احکام هَدْی، قربانی و ذبح شرعی رسالهای مختصر است که مهمترین مطالب مورد نیاز مسلمان را در زمینه احکام هدی (قربانی حج)، قربانی (عید قربان) و ذبح شرعی گردآوری کرده است؛ تا مسلمان با آگاهی و بینش، امور دینی خود را انجام دهد.
زبان: lang_fa
تهیهکننده: کمیته علمی اداره امور دینی مسجد الحرام و مسجد نبوی
ستایش از آن الله پروردگار جهانیان است، و درود و سلام بر پیامبر ما محمد، و بر آل و اصحاب او و کسانی که تا قیامت به نیکی از آنان پیروی کنند.
این رسالهای مختصر است که مهمترین مطالب مورد نیاز مسلمان دربارهٔ احکام هَدْی، قربانی و ذبح شرعی را در بر دارد. آن را برای زائران محترم حرمین شریفین ـ چه زن و چه مرد ـ گردآوردهایم، تا با آگاهی و بینش نسبت به مسائل دینی خود عمل کنند. امیدواریم خدای کریم و بخشنده، آن را سودمند گرداند، و آن را عملی صالح و خالص برای رضای خویش قرار دهد؛ بیتردید، او بهترین کسی است که از او درخواست میشود، و کریمترین کسی است که به او امید بسته میشود.
کمیتهٔ علمی انجمن خدمت به محتوای اسلامی به زبانهای گوناگون
«احکام هَدْی و قربانی»
الهَدي: هر چیزی که به حرم اهدا میشود و در آنجا ذبح میگردد، چه از دام (چهارپایان) و چه غیر آن، «هَدي» نامیده میشود؛ زیرا به سوی خداوند متعال اهدا میگردد.
اضحیه (قربانی) به ضم همزه و کسر آن: آنچیزی است که در روز عید و ایام تشریق برای تقرب به الله قربانی میشود.
و مسلمانان بر مشروعیت آن دو اجماع دارند.
و بهترین نوع هَدی: شتر است، سپس گاو، به شرطی که کامل تقدیم شود؛ زیرا قیمتش بالاتر است و فقرای بیشتری از گوشت آن بهرهمند میشوند، و پس از آن، گوسفند در رتبه بعدی قرار دارد.
و کافی نیست مگر «جَذَع» از گوسفند، که آن گوسفندی است که شش ماهش کامل شده باشد؛ و از سایر دامها مانند شتر، گاو و بز، باید «ثَنِيّ» باشد. «ثَنِيّ» از شتر آن است که پنج سالش کامل شده باشد، و از گاو، آن است که دو سالش تمام شده باشد، و از بز، آن است که یک سالش کامل شده باشد.
گوسفند برای هَدی (قربانی در حج) تنها از یک نفر کفایت میکند، اما در قربانی عید (اضحیه)، از یک نفر و خانوادهاش کفایت مینماید. و شتر یا گاو، چه در هَدی و چه در قربانی، از هفت نفر کفایت میکند؛ بر اساس حدیث جابر بن عبدالله رضیاللهعنهما که فرمود:«ما در سال حدیبیه همراه با رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم شتر را از طرف هفت نفر، و گاو را نیز از طرف هفت نفر قربانی کردیم .»و در لفظی آمده است:«ما همراه با رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم در حالی که احرام حج بسته بودیم خارج شدیم، پس پیامبر خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم به ما دستور داد که هر هفت نفرمان در یک شتر یا گاو شریک شویم.»و در لفظی دیگر آمده است:«ما همراه با رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم حج بهجا آوردیم، و شتر را از طرف هفت نفر، و گاو را نیز از طرف هفت نفر قربانی کردیم.» [۱].[۱] بهروایت مسلم.
و به دلیل حدیث ابوأیوب انصاری رضیاللهعنه، هنگامی که از او پرسیده شد: قربانیها در زمان رسول خدا صلیاللهعلیهوسلم چگونه بود؟ او پاسخ داد:«مردی یک گوسفند را به عنوان قربانی برای خود و خانوادهاش ذبح میکرد، سپس از آن میخوردند و به دیگران میدادند، تا اینکه زمانی رسید که مردم فخرفروشی کردند و وضعیت قربانیها به آنچه که امروز میبینی تبدیل شد» [۲].[۲] بهروایت ترمذی و ابن ماجه.
و گوسفند از یکهفتم شتر و گاو بهتر است.
و در هَدی و قربانی جز حیوان سالم از بیماری، نقص عضو و لاغری قابل قبول نیست؛ بنابراین، حیواناتی که دارای نقصهای زیر هستند، کفایت نمیکنند: یکچشم که عیبش آشکار باشد، نابینا، لاغر و ضعیف که هیچ گوشت و استخوانی در بدنش نباشد، لنگ که قادر به راه رفتن با دیگران نباشد، بیدندان که دندانهای پیشینش از ریشه افتاده باشد، خشکپستان که به دلیل پیری شیرش خشک شده باشد، یا بیمار آشکار که بیماری آن مشخص است. این موارد مطابق با حدیثی از براء بن عازب رضیاللهعنه است که فرمود: پیامبر خدا صلیاللهعلیهوسلم در میان ما ایستاد و فرمود:«چهار [حیوان] در قربانی جایز: کوری که کوری اش واضح است و مریضی که مرضش آشکار است و لنگی که لنگیاش آشکار است و لاغری [که از شدت لاغری] استخوانش مغز ندارد» [۳].[۳] بهروایت ابوداود، ترمذی، نسائی، و ابن ماجه.
امام ترمذی رحمه الله میگوید:«نزد علما عمل بر اساس این [حدیث] است» [۴].[۴] بهروایت ترمذی.
و زمان ذبح هَدی تمتع و قربانیها (اضحیه) طبق قول صحیح از بعد از نماز عید تا پایان روزهای تشریق (یعنی ۱۳ ذیالحجه)است.
و مستحب است که از هَدی خود، اگر هَدی تمتع یا قِران باشد، و از قربانیاش بخورد، و آن را به سه قسمت تقسیم کند: یکسوم را خودش [وخانوادهاش] بخورد، یکسوم را هدیه دهد، و یکسوم را صدقه بدهد؛ بر اساس فرمایش خداوند متعال:{پس [خودتان] از [گوشتِ] آن بخورید و به درماندۀ فقیر [نیز] غذا بدهید}[الحج: ۲۸].
اما هَدی جُبْرَان، که به معنی قربانیای است که به دلیل ارتکاب یکی از ممنوعات احرام یا ترک واجب در حج یا عمره انجام میشود، پس شخص هیچ چیزی از آن را نمیخورد.
و هر کسی که میخواهد قربانی (اضحیه) کند، هنگامی که دهه ذیحجه وارد شد، باید از گرفتن مو و ناخن خود خودداری کند تا زمانی که قربانیاش را ذبح کند؛ زیرا پیامبر صلیاللهعلیهوسلم فرمود:«هنگامی که دهه ذیحجه وارد شد و کسی از شما بخواهد قربانی کند، باید از گرفتن مو و ناخن خویش خودداری کند تا زمانی که قربانیاش را ذبح کند» [۵].[۵] بهروایت مسلم.
اگر فردی چیزی از مو یا ناخن خود برداشت، باید از خداوند طلب آمرزش کند، اما فدیهای بر او واجب نیست.
ویژگی ذبح هَدی و قربانیها و هر چیزی که به روش شرعی ذبح میشود، به شرح زیر است:
۱- ذبح را فقط شخص مسلمان، مُمَیّز (که خوب و بد را تشخیص میدهد)، و عاقل یا اهل کتاب (یهودی یا مسیحی) میتواند انجام دهد. ذابح باید قصد ذبح شرعی داشته باشد، و نباید ذبح را برای غیر خدا انجام دهد، و نباید نام غیر خدا را بر آن ببرد. هنگام ذبح یا نحر باید نام خدا را ببرد (بسمالله بگوید). ذبح باید با ابزار تیز انجام شود که نه دندان باشد و نه ناخن، و خون باید از مکان خودش خارج شود. همچنین، ذبح کننده باید از نظر شرعی مجاز به ذبح باشد [۶].[۶] ] أحكام الأضحية اثر علامه محمد بن عثيمين، (ص ۵۶ – ۸۷).
۲- باید قربانی را با دقت انتخاب کند و سعی کند بهترین و کاملترین قربانی را برگزیند؛ چرا که«رسول الله صلى الله عليه وسلم دو قوچ سفيد و سیاه و شاخدار را قربانی کرد. آن دو را با دستان خود ذبح کرد و بسم الله و الله اکبر گفت و پایش را بر يک طرف گردن آنها گذاشت» [۷].[۷] بهروایت بخاری و مسلم.
و مکروه است در حالی که حیوان به او نگاه میکند، کارد را تیز کند؛ زیرا در حدیثی از ابن عمر رضیاللهعنهما آمده است که فرمود:پیامبر صلیاللهعلیهوسلم دستور داد که کاردها را تیز کنید و آن را از دید حیوانات پنهان کنید، و فرمود: «هرگاه یکی از شما ذبح میکند، پس باید کار را سریع و کامل انجام دهد» [۹].[۹] بهروایت احمد و ابن ماجه.
۴- اگر قربانی از شتر باشد، باید در حالی نحر شود که ایستاده است و دست چپش بسته شده باشد؛ بر اساس حدیث عبدالله بن عمر رضیاللهعنهما که فرمود:«او (عبدالله بن عمر) بر مردی گذشت که شترش را خوابانده و میخواست آن را نحر کند، پس به او گفت: شتر را در حالی که ایستاده و بسته است نحر کن؛ این است سنت محمد صلیاللهعلیهوسلم» [۱۰].[۱۰] بهروایت بخاری و مسلم.
۵- اگر قربانی از غیر شتر باشد (مانند گوسفند، بز یا گاو)، باید آن را به پهلوی چپ خواباند و پای خود را بر کنار گردن آن بگذارد تا بهتر کنترل حیوان را داشته باشد؛ بر اساس حدیثی از انس رضیاللهعنه که فرمود:«رسول الله صلى الله عليه وسلم دو قوچ سفيد و سیاه و شاخدار را قربانی کرد. آن دو را با دستان خود ذبح کرد و بسم الله و الله اکبر گفت و پایش را بر يک طرف گردن آنها گذاشت» [۱۱].[۱۱] بهروایت بخاری و مسلم.
و گفتن تکبیر (اللهاکبر) همراه با نام خدا(بسم الله) هنگام ذبح مستحب است؛ بهدلیل حدیث جابر رضیاللهعنه که گفت: من در روز عید قربان همراه رسول خدا صلیاللهعلیهوسلم در محل نماز حضور داشتم، پس از آنکه خطبهاش را به پایان رساند و از منبر پایین آمد، قوچی برایش آوردند، و رسول خدا صلیاللهعلیهوسلم با دستان مبارکش آن را ذبح کرد و فرمود:«بِسْمِ اللَّهِ وَاللَّهُ أَكْبَرُ. این [قربانی] از طرف من است و هر کسی از امت من که قربانی نکرده است» [۱۳].[۱۳] بهروایت ابوداود و ترمذی، و شیخ آلبانی آنرا صحیح دانسته است.
۷- بریدن حلقوم، مری، و وُدَجَین (رگهای اصلی گردن) و جاری شدن خون از بدن حیوان، از شرایط ذبح صحیح است. امام ابن باز رحمهالله فرمود: «ذبح شرعی برای شتر، گاو و گوسفند به سه حالت انجام میشود:
حالت اول: این است که ذابح حلقوم، مری و دو رگ اصلی گردن را قطع کند؛ این کاملترین و بهترین نوع ذبح است. هنگامی که این چهار بخش بریده شود، طبق نظر همهٔ علما این ذبح حلال است.
حالت دوم: این است که حلقوم و مری و یکی از رگهای اصلی گردن بریده شود؛ این ذبح حلال، صحیح و پاک است، هرچند که کمتر از حالت اول است.
و حالت سوم: این است که فقط حلقوم و مری بریده شود، بدون اینکه رگهای اصلی گردن قطع شود؛ این نیز صحیح است و گروهی از اهل علم به آن فتوا دادهاند. دلیل آنها نیز گفته پیامبر صلیاللهعلیهوسلم است:«هر چيزی كه خون را جاری سازد - می توان با آن ذبح كرد - و اسم الله بر آن گفته شود از آن بخوريد، بهجز دندان و ناخن» [14]،و رأی و نظر ما در این مسئله همین است. [۱۵].[۱۴] بهروایت بخاری و مسلم.[۱۵] نگا: مجموع الفتاوای ابن باز (۱۸/۲۶).
از خداوند متعال میخواهیم که ما را از آنچه آموختهایم بهرهمند سازد و آنچه برای ما سودمند است به ما بیاموزد. او بخشنده و کریم است. و درود و سلام خداوند بر پیامبر ما محمد و خاندان او باد. سلامی بسیار.
کتاب «برخی از احکام فقهی در طهارت، نماز و جنایز» نوشتهٔ شیخ علامه محمد بن صالح العثیمین ـ رحمهالله ـ با تکیه بر قرآن و سنت، عبادات مربوط به طهارت، نماز و امور مربوط به جنازه را با وضوح و روشنی شرح میدهد. این کتاب در پی آن است که مسلمان را در انجام عباداتش بر پایهٔ بصیرت و طبق روش پیامبر ﷺ یاری دهد. نویسنده در این اثر، میان آسانگیری و پایبندی به اصول توازن برقرار کرده و بر اخلاص و پیروی (از سنت پیامبر) برای جلب رضایت خداوند و نزدیکی به او تأکید میورزد.
* * به نام الله که رحمت گستر و مهربان است احکام جنایز سؤال (۱): کسی که نزد شخص در حال وفات نشسته چه باید بکند؟ و آیا خواندن سورهٔ «یاسین» نزد شخص در حال احتضار در سنت ثابت است یا خیر؟
* * * بسم الله الرحمن الرحیم ستایش از آن الله است، حمد او را می گوییم و از او یاری و آمرزش می خواهیم، و به درگاهش توبه می کنیم، و از بدی های نفس خویش، و کارهای ناشایست خود به الله پناه می بریم، الله هر که را هدایت کند او گمراهگری نخواهد داشت، و هر که را گمراه سازد او هدایتگری نخواهد یافت، و گواهی می دهم که معبودی به حق نیست جز الله، که تنها و بی شریک است، و گواهی می دهم که محمد بنده و پیامبر اوست، و درود و سلام بسیار الله بر او و بر آل و اصحابش، و همهٔ کسانی باد که تا قیامت به نیکی از آنان پیروی کنند. اما بعد، از آنجایی که دینِ اسلامی، دینی است کامل و همهٔ عباداتی که بندگان در قبال…
