السؤال
س٢٦: ما آداب الدعاء؟
پرسش ۲۶: آداب دعا چیست؟
الجواب
ج:١. البدء بحمد الله والثناء عليه.
- الصلاة على النبي صلى الله عليه وسلم.
- في الحديث عن النبي صلى الله عليه وسلم:
«إذا صليت، فقعدت، فاحمد الله بما هو أهله، وصل عليَّ ثم ادعه»
رواه الترمذي.
- رفع اليدين أثناء الدعاء.
- قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:
«إن ربكم تبارك وتعالى حيي كريم يستحيي من عبده إذا رفع يديه إليه أن يردهما صفرًا»
رواه الترمذي وأبو داود.
- التوبة والاعتراف بالذنب.
- في دعاء موسى عليه السلام:
﴿قَالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمۡتُ نَفۡسِي فَٱغۡفِرۡ لِي فَغَفَرَ لَهُۥٓۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ﴾
[القصص ١٦].
- الإلحاح في الدعاء، يعني إكثاره وتكراره.
- عدم استعجال الإجابة.
- لا تدع بإثم أو قطيعة رحم.
- في الحديث:
«لا يزال يستجاب للعبد ما لم يدع بإثم أو قطيعة رحم، ما لم يستعجل. قيل: يا رسول الله، ما الاستعجال؟ قال: يقول: قد دعوت، وقد دعوت، فلم أر يستجيب لي. فيستحسر عند ذلك، ويدع الدعاء»
رواه البخاري ومسلم.
- خفض الصوت في الدعاء.
- قال تعالى:
﴿ٱدۡعُواْ رَبَّكُمۡ تَضَرُّعٗا وَخُفۡيَةًۚ﴾
[الأعراف: ٥٥].
- حضور القلب أثناء الدعاء.
«ادعوا الله وأنتم موقنون بالإجابة، واعلموا أن الله لا يستجيب دعاء من قلب غافل لاه»
- الإخلاص لله تعالى، وسؤال الله وحده في الشدّة والرخاء.
﴿وَأَنَّ ٱلۡمَسَٰجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدۡعُواْ مَعَ ٱللَّهِ أَحَدٗا﴾
[الجن: ١٨].
- التوسّل إلى الله بأسمائه الحسنى وصفاته.
﴿وَلِلَّهِ ٱلۡأَسۡمَآءُ ٱلۡحُسۡنَىٰ فَٱدۡعُوهُ بِهَاۖ﴾
[الأعراف: ١٨٠].
- استقبال القبلة.
في الحديث:
«فما زال يهتف بربه مادًّا يديه مستقبل القبلة، حتى سقط رداؤه عن منكبيه»
رواه مسلم.
- إطابة المأكل والملبس.
«ثم ذكر الرجل يطيل السفر أشعث أغبر يمد يديه إلى السماء: يا رب يا رب، ومطعمه حرام، ومشربه حرام، وملبسه حرام، وغذي بالحرام، فأنى يستجاب لذلك»
پاسخ: ۱- آغاز کردن دعا با حمد و ثنای پروردگار.
۲. صلوات بر پیامبر صلی الله علیه و سلم.
در حدیث از پیامبر صلی الله علیه وسلم روایت شده که فرمودند:
«هرگاه نماز خواندی و نشستی الله را چنان که شایسته است حمد بگو و بر من درود بفرست سپس به درگاه او دعا کن».
به روایت ترمذی.
۳- بلند کردن دستان در اثنای دعا.
- رسول الله صلی الله علیه وسلم میفرماید:
«پروردگار شما تبارک و تعالی حَییّ و کریم است و حیا میکند از اینکه بنده اش دستانش را به سوی او بلند کند و آنها را خالی برگرداند».
به روایت ترمذی و ابوداود.
۴. توبه و اعتراف به گناه.
- در دعای موسی علیه السلام آمده است:
(گفت: پروردگارا، من به خود ستم کردهام؛ مرا ببخش. پس [الله] او را بخشید. بیتردید، او آمرزندۀ مهربان است).
[قصص: ۱۶].
۵- پافشاری در دعا، یعنی بسیار دعا کردن و تکرار آن.
۶- عجله نکردن برای اجابت دعا.
۷. برای گناه یا قطع رابطهٔ خویشاوندی دعا نکن.
در حدیث آمده است که:
«دعای بنده همواره پذيرفته میشود؛ مادامی که درخواستش حاويِ گناه يا قطع رابطهٔ خويشاوندی نباشد و عجله نکند». پرسيدند: ای رسول خدا، عجله چيست؟ فرمود: «اينکه دعاکننده میگويد: بارها دعا کردم و نديدم که دعايم پذيرفته شود؛ بدين سان مانده و رنجور میگردد و دست از دعا میکشد».
به روایت بخاری و مسلم.
۸- پایین آوردن صدا در هنگام دعا
الله تعالی میفرماید:
([ای مؤمنان،] پروردگارتان را به زاری و پنهانی بخوانید).
[سورهٔ اعراف: ۳۱].
۹. حضور دل در اثنای دعا.
«درحالی که به استجابت یقین دارید الله را به دعا بخوانید و بدانید که الله دعا را از دل غافل مشغول [به جایی دیگر] استجابت نمیکند».
۱۰- اخلاص برای الله تعالی و درخواست از او - به تنهایی - در هنگام سختی و رفاه.
(و اینکه مساجد از آنِ الله است؛ پس کسی را [در مساجد] با الله به دعا نخوانید).
[جن: ۱۸].
۱۱-. توسل به الله با نامهای نیک و صفات او.
(و الله زیباترین نامها را دارد؛ پس [در دعا] او را به آن [نامها] بخوانید).
۹- رو کردن به قبله.
«پس همچنان به [درگاه] پروردگارش فریادخواهی میکرد و در این حال دستانش بلند بود و رو قبله بود، آنقدر که ردایش از شانههایش افتاد».
به روایت مسلم.
۱۳. حلال و پاک بودن غذا و لباس.
«سپس [پیامبر صلی الله علیه وسلم] دربارهٔ شخصی سخن گفت که سفری طولانی کرده و ژوليده موی و غبارآلود است؛ دستانش را به سوی آسمان بلند میکند و میگويد: پروردگارا، پروردگارا؛ درحالی که آب و غذا و لباسش [از مال] حرام بوده و با حرام تغذيه شده است؛ چگونه دعای چنين شخصی پذيرفته میشود؟».