Mũtũmwo wa Ũithiramu Muhammad, tha na thayũ wa Ngai cikorwo igũrũ rĩake

Mũtũmwo wa Ũithiramu Muhammad, tha na thayũ wa Ngai cikorwo igũrũ rĩake

Kamĩtĩ ya gĩthomo ya mũtongoria wa maũndũ ma kĩdini mũthigitinĩ mũnene wa Meka na mũthigiti wa mũtũmwo Muhammad

Rĩitwa-inĩ rĩa Ngai-Mũingĩ wa tha, Mũiguanĩri tha Ũhoro mũkuhĩ wĩgiĩ mũtũmwo wa Ũithiramu Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake, nĩngũtarĩria rĩĩtwa rĩake, na rũciaro rwake, na bũrũri wake, na kĩhiko gĩake, na ndũmĩrĩri yake, na kĩrĩa etanĩire, na marũri ma ũnabii wake, na watho wake, na mũrorere wa thũ ciake harĩ we.

1- Rĩtwa rĩake na rũciaro rwake, na itũũra rĩrĩa aaciarĩirwo na akĩrererwo kuo.

Mũtũmwo wa Ũithiramu nĩ Muhammad mũrũ wa Abdullah, mũrũ wa Abdul-Muttalib, mũrũ wa Hashim, kuuma rũciaro-inĩ rwa Icimaili mũrũ wa Ibrahĩmu, thayũ ũkorwo hamwe nao.

Gĩtũmi nĩatĩ mũnabii wa Ngai Ibrahĩmu thayũ ũkorwo hamwe nake, nĩoimire bũrũri wa Camu agĩthiĩ Maka, arĩ hamwe na mũtumia wake Hajara na mũriũ wake Ismaili, ũrĩa warĩ kaana kanini gacemainĩ, na akĩmathondekera ũikaro kuo na watho wa Ngai mwene hinya wothe. Na rĩrĩa kamwana kau gakũrire, mũnabii Ibrahĩmu thayũ ũkorwo hamwe nake nĩacokire Maka, na we na mũriũ wake Ismaili thayũ ũkorwo hamwe nao magĩaka nyũmba ya Ngai ngũrũ ĩrĩa nĩyo Kaaba. Andũ makĩingĩha gũthiũrũrũkĩria nyũmba ĩyo, na itũũra rĩa Maka rĩgĩtuĩka handũ ha gũcererwo nĩ arĩa mahoyaga Ngai Mwathani wa ciũmbe ciothe, arĩa meriragĩria kũruta watho wa gũcerera nyũmba ĩyo ngũrũ. Na andũ magĩthiĩ na mbere kũhoya Ngai na gwĩtĩkia ũmwe wake, marũmĩrĩire ndini ya Ibrahĩmu thayũ ũkorwo hamwe nake kwa ihinda rĩa mĩaka mĩingĩ.

Gũgĩcoka gũkiumĩra ũgarũrũku thutha ũcio, na gĩcigĩrĩra kĩa Arabu mũtugo wakĩo ũkĩhaanana na wa mabũrũri marĩa mangĩ mothe ma thĩ, maũndũ ma ũthathaiya wa mĩhianano makĩoneka kuo na kĩo: ta kũhooya mĩhianano, na gũthika ciana cia airĩtu marĩ muoyo, na kũima atumia kĩhoto kĩao, na kũruta ũira wa maheeni, na kũnyua njohi, na gwĩka maũndũ ma thoni, na kũrĩa indo cia ciana cia digwa na mũndũ akombithia kĩdũ gĩgĩcokio gĩgacokio na nyongerera.

Thĩiniĩ wa itũra rĩrĩ nĩho aciarĩirwo Mũtũmwo wa Ũithiramu Muhammad mũrũ wa Abdullah, kuuma rũciaroinĩ rwa Ishmael mũrũ wa Ibrahimu, thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nao, mwaka-inĩ wa 571AD. Ithe nĩakuire atanaciarwo, na nyina nake agĩkua Muhammad arĩ na mĩaka ĩtandatũ, na akĩrerwo nĩ ithe mũnini Abu Talib. Aaikarire arĩ ngĩa na mũthĩni, na aarĩaga na gũtwarithia mũtũrĩre wake kũgerera wĩra wa moko make.

2- Kĩhiko kĩa irathimo kĩa Mũtumia warĩmũrathime

Na rĩrĩa aakinyirie mĩaka mĩrongo ĩĩrĩ na ĩtano, nĩahikirie mũtumia mũtĩĩku kuuma atumia a Makka Khadijah mwarĩ wa Khuwailid, Ngai arokenio nĩwe, na magĩtanahĩrwo nake airĩtu ana na anake eerĩ, na anake ake magĩkua ũnininĩ wao. Mũtugo wake harĩ mũtumia wake na andũ a nyũmba yake warĩ wa ũtugi mũnene na wendo. Nĩũndũ woguo mũtumia wake Khadijah nĩamwendire wendo mũnene, nake nĩamũcokeirie wendo o ta ũcio. Na ndaamũriganĩirwo o na thutha wa gĩkuũ gĩake kwa mĩaka mĩingĩ, na nĩaathĩnjaga ng'ondu na akamĩgaĩra arata a Khadijah, Ngai arokenio nĩwe, nĩũndũ wa kũmatuga, na kũmũririkana na wega o hamwe na kũmenyerera wendo wake.

3- Kĩambĩrĩria kĩa ũguorio

Mũtũmwo Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, aarĩ na mĩtugo mĩega kuuma rĩrĩa Ngai aamũmbire, na andũ ao maamwĩtaga Mũndũ wa Ma na Mwĩhokeku; aanyitanagĩra nao mawĩra-inĩ ma gĩtĩo, na agathũũra maũndũ marĩa maarĩ namo ma ũhoi wa mĩhianano na ndaanyitanagĩra nao kuo.

Na rĩrĩa aakinyirie mĩaka mĩrongo ĩna arĩ kũu Makka, Ngai nĩamũthuurire atuĩke mũtũmũo wake. Nĩhĩndĩ ĩo Maraika jibril thayũ ũkorwo hamwe nake aamũkĩire na ciugo cia kwambĩrĩria cia ibuku rĩa mbere kuuma Korani-inĩ, nacio nĩ ciugo ciake Ngai ciugĩte:

"1. Thoma na rĩĩtwa rĩa Ngai waku ũrĩa wombire.

2. Oombire mũndũ kumana na gĩcunjĩ gĩa thakame.

3. Thoma, na mwathani waku nĩmũtugi (kũrĩ ciũmbe ciake).

4. Ũrĩa warutire ciũmbe ciake kwandĩka na karamu.

5. Nĩarutĩte mũndũ marĩa atoĩ."

[Suratul Alaq: 1-5].

Thutha woguo agĩũka kũrĩ mũtumia wake Khadija, Ngai arokenio nĩwe, ngoro yake ĩna guoya, na akĩmũtaarĩria ũhoro ũcio, nake akĩmũhooreria. Na agĩthiĩ nake kũrĩ mũriũ wa ithe mũnini Waraqa mũriũ wa Nawfal - ũrĩa watuĩkĩte mũkristiano na agathoma Taurati na Injili - agĩcoka Khadija akĩmwĩra: We mũriũ wa baba, igua ũhoro wa mwana wa mũrũ wa thoguo. Agĩcoka Waraqa akĩmwĩra: We mwana wa mũrũ wa baba, nĩkĩĩ wona? Mũtũmwo wa Ngai, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, akĩmũhe ũhoro wa kĩrĩa oonire, agĩcoka Waraqa akĩmwĩra:

"Ũyũ nĩguo ũguũrio ũria Ngai aikũrũkĩirie Mutha. No ingĩenda mũno ngorwo ndĩ mwanake hĩndĩ ĩno, na ngorwo ndĩ muoyo rĩrĩa andũ anyu magakũingata. Nake Mũtũmwo wa Ngai tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake agĩkĩũria atĩrĩ, "Kaĩ makanyingata?" Akiuga: Ĩĩ, gũtirĩ mũndũ o na ũmwe wanoka na ũhoro ta ũyũ ũrehete otiga nĩagĩire na thũũ. Na mũthenya ũcio ingĩgakorwo ndĩ muoyo rĩĩ, nĩngagũteithia na hinya wakwa wothe."

Na kuo Makkah, Korani nĩyathiire na mbere kũmũikũrũkĩra, Maraika jibril thayũ ũkorwo hamwe nake akĩmũikũrũkĩria kuuma kũrĩ mwathani mũrori wa ciũmbe o ta ũrĩa aamũrehagĩra ũhoro wothe wa ũtũmwo.

Mũtũmwo agĩthiĩ na mbere gwĩta andũ ake harĩ ũithiramu, nao andũ ake makĩregana nake na kũmũkararia, na makĩmwĩra nĩmekũmũhe ũtonga na ũthamaki nĩguo atigane na ũtũmwo ũcio, nake akĩrega maũndũ macio mothe, na makĩmwĩra, o ta ũrĩa kĩrĩndĩ gĩa tene kĩerire atũmwo arĩa maarĩ mbere yake, atĩ nĩ mũrogi, mwaria maheni na mũcuukani, na makĩmũhinyĩrĩria, na makĩmũtharĩkĩra mwĩrĩ wake wa gĩtĩĩo, na makĩnyariira arũmĩrĩri ake.

Na Mũtũmwo, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, aathiire na mbere arĩ Makkah gwĩta andũ harĩ Ngai, agathiaga mahinda-inĩ ma mĩhango ya Hajj, na thoko-inĩ cia Aarabia. Kũu nĩkwo aacemanagia na andũ na kũmaruta ũithiramu. Nadamerekagĩria ũtonga-inĩ wa thĩ na ũtongoria, o na kana kũmakia andũ na njora, tondũ ndaarĩ na wathani o na kana ũthamaki. Na nĩoririĩ kĩambĩrĩria-inĩ kĩa ũrũtano wake akĩũria arĩa menangaja marehe ibuku mũhiano wa korani. Na akĩenderera gwĩkithia andũ ake igeranio ciĩgiĩ ũNgai na magĩtĩkia arĩa metĩkiriĩ, na gũkararia arĩa makaraririĩ. Kwa ũguo, nĩkwagĩire na arĩa maamwĩtikirie kuuma gatagatĩ-inĩ ka Arata ake a gĩtĩo, Ngai amakenere oothe.

Na kũu Maka Ngai nĩamwabaririĩ na jĩra ya kĩama kĩnene mũno kĩrĩa nĩkĩo rũgendo rwa ũtukũ rwa gũthiĩ Bayt al-Maqdis (Nyũmba Theru ya Jerusalemu), agĩcoka akĩambatithio igũrũ. Na toũrĩa kũĩkaine, Ngai nĩambatilie Mũnabii Iliasi na Masiihi (Jesũ), thayũ ũkorwo hamwe nao, o ta ũrĩa kũgwetetwo nĩ aithiramu o hamwe na akrĩstiano.

Na Mũnabii, thaa na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, nĩamũkĩrire watho wa kũhoya kuma kwĩ Ngai arĩ igũrũ, nanĩmo mahoya marĩa aithiramu mahoyaga ũtukũ na mũthenya maita matano. Na ningĩ ekũu Meka, nĩkwaumĩrire kĩama kĩngĩ kĩnene nakĩo nĩ gwatũka kwa mweri ũndũũria nginya ahoyi mĩhianano mekĩrire ũira.

Na rũrĩrĩ rwa Quraish mahũthĩrire njĩra o yothe kũmũgiria kũhunjĩria andũ ũithiramu na magĩkĩrĩra kũmũnyarira na kũingata arĩa mamwĩtĩkiriĩ. Magĩcoka makĩmwĩra amekĩra kĩama nĩguo metĩkiĩ atĩ atũmĩtwo nĩ Ngai namakĩra ayahudi mamateithiĩ nakũmahe itũmi cia kũmahotithia kũmũnyarira biũ na kũgiria andũ kũmũĩtĩkia.

Na rĩrĩa kũnyarirwo kwa etĩkia gwathire na mbere kuuma kũrĩ Aquraishi arĩa maaregire gwĩtĩkia, Mũnabii Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, nĩamaheire rũtha rwa gũthama mathiĩ bũrũri wa Ethiopia na akĩmera: "Kũu Ethiopia kwĩna mũthamaki mũthingu ũtahĩtĩria mũndũ o na ũmwe." nanĩ mũthamaki Mũkristiano. Nĩ ũndũ ũcio, ikundi igĩrĩ kuuma harĩ o nĩciathamire mathiĩ Ethiopia. Marĩkia gũkinya nĩmakinyĩiriĩ mũthamaki Najashi ũithiramu nake akĩmera ta ũũ: "Ndehĩta na Ngai ũrĩa waikũrũkiriĩ dini ĩria Mutha okire nayo na hatarĩ nganja ndini ĩno yumĩte harĩ ũtheri ũmwe." Na ũnyariri wa makureishi kũrĩ mũtũmwo na arũmĩrĩri ake ũgĩthiĩ na mbere.

Na gatagatĩ ka arĩa mamwĩtikirie ihinda-inĩ rĩu nĩ gĩkundi kĩa andũ moimĩte Medina, nao makĩmwĩhĩtĩra kũingĩra ũithiramu na kwĩranĩra kũmũteithia athamĩra itũũra-inĩ rĩao, rĩrĩa hĩndĩ ĩo rĩetagwo (Yathrib). Nake agĩtĩkĩria arĩa matigirwo Makka gũthamĩra Medina, nao magĩthama na ũithiramu ũkĩnyarara Medina, nginya gũkĩaga gũkorwo nyũmba o na ĩmwe itanaingĩrwo nĩ ũithiramu.

Na thuutha wa Mũnabii Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, gũtũra Makka mĩaka ikũmi na ĩtatũ agĩĩta andũ harĩ Ngai, Ngai nĩamwĩtĩkĩririe gũthamĩra Madina. Nĩũndũ woguo agĩthama, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, na agĩthiĩ na mbere na wĩra wa gwĩta andũ harĩ Ngai, na kũo Madina nĩkuo mawatho ma Ũithiramu mathiire na mbere gũikũrũka kahora kahora. Ningĩ akĩambĩrĩria gũtũma atũmwo ake marĩ na marũa kũrĩ anene a mĩhĩrĩga na athamaki akĩmeta harĩ Ũithiramu. Na amwe a arĩa aatũmĩire nĩ ta mũthamaki wa Roma, mũthamaki wa Persia, na mũthamaki wa Misiri.

Na kũu Madina nĩkwaumĩrire ũndũ wa riũa na mweri kũnyitana ũndũ-ũrĩa waringanire na gĩkuo kĩa Iburahĩmu mũrũ wa Mũtũmwo wa Ngai Muhammad tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake ũndũ-ũrĩa wacũngĩrĩiriĩ andũ kuga ta ũũ: "Riũa nĩrĩanyitwo nĩ mweri nĩũndũ wa gĩkuo kĩa Iburahĩmu." Mũtũmwo wa Ngai tha na thayũ wa Ngai akiuga:

"Hatarĩ nganja riũa na mweri itinyitanaga nĩũndũ wa gĩkuo kĩa mũndũ ona kana nĩũndũ wa arĩa marĩ muoyo, otiga igĩrĩ ici inyitanaga nĩũndũ wa Ngai ta rũri akĩgeria kũhe ciombe ciake mũkana."[1]

Korwo mũtũmwo wa Ngai, tha na thayũ ikorwo hamwe nake, arĩ mũhenania na wakũigĩrĩra maũndũ, nĩangĩekire mĩtũkĩ kũmakia andũ nĩguo matikaĩ kũmũhũra. Na ninge nĩangĩaugire riũa na mweri cianyitana nĩũndũ wa gĩkuo kĩa mũrio nĩguo andũ mamwĩtĩkiĩ.

[1] Ciugo nginyanĩru cia Muslim (901)

Na Mũtũmwo, Mwathani wake amũgemetie na ũkinyanĩru wa mĩtugo, na Ngai akĩmũgana na ciugo ciake akiuga:

"Na ti-itherũ wee wĩmĩtugo mĩega biũ."

[Suratul Qalam: 4]

Mũtugo wake warĩ wa kũrũmĩrĩra korani;harĩa korani yathanĩte andũ meke ũndũ arĩ wa mbere kũwĩka, na harĩa korani ĩkananĩtiĩ gwĩka ũndũ arĩ wa mbere gwĩthema. Nĩarĩ na mĩtugo mĩega ta ũma, na gwĩka maũndũ nĩũndũ wa Ngai, ũcamba, na mũmenyereri kĩhoto, na kũhingia irĩko ona kũrĩ thũ ciake, Nĩakoragwo arĩ mũtugi na nĩendete kũheana sadaka kũrĩ athĩnĩ, na atumia adigwa, na arĩa abatari, na kwĩrutanĩria kũmarũnga njĩra, na kũmaiguĩra tha, na wĩnyihia harĩ o. Nginyagia mũndũ mũgeni nĩokaga agĩcaria Mũtũmwo wa Ngai, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, na amũkora arĩ gatagatĩ-inĩ ka arata ake, Ngai akenĩo nĩo, ndaahote kũmũmenya, agakĩũria atĩrĩ, "Nũũ harĩ inyuĩ wĩtagwo Muhammad?"

Na mũikarĩre wake warĩ rũri harĩ ũkinyanĩru na ũtheru hari gũikarania na andũ othe, thũ na arata, wĩ hakuhĩ na wĩ kũraihu, mũnene na mũnini, mũndũrũme na mũtumia, nyamu na nyoni.

Na rĩrĩa Ngai arĩkiriĩ kũmũiganĩria dini, na Mũtũmwo- tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake - agĩkinyia ndũmĩrĩri na njĩra nginyanĩru, nĩakuire arĩ na mĩaka mĩrongo ĩtandatũ na ĩtatũ, kuuma harĩyo mĩaka mĩrongo ĩna yarĩ mbere ya ũnabii, na mĩaka mĩrongo ĩĩrĩ na ĩtatũ arĩ mũnabii na mũtũmwo.

Na aathikirwo itũũrainĩ rĩa Madina -tha na thayũ wa Ngai cikorwo igũrũ wake-, na ndaatigire indo o na kana kĩndũ angĩagairwo, tiga o nyũmbũ yake njerũ ĩrĩa yamũkuaga, na mũgũnda ũrĩa atũire wĩ sadaka kũrĩ athii.[2]

[2] Nginyanĩru ya Al-Bukhari 6/15 (4461).

Na mũigana wa andũ arĩa maatuikire aithiramu na makĩmwĩtĩkia na kũmũrũmĩrĩra nĩ kĩrĩndĩ kĩnene mũno, na nĩmathiire naake Hijja ya Kuganĩra ũhoro kuuma kũrĩ arũmĩrĩri ake makĩria ma andũ ngiri igana, nayekĩkire ta mĩeri ĩtatũ mbere yake gũkua. Na hihi ũndũ ũcio nĩ ĩmwe ya hitho cia kũgitĩrwo kwa dini yake na gũtherema kwayo. Na ti itherũ arũmĩrĩri ake arĩa erĩire igũrũ rĩa mĩikarĩre na mĩthithũ ya ũithiramu, maarĩ arũmĩrĩri arĩa ega mũno harĩ ũndũ wa kĩhooto, na kwaga kwĩnda thĩ, na gwĩthema maũndũ moru, na wĩhokeku, na kwĩrutĩra nĩũndũ wa dini ĩno nene ĩrĩa meetĩkirie.

Na harĩ anene a arũmĩrĩri ake, Ngai akenio nĩo othe, harĩ gwĩtĩkia, na ũmenyo, na ciĩko, na wĩhokeku, na gwĩtĩkĩra, na kũruta, na ũcamba, na ũtaana: nĩ Abu Bakr As-Siddiq, na Omar mwana wa Khattab, na Uthman mwana wa Affan, na Ali mwana wa Abi Talib, Ngai arokenio nĩo othe. Nao maarĩ amwe a arĩa a mbere kũmwĩtĩkia na kũmwĩtĩkĩra. Nao nĩo maarĩ Makhalifa(Atongoria anene a ũithiramu) thutha wake, arĩa makuire bendera ya ndini thutha wake. Na matiaarĩ na kĩndũ o na kĩmwe kĩa mĩthemba ya ũnabii, na ndaamaheire kĩndũ kĩa mwanya gũkĩra arũmĩrĩri ake arĩa angĩ, Ngai arokenio nĩo.

Na Ngai nĩagitĩrire ibuku rĩake rĩrĩa okire narĩo, na mĩtugo yake, na rũgano rwa mũtũrĩre wake na ciugo ciake o hamwe na ciĩko ciake na rũthiomi rwake rũrĩa aaragia naruo. Gũtirĩ rũgano rwa mũtũrĩre wa mũndũ rũgitĩirwo kuuma tene na tene ta rũrĩa rwa mũtũrĩre wake, tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nake, ta ũrĩa aakomaga, arĩyaga, anyuaga na athekaga?

Na hihi aikaraga-atĩa na andũ a nyũmba yake mũciinĩ gwake?

Na mĩikarĩre yake yothe nĩyandĩkĩtwo rũganoinĩ rwake rwa mũtũrĩre, nĩũndũ woguo nĩ kĩũmbe, na nĩ Mũtũmwo, ndarĩ na ndĩra na ũNgai, na ndarĩ hinya wa gwĩteithia we mwene kana kwĩgitĩra otiga ahotithirio nĩ Ngai mwene hinya wothe.

4- ŨTŨMWO WAKE

Ngai atũmire Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, thutha wa ũhoi mĩhianano na ũregani wa Ngai na ũrimũ kũnyarara thĩ yothe. Na gũtiarĩ mũndũ gũkũ thĩ wahoyaga Ngai atekũmũtukania na ngai ingĩ cia mĩhiano, otiga gakundi kanini ka andũ a ibuku nĩo Ayahudi na Akiristiano ahau kabere. Nĩguo Ngai atũmire mũtũmwo wake Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, eta wa mũthia wa anabii na atũmwo. Ngai amũtũmire na ũtongoria na ndini ya ma kũrĩ ciũmbe ciothe; nĩguo ĩtoorie ndini ciothe, na nĩguo arute andũ kuuma nduma-inĩ ya kũhoya mĩhianano, ũremi, na ũrimũ, na amarehe ũtheri-inĩ wa kũhoya Ngai ũmwe na wĩtĩkio. Na ũtũmwo wake nĩ wa gũkinyanĩria ũtũmwo wa anabii arĩa mokire mbere yake, tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nao.

Na nĩ etanire harĩ maũndũ mothe marĩa metanĩirwo nĩ anabii na atũmwo ta: Nuhu, Ibrahĩmu, Mutha, Suleimani, Daudi na Jesũ- nĩgwĩtĩkia atĩ Ngai nĩwe Mũreri, Mũũmbi, Mũheani, Mũheani wa muoyo na gĩkuũ, Mwene ũthamaki wothe, na atĩ nĩwe ũtwarithagia maũndũ mothe, na nĩwe mwene tha na ũtugi, na atĩ Ngai nĩwe mũũmbi wa indo ciothe iria irĩ thĩ na igũrũ, iria tuonaga o na iria tũtonaga, na atĩ kĩndũ gĩothe tiga Ngai, nĩ kĩũmbe gĩake.

O ta ũrĩa eetire andũ harĩ kũhoya Ngai owe wiki na gũtiga kũhoya kĩrĩa gĩothe gĩtarĩ We, agĩtaarĩria na njĩra njarie atĩ Ngai nĩ ũmwe na atarĩ na mũrunawe harĩ kũhoywo gwake, kana wathani wake, wũmbi wake o na kana ũtwarithia wake wa maũndũ. Agĩtaarĩria o rĩngĩ atĩ Ngai mũtheru ndaaciarire na ndaaciarirwo, na gũtirĩ ũiganaine nake kana ũhanaine nake, na ndaingĩraga thĩinĩ wa kĩũmbe o gĩothe harĩ ciũmbe ciake o na kana akagĩa na mwĩrĩ thĩinĩ wakĩo (torĩa akiristiano maugaga atĩ Ngai egarũrire agĩtwiĩka mũndũ).

Na nĩahunjirie gwĩtĩkio harĩ mabuku ma Ngai ta maandĩko ma Ibrahĩmu na Mutha, Taurati, Zaburi na Injiri. O ta ũguo nĩahunjirie gwĩtĩkio harĩ atũmwo othe, na agĩtua atĩ mũndũ ũrĩa ũkaanĩte mũnabii o na arĩ ũmwe nĩ akaanĩte anabii othe.

Na akĩhe andũ othe mwĩhoko wa gũkagĩa na ikeno kũgerera tha cia Ngai, na atĩ Ngai nĩwe ũrũgamĩrĩire mabataro mothe mao ma thĩ, na atĩ Ngai nĩwe mũreri wa ciũmbe mũhoreri, na nowe wiki ũgatwuĩra ciũmbe mũthenya wa cira thutha wa gũciriũkia kuma bĩrĩra-inĩ ciao, na nĩwe ũkarĩha etĩkia othe kumana na ciĩko ciao. Wega ũmwe he mawega ikũmi he ngerekano yao, na ciĩko njũru he mũhiano wacio, na nĩmakagĩa na irathimo cia gũtũra mũthenya wa mũico, na atĩ ũrĩa ũkaregana na eke ciĩko njũru, nĩakaheyo marĩhi gũkũ thĩ na kũu igũrũ.

Na Mũtũmwo Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, ndũmĩririnĩ yake ndaagoocire mũhĩrĩga wake kana bũrũri wake o na kana we mwene mũtugi. Handũ ha ũguo, nĩ kwagwetirwo koranini marĩtwa ma anabii Nuhu, Ibrahĩmu, Mutha na Issa gũkĩra ũrĩa rĩtwa rĩake ryagwetirwo. Na rĩtwa rĩa nyina rĩtiagwetirwo o na kana marĩtwa ma atumia ake koranini, na rĩtwa rĩa nyina wa Mutha nĩ rĩagwetirwo koranini makĩria ma rita rĩmwe, na Mariamu nĩagwetirwo maita mĩrongo ĩtatũ na matano.

Na Mũtũmwo Muhammad - tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake - nĩ mũgitĩre harĩ kĩrĩa gĩothe gĩkararagia watho, hakiri na mũbĩre, kana kũregerwo nĩ mĩtugo mĩega; nĩũndũ anabii nĩ agitĩre harĩ marĩa makinyanagia kuuma kũrĩ Ngai, na tondũ nĩo marĩ na wĩra wa gũkinyania mawatho ma Ngai kũrĩ ndungata ciake. Na anabii matirĩ na henwa o na nini harĩ tabarĩra cia Ũreri kana Ũngai; handũ ha ũguo nĩ andũ o ta andũ arĩa angĩ, arĩa Ngai amaikũrũkĩiriĩ ndũmĩrĩri ciake.

Na harĩ ũira ũrĩa mũnene mũno wonanagia atĩ ũtũmwo wa Mũtũmwo Muhammad tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake nĩ ũguorio kuuma kũrĩ Ngai, nĩ ũndũ nĩ ũtũire ho nginya ũmũthĩ o ta ũrĩa warĩ hĩndĩ yake ee muoyo, na nĩ ũrũmagĩrĩrwo nĩ Aithiramu makĩria ma bilioni ĩmwe, arĩa mahingagia mawatho maguo ta Mahoya, Zaka, Kwĩhinga mweri wa Ramathani, Hijja na mangĩ, gũtarĩ ũcenjia o na kana ũgarũri.

5. Ciama cia ũtũmwo wake na marũri make na ũira wacio

Ngai nĩaheyaga anabii hinya na ciama iria cionanagia ũnabii wao, na akamarũgamĩria ũira na ciama iria cionanagia ũtũmwo wao. Na hatarĩ nganja Ngai nĩaheire o mũnabii ciama jiganu nĩguo ciũmbe cietĩkie. Na ciama nene gũkĩra iria ciaheirwo anabii nĩ ciama cia mũnabii witũ Muhammad tha na thayũ cikorwo hamwe nake, nĩatĩ Ngai nĩamũheire korani theru, nakĩo nĩkĩo kĩama kĩrĩa gĩatigarire kuuma harĩ ciama cia anabii nginya mũthenya wa mũthia. Ngai amũheire hinya na ciama ingĩ nene, na ciama cia Mũtũmwo Muhammad tha na thayũ cikorwo hamwe nake nĩ nyingĩ, na imwe ciacio nĩ:

Rũgendo rwa Ũtukũ kuma mũthigiti mũnene wa meka nginya mũthigiti mũnene wa Jerusalemu, na gũatũka kwa mweri icunjĩ igĩrĩ kĩama kĩrĩa ekire niguo andũ ake mamwĩtĩkiĩ, o hamwe na kura kwa mbura maita maingĩ rĩrĩa aahoyire Ngai wake nĩguo anyuithie andũ thuutha wao kũgwatwo nĩ ng'aragu.

Na kũingĩhio kwa irio na maĩ manini, maria marĩirwo kana makanyuo nĩ ciũmbĩ nyingĩ.

Ona ningĩ nĩkũheanaga mohoro megiĩ maũndũ ma hitho ma tene marĩa gũtarĩ mũndũ o na ũmwe woĩ ũhoro waguo wothe, nĩ ũndũ nĩ Ngai wamũmenyithirie, ta ng'ano cia anabii na andũ ao, na ng'ano ya Andũ a ngurungainĩ.

O na kũmenyithania gwake maũndũ ma rũcio mataronekaga, marĩa mookire gũkinya thutha-inĩ nĩ ũndũ wa kũmenyithio nĩ Ngai; ta ũhoro wa mwaki ũrĩa woimire bũrũri-inĩ wa Hijaz, na ũkĩonwo nĩ arĩa maarĩ bũrũri wa Sham, o hamwe na andũ gũkariganĩra gwaka mĩako mĩraihu.

Na Ngai nĩamũheyaga mabataro make mothe na akamũgitĩra kumana na thũ.

Na nĩ kũhingia gwake ciĩranĩro kũrĩ arũmĩrĩri ake, o ta uge wake kũrĩ o atĩrĩ:

"Hatarĩ nganja nĩmũkahingũra mũciĩ wa Persia na Roma, na nĩmũkaheyana ũtonga wao njĩra-inĩ ya Ngai."

Na Ngai kũmũhe hinya na njĩra ya kũmũikũrũkĩria araika.

Na anabii - thayũ ũkorwo hamwe nao - nĩmaamenyithirie andũ ao ũhoro mwega wĩgiĩ ũnabii wa Mũtũmwo Muhammad - tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake-. Na amwe a arĩa maamenyithirie ũhoro ũcio nĩ Mutha, Daudi, Suleimani, na Jesũ - thayũ ũkorwo hamwe nao-, o hamwe na anabii angĩ a nyũmba ya Isiraeli.

Na dariri cia kĩmeciria na ngerekano iria itaragwo iria ciathĩkagĩrwo nĩ hakiri iria ciĩna ũgitĩri.[3]

[3] Ta uuge wake Ngai: "Inyuĩ andũ!nĩmũraheyo ngerekano thikĩrĩriai: Hatarĩ nganja arĩa mũhoyaga hadũ ha Ngai, matingĩhota kũmba onarĩ ngi onakorwo manyitana othe hamwe mateithaniĩ. Na korwo ngi noĩmatunye kĩndũ matingĩhota gũkĩona kĩndũ kĩu. Nĩmũhinyĩrĩrĩku ũria ũrahoya na ũrĩa ũrahoywo." (Suratul Hajj: 73)

Na mũhari ũyũ, na ũira, na ngerekano cia kĩmeciria nĩ ithararĩte thĩinĩ wa Korani theru na mĩikarĩre na mĩtugo ya mũtũmwo wa Ngai, na nĩ nyingĩ mũno gũkĩra gũtarwo. Nake ũrĩa wenda kũmenya ũhoro wacio na wuiganu, nĩarorere Korani theru o hamwe na mabuku ma mĩikarĩre na mĩtugo ma historĩ ya mũtũmwo wa Ngai, nĩgũkorwo nĩkuo kũrĩ ũhoro wa ma ũkoniĩ mĩhari ĩno.

Na ciama ici nene ingĩkorwo itingĩahingire, athũ ake kuma kũrĩ arĩa mareganĩte na Ngai a rũrĩrĩ rwa Koraishi na Ayahudi na Akristiano arĩa maikaraga bũrũri wa Arabu, mangĩonire kanya ga kũmũnyarira na kũgiria andũ mamũrũmĩrĩre.

Na Korani theru nĩyo ibuku rĩrĩa Ngai aaguũrĩirie mũtũmũo Muhammad thaa na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake, nayo nĩ ciugo cia mwathani mũrori wa ciũmbe, na Ngai nĩorĩtiĩ andũ na majini mandĩke ibuku rĩhanaine nayo kana o na gĩcunjĩ kĩmwe tu kĩayo, ĩtakĩgeranio ũndũria wĩho nginya ũmũthĩ nanĩũndũ ũtangĩhotekeka tondũ nĩNgai mwene wombire ciugo cia korani. Na Korani theru nĩĩcokagia ciũria nyingĩ cia bata iria ciũragio nĩ andũ milioni nyingĩ. Na Korani ĩno nene nĩgitĩrĩtwo nginya ũmũthĩ na rũthiomi rwayo rwa kĩambĩrĩria rũrĩa nĩ Kĩarabu rũrĩa yaikũrũkirio naruo, hatirĩ ndemwa o na ĩmwe ĩrutĩtwo kuuma harĩyo, nayo nĩĩcabĩtwo na ĩkahunjio. Nayo nĩ ibuku inene rĩa kĩama, nayo nĩyo ibuku rĩrĩa inene gũkĩra mothe rĩrĩa rĩũkĩire andũ, na nĩkĩagĩrĩire gũthomwo kana gũthomwo ũtaũri wa maciaro mayo, na ũrĩa ũtakamenya ũhoro wayo na akaremwo nĩ kũmĩĩtĩkia, nĩahĩtũkĩtwo nĩ irathimo nyingĩ.

Ota ũrĩa mũikarĩre wa Mũtũmwo Muhammad -tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake- o hamwe na ũtongoria wake na mũtũrĩre wake ũgitĩrĩtwo najĩra ya kwamũkĩrwo kuma kũrĩ arũmĩrĩri ake na atongoria aikĩro cia igũrũ, ehokeku na etigĩri Ngai na nĩcikandĩkwo na rũthiomi rwa Kĩarabu rũrĩa Mũtũmwo Muhammad -tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake- aaragia, o ta arĩ o muoyo gatagatĩinĩ gaitũ, na nĩtaũrĩtwo na thiomi nyingĩ. Na Korani theru namũikarĩre wa Mũtũmwo -tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake- nĩcio kĩajo kĩrĩa kĩa mwanya kĩa mawatho na matua ma Ũithiramu.

6- Watho ũrĩa okire naguo Mũtũmwo Muhammad, tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake

Watho ũrĩa Mũtũmwo Muhammad - tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake - okire naguo nĩguo watho wa Ũithiramu, na nĩguo wa mũico harĩ mawatho na ndũmĩrĩri cia kĩ-Ngai, na nĩkũhaanaine harĩ mĩthingi yaguo na mawatho ma anabii arĩa marĩ mbere, onakorwo ciĩ na ngũrani.

Namo nĩ mawatho mũkinyanĩru, na namo nĩmagĩrĩire mahinda mothe na handũ ohothe; thĩiniĩ wamo hena wega wa dini ya andũ na thĩ yao. Nĩmataũraga magongona mothe marĩa marĩ ma omũhaka kũrĩ andũ kũrutĩra Ngai Mwathi wa ciũmbe ciothe, ta mahoya na Zaka, na nĩmataũraga mĩrutĩre ya mbeca, na ya ũtonga, na ya megiĩ marĩa matũrigicĩiriĩ, na ya ũtongoria, na ya mbaara, na nĩharĩ magiriĩ na mangĩ magĩtĩkĩrio, ohamwe na maũndũ mangĩ mothe marĩa mabataranagia nĩ ũtũũro wa andũ na matuinĩ.

Na mathani maya nĩmagitagĩra ndini cia andũ, na thakame ciao, na gĩtĩo kĩao, na indo ciao, na meciria mao, o na rũciaro rwao. Na nĩciugĩte wega wothe na ũthingu, na ikagiria waganu wothe na ũũru. Nĩciĩtaga andũ harĩ ũtana na kĩhoto, gwĩtheria, na wĩhokeku na wĩrutĩri, na wendo, na kwendera andũ wega, na gũtĩria ũiti wa thakame, na thayũ bũrũriinĩ, na kũgiria kũmakia andũ na kũmeheria thayũ na njĩra itarĩ ya kĩhooto. Na Mũtũmwo Muhammad (Ngai amũhe thayũ na kĩrathimo) nĩarũire na wathani wa hinya na ũthũku wa mĩthemba yothe, na akĩrũa na ng'ano cia maheeni, na kwĩyamũrania na andũ, o na gwĩthema na ũhahami.

Mũtũmwo Muhammad (Ngai amũrathime na amũhe thayũ) nĩ aatarĩirie atĩ Ngai nĩ aatũgĩirie mũndũ - arũme o na atumia- na akamũhe ihoto ciake ciothe. Na akamũtua arĩ wa kũrio kumana na ciĩko ciake iria ahetwo wĩyathi hamwe na mĩtugo yake, na akamũigĩra cira kumana na wĩra o wothe ũngĩĩthũkia we mwene kana ũthũkie arĩa angĩ. Na nĩ aatuire mũndũ mũrũme na mũtumia magakorwo marĩ ahianania harĩ wĩtĩkio, mũtuanĩre na kĩheo. Na thĩinĩ wa Sharia ĩno, kũrĩ na ũrori wa mwanya harĩ mũtumia arĩ nyina, mũka, mwarĩ na mwarĩ wa nyina.

Na watho ũrĩa warehirwo nĩ Mũtũmwo Muhammad warĩ wa kũgitĩra hakiri na kũgiria kĩndũ o gĩothe kĩngĩmĩthũkia ta kũnyua njohi. Ũithiramu wonaga dini ĩrĩ ta ũtheri ũrĩa ũmũrĩkagĩra hakiri njĩra yacio; nĩgetha mũndũ ahoe Mwathani wake arĩ na ũmenyo na ũgĩ. Na watho wa Ũithiramu nĩ watũgĩririe hakiri na ũkĩmĩtua gĩtũmi kĩa mũndũ gũtuo mũigĩrĩrĩki, na ũkĩmĩeheria kuuma mĩnyororo-inĩ ya ndeto cia maheeni na ũthathaiya wa mĩhianano.

Na watho wa Ũithiramu nĩũtĩĩte ũgĩ owothe ũrĩa wĩna ũigĩrĩrĩki, na nĩwĩkĩrĩire ũthuthuria wa sayansi ũtarĩ na merirĩria, na nĩgwetaga mũndũ ecirie na athuthurie ũhoro wake mwene o na wa ciũmbe ciothe. Na macokio ma sayansi marĩa ma ma matibinganaga na marĩa marehirwo nĩ Mũtũmwo - tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake.

Watho wa gĩĩthiramu ndũthukanagia andũ a rũrĩrĩ rũmwe na arĩa angĩ, o na kana gũtua andũ amwe ega gũkĩra arĩa angĩ, no andũ othe maigananĩtio mbere ya mawatho mayo; nĩgũkorwo andũ othe kĩhumo-inĩ kĩao maigananĩtio, na gũtirĩ rũrĩrĩ rwega gũkĩra rũrĩa rũngĩ, kana andũ amwe ega gũkĩra arĩa angĩ tiga tu harĩ wĩtigĩri Ngai. Nake Mũtũmwo Muhammad - riri na thayũ cia Ngai ikorwo igũrũ rĩake - nĩataarĩirie atĩ kaana gothe gaciaragwo na mũbire wa kĩmũndũ, na gũtirĩ mũndũ o na ũmwe wa andũ ũciaragwo arĩ mũhĩtanu kana akagaya mehia ma mũndũ ũngĩ.

Thĩiniĩ wa watho wa Ũithiramu, Ngai nĩathondekire njĩra ya kwĩrira: narĩo nĩ mũndũ gũcookerera Mwathani wake na gũtiga mehia. Ũithiramu nĩũniinaga mehia marĩa makoretwo kuo mbere yaguo, na wĩriri nao nĩũherithagia mehia marĩa mekĩtwo mbere yaguo. Kwoguo gũtirĩ bata wa kũheana ũira wa mahĩtia ma mũndũ mbere ya mũndũ ũngĩ, nĩgũkorwo thĩiniĩ wa Ũithiramu ngwatanĩro ya mũndũ na Ngai wake nĩnene mũno. Nĩũndũ ũcio ndũrabatara mũndũ o na ũmwe wa gũtuĩka mũnyitithania gatagatĩ gaku na Ngai, tondũ Ũithiramu nĩũgirĩtie gũtua andũ ngai kana gũkorwo marĩ arunani a Ngai harĩ ũmũrungu wake kana ũneneinĩ wake wa kũhoywo.

Na watho ũrĩa Mũtũmwa Muhammad - tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake - okire naguo nĩũtharĩtiĩ mawatho mothe ma mbere, nĩũndũ watho wa Ũithiramu ũrĩa Muhammad - tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake - okire naguo kuuma kũrĩ Ngai nĩguo watho wa mũico nginya mũthenya wa cira, na nĩ wa ciombe ciothe; Nĩkĩo wokire gũtharia marĩa marĩkuo mbere, o ta ũrĩa mawatho ma mbere matharanagia. Na Ngai mũreri ũrĩa mũtheru na mũnene ndetĩkĩragia watho ũngĩ tiga watho wa Ũithiramu, na ndetĩkĩragia ndini ĩngĩ tiga Ũithiramu ũrĩa Mũtũmwo Muhammad - tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake - okire naguo. Na mũndũ o wothe ũkũrũmĩrĩra ndini ĩtarĩ Ũithiramu, ndĩngĩtĩkĩrwo kuuma kũrĩwe, na ũrĩa wothe ũkwenda kũmenya ũhoro mũkinyanĩru wa mawatho ma ũithiramu, nĩacarie ũhoro ũcio thĩiniĩ wa mabuku ma kwĩhokwo marĩa maragia ũhoro wa Ũithiramu.

Hatarĩ nganja ũrongoreru waŨithiramu - o taũrĩa ciarĩ ndũmĩrĩri ciothe cia Ngai - nĩ gũkũria mũndũ na njĩra ya ndini ya kĩhoto nĩguo atuĩke dungata ya kwĩyamũrĩra Ngai mwathani wa ciũmbe, na kũmũhonokia kuuma ũkombo-inĩ wa gwathĩkĩra mũndũ, kana indo, kana maũndũ ma maheeni.

Mawatho ma Ũithiramu nĩmagĩrĩire mahinda mothe na handũ hothe, na gũtirĩ kĩndũ thĩiniĩ wayo kĩhũranaga na mawega ma kĩhoto kĩa andũ. Nĩũndũ nĩ maikũrũkĩtio nĩ Ngai ũrĩa ũĩ kĩrĩa andũ mabataranagio nĩkĩo. Na andũ nĩmarabatara mawatho marũngarũ, matararũa momene, na nĩ ma kũrũnga andũ othe; matarĩ mekĩre nĩ mũndũ o na ũmwe, no nĩ mokĩte kuma kũrĩ Ngai, matongoragia andũ njĩra-inĩ ya wega na ũrũngaru. Na rĩrĩa magtua matua kũgerera mawatho macio, maũndũ mao magaikara wega na kũgĩa na thayũ kumana na ũhahami wa amwe ao kurĩa angĩ.

7- Mũrũgamo wa thũ ciake, na ũira wao harĩ we

Hatarĩ nganja atĩ o mũnabii nĩakoragwo na thũ irĩa ciamũhũraga na ikarũgama njĩra-inĩ ya rĩtana rĩake, na ikagiria andũ gwĩtĩkia we. Na Mũtũmwo wa Ngai Muhammad - tha na thayũ wa Ngai ũkorwo hamwe nake - aarĩ na thũ nyingĩ rĩrĩa arĩ muoyo na thutha wa gĩkuũ gĩake, na hatarĩ nganja Ngai nĩamũteithirie akĩmahota othe. Na ũira nĩ mũingĩ kuma kũrĩ aingĩ ao – a tene na a mahinda maya – wa kuonania atĩ we nĩ mũnabii, na atĩ okire na ũndũ ũhanaine na ũrĩa mokire naguo anabii arĩa mokĩte mbere yake tha na thayũ wa Ngai ikorwo hamwe nao, na nĩmoĩ atĩ arĩ na maa, no aingĩ ao nĩmagiririo gwĩtĩkia we nĩ igĩrĩria nyingĩ ta wendi wa ũtongoria, kana guoya wa andũ a mũingĩ, kana kũũra kwa mbeca iria onaga kuma harĩ ũnene wake.

Na ngumo ciothe njega nĩ cia Ngai mwene hinya wothe, mwathani mũreri wa ciũmbe ciothe.