Musilinsi Tumo Muhammadu, Tilgimsim ni naani bɛ o zuɣu.

Musulinsi Tumɔ Muhammadu, Tiligimsim ni Naani bɛ o zuɣu.

Baŋsim laɣingu din su adiini yala Kaɣba jinŋli ni Ni Anabi jinŋli ni

Ti pilya ni Naawuni yuli, dunya Nambɔ'Naa , Zaadali' nambo'Naa. Yɛtɔɣ' ŋmaa zaŋ kpa musulinsi Tumɔ Annabi Muhammadu polo (Naawuni tilgimsim ni o Naani bɛ o zuɣu), n ni kahagi di puuni o yuli ni nyɛ shɛli, ni o daŋ, ni o tiŋdɔɣrili, ni oni bɔ paɣ' sham, ni o tuuntali, ni o ni bɔli n-zaŋ chaŋ shɛli polo, ni o Anabitali Alaama nima, ni o shariiɣa (oni zali shɛli Adiini ŋoni), n-ti pahi o dimbi zaa shɛɛ ni ŋʋna (Bi naŋ bpan kpeeni) .

1- O yuli ni o daŋ, n-ti pahi bini dɔɣɔ ka wubsɔ tiŋ' shɛli puuni .

Musulinsi Tumɔ ŋuni n-nyɛ Muhammadu, Abdullahi bia, Abdul Muttalib bia, Hashim bia, ka o yi (Anabi) Isma'ila zuliya nina, (Anabi) Ibrahima bia, Naawuni naani bɛ bi zuɣu.

Lala maa zuɣu n daa-nyɛ Naawuni daa nabi Ibrahima (Naawuni naani bɛ o zuɣu) o ni daa yi Shaam Tiŋgbanni n chaŋ Makka, ka o paɣa Hajara daa pahi o zuɣu, ni o bia Isma’iila, ka o daa na bɛla o zʋɣʋ kuɣlani (Isma’iila), Ka o daa zaŋ ba n ʒili Makka ni Naawuni puhigu (fɔɔrɔ) Ŋun Nam tibigi ka du, Saha shɛli bia maa (Isma’iila) ni daa ti bi doo, ka Annabi Ibrahima (Naawuni naani bɛ o zuɣu) daa kana (o daa labina) Makka, n daa ti mɛ Ka'aba din nyɛ yili gurli ŋo, o mini o bia Isma’iila (Naawuni naani bɛ bi zuɣu), Niriba ni daa ti zoogi Naawuni yili (Ka'aba) maa gbini laɣimbu, ka Makka leegi luɣli' n-ti ban jɛmdi Naawuni Binnamda zaaha Duuma, ban bɔri ni bɛ niŋ Hajji, Ka daadama daa kpalim ʒɛ Naawuni jɛma zuɣʋ ni o gaŋsibu n tam Annabi Ibrahima (Naawuni naani bɛ o zuɣʋ) sɔli zʋɣu yuun gbaliŋ.

Din nyaaŋa, ka miligibu kana, ka Larbu tiŋgbani maa hala leegi di hali kurili ni kamani dunia tiŋsi zaa din daa gili li ni daa be shɛm, ka buɣa jɛmbu yela daa yi polo di puuni: kamani buɣa jɛma, ni bipuɣinsi pibu (zaɣ nɛma) , ni paɣaba zualinsi dibu, ni ʒi bɛri (n di shahara ka bi nya), ni dam nyubu, ni tuun kaha tumbu( kavi tuma), ni pkibga buni dibu, ni Riba dibu(Laɣ' nyori).

Lala lʋɣli ŋɔ ni, ni lala bɛhigu ŋo ni, ka bɛ daa dɔɣi musulinsi tumɔ Annabi Muhammadu, Abdullahi bia, zaŋ yi Isma'iila zuliya ni, Ibrahima bia, (Naawuni naani bɛ bi zuɣu), Yuuni 571 (M), ka o ba daa kani pɔi ni o dɔɣabu, ka o ma mii daa kani o yuma ayobu puuni, Ka o ba pira Abu Taalib daa yolo, Ka o daa yiɣisina n nyɛla pkibga, faralana, ka o daa nyɛla ŋʋn dira ka lahi bora (Buni-Ariziki) o nuu zuɣu tuma ni.

2- Paɣ' bobu din mali alibarika zaŋ yi tuun dan paɣa ŋʋn mali alibarika.

Dini daa ti niŋ ka o yuma paagi pishi ni anu, o daa bo (Jilima lana) Makka paɣaba puuni paɣa, ŋunin' nyɛ Khadiijatu Khuwaylid bi'puɣinga (Naawuni yada bɛ o zuɣʋ),Ka Naawuni daa larigo oni Bipuɣinsi anahi ni bidibsi ayi, ka o bi'dibsi ayi maa daa kpi bɛ bilim ni, Ka o daa nyɛla ŋʋn bɛ ni o paɣa ni o yiŋ nima nambɔɣu ni yurilim behigu din daa ka ŋmali, Lala zuɣu ka o paɣa Khadiijatu daa yu wo o yurilim din galsi pam, ka o gba daa yu wo (Anabi) o yurilim maa tatabo. ka daa pala ŋun tam o yɛla hali ni o kpibu nyaaŋa (Khadiija) yuun boŋ. o daa too kɔrigiri pɛɣʋ ka ŋmaharili n ti tariti Khadiijata (Naawuni naani bɛ o zuɣu) zonima, dama o tibigi ba, ni dama di lahi nyɛ zaɣ'veli tali n too (Khadiija) ka gu o yurilim.

3- Tuuntali ( Wahyi) pilgu

Naawuni Tumɔ Muhammadu (Naawuni tilgimsim ni naani be o zuɣu) daa nyɛla ŋun be bɛh' suma din galsi zuɣu saha shɛli Naawuni ni namo, ka o niriba daa boon do Yɛlimaŋli lana ,Amaana lana, Ka o daa nyɛla ŋun pahri' bɛzuɣu tuun kara puuni, ka daa jɛ bini daa bɛ yɛli shɛŋa ni din nyɛ buɣ' jɛmbɔ, o mɛ daa bi pah'ri bi zuɣʋ di puuni.

Saha shɛli o ni daa paagi yuun pih'nahi ka nyɛla ŋun bɛ Makka, Naawuni daa gahim piigo ni o leegi tumo, ka Malaaika Jibriilu (Naawuni naani bɛ o zuɣu) daa kana o sani ni suura shɛli din piligi n siɣina Alkur'aani puuni, dinin nyɛ Naawuni ŋʋn Nam du ŋo yɛligu:

(Yaa nyini Annabi)! Karimmi ni a Duuma So Ŋun nam yuli.

O namla ninsala ni ʒitalli.

Karimma! Yaha! A Duuma nnyɛ Ŋun tibgi.

Ŋuna n-nyɛ Ŋun baŋsi (ninsala) ni alkalimi.

O (Naawuni) baŋsila ninsala binshaɣu o ni ʒi.

[Suura Al-Alaq:1-5],

Ka o daa kana o paɣa Khadiija (Naawuni yada be o zuɣu) sani, ka o suhu tora (yɛrigira), Ka naan yi yɛli o lahabali maa, ka o daa suwo suh'kpɛɛn'mɔɣʋ, Ka naan yi zaŋo n chaŋ o bapira' bia Waraqa bia Naufal sani -o mi daa pun kpela Asori Adiini ni, ka daa karim Attaura mini Injiila- Ka Khadiija daa yɛlo (Waraqa): Yaa n bapir' bia, wummi a tizo bia (Yetoɣa), Ka Waraqa yɛlo: Yaa n tizo bia, bɔ ka a nya? Ka Naawuni Tumɔ (Naawuni tiligimsim ni naani bɛ o zʋɣʋ) daa tɔɔ lahibali zaŋ kpa oni nya shɛli, Ka Waraqa yɛlo:

(ŋumbɔŋɔ maa n-nyɛ Malaaika so Naawuni ni daa siɣsi na Annabi Musa sani maa, bondiniŋ ni n dina bɛ bipali tali ni, bondiniŋ ni n di lahi bɛ n-nyavuli ni saha shɛli a niriba ni yɛn ti yiha (Makk), Ka Naawuni Tumo (Naawuni nambɔɣu ni o naani bɛ o zuɣu) yεlo: «Bi yanti yihima mi?» Ka o yεli: ɛii, so n naʒinkana ni ani ʒi shɛli na ŋɔ titabo ka naɣla bɛ ti yihi'o mi, A lala dabsa maa yiri paama (n nyazuli ni), n naa sɔŋa sɔŋsim kpɛɛni).

Makka puuni, Alqur'aani daa nyɛla din siɣirina o zuɣu, ka Malaika Jibriilu (Naawuni naani bɛ o zuɣu) malli shɛɛrina(ka di yirina) Binnamda Duuma sani, kamani o ni daa kano na ni tuuntali lahibaya (kahigibu) Shɛm.

Ka o daa kpalim n boodi o niriba n chani musulinsi ni, ka o niriba daa zaɣso, ka ŋmɛw nangban kpɛɛni, Ka daa soŋo yɛli soŋda oni yan dee shɛli ka che tuun'tali: din nyɛ laɣri ni nam, ka o daa zaɣsi dizaa, Ka bidaa yɛlo kamani niriba ni daa pun yɛli tuunba pɔi ni ŋun shɛm: dabɔdabɔ lana, ʒirilana, ʒibɛrilana, Ka daa muɣso, kadi o ningbɛna din mali daraza ŋo Amaana (buri), ka naham o nyaan dɔliba.

Naawuni tumo maa -( Naawuni tiligimsim ni Naani bɛ o zʋɣʋ)o- daa kpalim Makka ka booni ninsalinima n-zaŋ chaŋ Naawuni sani, O daa chani Haʒi saha, mini Larbunima Daadibu saha-saha , ka o laɣim ninsalinima ka zaŋ musulinsi wuhiriba . O daa bi bɔri Dunia binyɛra bee nam, o mi daa bi zɔri so ni takɔbi, dama o daa ka tɔɔntali, o mi daa ʒin nyɛ Naa. Ka o daa niŋ ba a ŋma o dawah pilgu ni, kadama bɛ tahi suruli shɛli din ŋmani Alkur'aani shɛli o ni zaŋna ka di nyɛ din galsi ŋɔ. Ka o kuli niŋ a ŋma ni bɛ nangbankpɛɛni . Ka ban ti o yɛlimaŋli maa ti o yɛlimaŋli Sahabbanima ban tibgi (Naawuni yada bɛ bi zaa zuɣu) .

Makkah puuni ka Naawuni daa tibgo ni alaama tibsili, dinin nyɛ Al'israa'u din zaŋo chaŋ Baiti-l-Maqdis, ( palistin) din nyaaŋa ka bɛ zaŋo chaŋ (Mi'iraaji) saa'zuɣʋ, Kamani din nyɛ shɛm kadama Naawuni daa kpuɣla Annabi Iliyaasu ni Annabi yisah (Naawuni Naani bɛ bi zuɣu) n zaŋ chaŋ saa'zuɣʋ, kamani din kana shɛm Musulin nim sani ni Nashaara nim sani shɛm.

Annabi (sallallahu alaihi wa sallam) daa dɛɛi jiŋli Naawuni sani saa'zuɣʋ, dini n nyɛ jiŋa anu shɛli musulimnim ni puhuri dabsili puuni la, ni Makka shɛli din tibgi ŋɔ ni yaha Alaama din bara daa lahi niŋ ya, dinin nyɛ gɔli tahi bɔɣi, hali ka Chɛfurinim' maa daa nyali.

Quraysh chɛfur'nim daa gbaagi sochibsi kam ni bi taɣi ninsalinima ka chɛw; ka niŋ zaɣa ni binaw nabɛri ka kari ninsalinima ka chɛw, ka lahi kpaŋ bɛ maŋa ni bibɔ daliri nima, ka lahi bɔ sɔŋsim yahudu nim'sani ni bɛ pahiba huja nima dinni sɔŋba ka bɛ ŋmɛw nangban kpɛɛni ka taɣi ninsalinim ka chɛw.

Saha shɛli Qurayshu chɛfurinim' ŋɔ zualinsi ni daa ti tooni n-zaŋ ti ban ti Naawuni yɛlimaŋli, Annabi (Naawuni tilgimsim ni Naani bɛ o zuɣu) daa ti ba yɛda ni bɛ niŋ hijra n-zaŋ chaŋ Habasha, ka Annabi (Naawuni tilgimsim ni Naani bɛ o zuɣʋ) daa yɛli ba: "Achiika, tiŋmaa puuni mali Na so ŋun nyɛ aadalchi lana, ka so bi diri zualinsi o sani." O mi daa nyɛla Nashaara Naa, Dinzuɣu, ka bi puuni zamaatu pubʋ buyi daa niŋ hijra n-zaŋ chaŋ Habasha, Saha shɛli bini daa niŋ hijra n paagi Habasha, bɛ daa lahi zaŋ adiini shɛli Annabi Muhammadu (Naawuni tilgimsim ni Naani bɛ o zuɣu) ni daa ʒina maa n wuhi Najaashi Naa maa ; ka o daa deegi musulinsi, ka yɛli: "N-po Naawuni, ŋɔ maa, ni Annabi Musa (Naawuni Naani bɛ o zʋɣʋ) ni daa ʒi shɛli na maa yila furla yin' ni na" Ka o daa (Muhammad) na kuli dɛɛri o niriba ni daa niŋdo nahma shɛli ni o nyaan doliba (Sɔhbinima)

Didaa bɛ ban tɔɔ yɛlimaŋli Hajji saha puuni zamaatu shɛba ban daa yina Madina n daa ti piigo (Annabi S.A.W) Ka gbaago baya'a ( N saɣtoo) Musulinsi zuɣu, ni bani lahi sɔŋo, o yi yina n kabana bɛya (Madiina), bini daa boondi shɛli (Yathrib),! Ka o daa puhi ban daa kpalim bipuuni ni (Musulimnima) n bɛ Makkah ni biniŋmi hijra n chaŋ Madina din nyɛ Aske tiŋa, Ka bɛ daa niŋ hijra maa n chaŋ, ka Musulinsi daa wʋligi gili Madina puuni, hali ka yili tibi lan'kpalim di puuni ka naɣila Musulinsi kpɛla dini.

Saha shɛli Annabi (Salallahu alaihi wasalam) ni daa niŋ yuun pia ni ata Makka puuni, ka boondi la ninsalinima n-zaŋ di chɛni Naawuni sani, Naawuni daa puho ni o niŋmi hijira n-zaŋ chaŋ Madina, ka O (Salallahu alaihi wasalam) daa niŋ hijira maa, ka na kuli Tuɣi bɔlgu zaŋ chaŋ Naawuni sani, ka musulinsi shari'a (Zalisi); maa daa kuli siɣiri na n dɔli taba di puuni (Madina), ka O daa pili n tumdi o tuumba ka bi mali washiika'nima n-zaŋ di chɛni Zuliya kpamba mini nanim sani n ti boondi ba n-zaŋ di chɛni musulinsi ni, didaa bɛ o ni tum ninvuɣ' shɛba sani maa puuni: Ruum' Naa, ni furus' Naa, n-ti pahi Misra Naa.

Madina tingban ni, gɔli daa ti vali wuntaŋa , ka dabɛim daa gbaagi ninsal'nima, ka di daa lula dabsi’ shɛli Annabi (Naawuni tilgimsim ni Naani bɛ o zuɣu) bia Ibrahima kum dali, Ka ninsalinim daa yεli: “ "Ni Gɔli maa vali wuntaŋa dama Ibrahima kpibu zuɣu” Ka Annabi ( Naawuni tiligimsim bɛ o zuɣu) daa yɛli:

(wuntaŋa nibala maa ni Gɔli babi vaandi taba ( N nyɛhira) dama sɔ kpibu zuɣu, bɛɛ so bɛnibu zuɣu, amaa bɛ nyɛla Naawuni lahiʒiba puuni shɛli, ka Naawuni zaŋdi ba n varisiri O daba)[1],

Annabi (S.A.W) yi daa nyɛla ʒirilana ŋun ŋmari ʒivɛla n pari o maŋa o daa naan bɔ yoma n zaŋ ŋɔ maa n lɛɛgi ʒiri n varisi ninsalinima, ka yɛli ; “ diyiniŋ ka Wuntaŋa yi nyahi dama n bia kpibu zuɣu ka wula n-yɛn nyɛ ŋun labisima ʒiri?”

[1] Sahih Muslim (901)

Yaha Naawuni Tumɔ (Naawuni tilgimsim ni Naani bɛ o zuɣu), O Duuma dihola nachiinsi ni halisuma din pali, ka Naawuni lahi buɣisɔ O yɛtɔɣa ni:

(Yaa nyini Annabi)! Achiika! A nyɛla ŋun bɛ hali shεŋa din gahim zuɣu.

[Suura Al-Qalam:4],

O daa mali hal'suŋ kam din viɛla, kamaŋ yɛlimaŋli ni suhukashi ni bidiblim ni aadalichi, n-ti pahi Alikawuli palibu hali ni o dimba, ni pintibo O daa lahi yu faranim' sara tibu , ni nandaamba, ni pakɔya n-ti pahi ban bɔri sɔŋsim, ka daa lahi mali zaɣa ni bi dolisibu, ka zɔri ba nambɔɣʋ, ka baligiri o maŋa n-tiri ba, Hali ka sani nitoo kana n ti bɔri Naawuni Tumɔ (Naawuni tilgimsim ni Naani bɛ o zuɣu) ka o be o Sɔhabinim (Naawuni yada bɛ bi zʋɣʋ) sunsuuni ka sani maa bi baŋo, ka bɔhira: Yi puuni ŋuni n-leei nyɛ Muhammadu?

O lahabali daa nyɛla Alaama ninvuɣ' pali tali puuni ni hali suŋ din mali dariza o bɛihigu ni sokam zaa sani: dimba, ni zɔsimdi, ni dɔɣim ni ban bɛw katiŋa , ni ninkurigu ni bihi, ni doo ni paɣa, ni binkɔbigu ni nooŋa.

Saha shɛli Naawuni ni daa pali adiini n-tow, ka Naawuni tumɔ (Naawuni tilgimsim ni Naani bɛ o zuɣu) daa tahi o tuuntali maa tahibu dinpaa tariga, O daa kani (N kpi) ka o yuma nyɛla yuun pihiyɔbu ni ata, Ka di puuni nyɛ yuun pihi'nahi pɔi ni Annabi tali, ka daa niŋ yuun pishi ni ata Annabi tali ni tuun tali puuni.

Ka bɛ daa sɔɣo Madina din nye nelinsi ŋoni- Naawuni tiligimsim ni Naani bɛ o zuɣu - o mɛɛ daa bi chɛ buni bɛɛ fali, ka naɣila o bimbarigu pɛnli so o ni daa bara(Buŋa), ni tingbani shɛli o ni daa zaŋ ti sara n-ti sɔchanda .[2]

[2] Sahih al-Bukhari (4461) 6/15.

Ka Ninvuɣ' shɛba ban daa dɛɛi musulinsi, ka tɔɔ yɛlimaŋli, ka dolo bɛ daa nyɛla ban galisi, Ka ban daa niŋ Hajji n pahi ozuɣu o Sɔhaba nim puuni din daa nyɛ Hajji chebsirili bɛ daa gari tuhi kɔbiga, ka di daa niŋla chira ata puuni pɔi ni o kpibu, dipashɛli ŋɔ maa bɛ o adiini maa gubu mini di yɛlgibu daa shiya puuni, Yɛlimaŋli o Sɔhaba shɛba o ni daa wʋbsiba n tam musulinsi hal'suma mini di zaashɛhi zuɣu la daa nyɛla ban gari sokam zaɣ'veli tali Aadalichi, ni Dunia chɛbu, ni maŋgbubbu, ni Alikauli palibu, n-ti pahi kpaŋmaŋa n zaŋ ti Adiini timsili shɛli bini daa tili yɛlimaŋli ŋo

Didaa lee ya ka O Sɔhaba-nim (Naawuni yada bɛ bi zaa zʋɣʋ) puuni ban daa tibigi n gari sokam Wuntii puuni (iimaani) ni baŋsim, ni tuma, ni gaŋsibu (Suhukashi jɛma puuni), ni yɛlimaŋtibo, ni ninmɔhi (Kpaŋmaŋa), ni bidiblim, ka lahi tiri pini n-daa nyɛ: Abu Bakar As-Siddiiq, ni Umar bin Khattaab, ni Usman bin Affaan, n-ti pahi Ali bin Abii Taalib (Naawuni yada bɛ bi zuɣu ), Bani n-nyɛ piligu (Tuuli) ban daa tow yɛlimaŋli, ka lahi diho n tabli, Ka daa lahi lebi ban zani o zaa shɛɛ (Halifanima) o kum nyaaŋga, ban daa lahi gbubi adiini tuuta o nyaaŋa, bamɛɛ daa ka yeli shɛli Anabitali yɛlgahanda puuni, omɛɛ (Annabi) daa bi gahim yɛli shɛli n tiba ka chɛ o sɔhaba’nim ban kpalim (Naawuni yada bɛ bi zuɣu).

Yaha! Naawuni n-gu O litaafi shɛla o ni daa ʒina , ni o Sunnah, ni o siirah( lahabali), ni o yεtɔɣa, ni o tuma, ni o bali shɛli o ni daa tɔɣsira, Dunia taarihi puuni bɛ bi gu taarihi kamani bɛ ni gu o sirah maa (Sallallahu alaihi wa sallam) shɛm, Chalgba bɛ gula hali o ni daa gbihiri shɛm, ka diri, ka nyura, ka lari shɛm zaa.

Ka wula ka o daa bɛ ni o yiŋ'nima o dundɔŋ puuni?

Ka o yɛla kam gumi n sabi niŋ o siira puuni, o nyɛla ninsala ka lahi nyɛ Naawuni tuma, ka o ka Duuma tali yɛl'gahinda shɛli, o mɛɛ ka o maŋa anfaani bɛɛ barina yikɔ.

4- O Tuuntali ( risala)

Naawuni daa tim Annabi Muhammadu na (sallallahu alaihi wasallam) saha shɛli shirku (nyintaa bo m-pahi Naawuni zuɣu) mini Chɛfurisuɣu n-ti pahi ʒilinsi ni daa deei tiŋgbani yaangi zuɣu, ka Sɔ daa kani n jɛmdi Naawuni ka bi bɔ kpɛɛ pahi o zuɣu, naɣila litaafinim'la ( dɔlɔdɔlɔ Issah nima ni yahudu nima) puuni nirbɛ biɛla, Ka Naawuni daa tim tumɔ Muhammadu na (sallallahu alaihi wasallam) ni o ti pali Anabitali mini Tuuntali, Naawuni daa timomi na ni dolisigu mini yɛlimaŋli adiini n-zaŋ ti binnamda zaa; dama O ti chɛ ka di puhi pani adiini Kam zuɣu, ni ka lahi yihi ninsalinima buɣa jɛma zimsim puuni, ni chɛfirsigu, n-ti pahi ʒilinsi n-ti kpɛhi neesim din nyɛ Naawuni gaŋsibu (Tauhidi) ni yɛlimaŋli (Iman) puunni O tuuntali maa mɛɛ nyɛla din kana ti pali Anabanim' ban daŋ tooni na la (alaihimus salatu was-salam) tuuntali.

ka o daa boli n zaŋ chaŋ binshaɣ'kam Anabi'nim' mini Tuunba (Naawuni naani bɛ bi zuɣu) ni daa boli n-zaŋ chaŋ dipolo: Anabi Nuhu, ni Anabi Ibrahima, ni Annabi Musa, ni Annabi Suleimana, ni Annabi Dawuda, n-ti pahi Annabi Issah - ka di nyɛla yɛlimaŋ tibɔ (ka bidaa boli chaŋ) kadama Duuma ni nyɛ so ŋuni n-nyɛ Naawuni, ŋun nyɛ Namda, ŋun larigiri buni, ŋun tiri nyɛvuli , ŋun dɛɛri nyɛvuli, nam' sulinsi lana, ŋuni n-nyɛ ŋun lɛbigiri yɛla, ŋuna n lahi nyɛ ŋun kpamdi O daba ka lahi nyɛ Nambɔzɔra, Yaha; (Ka lahi boli chaŋ) kadama Naawuni ŋuin nyɛ ŋun nam binshɛɣu kam dinbɛ Dunia puuni ti ni nyari shɛli ni ti ni bi nyari shɛli, kam din mɛɛ pa Naawuni tɔ O bin namda puuni bin'namdili m-bala.

Kamani o ni daa boli n-zaŋ chaŋ Naawuni jɛma koŋko ni, ka chɛ din paw jɛma, Ka o kahigi kahigibu dinyi pɔlɔ mpaa tariga kadama Naawuni nyɛla zaɣgaŋa, O ka kpɛɛ O jɛma puuni, bɛɛ O nam puuni, bɛɛ O nama puuni, bɛɛ O yɛla lɛbigibu puuni. Ka o lahi kahigi kadama Naawuni ŋun nam Simsi ŋɔ ( Ŋun nam gahim) O bi dɔɣi, so mɛɛ bi dɔɣo, O mɛɛ ka nyintaa(kpɛɛ) bɛɛ ŋmali, O mɛɛ shii ka O binnamda sɔ puuni, bɛɛ ka O bɛ o ningbina ni.

O daa boondi n-zaŋ chaŋ yɛdda tibu ni Naawuni litaafinima ,kamani Annabi Ibrahima mini Annabi Musa (Naawuni naani bɛ bi zuɣu) litaafinima, n-ti pahi Attaura, ni Zabuura, mini Injiila, ka o lahi boondi n-zaŋ chaŋ yɛdda tibu ni O tuumbi zaa (Naawuni naani bɛ bi zuɣu), ka daa lahi wuhi kadama nir'kam ŋun labisi ʒiri niŋ Annabi yino nɔlni , tɔ o niŋ chɛfirsigu ni Annabinim' maa zaa.

Yaha, o daa ti ninsalnim' zaa pupɛlim lahabali ni Naawuni Nanbɔzɔbo, ni ka Naawuni nyɛ ŋun ŋunsaɣba bɛ Dunia yala ni, ni ka Naawuni nyɛ Nambɔzɔbɔ Duuma, O koŋko n-nyɛ Ŋun yɛn ti kari bin- namda sariya zaa Zaadali dabsili, saha shɛli O ni yɛn yiɣisi bi zaa ka bɛ yi bɛ gbalani, ka O n-nyɛla yɔ yɛlmaŋtirbi tuunsuma samyɔɔ ni di tatabo pia, ka tuumbiɛɣu mi ni di tatabo, ka bɛ ni ti mali niɣma din ka bahigu . Ŋun mi niŋ chɛfirsigu ka tum zaɣ bɛɣu, , o ni nya o sanyoo Dunia ŋɔ ni, n-ti pahi chiyaama.

Yaha Naawuni Tumɔ Muhammadu (Naawuni tilgimsim ni naani be o zuɣu) o tuuntali maa puuni o daa bi paɣira o dɔɣim , bee o tiŋa, bee o maŋa zuɣu. Chalgba, Annabinim' yuya n- kana dini, Nuhu, ni Ibrahima, ni Musa, ni Isa (Naawuni naani ni bɛ bi zaa zuɣu) n gari o yuli ni kana di puuni sham. Yaha di daa bi boli o ma yuli, bee o paɣaba yuya Alkur'aani din mali darza maa puuni. Yaha Alkur’aani puuni, bɛ boli Annabi Musa ma yuli ka di pa yim, ka lahi boli Nana Mariam(Naawuni naani be o zuɣu) yuli pihta ni anu zuɣu.

Naawuni tumɔ maa Muhammadu -Naawuni tilgimsim ni naani bɛ o zuɣu- nyɛla bɛ ni gu sɔ ka chɛ binshɛɣu(Taali) kam din miligiri Sharia, (Musulinsi) ni hanƙili, ni daadamtali asali ( Di mɛmi n tam dede sɔli zuɣu), bee hal'suma ni saɣri n tiri shɛli ( Obi tumdi m miligiri li, dama Anabinima bi gubami -Naani bɛ bi zuɣu- ka chɛ (Chirinbu) bini tahiri yɛtɔɣa shɛli na ka diyi Naawuni sanna maa puuni, yaha, dama bɛ nyela banipuhishɛba Naawuni zalkpana tahibu n-ti ti O daba Anabinim mɛɛ baka Duuma tali bee Naawuntali bɛhisi puuni shɛli; amaa bɛ nyɛla ninsalinima kamani ninsalinim zaa ni bɛ sham, ka Naawuni lɛɛ tumdi O tuuntali n tiriba na.

Di bɛ Yɛlikpahinda din galsi puuni din wuhiri ni kadama Annabi Muhammadu -Naawuni tilgimsim ni Naani bɛ o zuɣu- o tuuntali nyɛla wahi (Naawuni Yetɔɣa) din yina Naawuni sani, halina ni zuŋɔ di nyɛla dinbeni kamani dini daa daa bɛ o nyavil'ni shɛm la, ka Muslinnim’ gari milyɔŋ n doli li, ka bɛ tumdi di talahi nima sharia(Musulinsi ni zali shɛli) kamani Jiŋli, ni Zaka, ni nɔli, ni Haji n-ti pahi yaɣ’shɛŋa, taɣibu shɛli bɛɛ nyɛhibu bi kana di puuni.

5- O Tuuntali shɛhira nima ni di daalaama nima ni di daliri nima

Naawuni kpaŋsiri Anabi'nima ni shɛhira nima din wuhiri bɛ Anabitali, O lahi zaandi dalirinima ni shɛhranima din shɛri wuhuri bɛ tuuntali, Yaha! Naawuni ti Anabi kam shɛhira nima din saɣi ka nir' ni tooi ti yɛlimaŋli ni dina, shɛhira dingari shɛhira kam ka bɛ zaŋli n ti Anabanima dinin-nyɛ Anabi Muhammadu (Naawuni tilgimsim ni naani bɛ o zuɣu) shɛhira nima, Tɔ! Naawuni tow Alqur'aani din mali jilma, di mi n-nyɛ alaama shɛli din yɛn kpalim Anabinim' alaamanim puuni hali ni Zaadali, Kamani Naawuni nidaa lahi kpaŋso ni shɛhira nima (Mu'ujizaatinima) din galsi, Naawuni tumɔ Muhammadu (Naawuni tilgimsim ni Naani bɛ o zuɣu) daa shɛhira nima di galisiya pam di puuni shɛŋa m-bɔŋɔ:

Israa’i mini Mi’iraaji( N yi Makka n chaŋ Alqudus ka hali yi ni n du zuɣusaa yuŋ dindahin'yini puuni) ni Gɔli pirigibu , n-ti pahi sakɔm siɣsibu luɣa pam o ni daa suhi o Duuma ni sakɔm n zaŋ ti ninsalinima bɛ ni daa bɛ sanzali puuni.

Ni bindirigu mini kom bɛla Pam lɛɛbu, ka ninsalinima pam di dipuuni bee ka bɛ nyu di puuni.

Ni o ni daa yɛli lahbaya soɣra din gari gari, ka so n-daa bi mi di zaɣgaŋa, ka di nyɛla Naawuni n-daa baŋso; kamani Anabinima (Naawuni Naani bɛ bi zuɣu) mini bɛ niriba lahibaya, n-ti pahi As’haabul-Kahfi lahibali.

Ni o lahibaya sɔɣra tibu zaŋ kpa dinyɛnniŋ, din'nyɛ din'shiri'niŋ o nyaaŋa, ka di nyɛla Naawuni ŋun Nam simsiŋo n-daa tiro lahibaya maa, Kamani buɣim lahibali shɛli din daa yi Hijaaz tiŋa ni, ka ninvuɣu shɛba ban daa bɛ Shaam nya li, n-ti pahi nirba ni ti yɛn mɛrla mɛwaɣala.

Ni Naawuni saɣ'tow ni O guligu n zaŋ tow ka chɛ ninsalinima (Nabɛri).

Ni O daalikawli din daa pali n-ti O sahabba nima, kamani O ni daa yɛliba:

(Achiika! Yi ni ti yɔɔi Faaris mini Ruum, ka yini ti lahi di bɛ arizichi maa Naawuni sɔli zuɣu).

ni Naawuni ni daa zaŋ Malaaika'nima n-sɔŋo.

ni Anabinima (Naawuni rilgimsim ni Naani bɛ be zuɣu) bani ndaa ti bɛ niriba pupɛlim lahibali zaŋkpa Anabi Muhammadu (Naawuni tilgimsim ni Naani be o zuɣu) Anabitali pɔlɔ, dibɛ ban daa ti o pupɛlim lahibali maa puuni Annabi ;Musa, ni Dawuda, ni Sulemana, n-ti pahi Issa (Naawuni Naani be bɛ zuɣu), ni banpaba (Shɛbgba bɛni) Banuu Isra’ila Anabinimꞌ shɛba ban pahi.

Ni dalirnim din ŋa haŋkali dini, n-ti pahi kotomsi shɛŋa bani ŋmɛnsɔŋ [3] din'nyɛ haŋkaya vɛla ni saɣri n tirili.

[3] kɔtomsi n-nyɛ Duuma ŋʋn namduŋo yɛtɔɣa : { Yaa yinimꞌ ninsalinima! Bɛ ŋmɛ kɔtomsi , dinzuɣu wummiya li, Achiika! Ninvuɣu shɛba yi ni jɛmdi ka di pa Naawuni maa ku tooi nam zɔɔ, hali bɛ yi laɣim taba di zuɣu. Zɔɔ maa mi yi tabli bɛ buɣa maa shɛli (N pii binshɛɣu), bɛ ku tooi n dɛɛli n labisi, Ŋun boondi maa mini bɛ ni boondi sɔ maa zaasa nyɛla bingbarma}. [Suuratu Al-Hajj:73]

Aayanim ŋɔ, ni dalirnima, n-ti pahi hankali ni dɛɛri kɔtomsi shɛŋa nyɛla din yi pɔlɔ Alqur'aani Kasi ni Anabi Sunnah puuni. Ka di aayanima galisiya pam ka ku tooi kali. ŋun mi bɔri ni o zani dizuɣu (N baŋli) tɔ! o lihimi Alqur'aani din nyɛ Kasi ni Sunnah littafinima n-ti pahi Anabi Seeranim (Lahibaya) punni. Dama di puuni ka lahabaya din nyɛ yɛlimaŋli be, n-zaŋ chaŋ Ayanim' ŋɔ zuɣu.

Lala aaya shɛŋa din galsi ŋɔ di yi daa bi niŋ o dimba ban yi Qurayshi chɛfurnim, ni Yahuudunima, n-ti pahi Nasaraanima ban daa be Laribunima tiŋa ni la daa yɛn nyala sɔli ni bɛ labisɔ ʒiri, ka vairsi ninsalinima o zuɣu.

Aqur'aani din nyɛ jilma ŋɔ nyɛla litaafi ŋun Naawuni ni siɣisi na n-ti Tumɔ Muhammad (Naawuni tilgimsim ni O Naani be o zuɣu), ka di nyɛ binnamda Duuma yɛtɔɣa, ka Naawuni zali ninsalinima ni alizinnima (N niŋba aŋma) ni bɛ tahima di tatabo na, bee suura yini din yi di puuni na, ka zaligu maa kuli kpalim hali ni zuŋɔ, Alqur’aani din mali jilima mi labsiri bɔhasi'pam dinniŋ talahi ninsalnim' milyona ni birim shɛli puuni, Yaha! Alqur'aani tibsiliŋo maa bɛ gulimi hali ni ʒʋŋɔ Larbu balli ni bɛ ni siɣisi li ni balshɛli, bachi kɔbli (harf) yini bɛ bɔɔi di puuni, Bɛ mi ŋmali mi ka di wuligi gili, Di nyɛla litaafi timsili din nyɛ lahaʒibu, Dinin-nyɛ litaafi din gahim(Din tibgi) litaafinim zaa din kana n-ti ninsalinima, ka tu kamaata ni bɛ karim li, bee ka bɛ karim di ma’ana din bɛ di puuni, ninvuɣus di karimbu niti faagari ka chɛw ka bi lahi tili yɛdda, tɔ! Alheeri zaaha n faagari ka chɛw maa

Kamani Anabi Muhammadu (Sollallahu alaihi wa sallam) Sunna ni o sɔli (O dolisigu), n-ti pahi o seera (lahibaya), Di nyɛla baniŋu shɛli ka nyɛ banikpuɣiri shɛli n tiritaba dinlu n zahim Hadith baŋdiba ban mali dihitabili ni dɛɛli na shɛm, Ka di nyɛ bani ŋmɛ shɛli Larbu zilli zuɣu din nyɛ Anabi Muhammadu (Sollallahu alaihi wa sallam) ni daa tɔɣisiri shɛli ka di ŋmani Kamani o bela tisunsuuni, ka bɛ lɛbigili' n-ti bal'bɔbgu Pam, Alqur'aani din mali jilima mini Anabi (Sollallahu alaihi wa sallam) Sunna n-nyɛ daliri yini din nyɛ bɛ ni yihiri musulinsi fukumsi'nim mini adiini baŋsim (Zalisi) na dipuuni.

6- Sharia shɛli Tumɔ Muhammadu -Naawuni tiligimsim ni Naani bɛ o zuɣu- ni ʒina.

Sharia shɛli Anabi Muhammadu -sallallahu alaihi wasallam- ni ʒina, dini n- nyɛ musulinsi sharia, ka di lahi nyɛla Naawuni zalisi ni O tuuntali pali (Bahigu), Ka di zaashɛɛ ni Anabinima ban pun gari sharia maa ŋmantaba, hal' di tuun'shɛŋa yikuli walgi.

Di nyɛla Sharia shɛli din pali, ka di tu kamaata saha kam ni zaashee kam puuni, Di puuni n-nyɛ ninsalinim' Adiini ni bɛ dunia bɛhigu malgu nibɛ, ka di laɣim jɛma kam din'nyɛ talahi daba zuɣu n-zaŋ ti Naawuni binnamda Duuma, kamani jiŋli ni zaka. Ka di lahi nɛɛri liɣiri tuma n-tiriba, ni daabilim soya, ni laɣinsi, ni kpaŋkpaŋdi ( siyasa), ni tɔbu, n-ti pahi tiŋgbani yɛlishɛŋa din nyɛ halalsi ni din nyɛ haraamu, ni din pa ŋɔ maa, din'nyɛ daadama biɛhigu nibori shɛŋa dunia ni bɛ chiyaama.

Lala Sharia ŋɔ mi gurla ninsalinima daadiini, ni bɛ ʒima, ni bɛ ninsaltali, ni bɛ daarizichi, ni bɛ haŋkaya, n-ti pahi bɛ zulya. Di mi laɣimla tuunvɛlli ni jilma tuma kam, ka varisira ka chɛri yal'biɛɣu ni barina kam. Di boondi n-zaŋ chaŋ ninsala tibgimsim polo, ni sunsuuni, ni aadalichi, ni niya gahimbu, ni kasi niŋbu, ni n tum tuunviɛlli ni dihtabli, ni yurlim, ka yu ninsalinim' zaɣisuŋ, ni tabi ʒima gubu, ni tiŋgbana suhudoo gubu , ka lahi mɔŋ ninsalinim' varsibu ni bɛ dabɛm kpɛhbu ka di pa ni yɛlimaŋli. Naawuni Tumɔ Anabi Muhammadu (Naawuni tilgimsim ni Naani bɛ o zuɣu) daa tuhirila kpɛɛyi n-ti pahi saɣingu, dii bɛ kawula, ka lahi zaɣsi ʒiri, ni koŋkotali , n-ti pahi lɛb'biri kachɛ dunia niɣma .

Ka Naawuni tumɔ Anabi Muhammadu (sallallahu alaihi wasallam) kahigi yali kadama Naawuni tibgila ninsala – doo ni paɣa – ka balgi O fukumsinim zaa n tow( O bachinima). Ka zaŋozali ka o nyɛ baniyanbohiso n-zaŋ chaŋ o suh'yurlim zaasa yɛla, ni o tuma, n-ti pahi oniŋsima, ka lahi ʒilo ʒili (Ni omira) tuuni kam din yɛntumo barina bee sɔdabam. Ka O zali doo mini paɣa yim iimaanitali puuni, ni talahitali, n-ti pahi samyoo mini laara polo. Ka sharia ŋɔ mi puuni dimali zaɣa dingahim n-zaŋti paɣa, o yi nyɛ ma, bee o paɣa, bee o bia (paɣa) bee o tizopaɣa.

Sharia shɛli Naawuni tumɔ Muhammadu (Naawuni tilgimsim ni Naani be o zuɣu) ni ʒina, di kanami ni diti gu Daadam hankali , ka mɔŋ binshɛɣu kam dinyansaɣimli, kamani dam nyubu. Di zuɣu musulinsi zaŋla adiini ka dinyɛ neesim ( Aske) din neeri sɔli n tiri hankali, dama ninsala jɛm o Duuma ni neesim (Milinsi) mini baŋsim. Ka musulinsi sharia maa kpoɣi (N duhi) hankali zaashɛɛ, ka zalli ni dinyɛ tuun puhibo nyɛbli, ka paɣneeli kachɛ ʒiri linlirima mini buɣa jɛma .

Musulunsi shari'a tibgirla yɛlimaŋli baŋsim, ka kpaŋsir baŋsim bɔbu din ka suhuyurlim ni, ka boondi daadam n-chani lihigu mini tɛha zaŋkpa ŋunmaŋmaŋa ni Dunia nama polo, ka yɛlimaŋli baŋsim ni tahiri shɛli na n zaŋdi tiri baŋsim dibiŋmɛri Naawuni tumɔ - Naawuni tilgimsim ni Naani be o zuɣu - ni daa ʒi shɛli na maa nanŋmankpɛɛni .

Sharia puuni bɛ bi gahindi ninvuɣushɛba ( yaɣa) kachɛ yaɣa' shɛba ninsalinim puuni, yaha ka di bi tibgiri shɛba shɛb'zuɣu, chaligba di fukumsinim'maa nyɛla yim ninsalnim zaa tooni, dama ninsalnim' zaa nyɛla yim tum bɛ asali piligu, tibgibu mi kani n- ti shɛba shɛb'zuɣu bɛɛ zamaatu shɛba zamaatu shɛb'zuɣu, kanaɣla wuntia . Ka Naawuni tumo Anabi Muhammadu (Naawuni tilgimsim ni Naani bɛ o zuɣu) baŋsiya kadama bii kam bɛ ni dɔɣo, bɛ dɔɣiro la Fitra zuɣu ( Ka omi Naawuni). Yaha ka Adam-biso n kani ka bɛ dɔɣiri ni taali , bee ka o di so tuumbiɛɣu fali.

Musulinsi (sharia) ni, Naawuni zali la Tuuba, di mi n-nyɛ ninsal'labi o Duuma sani, ka chɛ taali tumbu. Musulinsi niŋbu wurindila taalishɛŋa din daa gari, ka Tuuba mi nyahiri tayashɛŋa din daa dansi. Dinzuɣu, di bi tu ni ninsala ti teei o alahichinima ( taya) ninsal'nim tooni. Musulinsi ni, alaaka din be ninsal' mini Naawuni sunsuuni nyɛla din ka saɣlinga, dizuɣu di ka bukaata ni so leei sunsuunilana ninsali mini Naawuni sunsuuni. Musulinsi mɔŋdi la ni ti zaŋ ninsalinima n leei duumanima, bee ka dizaŋba m-pahi Naawuni zuɣu O Duumatali (Rububiyya) ni, bee O Jɛmbu (Uluhiyya) ni.

Ka Sharia shɛli Anabi Muhammadu (Naawuni tilgimsim ni Naaani be o zuɣu) ni daa ʒina nyahiri la sharia kam din daŋ na. Dama, Musulunsi sharia shɛli Anabi Muhammadu (Naawuni tilgimsim ni Naani be o zuɣu) ni daa ʒina ka di yi Naawuni sani na dinin-nyɛ sharianim zaa bahigu hali ni Chiyaama dali, ka dizaya n-ti binnamda zaaha. lala zuɣu n su diniʒahi din daŋli na maa, kamani sharianima din daa daŋna maa ni daa ŋahiri taba shɛm. Ka Naawuni (Ŋun nam simsi kadu) Obi dɛɛri sharia ka dipa Musulinsi sharia O mɛɛ kudɛɛ Adiini shɛli m-naɣila Musulinsi Adiini din'nyɛ tumɔ Muhammadu (Naawuni tilgimsim ni Naani be o zuɣu) ni daa ʒina. Ka ninvuɣ' so ŋun deei adiini shɛli din pa Musulunsi bɛ kudeei li o sani. Ka ŋun bɔri ni o baŋ sharia ŋɔ maa zalisi balibu, to ŋunbomli litaafinim din nyɛ yɛlimaŋli dinala puuni, din baŋsiri Musulunsi yɛla.

Yɛlimaŋli, musulinsi sharia daliri- kamani daliri shɛli Naawuni tuuntali shɛŋa zaa ni daa bɔri - nyɛla ni Adiini yɛlimaŋli maa ninsala saɣi dɛɛ li, hali ka o leei dabsɔ ŋun yangahi o jɛma n-ti Naawuni, Binnamda Duuma, ka di lɛbi dabli jɛma polo n ti ninsala bee bin-namdili, bee ʒiri yɛla .

Yelimaŋli!, musulinsi sharia vɛlimi n ti saha(Kamani) kam mini luɣli kam, ka di puuni mi ka shɛli din taɣiri ( din gaɣra) ninsala ka chɛ anfaani din tu kamaata, Dama Naawuni n-siɣisi li na, ŋunmi ninsalinima ni bɔri anfaani shɛŋa, Ka ninsalinima mali bukaata ni adiini din tu yɛlimaŋli n- ti bi maŋmaŋ, ka di bi gaɣiri taba, ka lahi nyɛ din viɛlgi ninsal'duniya, Di mi pa ninsala ko n-zali li, amaa ka di nyɛla shɛli din yi Naawuni sani na, Di dolisiri ninsalinima n chani alkhairi mini tirwuhi sɔli, Bɛ yi zaŋ li leei fukumsi bɛ yɛla ni teei, ka bɛ lahi tiligi ka che tab' zualinsi dibu.

7- O zaa shɛɛ ni O dimba nangbankpeeni zaŋtoo bɛ nyɛla shɛhira n-tow.

Bɛhim kani kadama, Anabi kam daa malila dimba ban daa malo duŋ, ka guri o da'awah maa sɔli, ka taɣiri ninsalinima ka bɛ ku tow yɛlimaŋli, Naawuni tumo Anabi Muhammadu (Naawuni tilgimsim ni Naani bɛ o zuɣu) daa malila dimbi pam o bɛhigu ni o kpibu nyaaŋa. Ka Naawuni daa sɔŋo ka o nyaŋ bɛ zaa. Yaha, bɛ puuni pam di shɛhira—daamaa ha ni saha ŋɔ—kadama o kuli nyɛla Anabi, ka ka na ni Anabinim' (Naawuni tilgimsim ni Naani bɛ bi zuɣu) ni daa kana ni shɛli, Ka bɛ daa lahi mi ni o bɛ la yɛlimaŋli zuɣu, amaa yela'pam n-taɣiri bɛ puuni pam ka chɛri o yɛlimaŋli tibu, kamani tɔɔntali yurilim, bee Salo dabiɛm zobo, bee bɛ ti kɔŋ ligri shɛli bɛ ni nyari bɛ nama maa ni.

Yaha paɣibu balibu kam nyɛla Naawuni dini, binnamda zaa Duuma.