أبو حامد محمد بن محمد بن محمد الغزَّالي
الإسم
ابوحامد محمد بن محمد بن محمد غزالی
اسم الشهرة
ابوحامد غزالی
نبذة مختصرة
محمد بن محمد بن محمد طوسی ابوحامد غزالی با تشدید حرف (ز) آنگونه که ابن سمعانی، ابن اثیر، نووی، ابن خلکان، ابن دقیق العید، ذهبی، سبکی، سخاوی و مرتضی زبیدی گفتهاند و مورد اعتماد است با وجود اختلافی که در آن وجود دارد. وی در سال ۴۵۰ هجری قمری بهدنیا آمد، وی اصولی و فقیه شافعی مذهب بود، و تصانیف مختلفی داشت از جمله : «احیاء علوم الدین» و «المستصفی فی اصول الفقه» و در فقه: «الوجیز» و «الوسیط» و «البسیط» در فلسفه غوطهور شد، سپس از آن بازگشت و در نقد آن کتاب نوشت، و بعد از آن وارد علم کلام شد و اصول و مقدمات آن را فرا گرفت و سپس از آن بازگشت وقتی فساد آن و تناقضاتش و جدال متکلمان را مشاهده کرد، زمانی که فلاسفه را نقد میکرد خود متکلم بود تا جایی که او را حجت الاسلام نامیدند؛ زیرا آنها را بیجواب گذاشت، سپس مسیر باطنیها را در پیش گرفت و از آنها دانش آموخت سپس از آن بازگشت وقتی به بطلان عقاید آنها و بازی آنها با نصوص و احکام دین پی برد، پس از آن راه و روش صوفیها را در پی گرفت، ابن صلاح در مورد ایشان میگوید: «در مورد ابوحامد حرف و حدیث بسیار است، اما این کتابهای او - که مخالف حق است- به آن نگاه نمیشود، و در مورد وی سکوت کرده و او را به خدا واگذار میکنیم» و ذهبی در مورد وی میگوید: «ایشان در نکوهش فلاسفه کتاب (تهافت) را نوشت و عیبهای آنان را بر ملا ساخت، و در برخی مسائل که گمان میکرد حق است یا موافق با امت اسلام است با آنها موافقت کرد، وی دانش چندانی در علم روایت و خبرهای در سنت نبوی که حاکم بر عقل است نداشت، و او به مطالعه کتاب «رسائل اخوان الصفا» عادت کرده بود که خود بیماری خطرناکی است، و زخمیاست عمیق، و سمیاست کشنده، و اگر نه این بود که ابوحامد از بزرگان باهوش و مخلصان برتر بود تلف میشد، برحذر باشید از این کتابها و از شبهههای نخستین بگریزید و گرنه دچار سرگشتگی خواهید شد»، و ابوبکر بن العربی در مورد ایشان میگوید: «استاد ما ابوحامد: فلاسفه را بلعید، اما وقتی خواست آنها را استفراغ کند نتوانست»، و قاضی عیاض میگوید:«شیخ ابوحامد دارای اخبار بسیار بد و تألیفات ناپسندی است، در راه و روش تصوف غلو کرد، و خالصانه از مذهب آنان دفاع کرد، و دعوتگری برای آنها شد، و در این رابطه تألیفات مشهوری از خود بر جای گذاشت (یعنی احیاء) در بعضی موارد مورد انتقاد قرار گفت و امت نسبت به ایشان بدبین شد، خداوند از اسرار او بهتر مطلع است، دستور سلطان و فتوای فقهای ما بر این بود که کتابهای وی سوزانده شود و از آن دوری شود، و این امر اجرا شد»، و ابن جوزی میگوید: «ابوحامد کتاب (احیاء) را نوشته و آن را مملو از احادیث باطل کرده است، و در مورد کشف سخن گفته و از قوانین فقه خارج شده است، وی در سال ۵۰۵هـ.ق، از دنیا رفت.