوتمندی: پیامبر صلی الله علیه وسلم سخاوتمندترین مردم بود، به گونۀ عطا می نمود گویا از فقر نمی ترسد، و هرگز چیزی از وی خواسته نشد که بگوید "نه".
بردباری و بخشش: دورترین مردم از خشم و سریعترین آنان در خشنودی بود، کسی را که بر او ظلم میکرد میبخشید و با کسی که با او قطع رابطه میکرد میپیوست، و جهالت جاهل بر وی، جز بردباریاش را افزایش نمیداد.
تواضع و رحمت: پیامبر صلی الله علیه وسلم در برابر مؤمنان تواضع می نمود، کارهای خویش را خود انجام می داد، کفشش را پینه می زد، در خدمت خانوادۀ خود می بود، مهمانش را اکرام می نمود، و به روی هر کسی که با وی روبرو می شد لبخند می زد، و مهربان ترین مردم نسبت به ضعیفان، اطفال و حتی حیوانات بود.
شجاعت : پيامبر صلى الله عليه وسلم از لحاظ قلبی شجاعترين انسان بود، وقتيكه جنگ شدت می گرفت اصحابش به سوى او پناه می بردند، پس او نزدیکترين شان به دشمن می بود.
وحقا چنانکه ام المؤمنین عایشه رضی الله عنها در کلامی جامع وی را توصیف نمود: "اخلاق وی قرآن بود".
درسهای آموخته شده:
۱- از فواید شناخت صفات ظاهری پیامبر صلی الله علیه وسلم این است که الله متعال تو را به دیدن ایشان در خواب گرامی بدارد، پس هرکس ایشان را با صفات شناخته شده شان ببیند، در واقع حقیقتاً ایشان را دیده است؛ زیرا شیطان نمی تواند به صورت ایشان درآید، چنانکه پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمودند: «هرکس مرا در خواب ببیند، در واقع مرا دیده است، زیرا شیطان نمی تواند به صورت من درآید» [روایت بخاری و مسلم].
۲- محببت کننده صادق برای معرفت تمام جزئیات محبوبش مشتاق می باشد، و از بزرگترین آن، شناخت هیئت سرور مخلوقات و سیرت او صلی الله علیه وسلم میباشد.
۳- میزان محبت صحابه و دلبستگی آنان به پیامبر صلی الله علیه وسلم را درک می کنیم، چنانکه دقیق ترین جزئیات زندگی او را برای ما نقل کردند، و امت بعد از آنان این میراث بزرگ را حفظ کرد.
۴- نمونه جامع و کامل: مطالعه این صفات، مسلمان را وامیدارد تا از پیامبرش صلی الله علیه وسلم در ظاهر با پاکیزگی و خوشبویی، و در باطن با راستگویی، بردباری، فروتنی و مانند آن پیروی کند.
خاتمه
و در خاتمه، کتاب های سنت صحیح و سیرت نبوی زیاد است، پس بر مسلمان است که برای آگاهی از سیرت پیامبر صلی الله علیه وسلم و اخلاق و منش او به آنها مراجعه نماید، و از آن جمله:
۱- سیرت نبوی از حافظ ابن کثیر رحمه الله.
۲- زاد المعاد از ابن القیم رحمه الله.
۳- کتاب شمائل ترمذی رحمه الله.
و از الله بزرگ و متعال میخواهیم که این عمل را صرفاً به خاطر رضای خود قرار دهد، و به ما و شما پیروی نیکو از پیامبر کریمش ﷺ را نصیب گرداند، و این تلاش را به نفع همه مسلمانان قرار داده و آن را برای ما ذخیرهای در روز جزا بگرداند.
حمد و ثنا الله را است که پروردگار جهانیان است، و درود الله بر سرور ما محمد و بر آل او و همه یارانش باد.
Related books
All books
رسول الإسلام محمد صلى الله عليه وسلم81 زبانرسولمحمدرسول الإسلام محمد صلى الله عليه وسلم
بنام الله بخشنده ومهربان پيامبر اسلام محمد صلى الله عليه وسلم پارۀ مختصری پیرامون پیامبر اسلام محمد [1] صلى الله عليه وسلم كه شامل نام، نسب، سرزمین، ازدواج ، پيامبری، وآنچه كه بسوی آن دعوت نمود، ونشانه های پيامبری، وشريعت، وموقف مخالفين او ميباشد بيان ميكنم. [1] کوشش کردم تا اين دو كلمه الرسول محمد باهم يكجا ياد شود بخاطر رعايت ترجمه آن. 1-نام و نسب و سر زمینی که وی در آن تولد و پرورش یافته است. پيامبر اسلام، او محمد فرزند عبدالله فرزند عبدالمطلب فرزند هاشم از اولاد اسماعيل فرزند ابراهيم عليهم السلام ميباشد. وقتیکه پیامبر الله، ابراهیم عليه السلام از شام به مكه آمد، وبا او همسرش هاجر وپسرش…
مختصر مفيد برای مسلمان جدید32 زبانمختصر مفيد برای مسلمان جدید
ترتیب محمد الشهري 1441 – 2020 بنام الله بخشاینده و مهربان پیشگفتار
اذكار صبح وشام57 زباناذكار صبح وشام
بسم الله الرحمن الرحيم (اللَّهُ لا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلا يَؤُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ) الله که جز او معبود برحقی نيست، زنده و برپادارنده است، نه خواب سبك او را فرو مى گيرد و نه خواب گران، آنچه در آسمان ها و آنچه در زمين است از آن اوست. كيست آن كس كه جز به اذن او در…
اسلام89 زباناسلام
بسم الله الرحمن الرحيم آیا از خود پرسیده اید: آسمانها، زمین، و موجودات بزرگ که در آن هست را چه کسی آفریده است؟ و چه کسی این نظام دقیق و شگفت انگیز را در آن ایجاد کرده است؟