Ana wani wawagumbile chilambo? Wawangumbile une ni wani? nambi ligongo chichi?
Ana une ndili pa litala lyakuwona? Ana wani wawagumbile maunde ni litaka nambo soni niyosope yayikupatikana ku maunde ni petaka mu iumbe yaikulungwa yanti yangakomboleka kuimanya? Ana wani wawalinganyisye ndondomeko jakutamilichika jekolosyedwe chenene kwinani ni pasi pa chilambo? Ana wani wawamgumbile mundu nikumpa mawiwi, meso ,lunda, ni kumpa ukombosi wakumanyilila ikandu yakuona?
These files are generated automatically from the book's text; their layout may differ from the printed edition.
Ana wani wawagumbile chilambo? Wawangumbile une ni wani? nambi ligongo chichi?
Ana une ndili pa litala lyakuwona?
Ana wani wawagumbile maunde ni litaka nambo soni niyosope yayikupatikana ku maunde ni petaka mu iumbe yaikulungwa yanti yangakomboleka kuimanya?
Ana wani wawalinganyisye ndondomeko jakutamilichika jekolosyedwe chenene kwinani ni pasi pa chilambo?
Ana wani wawamgumbile mundu nikumpa mawiwi, meso ,lunda, ni kumpa ukombosi wakumanyilila ikandu yakuona?
Ana wani wawawisile mwa kolosya iwalo ya pachilu penu, nikumpa kaoneche nikusalilisya kaoneche kenu?
M'ganichisye ya kagumbe ka iumbe yosope yaikwete umi, yakulekangana kagumbidwe ni kaoneche, wani wawaigumbile mu kaoneche kangali mbesi (malile)?
Ana isakomboleka uli chilambo cha chikulungwachi kutamilichika ikandu yakwe pakujigalila malamusi gakwe kwa yaka yosope?
Ana wani wawawisile ndondomeko sikusajendesya chilambochi(mpela umi, chiwa,kuwelekana kwa indu ya umi, kuchengana kwa chilo ni musi, kusinda kwa ndawi, ni ine yaijinji)?
Ana chilambochi chaligumbule chisyene? kapena chatyochele kwangamanyika? kapena chapatikene mwa ngajembechela (mwakusisimuchila)? Mlungu akuwecheta kuti: {Ana wandu wakupopela yakusema ni milungu jine wagumbidwe pali pangali wakwagumba nikwapatikanya pa chilambo kapena waligumbile achimisyene(35) Kapena jemanjawo niwawagumbule maunde ni mataka mu kagumbe kakolosya chenene ?nambo kuti yakuona yakwe ni yanti wangakulupilila ya ilagasyo ya mlungu (usiku wa mbesi)}. [Al-Tur :35-36].
Naga nganituligumba achimisyene nambo soni nikuwa yangakombeleka kuwa twatyochele kwangamanyika kapena twagambile kupatikana mwa ngajembechela,nikuti chakuona chachili changakaikasya ni chanti: chilambochi chikusosekwa kuwa chana mkugumba jwamkulungwa jwakombola, ligongo yiwoneche kuti yangakomboleka chilambochi kuligumba chisyene! kapena kutyochela kwangamanyika!kapena gambakupatikana mwa ngajembechela!
Ligongo chichi mundu asakulupilira ichindu yangakuyiwona?mpela: (umanyisi, lunda, nsimu, yakupikana mchilu,ni chinonyelo), ana yeleyi ngawa ligongo lyanti ilosyo yakwe akusaionaga? nambi ligongo mundu akusakanila yanti chilambochi chana mkugumba jwa mkulungwa, kutenda kuti ilosyo ya iumbe yakwe, itendo yakwe ni chanasa chakwe akusawa akuiona?
Pangali mundu jwana lunda jumpaka ajitiche kuti iwechetedwe kwa jwelejo kuti: nyumba aji jipatikene pali pangali juwakitawile! kapena kuti iwechetedwe kwa jwelejo kuti: chindu chanti pangali ni chipatikenye nyumbaji! Ikomboleche uli kuti wandu wane amjitichisye jwakuwecheta kuti: chilambo chachikulungwachi chapatikene pali pangali mkugumba? ikomboleche china uli kuti mundu jwa lunda ajitichisye kuti iwechetedwe kwa jwelejo kuti: kukolesyedwa kwa kajende kachilamboka kagambile kuwika mwa ngajembechela?
Yosopeyi ikutuwichisya ku chakuichisya chimo chachili:chilambochi chana mbuje(mkugumba)jwamkulungwa jwakombola jwakusachijendesya, nikuti jwele pejo ni jwali jwakuwajilwa kupopeledwa mwa chakuonadi, nikuti milungu jine josope jikusawa jikupopeledwa kuleka Mlungu jukuwajilwana kupopeledwajo, iwele yesokonechele,yangawajilana kupopeledwa.
Mbuje mkugumba jwamkulungwa
Mbuje mkugumba apali jumope basi, jwele jwali msyene iumbe yosope,mkujendesya jwa kalikose, mkupeleka yakusowa ya iumbe, jwakusapeleka umi ni chiwa, jwele ni juwagumbile litaka nikulitenda lyakuya malamusi gakwe, nikulitenda kuwa lyakuwajilana ni yakusaka ya iumbe yakwe. Mlungu ni juwagumbile maunde ni yosope yagumbidwa yaukulungwa yaikusimanikwa ku maunde, ni wawisile malamusi ga kajende ka lyuwa, mwesi,chilo, musi yaikulosya ukulu wakwe mlungujo.
Jwalakwejo(mlungu) nijwatupepuchisye pakutupa mpheya, wanti nganituwa tutemi chijumi naga pangali mphweya, jwalakwejo (mlungu)ni jwakusatugwichisya, niwatupepuchisye uwe maulendo gapa nyasa ni sulo(nikupataga soni yakulya), jwelejo (mlungu) ni juwatupaga yakulya nikutuchingaga ku yakusala yosope pa ndawi jitwaji mchitumbo mwa chimama wetu pa katema kamkanitukola machili, mlungu ni jwakusawa ali mkwendesya myasi mu mitasi jetu kutandila pa ndawi jitwapali kuwichila pa ndawi jituchiwa.
Aju ni m'mbuje nkugumba nkupeleka yakusowa ya iumbe ,jwalakwejo ni Mlungu jwakuswejelesedwa nambo soni jwapenani.
Mlungu akuwecheta kuti: (Nditu mbuje jwenu ni Mlungu juwagumbile kwinani ni pasi pano mowa nsano ni limo (6) kaneko nijwatenjelele pa chindanda chakwe cha umwenye, nakusachijinjisya chilo mu musi, nikwinjisya musi mu chilo, chilo ni musi ikusawa ikusosana mwa chitema, ni walitesile lyuwa, mwesi ni ndondwa kuwa yakuya malamusi ga mlungu pakakamule masengo kakwe, Mlungu ni msyene gumba ni kulamula, aswejele nikuchimbichika mlungu mbuje jwa iumbe yosope}. [Al-A'araf:54].
Mlungu ni mbuje, nkugumba jwa yosope yaili pa chilambo, mu ikandu yatukuionaga ni yatukakuiona, chine chilichose changawaga Mlungu, chiwele chiumbe mu iumbe yakwe Mlungu, Mlungu jikape ni jwakuwajilwana kupopeleledwa, nikuti pakapatikana jwine jwakupopeledwa imo ni Mlungu, Mlungu wangali jwakamuchisyana najo mu uchimwene wakwe kapena mu gumba kwakwe (iumbe yakwe), kapena pakwendesya ikandu yosope kapena pakutendeledwa masengo gambone.
Ata tulitutite kuti tujigale nganisyo syakuti kwana milungu jine pam'pepe ni mbuje jwakuchimbichikaju chilambo chikajonasiche; ligongo yangakomboleka chilambochi kwendesya milungu jiwili mu katema kamo, Mlungu akuwecheta kuti: {Ikawe kuti kumaunde ni petaka pana milungu jine kungawaga mlungu jumope jwakwendesya ikandu yaku maunde ni petaka, kajende kaindu kakasokonechele ku maunde ni petaka}. [Al-Anbiya:22].
Mbili sya mbuje mkugumba:
Mbuje msyene kuswejelesedwa jwakwete mena gambone gangawalanjika, nambo soni jwana mbili syapenani syejinji syakuchimbichika, sikasi silochesya kukwanila kwakwe jwalakwejo. Mu gane mwa mena gakwe ni: nkugumba nambo soni ''Allah'' ngopolelo syakwe: jwakuwajilana kupopeledwa mwa chakuonadi, wangali jwakum'bwanganya najo, tachiwa jwa umi mpaka kalakala, pangali chakutendekwa pangapitila mwa jwele, jwachanasa,nkupeleka ma yakusowa ya iumbe yosope, jwakuchimbichika. Mlungu akuwecheta mu buku ja Quran jakuchimbichika: (Pangali Mlungu jwine jwakuwajilwa kumpopela mwa chakuonadi nakaweje jwalakwejo (Mlungu) jwa umi wa ndamo, pangali chakutendekwa ku iumbe nakaweje kupitila mwa jwele, jwangampataga kugwesela natamuno lugono, yosope yakupatikana kumaunde ni petaka iwele yakwe jwalakwejo, ana wani wampaka akwanisye kuchondelela kwa jwalakwejo pangawaga mu lisosa lyake, jwakumanyilila yosope yaili umi ukwika nambo soni yosope yapasi pa chilambo, iumbe yakwe yangamanyilila yayili mu umanyilisi wa Mlungu kupatula mu yasachile Mlungujo, chitengu chakwe chitenjelele ku maunde ni petaka, ni yangamsitopa mlungu kusunga maunde ni mataka, Mlungu awele jwapenani nambo soni jwakuchimbichika). [Suratu Al-Baqarah: 255].
Mlungu jwapenani akuwecheta kuti: M'bechete (kwa wandu wakupopela yakusema ni milungu jine) kuti: jwele ni Mlungu jumo(1) Mlungu awele jwakudalilidwa nikwegamilidwa ni umbe yosope(2) Jwalakwejo nganaweleka mwanache nambo soni nganawelechedwa(3) Soni nganakola jwakulandana najo ata jumo). [Al-Ikhlas:1-4].
Mbuje jwakupopeledwa akusasimbidwa ni mbili syekwanile
Mu mbili syakwe nikuti jwalakwejo ninkupopeledwa, kane kakalikose kankanikawa Mlungu kawele kagumbidwa kakulamulidwa, kakuchisidwa kutenda chindu.
Mu sine mwa mbili syakwe Mlungu nisyanti: tachiwa jwaumi wandamo, wakwendesya yosope ya uchimwene wakwe pakusamala iumbe yakwe, kalikose kakwete umi pa chilambo pano Mlungu niwakagumbile nikukatenda kuwa kakupatikana panyuma panti nikawa kapali, Mlungu ni jwasalolela pakukatenda kakupatikana, kukapa yakusowa yakwe nikukasamalile. Mlungu tachiwa jwaumi mpaka kalakala mkasawa, soni yangakomboleka jwelejo kuwa,jwakwendesya kalikose, jwangagwesela namtamuno lugono lwangampata.
Sine mu mbili syakwe Mlungujo nisyanti: jwakumanyilila kalikose,pangali mu ikandu yapasi pa chilambo ni kumaunde ikusasika kwa jwelejo.
Sine mu mbili syakwe Mlungujo nisyanti: jwakupikana ni kulola, jwakusawa akupikana kandu kalikose, nikulola yosope yaikusatenda iumbe yakwe, akusamanyilila yosope ijikusawa mitima jikuganisya nikuisisa, pangali ikusasisika kwa Mlungu mu yakutendekwa pa chilambo namtamuno kumaunde.
Sine mu mbili syakwe Mlungujo nisyanti: jwakombola kutenda kalikose, pangali chikusamlemaga soni pangali jumpaka alekasye kuti lisosa lyakwe likatendekwa, akusatenda yasachile, nikulepelekasya chasachile,asachitenda chindu kutendekwa makwanguya kapena kuchichelewekasya, Mlungujo jwana lunda lwesokoche.
Sine mu mbili syakwe Mlungujo nisyanti: jwelejo ni mkugumba, mkupeleka yakusowa ya iumbe yosope, mkwendesya ichindu yosope,jwelejo ni juwagumbile iumbe, nikwendesyaga yosope yakusosekwa pa iumbeyo, nikuti iumbe yosope ikwendela ulamusi wakwe ni pasi pa lilosa lyakwe.
Sine mu mbili syakwe Mlungujo ni syanti: jwelejo nijwakusajangaga iwendo ya mundu jwasingalilwe, nikumkamusya mundu jwalasile, ni jwakusatyosya mavuto gampatile mundu, nikuti iumbe yosope naga ipatidwe ni yakusausya kapena kanganika kwa ikandu, ikusagalauchila kwa Mlungu.
Masengo galigose gambone ngangawajilana kumtendela jwine nakaweje Mlungu jumope, jwele jikape ni jwali jwakwanila nikuwajilwa kumkamulila masengo (pakumsangalasya mlungujo) kuleka kamkanikawa Mlungu, nikuti kalikose kakusapopeledwa kuleka Mlungu jumo, kawele kesokonechele soni kepunguche, nikuti chikawa nambo soni kumala.
Mlungu jwatakete jwatupele lunda lwakukombola kumanyilila ya ukulu wakwe, ni wapandile mwetuwe ndamo syakunonyela ikandu yambone,nikunyalaisidwa ni yakusakala,nikuwa wakutulala mtima naga mundu aujile kwa Mlungu mbuje jwa iumbe yosope,kagumbidwe (ndamo) keleka kakusalosya kuti Mlungu awele jwakwanila nikuti ngakomboleka kuti mbili syakwe Mlungu siwe syepunguche.
Myoyo, nganiyiwa yakuwajilana kwa mundu jwana lunda lwambone kuti ampopeleleje jwine nakaweje jwali jwamkwanile mu mbili syakwe, chantu uli mundu tasimanikwe akupopela chiumbe chepunguche mu kalikose sawu welewo asyene kapena chachili chapasi kupunda welewo!.
Yangakomboleka kuti Mlungu jwakupopeledwa awe mundu kapena chakusema kapena chitela kapena chinyama!.
Ambuje Mlungu ali pa chanya pa maunde gakwe,atenjelele pa chindanda chakwe, jwamlekangane ni iumbe yakwe, mu kawe kakwe ka ulungu mwangali kalikose mu ikandu yaikwete iumbe yakwe, namtamuno iumbe yakwe yangali kalikose ka ulungu mu kawe kakwe iumbeyo, Mlungu wangajinjila mchilu mwa mundu, kapena kusyuka sawu mundu.
Mbuje Mlungu pangali chilichose chakulandana nacho, Mlungu awele jwakupikana nikulola, wangali jwalijose jwakulandana najo, Mlungu wangasaka kalikose kutyochela kwa iumbe yakwe, wangagona lugono nambo soni wangalya yakulya, Mlungu awele jwamkulungwa mnope nganiyiwa ikomboleche kola jwamkongwe kapena mwanache; mkugumba iumbe akwete mbili syakuchimbichika, ni nganiyiwa ikomboleche kuti amanyiche ni mbili syakusowa kandu kapena mbili syepunguche.
Mlungu akuwecheta kuti: (Ee! jenu myanja wandu! chipelechedwe chilandanyo ni sambano m'chipikanile: nditu milungu jimkuwaga mli m'kujipopelajo kuleka Mlungu jumo jusyesyene, namtamuno jili jisongangene, nganijiwa jigumbile membe jimope, nambo soni naga membe jisumwile chindu kwa wandu (kanga yakulya) nganawa akombwele kujisumula membejo chajijigele kwa mundujo, afoweche wakuwenda niwakuwendedwawo. Wandu wakupopela nikum'pwatikanya Mlungu ni milungu jine wangamchimbichisya Mlungu kumchimbichisya kusyesyene, nditu Mlungu juwagumbile iumbe yosope awele jwakulimbangana, nambo soni jwamachili pangali chakumpunda). [Al-Hajj:73-74].
Ligongo chichi Mlungu watugumbile? nambi chichi chakusaka kwetuwe pakutugumbako?
Ana ikupeleka lunda kuti Mlungu awe wagumbile yagumbidwa yosope pali pangali magongo? Kapena kuti wagambile kuigumba pali pangali phindu jakwe kutenda kuti jwelejo jwalunda nikumanyilila mnope?
Ana mpaka iwe yalunda kuti juwatigumbile kele kagumbeka mwakukolosya, nikusalalisya, nikutupepuchisya yaili ku maunde ni peteka, kuti watugumbile pali pangali magongo, kapena kutuleka ngatupa ijango ya iusyo yakusosekwa mnope ikusawaga ikutulagasya mu nganisyo sawu yanti: ligongo chichi uwe tukupatikana pa chilambo pano? ana panyuma pa chiwa pana chichi? ana chakulinga chakugumbidwa kwetu nichichi? pa nyuma pakuwa pana chichi? ana twagumbidwe ligongo chi?
Ana mpaka iwe yana lunda kuti mundu jwakamula masengo gakusakala akajakupedwa ilagasyo, nikuti mundu jwakamula masengo gambone akajakulipidwa yambone?
Mlungu akuwecheta kuti: (Ana jenu manja mkuganisya kuti uwe twagambile kumgumba pangali magongo, nikuti soni kwetuwe jenu manja mkasim'bujila). [Al-Muuminun:115].
Mlungu watumisye achimitume kuti tumanyilile magongo gakusimanikwa kwetu pa chilambo, niwajiganyisye achimitumewo yampaka tujile kampopele Mlungu nikuliwandikanya kwa Mlungujo, nambi Mlungu akusaka ichichi kwetuwe! ana kuti mlungu asengwe nawe tutennde uli?niwatusalile soni uwe yakusana kwachitukawichile panyuma pakuwa.
Mlungu jwatumisye achimitume kuti atusalile yanti Mlungujo jikape ni jwakuwajilwana kumkamulila masengo gambone,nikuti tumanyilile yampaka tujile kampopele kakwe Mlungujo, nikutusalila malamusi gakwe yawalamulile nikanya yakwe, nikutujiganya ndamo syambone, ndamo syanti naga tukusikamulisya masengo, umi wetu tiuwe wambone wagumbala ni yambone ni utendele.
Mlungu watumisye achimitume wajinji sawu: (Nowa, Ibrahim, Mussa, Issa) niwapele ilosyo yakuwichila umboni ya utume wawowo kuti nditu akuwecheta yakuona nikuti atumisidwe ni Mlungu, ni wakumalisya mwa chimitumewo waji Muhammad-utendele ni chanasa cha Mlungu iwe pa jwelejo.
Nditu achimitume watusalile mwakupikanika chenene kuti umi utukutamawu gawele mayeso, nikuti umi wa ndamo ukawe panyuma pakuwa (nikujakwimuka kutyochela m'malembe).
Nikuti umi ukwikawo kwana ukoto (utendele) utakapate wandu wakulupilila, wandu wawaji ali mkupopela Mlungu jumo mwangamphwatikanya ni milungu jine, ni waji ali mkulupilila mwa chimitume osope. Nambo soni ku umi ukuwika kwana moto,wawalinganyichisye Mlungu wandu wakanila, wandu wawapopelaga milungu jine mwakujipwatikanya ni Mlungu jumope kapena wandu wawakanile mtume nantamuno jumo mwa achimitume wa Mlungu.
Mlungu akuwecheta kuti: (Ee! jenu manja wanache wa Adam! naga kum'wichilila achimitenga wakutyochela mwa jenu manja nikum'balanjilaga malowe gakuma mu buku jangu, nikumlongosolelaga ma umboni gakulosya u yakuona ya ikandu yawiche nayo kwa jenu manja, mundu jumpaka ajogope (ukali wangu) nikolosyaga masengo gakwe, ngasakola oga (ku ilagasyo ya lyuwa lya mbesi mu ilagasyo ya Mlungu), soni mkasawa wakudandaula (mu yambone yayapitile pa umi wapa chilambo).(35) Sano wandu wawaji wakanila mu malowe getu (Quran) nikulikwesyaga pangakuya yaili mu malowe ga Mlungu, wele wanduwo takajinjile ku moto kutakatame mpaka kalakala). [Al-A'araf: 35-36].
Mlungu akuwecheta kuti: (Ee! jenu manja wandu mumpopeleje mbuje gwenu juwamgumbile jenu manja ni wandu wawapali jenu manja mkanimpagwe wenu kuti m'be gulu ja wandu wakogopa Mlungu(21) Mbuje gwenu Mlungu juwamtandichile jenu manja litaka, kuti umi wenu uwe wakwepepala kutama penani petaka, niwatawile maunde mwakolosya, ni akusagwisya ula kutyochela kumaunde nikumkopochesyaga kupitila mu ula jelejo mitundu jakulekangana ja isogosi ni yakumela kuwa yakulya yenu, myoyo mkasimum'bichila Mlungu jwakumlandanya nayo pa ndawi jakumpopela, kutenda kuti mkumanyilila (kuti Mlungu jikape ni mkugumba ni mkupeleka yakusowa yenu, nikuwajilwa kwakupopeledwa).(22) Naga jenu manja -wandu wakanila-mli pa chikaiko yakusana ni buku ja Quran jitujitulwisye kwa kapolo jwetu Muhammad, (niganisyaga kuti nganijiuma kwa Mlungu), m'biche ni Sura ja malowe gakulandana ni gagali mu buku ja Quran, ni mkamusyane ni wampaka mkombole kamusyana nawo pakwika ni buku sawu ja Quran, naga jenu manja mkuwecheta yakuona payamkuwechetayo(23) Nambo naga mkulepela kuwika ni buku jakulandana ni Quran pepano, m'manyilile kuti namtamuno msogolo mkasimkombola kwika ni buku sawu Quran, ni mjogopeje moto (wa mlungu pakumkulupilila mtume nikupanganyaga malamusi ga Mlungu), moto welewu sasu syakwe sikawe wandu ni maganga, uwulinganyisidwe kuti akajinjile wandu wakanila(24) Mwasalilani -mwe mtume- wandu wakulupilila ni kamulaga masengo gambone ya ngani jakusangalasya janti: takakole migunda, jasikaweje sulo sinamkwenda pasi (pa nyumba sya uchimbichimbi ni pasi pa mibwilili ja itela yaku mtendele). Ndawi jilijose jitakapeje Mlungu isogosi yakulyolyopela takaweje mkuwecheta kuti: mtundu awu wa isogosi Mlungu watulisyeje pa chilambo, naga kupasyamo takasimaneje kuti chikupikanika mwa chinyuwani kalyolyopele kakwe namtamuno ikaweje yakulandana mtundu, kaoneche ni lina. Ni takakole soni achakongwe waswejelesedwe ku mtundu wa indu yapasi yosope (sawu makweso, kulwala kumwesi, ndamo syesakale,) ni takatame ku migunda jaku mtendele mpaka kalakala, (ngajakuwa namtamuno kopokako).(25) [Al-Baqarah: 21-25].
Ligongo chichi achimitume wapali wajinji?
Mlungu jwatumisye achimitume ku mitundu ja wandu jajijinji, pangali gulu ja wandu jajawiche nakaweje kuti Mlungu wajitumichisye mtume, kuti walamulile yakupopela mbuje gwawo,nikuwichisya yalamulile nikulekasya Mlungu, achimitume osope chakulinga chawo chaji chanti: wandu apopele Mlungu jumope basi, naga kwaona wandu kuti alesile kapena kuchenga ikandu yayawiche ni achimitume yakusana ujikape wa Mlungu, Mlungu watumisyaga mtume jwine kuti alinganye litala, nikwausya wandu ku ndamo syambone pakumtenda Mlungu kuwa jwajikape pakupopeledwa nikuyaga malamusi gakwe. Kuqichila pawamalisye Mlungu pakutumichikutumisya achimitume ni Muhammad- ntendele ujale kwa jwelejo, juwawiche ni chipopelo chekwanile, ni malamusi gangamala gakuja kwa wandu osope kuwichila lyuwa ly mbesi, malamusi gakwanilisya nikutosya malamusi gagapali kalape, Mlungu niwajigele masengo gakusamala chipopelo kuti chiwe chakutamilichika nikupelenganya kuwichuila lyuwa lya mbesi.
Mundu ngawa nkuwa jwakulupilira nimpaka ali akulupilile mwa achimitume osope wene.
Mlungu ni juwatumisye achimitume nikuilamula iumbe yakwe yosope yene kuti yakuyeje achimitumewo payakwalamulila, sano mundu juchakanile utenga wa jumo mwa achimitumewo,nikuti akanile achimitume osope, pangali sambi jajili jekulungwa mnope kupunda kanila kwa mundu ya utenga wa Mlungu, sano kuti mundu akajinjile kumbepo, yakusosekwa nikulupilila achimitume osope.
Niyaili yakusosekwa kwa mundu julijose mu ndayi ajino, niyanti akulupilile mwa Mlungu ni mwa achimitume wa Mlungu osope,ni kulupulila lisiku lyakumalisya, yalakweyi ngawa nkomboleka mpaka mundu ali akulupilile nikumkuya Muhammad juwaji jwakumalisya mwa achimitumewo, juwamlimbangene ni chakusimosya chachiwa mpaka kalakala jajili buku ja Quran jakuchimbichika, buku jiwawisile Mlungu chilanga chakusamalila kuwikana patachityosya chilambo ni osope wakusimanikwa pa chilambopo.
Mlungu akolasile mu Quran yanti mundu jumpakana akane kumkulupilila mtume jwalijose mwa chimitume wakwe, nikuti akusawa mundu jwakanila mwa Mlungu, jwakusisya malowe ga Mlungu, Mlungu akuwecheta kuti: (Nditu wandu wakuma mu likuga lya ayuda ni akilisitu wakuwaga ali mkukanila mwa Mlungu ni achimitume wakwe, nikusakaga kulekanganya sikati ja Mlungu ni achimitume wakwe pakulupilila mwa Mlungu nikwakanilaga achimitume wakwe wawatumisye ku iumbe yakwe, kapena kwitichisyaga ya utume wa wane nikanilaga utume wa wane, nikusosaga kupata litala lyakwasokonechesya wandu pakutandisya ikandu yanti mwangali mu malamusi ga chipopole(150) Wandu welewo niwali wakanila mwa Mlungu kusyesyene, ni twalinganyichisye wandu wakanila mwa Mlungu ilagasyo yakwalusya nikunyosyekasya). [Al-Nisa:150-151].
Pa ligongo lyele,uwe asilamu tusakulupilila mwa ni lisiku lyambesi -sawu yatite kalamule Mlungu- ni tusakulupilila soni mwa achimitume osope, mabuku gosope gagatumisidwe Quran mkanijitumisidwe, Mlungu akuwecheta kuti: (Mtume jwa Mlungu Muhammad akulupilile ichindu yaitumisidwe kwa jwelejo kumila kwa mbuje jwakwe, nombe nawo wandu wakulupilila akulupilile mu yaitumisidwe kwa mtume, waliose mwa jemanjajo akulupilile mwa Mlungu,achimalaika wakwe, mabuku gakwe, achimitume wakwe,,uwe -wandu wakulupilila- wangakulupilila achimitume wane nikwakanila achimitume wane, nambo tusakulupilila achimitume osope, mtume ni wandu wakulupilila wawechete kuti: tupikene yamtumisye kwetuwe, nitukuye kalikose kali mwelemo, nitukuwenda kuti mtukululuchile ilewi yetu,nikuti kwenumwe nikwakujila kwetu) [Al-Baqarah: 285].
Ana Quran jakuchimbichika ni chichi?
Quran jakuchimbichika gelego ni malowe ni utenga wa Mlungu jwapenani uwawutumisye kwa mtume jwakumalisya Muhammad, Quran jiwele chisimosyo chekulungwa chakulochesya kuti utume wa Muhammad waji usyesyene, nikuti soni buku ja Quran jikusawecheta yakuona mu malamusi gakwe nambo soni ngani syakwe. Mlungu wawendile wandu wakanila kuti awiche ni gulu ja malowe namtamuno gulu jimpepe jakulandana ni yaili mu Quran,niwalepele kuwika nayo; ligongo lyakuchimbichika kwa malowe gakwe Mlungujo, nikupatikana kwa yakusana mundu ,chilambo chapasi, ni umi ukuwika mu buku jeleji, mu buku jeleji mukusimanikwa yakuona yakusana chikulupililo yaili yakusosekwa kuikulupilila. Sawu soni yaikuti kapatikane mu buku jeleji malamusi nambo soni yakulekasidwa gagakusosekwa, kuti mundu agakuyeje malamusi pa itendo yakusana mundujo ni mbuje jwakwe(Mlungu), kapena yakusana pa itendo ya mundujo msyene, kapena yakusana pa itendo mundujo ni iumbe ine yosope, malamusi gosopega galongosoledwa mwapenani ni mwakupikanika chenene. Buku ja Quran mwana ma umboni gamajinji gakamulisya masengo lunda, nambo soni majiganyo gakuonaonape, gakuwichila umboni kuti buku jeleji ngakomboleka kuwa malowe ga mundu, nambo kuti gelego malowe ga mbuje juwagumbile wandu msyene uchimbichimbi.
Ana chisilamu nichichi?
Chisilamu nikulipeleka mwa Mlungu pakumpopela Mlungu jumope, nikulipeleka mwa Mlungu pakugakunda malamusi gakwe, nikuyaga malamusi gakwe mwakusengwa nikugonjela, nikanila chilichose chakupopeledwa pangawaga Mlungu jumope.
Mlungu jwatumisye achimitume niutenga umpepe wanti: walamulile wandu yakupopela Mlungu jumope pangamphwatikanya ni kalikose, nikanila kane kalikose kasapopeledwa kangawa Mlungu.
Chisilamu ni chipopelo cha achimitume osope, utenga wawo ni umo (kupopela mlungu jumo) malamusi gawo (gamwanamwana) gakutindana. Lelo jino, asilamupe ni wakukamulisya mnope chipopelo chakuona (chisilamu) chichawiche nachimitume osope,nikuti utenga wa chisilamu ni wauli wakuona pepano, wele ni utenga wakumalisya wakuma kwa mkugumba wandu osope. Mlungu juwamtumisye Ibrahim, Mussa, ni Issa -utendele wa Mlungu ujaule kwa osopewo- ni Mlungu jwakwe jujojo juwamtumisye jwakumalisya mwa achimitume Muhammad - chanasa ni utendele wa Mlungu ijaule kwa jwelejo, jwawiche ni malamusi ga chisilamu gagatyosisye malamusi gagapali kalakala (gagawiche nachimitume wane).
Ipopelo yosope yaisuchikasisye wandu lelo jino kuwa yakupopeledwa -kupatula chisilamu-, iwele ipopelo yakutandisya wandu, kapena ine yaji yakuma kwa Mlungu kaneko wandu wawisilemo malamusi gawo, ni yasyuchile kuti mwana kuwanganichilana kwa ikandu ine yaunami, ngani sya wandu wa kalakala ni nganisyo sya wandu.
Sambano chipopelo cha asilamu, chele ni chipopelo chimompepe chakupikanika malamusi gakwe soni changasinda, nambo soni masengo galigose gambone gakusawa akukamula, akusakamula pakusaka kumsangalasya Mlungu jikape, asilamu osope akusaswali swala msanu pa lisiku, wandu osope wakwete ipanje yakuwajilana kupeleka zaka (chakupeleka chalulele) akusapelaka, osope akusatawaga mwesi wa namasani(ramadhan), mli mtite mganisye ya buku ja malamusi gawo, timsimane kuti ni buku jimo ja Quran ilambo yosope, Mlungu akuwecheta kuti: (Lelo namkwanilichisye malamusi ga chipopelo chenu, ningwanilisye utendele wangu pa jenu manja (pakumkoposya ku chipi cha kanila mwa Mlungu nikumjausya ku lilanguka lyakulupilila mwa Mlungu), ni sengwile pakuchitenda chisilamu kuwa chipopelo chenu, (sano kwa mundu jwasingalilwe ni sala mpaka kuwikana pakulya chibudu, ngawa mwamelepe nikusengwa ni kutenda ya sambi, pangali vuto kulya chibudu naga asingalilwe, nditu Mlungu jwakuluka, jwa chanasa). [Suratu Al-Maidah: 3].
Mlungu akuwecheta kuti: (M'bechete -mwe mtume-: tumkulupilile Mlungu nikumkuya malamusi gakwe, nitukulupilile buku jajitumisidwe kwetuwe ni mabuku gatumisidwe kwa Ibrahim, Ismail, Ishaq, Yaqub, ni mabuku gawapedwile Mussa (Tora) ni Issa (Baibulo), ni mabuku gawatumisye Mlungu kwa chimitume wakwe osope, tukulupilila mwa chimitume osope ni ngatukulekanganya jwine jwalijose mwa chimitumewo, nikuti uwe tulipeleche mwakwitika malamusi gakwe Mlungu). Kwa mundu jumpaka asosesose chipopelo changawaga cha chisilamu, masengo gampaka akamule ali chipopelo chinecho ngagajakupocheledwa kwa jwelejo, soni lyuwa lya mbesi takawe gulu ja wandu wakulusa). [Al-Imraan: 84-85].
Malamusi ga chipopelo cha chisilamu gasakwayana ni umi osope wa mundu, malamusi gakwe gakusakamulana ni chipago nambo soni lunda lwambone lwa mundu, wandu wagoloche nganisyo akusagajitichisya malamusi gakwe, chipoplelo chiwalamwile mkugumba wandu kuti achikuyeje, chipopelo cha chisilamu ni chipopelo chambone nichakuwichisya utendele kwa wandu osope pa chilambo pano ni umi ukuwika, chisilamu changalekanganya mtundu wa mundu jwine ni jwine, kapena kaoneche ka mundu jwine ni jwine, malamusi ga chisilamu gasawa chimosimosi kwa wandu osope, pangali jisamlekanganya mundu ni jwine mu malamusi ga chisilamu nakaweje masengo gambone.
Mlungu akuwecheta kuti: (Mundu jutakamule masengo gambone, kanga jwa mlume kapena jwa mkongwe, nikuwa jwakulupilila mwa Mlungu ni mtume, pa chilambo pano tumtamiche umi wambone niwakusangalala, ku umi waukuwika chitukalipile malipilo gambone m'nope pa masengo gawaji mkamula pa chilambo chapasi). [Al-Nahl: 97].
Chisilam ni litala lyakuwichisya utendele.
Chisilamu ni chipopelo cha achimitume osope, chachili chipopelo cha Mlungu chiwachitumisye kwa wandu osope,nganichiwa chipopelo cha walabupe.
Chisilamu ni litala lyakuwichisya mtendele usyesyene pa chilambo pano, ni mtendele wangamala ku umi waukuwika.
Chisilamu ni chipopelo chimpepe chikusapeleka yakusaka ya msimu ni chilu,nikumasya yakusausya yosope ya pa umi wa mundu, Mlungu akuwecheta kuti: (Mlungu jwawechete (kumsalila Adam ni Hawa) kuti: mtuluche kwaula pa chilambo jenu manja wawili kutyoka ku mbepo pamo ni satana, jenu manja wawili ni satana timkawe amagongo (adani), naga ukamsimane jenu manja utenga wa chongoko kuma kwaune (Mlungu), kwa mundu jutakakuyeje chongoko changu ni malamusi gangu nikamulisyaga masengo, takajongoche pa chilambopo, ni mkasakola likungu lyuwa lya mbesi lyakujakupedwa ilagasyo ya Mlungu. (Kwa mundu jumpaka asyembane ni lilamusi lyangu ni inaitumisye kwa mtume jwangu, nikuyaja chongoko cha jwine kuleka cha mtume, tatame umi wakanganika ligongo lyakusokonechela, nitukumjimusye m'malembe nikumsonganganya nikumjinisya kumoto ali jwangalola). [Taha: 123-124].
Ana kwinjila mchisilamu, mpaka mbindule chichi?
Kwinjila mu chisilamu mwana yakupindula yekulungwa, ine yakwe ni ayi:
-Kuti mundu awe jwakupunda nikupata uchimbichimbi pa chilambo chino, akusosekwa kuwa kapolo jwa Mlungu,naga ngawa kapolo jwa Mlungu, nikuti tawe kapolo jwa yakusaka yakwe,satana nambo soni yakumba ya mtima wawo(ilakolako).
-Kuti mundu akawe jwakupunda umi waukuwika pakululuchidwa ni Mlungu ilewi yakwe,nikujakuwa Mlungu jwakusengwa najo mundujo,nikujakumjinjisya Mlungu mundujo ku mbepo,kujakuwa jwakupunda pakuwa Mlungu jwakusengwa ni mundujo nikupata utendele wakutamilichika wangamala,nikuja kulupuka mundu ku nilgasyo yaku moto.
-Lyuwa lya mbesi, mundu jwakulupilila mwa Mlungu ni mtume, takatame yalumo ni achimitume, wandu wakuwecheta yakuona, wandu wawaulajidwe ku ngondo sya chisilamu ni wandu wawaji wakulungama (wakamula masengo gambone), kaje kusalala kuja kuwa yalumo ni wele wanduwo. Sano kwa mundu jwangakulupilila mwa Mlungu ni mtume, takawe yalumo ni achi satana, wandu wakusakala, wakutenda yakusakala, ni wandu wakonanga.
-Wandu watakajinjisye Mlungu ku mbepo, takatameje pa utendele wangamala, kukawe kwangawa chiwa, ulwele, kupweteka, ukalamba kapena kudandaula, Mlungu takapeje kalikose katakasacheje. Sano wandu watakajinjile ku moto, takawe pa ilagasyo yangamala mpaka kalakala.
-Ku mbepo kwana isangalalo yanti meso ga mundu nganigaioneje,namtamuno mawiwi gamundu nigapikaneje, namta mu nganisyo sya mundu nganiyiwicheje. Mu gane mwa ma umboni ga yeleyi, ni malowe ga Mlungu ganti: (Mundu jutakamule masengo gambone, kanga jwa mlume kapena jwa mkongwe, nikuwa jwakulupilila mwa Mlungu ni mtume, pa chilambo pano tumtamiche umi wambone niwakusangalala, ku umi waukuwika chitukalipile malipilo gambone mnope pa masengo gawaji mkamula pa chilambo chapasi). [Al Nahl: 36]. Mlungu akuwecheta kuti: (Pangali mundu jwakulupilila jwakumanyilila yamsalachisye Mlungu mu mitendele jaku mbepo jichijatendekasya kuwa wakusengwa, jele (mitendele) tachipedwa kuwa malipilo gawo pa masengo gambone gawaji mkamula pa chilambo). [Suratu Al-Sajda: 17].
Ana chichi chimpakana nduse naga ndili nganile kwinjila chisilamu?
Mundu naga kana chisilamu,taluse majiganyo gamakulungwa kwakuli kum'manya Mlungu, nambo soni taluse pangakulupilila mwa Mlungu, yaikusampaga mundu utendele nikutamilichika kwa nganisyo pa chilambo pano, nambo soni kujakulusa utendele wangamala umi waukuwika.
Mundu naga akanile kulupilila mwa Mlungu ni mtume, akusalusa upile wakuwalanga buku jajikulungwa jiwatumisye Mlungu kwa wandu, nikulusa ungajikulupilila buku jeleji.
Naga mundu akanile kwinjila chisilamu,akusalusa yambone yasapata mundu naga akulupilile mwachimitume wakuchimbichika, sawu soni yatakajile kaluse pangatama nawo achimitumewa ku mbepo lyuwa lya mbesi, nikuti m'malo mwakwe takatame ni asatana, wandu wakutenda yakusakala niwakupopela yakusema watakawe ku moto, kaje kusakala malo gakujakutama nambo soni wakujakuwa nawo.
Mlungu akuwecheta kuti: (M'bechete -mwe mtume- kuti nditu wandu watakawe wakulusa lyuwa lya mbesi ni watakaluse achimisyene pamo ni wakwi wasa kwawo, m'manyililani kuti kwele nikulusa kusyesyene kutakaluse mundu(15) Patakajinjile ku moto wandu watakawe wakulusa lyuwa lya mbesi,penani pawo pakawe takakole ilagasyo yakuwa sawu m'bwilili wakutenda kutawidwa, pasi pawo soni pakawe myoyo. Mlungu akwajogoya achikapolo wakwe ni ilagasyo yele ikusimbidwayi chakulinga kuti amjogopeje Mlungujo achikapolowo, myoyo, munjogopeje une jenu manja achikapolo wangu). [Az-Zumar: 15-16].
Kwa mundu jwakusaka kuja kulupuka kwa umi waukuwika, akusosekwa kwinjila chisilamu nikunkuyaga mtume Muhammad-utendele ni chanasa cha Mlungu iwe p jwelejo.
Mu ikandu ine yakuwona iwakamulene achimitume pa utenga uwawiche nawo -utendele ujaule kwa osopewo- niyanti:pangali watakakulupuche ku ilagasyo ya umi waukuwika nakaweje wandu wakulupilile mwa Mlungu ni nganawaga ali kumphwatikanya ni ikachindu ine pamapopelo gawo, ni waji ali mkulupilila mwa achimitume osope, wandu osope wakulupilila wawaji ali mkwakuya achimitume nikwajitichisyaga iwalamulaga, takajinjile ku mbepo, nikuja kulupuka ku ilagasyo yaku moto.
Wandu wawaliji mu ndawi ja mtume Mussa (Mose) niwakulupilile nikunkuyaga yakwiganya yakwe, wandu wele takawe gulu ja asilamu, wakulupilila ni wakutenda yambone, nambo pa ndawi pawamtumisye Mlungu Issa (Yesu mwanache jwa Maria) kuti awe mtume, yaji yakanganichisidwa kwa wandu wakumkuya Mose kuti akulupilile mwa Yesu nikumkuyaga malamusi gakwe. Kwa wandu wawamkulupilile Yesu, wele myanjajo waliji gulu ja asilamu wakutenda yambone, sano kwa wandu wawakanile kumkulupilila Yesu, nikuwechetaga kuti une tinguyejeje ya Mose, jwele mundujo nganawa jumo mwa wandu wakulupilila; ligongo wakanile kumkulupilila mtume juwamtumisye Mlungu. Kaneko,panyuma pakumtumisya Mlungu mtume jwakumalisya Muhammad -utendele ni chanasa cha Mlungu iwe pa jwelejo, iwele yakusosekwa kwa wandu osope kuti amkulupilile mtume Muhammadjo, lingongo lyanti Mlungu nijuwamtumisye Mose, Yesu, nambo soni ni jujojo juwamtumisye mtume jwakumalisya mwa achimitume Muhammad, sano kwa mundu jumpaka akanile ya utenga wa Muhammad nikuwechetaga kuti une tinamkuyeje Mose kapena Yesu (Muhammad iyayi), jwele mundujo nganawa jwakulupilila mwa Mlungu (ligongo amkanile mtume juwatumisidwe ni Mlungu).
Ngaikukwanila kwa mundu kuti agambe kuwecheta kuti welewo akusiwachimbichisya asilamu, nambo soni ngaikukwanila kuti akakulupuche ku ilagasyo ya umi waukuwika ligongo lyanti akusapeleka yalulele nikwakamuchisya wandu wakulaga, nambo kuti iwele yakusosekwa mnope kwa jwelejo kuti akulupilile mwa Mlungu,mabuku gakwe, achimitume wakwe ni lyuwa lya mbesi; kuti Mlungu ampochele masengo gakwe gambone! Pangali sambi syasikulungwa mnope kupunda kumphwatikanya Mlungu ni ikandu ine, kanila mwa Mlungu, kana utenga wa Mlungu uwatumisye kwa achimitume wakwe kapena kana utume wa mtume jwakumalisya mwa chimitume wakwe Muhammad-utendele ni chanasa cha Mlungu iwe pa jwelejo.
Ayuda ni Akilisitu niwane osope wawapikene yakutumisidwa kwa Muhammad kuwa mtume jwa Mlungu, niwakanile kumkulupilila nambo soni wakanile kwinjila chipopelo cha chisilamu, wele wanduwo takajinjile ku moto lyuwa lya mbesi kutakatameko mpaka kalakala, lyele ni lilamusi lya Mlungu, ngawa lilamusi lya mundu jwalijose, Mlungu akuwecheta kuti: (Nditu wandu wakanila mwa Mlungu ni mtume, mu magulu ga Ayuda ni Akilisitu, ni wandu wakupopela milungu jine, takakole ilagasyo yaku moto kutakatame mpaka kalakala, wandu welewo ni iumbe yakusakala mnope). [Al-Bayyinah: 6].
Panyuma pakuwika utenga wakumalisya kutyochela kwa Mlungu kwaula kwa wandu, ili yakanganichisidwa kwa mundu jwalijose jwapikene ya utenga wa chisilamu ni kupikana ya utenga wa mtume jwakumalisya, kuti ankulupilile mtumejo, nikukuyaga malamusi gakwe, nambo soni kumkuya payakulamulila nikulekasya, yalekasisye. Nakamaga mundu jwakanile utenga wa chisilamu wawawiche ni mtume jwakumalisya, Mlungu ngajakupochela masengo gane galigose gampaka akamule ali kuchipopelo changawa chisilamu, nambo soni takampe ilagasyo ku umi waukuwika.
Gane mwa maumboni ga yeleyi, ni kuwecheta kwa Mlungu: (Kwa mundu jumpaka asosesose chipopelo changawaga cha chisilamu, masengo gampaka akamule ali chipopelo chinecho ngagajakupocheledwa kwa jwelejo, soni lyuwa lya mbesi takawe gulu ja wandu wakulusa). [Al-Imran: 85].
Mlungu akuwecheta kuti: (M'bechete -mwe mtume- mwasalile Ayuda ni Akilisitu kuti: m'biche tukambilane ya malowe ga chilungamo ni gakuona gakusosekwa uwe osope tugakuyeje ganti: tumpopeleleje Mlungu jumope nitukamphwatikanyaga ni chine chilichose, nambo soni sikati jetu akapatikana wakwatenda wane kuwa wakupopeledwa nikwakuyaga malamusi gawo kuleka Mlungu jumo, naga ali akanile (Ayuda ni Akilisitu) pa yamkwawilanjilayi, ni m'jile -jenu manja wakulupilila- pakwasalila wandu wakanilawo kuti m'bichile umboni kuti uwe tulipeleche mwa Mlungu ni malamusi gakwe). [Al-Imran: 64].
Ana nichichi chakusachikwa kwa une kuti mbe nsilamu?
Kuti mundu ajinjile mchisilamu, ikusasachikwa ni kulupilila mu michiga ja chikulupililo jakwana sano ni jimo (6):
Kulupilila mwa Mlungu kuti jwalakwejo ni nkugumba iumbe, nkupeleka yakusowa ya iumbe, nkulondesya kane kalikose, mchimwene msyene kalikose, pangali kalikose kakulandana najo, jwangali jwamkongwe namtamosi mwanache, jwelejo jikape ni jwakuwajilwa kupopeledwa mwa chakuonadi, nikuti akasapopeledwa pamo ni kalikose, nikuti mundu akulupilile kuti chilichose chisapopeledwa pa mbali pa Mlungu jumo,chiwele chesokonechele.
Kulupilila mwa malaika kuti jemanjajo akapolo wa Mlungu, wagumbile Mlungu kutyochela ku lilanguka, ni wapele gane mwa masengo gawo kuwa gakuwichisya utenga wa Mlungu kwa achimitume.
Kulupilila mabuku gosope gawatumisye Mlungu kwa achimitume wakwe (sawu Tora -chipangano chakala, Baibulo- chipangano cha sampano -mkanigasindidwe mabukuga ni wandu wakusakala)-,buku jakumalisya mu mabuku ga Mlungugo ni Quran jakuchimbichika.
Kulupilila achimitume osope sawu Nowa, Ibrahim, Mose, Yesu, ni mtume jwakumalisya mwa chimitumewo jwaji Muhammad, osopewa waji wakuma mwa wandu, Mlungu wapele malowe gakwe nikwapa ilosyo yakusimosya kuti iwe umboni wakulochesya kuwecheta yakuona kwawo kuti nditu jemanjajo achimitume wakutumidwa ni Mlungu.
Kulupilila ya lyuwa lya mbesi-lisiku litachajimusya Mlungu wandu wawapali kundanda kwa chilambo ni watachimalichisya kupatikana pa chilambo, ni kaneko Mlungu tachiwelusya sikati ja iumbe yakwe pa ikandu yawaj ali mkutindana, nikwajinjisya ku mbepo wandu wakulupilila, wandu wakanila kwajinjisya ku moto.
Kulupilila ya lisosa ni yawalinganyisye Mlungu kuti itendekwe, nikuti Mlungu akusamanyilila yayapali kalakala, ni yatiyitendekwa msogolo, nikuti Mlungu wachimanyi chilichose, ni walembile yakusakana kalikose, ni wasosile kuti chiwe yachitite kawe, nikuti Mlungu ni juwagumbile kalikose.
Ngakawisyaga kutenda chiganisyo!
Umi wa chilambo chapasi nganiuwa wa ndamo...
Kusalala kosope tikuchimala soni ilako lako yosope tiyichimala......
Tilichiwika lisiku lyanti jwalijose tachilipidwa yiwalongwesye, lyele ni lisiku lya mbesi, Mlungu akuwecheta kuti: (Tijiwichidwa buku ja masengo gambone ni gakusakala (mundu jwakulupilila tachijigala buku jakwe ni mkono wa mlyo, mundu jwakanila tachijigala ni mkono wa mchiji), ni tamchaona wandu wakamula masengo gakusakala ali wa oga ni ikandu yatachiona mu buku jawo (jaku mchiji), ni tachiwaga mkuwecheta kuti: likungu lyetu uwe! jeleji buku jachi jangaleka kandu kamwana nantamuno kekulungwa nakaweje kuti kaji kali mkulemba (kalikose), ni wandu wakamula masengo gakusakala tachigasimana masengo gawo gali peswela (mu buku jawo), ni m'manyilile kuti mbuje gwenu ngajakumtenda lupuso (kupondelesya) jwalijose). [Al-Kahf: 49].
Mlungu asasile kuti mundu jutakane kwinjila chisilamu, malo gakujakuwichila lyuwa lya mbesi ni ku moto kutakatame mpaka kalakala.
Kulusa ngawa chindu chakwepepala, nambo kuti chiwele chindu chekulungwa, Mlungu akuwecheta kuti: (Mundu jutasose kuya chipopelo chine changawaga cha chisilamu, masengo gampaka akamule ali mu chipopelo chelecho, ngagajakupocheledwa lyuwa lya mbesi, nikuti mu umi ukuwika takawe soni mu gulu ja wandu wakulusa). [Al-Imraan: 85].
Chisilamu ni chipopelo chakuona chanti mlungu ngajakupochela masengo gawakamwile mundu ali mu ipopelo ine pangawaga mu chipopelo cha chisilamu.
Mlungu jwatugumbile uwejo soni kwa jwalakwejo nikwakuujila kwetu, nikuti chilambochi gawele mayeso kwetuwe.
Mundu jwalijose akusosekwa kulupilila yanti: umi watukwetewu uwele waujipi ndawi jakwe sawu sagamisi... nikuti pangali soni jwakusamanyilila lyuwa lyakuwa (lya chiwa chakwe)!
Ana pa ndawi jitachausya Mlungu juwagumbile lyuwa lya mbesi tachijanga chichi: ligongo chichi nganakuya yakuona? ligongo chichi nganankuya mtume jwakumalisya?
Ana lyuwa lya mbesi timchim'janga chichi mbuje gwenu, kutendaga kuti Mlungu ajogoisye yakusakala kwangakuya chisilamu ni kanila mwa Mlungu, nasasile yanti wandu wakanila takalagasidwe ku moto mpaka kalakala.
Mlungu akuwecheta kuti: (Sano wandu wakusakanila utenga wetu ni maumboni gakulosya kusosekwa kwakumbopela une jikape, wele wanduwo ni watakawe kumoto mpaka kalakala). [Al- Baqarah: 39].
Mundu jumpaka aleche kukuya chakuona, nigambaga kukuya yawatendaga achibaba ni achanganga, akusawa wangali umboni wakumkundisya kutenda yele.
Mlungu atusalile kuti wandu wajinji akusakana kwinjila mu chisilamu ligongo lyakogopa wandu wawasungulile kumadela gakusatamaga.
Wandu wajinji akusakana kwinjila chisilamu ligongo akusawa wangali lungw'anu lwakusaka kuleka ikulupi iwajigalile kwa achibaba wawo, kapena kutyochela ku ndamo sya wandu wakusatama nawo ni magulu gakumalo kwakusatama, niwaisyowelele yeleyo, ni wandu wajinji mwa jemamanjajo chikusalekasya kwinjila chisilamu ni lusagu nikuchenjela yakusakala yawaijigalile kwa chinangolo wawo.
Jemanjajo osope nganakola chakuliwalanga nacho pa yalakweyo, nikuti tachija kwima pa meso pa Mlungu ali wangali umboni wakuliwombolela.
Mundu jwakusakana yanti mlungu kwana, jwangali umboni wakuti nikuwechetaga kuti une timbelenganye kuwa jwakanila yakuti mlungu kwangali ligongo napagwile liwasa lyangakulupilila kuti Mlungu kwana! Nambo kuti yakusosekwa takamulisye masengo lunda luwapele Mlungu, nikuchetelelaga ya ukulu wa maunde ni mataka, nikuchetelelaga soni ni lunda lwawo luwapele Mlungu juwagumbile ni chakulinga chanti amanyilile yanti chilambochi chana juwachigumbile. Iyoyo soni mundu jwakusapopela maganga, yakusema, nganakola magongo gakupikanika gakuliwalanga pagambaga kwakuya achibaba wawo, nambo iwele yakanganichisidwa kwa welewo kuti asosesose chakuona nikuliusyaga asyene kuti: ikomboleche china uli kuti mbopeleje chindu changali umi chanti nganichiwa chimbikene, kumbona, kungamuchisya chine chilichose pa ndawi jinguchiwenda?!
Chimosi mosi m'kilisitu jwakusakulupililaga ichindu yaikusatindana ni chipago cha mundu ni lunda lwambone,akusosekwa kuliusya msyene kuti: mpaka ikomboleche china uli kuti Mlungu abulaje mwanache jwakwe jwangalemwa ligongo lya chilewi cha wandu wane? Kutenda myoyo kuwele gulu jimo jakupondelesya! Ikomboleche china uli kuti wandu amkoleche nikum'bulaga mwanache jwa Mlungu?! Ana Mlungu nganawa akombwele kwakululuchila wandu ilewi ya wandu osope, pangalinda kwakunda kuti aulaje mwanagwe Mlungujo? Ana Mlungu nganakola ukombosi wakumchenjera nikumpokasya mwanache jwakwe?
Ni iwele yakusosekwa kwa mundu jwana lunda lwambone kuya yakuona, nikuwambala kwakuya achinangolo ni achanganga pa ikandu yesokonechele.
Mlungu akuwecheta kuti: (Soni naga ili iwechetedwe kukwao yanti ikani ku yatulwisye Allah ni ( m'biche soni) kwa ntenga, akutiji: ikutukwanila yatwasimene nayo achatati wetu, ana nanti muno achatati wawoo nganamanyililaga chilichose soni nganawa wakongoka (chiwakuyejepe)). [Al-Maidah: 104].
Ana atende uli mundu jwakusaka ali ajinjile chisilamu nambo akulijogopela msyene ku igasyo ya achalongo achimijawo?.
Mundu jwakusaka kwinjila chisilamu nambo akwajogopa wandu wawasungulile, jwalakwejo akwete kwinjila chisilamu mwa kusisa mpakana Mlungu patachimpepuchisya litala lyambone lyakutamilichika chenene nikutanda kulosya yanti welewo msilamu.
Mu indu yakusosekwa kwa mundu niyanti ajinjile chisilamu mwachitema, nambo nganiyiwa yakanganichisidwa kwa jwalakwejo kuti wasalile wasungulilene nawo ya usilamu wakwe kapena kuchukisya ya usilamu wakwe naga pali pana woga wakuti mpaka apate mavuto.
Manyililani kuti naga mundu ajinjile chisilamu akusawaga mlongo mjawo jwa asilamu wajinji, niyakomboleka jwalakwejo kulumbikana ni wandu wapa msikiti, malo gakutenda ya chisilamu mu dela jakwe, ni kuusya nganisyo nambo soni kwawenda chikamuchisyo, nikumkamuchisya pa yakuwendayo.
Mlungu akuwecheta kuti: (Sano mundu jutam'jogope Mlungu tam'bichile litala lyakopochela mu yakusausya yakwe(2) Soni tampe yakusowa yakwe kupitila mu matala ngangakuganichisya(3). [Al-Talaq: 2-3].
E! m'mwe nkuwalanga jwakuchimbichika!
Ana kunsangalasya Mlungu mkugumba, -juwatupele utendele wakwe osope, ni waji ali mkutupa yakulya uwe tuli makandi mu itumbo yachimama wetu, nikutupaga mphweya watukupumulilaga pepano -Mlungu nijwali jwakusosekwa kunsangalasya kupunda kuti wandu asangalale ni uwe?
Ana kuti mundu apunde pachilambo cha pasi chino nikujakupunda umi winewo, ikusosekwa kulipeleka pakuleka yakusangalasya yakumala ya umi wa chilambo? ee ni m'yoyo ngulumbila mwa Mlungu!.
Myoyo, mundu akasakunda kuti yawatendaga mu nyuma yatendekasye kolosya (kulinganya) yakusakala yawatendaga nikutenda chindu chakulondola (chambone).
Lelo jino mundu akusosekwa kuwa jwakulupilila msyesyene, nakamkunda satana kumjimika (kumlekasya) kuti akakuya ikandu yakuona.
Mlungu akuwecheta kuti: (E! jenu manja wandu! pamasile pa um'bichilile umboni wakusimichisya (Muhammad) ni yawawiche nayo kuma kwa mbuje gwenu,nituntumichisye lilanguka lyakuwonechela (Quran) lyakumjongolela ku indu yakuona). Sano wandu wakulupilile mwa Mlungu, nikamulichisyaga mnope buku ja Quran, wandu wele Mlungu takajinjisye ku mbepo ligongo lya chanasa ni umbone wakwe Mlungujo, nikwapepuchisyaga kuya litala lyakongoka lyakuja kwawichisya ku utendele wa Mlungu (Janna)). [Al-Nisa: 174-175].
Ana m'mwe mli wakoseka kuteda chiganisyo chekulungwa pa umi wenu?
Naga yosope iwechetedwe mwinanimu ili yana lunda, ni mundu jwalijose achimanyi chakuona mu mtima mwakwe; yakusosekwa nikutenda chiganiso chakuti asyuche msilamu.
Kwa mundu jwakusaka kuwa msilamu, nakusaka chindu chimpaka chimkamusye kutenda chiganisyo chambone pa umi wakwe, nikumlongolela ku ikandu yambone.
Akasasitenda sambi syakwe kuwa chindu chakwalekasya kunjila chisilamu, Mlungu jwatusalile kalape mu Quran kuti jwalakwejo akusakululuka sambi syosope sya mundu naga ali ajinjile chisilamu nikujila kwa Mlungu juwagumbile, pa nyuma pakwinjila chisilamu, mundu pakujigalila chipago chakwe tachiwa ali mkutenda sambi sine ligongo lyanti uweji wandu nganituwa malaika ganti mlungu wawambesye ku ilewi (sambi). Nambo yakusosekwa kwetuwe nikuwenda chikululuko nikuwujila kwa Mlungu, naga Mlungu ali atuweni kuti tujanguisye pakwitika utenga wakuona nikwinjila mchisilamu, nikuwecheta malowe gakuwichila umboni ya umo wa mlungu nikuwajilwa kupopeledwa jwelejo jikape, ni kulupilila utume wa Muhammad, Mlungu tachitukamuchisya kuti tukombole kuleka sambi sine. Mundu jwasakudna jwakunda malamusi ga Mlungu, nikuyaga yakuona, Mlungu akusampepuchisya pakulunda kamula masengo gambone, myoyo nganiyiwa yakuwajilwana kuti mundu akatenda chiganisyo mwakutamilichika chakusana kwijnjila chisilamu.
Mu gane mwa maumboni ga yeleyi, ni kuwecheta kwa Mlungu kwakuti: (M'bechete -mwe mtume- mwasalile wandu wakukanila ya ujika wa Mlungu kuti: naga ali alesile kanila ujika wa mlungu ni kum'benga mtume, nikutanda kulupilila mu ujika wa Mlungu nikuleka kumputa ngondo ni wandu wakulupilila, timkululuchidwe sambi syenu simwatesile mli wakanila mwa mlungu). [Al-Anfal: 38].
Ndende uli kuti mbe msilamu?
Kwinjila chisilamu chili chindu chakupepuka yangasaka mpaka mwambo wapadela, kapena kulinganya mwambo sawu wa boma, kapena kuwilanga mundu jwakuchimbichika, isagamba kusachikwa kuti mundu awechete malowe gakuwichila umboni ya kuwajilwa kwakupopeledwa mlungu jikape nambo soni ya utume wa mtume, mwakumanyilila ngopolelo syakwe nikusikulupilila ngopolelosyo, pakuwecheta kuti: ( Nguwichila umboni kuti pangali jwine jwakuwajilana kupopeledwa kusyesyene nakaweje Mlungu jikape basi, nambo soni nguwichila umboni kuti Muhammad mtume jwa Mlungu), mpaka iwe yambone naga ili imjepepalile nikuwecheta mu chiwecheto cha chalabu, nambo naga isawisye kuwecheta mu chalabu, mkwete kuwecheta mu chiwecheto chenu panyuma pakwe nikusyuka msilamu. Kaneko nkusosekwa kulijiganya malamusi ga chipopelo chenu (chisilamu), yampaka imtamikasye mwa umbone pa chilambo pano nikujakumkulupusya umi waukuwika naga mli mkukamulisya malamusi gakwe yaikuti kasosekwe.
Kuti mpate umanyilisi wejinji ngumlanjisya yakwinjila malo aga:
Kuti m'manyilile katende ka malamusi ga chisilamu, tukum'manyisya yakwinjila malo aga:
Related books
All books
Chisilamu ni chipopelo cha achimitume wa Mlungu.85 languagesChisilamu ni chipopelo cha achimitume wa Mlungu.
Chisilamu kwalakweko ni kulipeleka mwa Mlungu,nkugumba chilambo nambo soni nkujendesya jwa chilambocho, nambo soni kunkuya jwalakwejo mwa chinonyelo ni uchimbichimbi. Mchiga wa ndanda wa chisilamu; nikulupilila mwa Mlungu, nikuti Mlungujo ni nkugumbaو nikuti ine yosope yankaniyiwa jwelejo, iwele yagumbidwa. Nikuti Mlungujo ni jwawele jwakuwajilana kupopeledwa jikape, jwali jwangali jwakupwatikana najo. Pangali wakuwajilana kupopeledwa niyikaweje jwalakwejo. Mlungu akwete mena gambone ni mbili sya penani, jwalakwejo nijwali jwankwanile kusyesyene pangali kupunguka,nganaweleka mwanache nambo…
CHISILAMU89 languagesCHISILAMU
Mu lina lya Mlungu jwa ukoto wejinji jwa chanasa cha mnope. Ana mliusisye jikape chiusyo: Ana wani wawagumbile maunde ni litaka nambo soni niyagumbidwa yosope yekulungwa kulungwa ili ku maunde ni pasi pano?Wani wawalinganyisye aka kalinganye kakolosya chenene?
Matala gakuwichisya umi wautendele.85 languagesMatala gakuwichisya umi wautendele.
Chitabu cha “Matala gakukamuchisya ga umi wautendele” cha sheikh Abdur-Rahman bin Nasser As-Sa'di chikusalichisya yayikusatendekasya utendele usyesyene pakujigalila chikulupi chakusokoka, pakunnongolela nkusooma ku kutulala kwa ntima kupitila mu chikulupi ni masengo gambone, kunkumbuchila Allah, kwikutila, kuganichisya ya ukoto, kutenda yambone, kwegamila kwa Allah, kupilila, nambo soni kupima chenene ichindu, mu litala lyakusalala, chikuwika pameso penu chongoko cha umi wakutulala, wakulingana, nambo soni wautendele, atamose pakutindana kwa kawe ka umi.
الإسلام دين رب العالمين