Samiiwwan, dachii fi uumamoowwan gurguddoo isaan lameen keessa jiru eenyutu uume? seera wol xaxaa hoonga ga'e kana eenyutu isaan keessatti tolche?
Uumamni guddaan kun seerowwan isaa kan woggoota hedduu kana to'annaa akkaan jabaa ta'een to'atee geggeessuu woliin akkamitti toora qabachuu fi haala tokko irratti tasgabbaa'aa dhaabataa ta'uu danda'e?
Uumamni (universii) kun ofii isaatiif of uumee? moo dhabama irraa dhufe? moo akka tasaatti argame?
Eenyutu si uume?
Eenyutu seera wal xaxaa kana kan meeshaalee qaama keetii fi qaamowwan lubbu qabeeyyii biraa keessa jiru kaa'e?
Manichi kun namni tokkoyyuu osoo isa hin ijaarin akkasumatti dhufe! yookaan dhabamatu manicha kana argamsiise isaan jedhamuu eenyunuu hin qeebalu! namni gariin akkamitti nama uumamni guddaan kun uumaa tokko malee dhufe jedhu dhugeessa? namni sammuu qabu toora galiinsi wal xaxaan uumamaa kun akka tasaatti dhufe isaan jedhamuu akkamitti qeebala?
Gabbaramaan guddaan kan waahunda uume, Aalama kanaa fi waan isa keessa jiru sochoosu akka jiru mirkana, inni Allaahadha -qulqullaa'e ol ta'e-.
Rabbiin Ergamtoota nutti ergee isaan irratti kitaabolee isaa (wahyii) isaan irratti buuse, xumurri isaa Qur'aana kabajamaa isa Rabbiin Nabi Muhammadiin ergamaa xumuraa irratti buuse, karaa kitaabolee fi ergamoota isaatiin:
* Lubbuu isaa, sifaata isaa, haqa inni nurra qabuu fi haqa nuti isa irraa qabnu beekne.
* Akkasuma inni Rabbii uumama kana uume akka ta'e nu qajeelche, inni jiraataa hin duune, uumamni qabaa isaa, aangoo isaa jalaa fi bulchiinsa isaa jala jira.
akkasuma sifaata isaa irraa Al-Ilm (beekumsa) akka ta'e nutti hime, beekumsa isaatiin waan hundatti marsee jira, inni dhag'aa fi argaa samii fi dachii keessatti wanti tokkoyyuu isa jalaa hin dhokannedha.
Rabbiin isa jiraataa jireenya uumamtoota hundaatiin dhaabbachuun isa qofa irraa ta'edha, inni hundaan dhaabbataa jireenyi uumamtoota hundaa isaan dhabbatudha, Rabbiin ol ta'e ni jedhe:{Rabbin isa malee haqaan gabbaramaan hin jiru; (inni) jiraataadha; waan hundaan dhaabbataadha; mugaatiis ta'ee hirribni isa hin qabatu; wanti samiilee keessa jiruu fi dachii keessa jiru (hundi) kan isaati; inni hayyama isaatiin malee isa biratti araarsu eeenyuma? waan fuuldura isaaniitii fi waan duuba isaanii ni beeka; beekumsa isaanii irraas waan inni fedhetti malee hin marsanu; kursiin isaa samiilee fi dachii irra bal'ateera; isaan lamaan tiksuun isa hin dadhabsiisu; inni ol ta'aa, guddaadha}[Suuraa Al-baqaraa: 225]
* Inni Rabbii sifaata guutuun himamu akka ta'e nutti hime, akkasuma sammuu fi qaama miiraa kan raajii uumaa isaatii fi jabina isaa kan guddina isaa, humna isaa fi guutina sifa isaatti akeeku argu nuuf kenne, akkasuma uumama guutina isaatti akeeku nu keessatti gadi dhaabe, inni hir'inaan himamuun gonkumaa hin malu.
* Rabbiin sammiiwwan isaatii olitti akka ta'e nu barsiise, Aalama keessa kan hin seenne Aalamnis isa keessa kan hin seenne.
* akkasuma isaaf harka kennachuun nurratti dirqama akka ta'e nutti hime, inni uumaa keenya, uumaa Aalamaa fi sochoosaa isaati.
Rabbiin waan hunda uume sifaata guddaa qaba hajaamuun yookaan hirdhinaan himamuu tasumaa hin malu, Rabbiin hin dagatu, hin rafu, nyaata hin nyaatu, haati manaa yookaan ilmi isaaf ta'uun tasuma hin malu; keyyattooleen hundi kan guddina uumaa faallessuun isii keessa jiru isiin wahyii dhugaa kan ergamtoonni Rabbii isaan dhufan irraayii miti.
Rabbii waa uumutti ni amanta yoo ta'e... dhimma maalitiif akka umamte gaaf tokko of gaafatteertaa? Rabbiin maal nurraa fedhaa, kaayyoon argamuu keenyaa maalii?
Rabbiin nu uumee akkasumatti gadhiisaatti nu dhiisuun ni malaa? Rabbiin uumamtoota kana hunda kaayyoo tokko yookaan galma tokko malee akkasumatti kan isaan uume ta'uun ni malaa?
dhugaan jiru Rabbiin waa uume guddaan "Allaahaan" galma nu uumeef nutti himee jira, innis Rabbiin qofa akka gabbarruufi, maal nurraa barbaada! isuma qofatu gabbartii akka haqa godhatu nutti himee jira, akkasuma karaa ergamtoota isaatiin akkamitti akka isa gabbarru ifa nuuf godhee jira? akkasuma waan inni itti ajaje hojjachuu fi waan inni irraa dhoorge irraa dhooragamuun akkamitti akka isatti dhihaannu? jaalala isaa akkamitti akka argannu? adabbii isaas akkamitti akka sodaannu ifa nuuf godhee jira, akkasuma itti gala keenya booda du'aas nutti himee jira?
jireenyi duuniyaa kun qormaatuma qofa akka ta'e fi jireenyi dhugaa kan guutuu ta'e booda du'aatii Aakhiratti akka ta'u nutti himee jira.
akkasuma namni Rabbiin akka inni ajajetti gabbaree, waan inni dhoorge dhiise; duuniyaatti jireenyi gaariin, Aakiraatti immoo qananiin cita hin qabne akka isaaf jiru nutti himeera, nama isa faallessee isatti kafare immoo duuniyaatti hoongoo, Aakiratti immoo adabbiin cita hin qabne akka isaaf jiru nutti himee jira.
Rabbiin keenya jaalala Isaa argachuun milkaa'uu fi adabbii Isaa jalaa baraaramuun, Isa qofaaf ajajamuu fi Isa hiriyaa hin qabne qofa gabbaruun, akkasumas kheyrii hojjachuun isaaf masakamuu fi shari'aa isaa jaalalaan fudhachuudhaan malee jaalala isaa argachuun akka hin taane dhugumatti nutti himeera. Akkasumas amantii islaamaa malee amantii biroo kamiyyuu namoota irraa akka hin qeeballes dhugumatti nutti himeera, Rabbiin ol ta'e akkana jedhe:{Namni Islaamaan maletti amantii barbaade isarraa hin qeebalamu, Aakhiraattis inni warra hoonga’an irraayi}[Aal imraan: 85]
namni waan irra hedduun namootaa yeroo kana keessatti gabbaran ilaale; tokko kan ilma namaa gabbaru, inni kaan taabota kan gabbaru, inni kaan urjii kan gabbaruu fi waan biroo kan gabbaran arga, nama sammuu qabuuf Rabbii Aalamaa sifaata isaatiin guutuu ta'e gabbaruu malee kan biraa isaaf hin malu, akkamumatti uumamaa akka isaa yookaan kan isaa gadii gabbara! gabbaramaan ilma namaa yookaan taabota yookaan muka yookaan bineensa ta'uun gonkumaa hin ta'u!
amantaan hardha keessatti namoonni isaan gabbartii raawwatan -islaama malee- Rabbiin isaan hin qeebalu, isaan amantaalee nam tolcheedha, yookaan immoo amantaalee Rabbiin irraa dhufte kan taate eegasii harki namaa itti seenee kan isiin taphateidha, islaamni garuu amantaa Rabbii Aalamaa, kan hin jijjiiramneedha, kitaabni amantaa kanaas inni Qur'aana kabajamaadha, inni kitaaba akka Rabbiin isa buusetti kan tikfameedha, hanga guyyaa hardhaattis afaan ittiin ergamaa xumuraa irratti bu'een harka muslimootaatti akkuma tikfametti jira.
Bu'uuraalee islaamummaa irraa hunda ergamtootaa kanneen Rabbiin isaan ergeetti amanuudha, hundi isaaniituu ilma namaa irraa turani Rabbiin mallattoolee fi raajiwwan addaa addaatiin isaan gargaaree, gara isa qofa osoo isatti hin qindeensin gabbaruutti akka waamaniif isaan erge,
ergamaan xumuraa inni ergamaa Muhammadi -Rabbiin rahmataa fi nageenya isaan irratti haa buusu- kan Rabbiin qajeelfama xumuraa kan gooftaa isa ta'e kan qajeelfamoota ergamtoota isa dura turanii haquun isaan ergee, maallattoowwan gurguddoon isaan gargaare, irra guddaan mallattoolee sanii, Qur'aana kabajamaa, haasawa Rabbii Aalamaati, kitaaba ilmi namaa isa beeku keessaa irra guddaa kan ta'e, qabatama isaatiin, jecha isaatiin, galumsa isaatii fi murtoowwan isaatiin raajii kan ta'e, kan isa keessa haqni gammachuu duuniyaa fi Aakhiraatti geessu jiruudha, dhugumatti kan afaan Arabiffaatiin bu'een isaan gargaare.
Qur'aanni kun haasawa Rabbii akka ta'ee fi gonkumaa nam tolchee akka hin taane kan mirkaneessu ragaalee sammuu fi saayinsii hedduutu jira.
Islaamummaa jechuun Rabbii uumama uumeefi isa bulchuuf ajajamuudha, akkasumas jaalalaafii kabajaan Isa tole jechuudha. Bu'urri islaamaa Rabbitti amanuu fi Inni uumaa akka ta'ee fi wanni biroo uumama akka ta'e amanuudha, akkasumas Inni kophaa Isaa osoo hiriyaa hin qabaanne gabbartii akka haqa godhatuu fi Isa malee dhugaan gabbaramaan akka hin jirre amanuudha, Isaaf maqaalee gaggaariifii sifaata olaantuu taatetu jira, Isaaf guutamiinsa daangaa hin qabne kan hir'inni itti hin dhaqqabneetu jira. Inni hin dhalle hin dhalannes, wanni tokkolleen fakkaataa Isaaf hin taane, Inni waa tokko kan uumama…