أبو حامد محمد بن محمد بن محمد الغزَّالي
الإسم
ابو حامد محمد بن محمد بن محمد غزالی
اسم الشهرة
ابو حامد غزالی
نبذة مختصرة
محمد بن محمد بن محمد طوسی، ابو حامد غزّالی، با تشدید حرف (ز)، آن را ابن سمعانی، ابن اثیر و نووی، ابن خلکان و ابن دقیق عید و ذهبی و سبکی و سخاوی و مرتضی و زبیدی به او ضبط نمود، در حالی که معتمد است ولی در مورد آن اختلاف وجود دارد، او در سال 450 به دنیا آمد، و او اصولی و فقیه شافعی بوده و او تألیفات زیادی دارد، از جمله: "إحياء علوم الدين" و"المستصفى" در اصول فقه، و در فقه: "الوجيز" و"الوسيط" و"البسيط"، او به فلسفه رو آورد سپس از آن منصرف شد و بر آن رد نمود، پس از آن به علم کلام پرداخته اصول و مقدمات آن را نیز آموخت، پس از آن که فساد، تناقضات و مجادله های اهل علم کلام برایش ظاهر گردید از آن منصرف شد، و زمانی که با فلاسفه استدلال می نمود متکلم بود، بنابرین به حجة الاسلام ملقب گردید؛ چون آنان در برابر دلایل او عاجز ماندند، سپس طریقۀ باطنی ها را در پیش گرفت و علم آن فرا گرفت، سپس از آن برگشت نمود و بطلان عقاید باطنی و دستکاری آنها را در نصوص و احکام آشکار نمود، سپس راه تصوف را در پیش گرفت، ابن الصلاح درباره او می گوید: ( دربارۀ ابو حامد چیزهای زیاد گفته شده و از او چیزهای زیاد نقل شده، اما این کتاب ها -یعنی کتابهای او که مخالف حق است- به آنها نباید توجهی شود، اما در مورد شخص او باید سکوت شود، و موضوعش به الله واگذار شود)، ذهبی می گوید: این مرد در مورد ذم فلاسفه کتاب «التهافت» را نوشته است و عیوب آنها را آشکار نمود، و در جاهایی با آنها موافقت داشت به گمان این که حق و یا مطابق دین است، در حالی که به علم آثار آگاهی نداشت و نه خبرهای از سنت نبوی داشت، که بر عقل حکم می کند، و نیز معتاد مطالعۀ کتاب "رسائل إخوان الصفا" گردید، که در واقع یک بیماری سخت و گال مکرر و سم کشنده می باشد، و اگر ابو حامد از مخلصان بزرگ و از هوش و ذکاوت عالی برخوردار نمی بود هلاک می شد، پس از این کتاب ها بر حذر بوده و بپرهیزید، و از شبهه های پیشینان با دین خود فرار کنید، و الا در حیرت گیر می مانید، و ابو بکر بن عربی می گوید: (شیخ ما ابو حامد: فیلسوفان را بلعیده است، و خواست آنان را استفراغ کند، ولی نتوانست)، قاضی عیاض گفته است: (شیخ ابو حامد دارای اخبار شنیع و زشت، و نوشته های فظیع می باشد، در طریقۀ تصوف زیاده روی نموده، و مدافع عقاید آنها گردیده، و از دعوت کننده گان و منادی به عقیدۀ آنان گردید، و تصنیف معروف خود "الإحياء" در مورد آن نوشته نموده است که در جاهایی مورد انتقاد قرار گرفت، و گمان بد مردم را به خود جلب نمود، و الله متعال از راز و اسرار او آگاه است، و دستور سلطان را اجرا، و فتوای فقها به سوزاندن و دوری از آن تنفیذ نمود)، ابن الجوزی می گوید: (ابو حامد "الإحياء" را تألیف نمود، و آن را با احادیث باطل و جعلی پر کرده است، و از بطلان آنها خبر نداشت، از کشف سخن گفته، و از قانون فقه بیرون شده است، او در سال 505 وفات نمود.