Skip to content

أبو حامد محمد بن محمد بن محمد الغزَّالي

الإسم

અબૂ હામિદ મુહમ્મદ બિન્ મુહમ્મદ ગઝાલી

اسم الشهرة

અબૂ હામિદ ગઝાલી

نبذة مختصرة

મુહમ્મદ બિન મુહમ્મદ બિન મુહમ્મદ તૂસી, અબૂ હામિદ ગઝાલી, ગઝાલીને ઈબ્નુસ્ સમઆની, ઈબ્ને અશીર, નવવી, ઈબ્ને ખલિક્કાન, ઈબ્ને દકીકુલ્ ઇદ, ઝહબી, સબકી, સખાવી અને મૂર્તઝા ઝુબૈદીએ સખત ઝાકી સાથે જોડાયા છે, અને આ યોગ્ય વાત પણ છે, જો કે આ વિશે થોડોક વિવાદ જોવા મળે છે, ૪૫૦ હીજરીસનમાં જન્મ થયો, ઉસૂલી અને શાફઇ ફકીહ હતા, તેમણે ઘણી કિતાબો લખી, જેવી કે "ઇહયાઉલ્ ઉલૂમુદ્ દ્દીન", "અલ્ મુસ્તસ્ફી ફી ઉસૂલુલ્ ફિક્હ", ફિક્હમાં "અલ્ વજીઝ", "અલ્ વસીત" અને "અલ્ બસીત" વગેરે, પહેલા ફલ્સફાની ઊંડી વાતોમાં ગયા, અને પછી પોતાની વાતોથી પાછા ફરી ગયા, અને તેને રદ કરી દીધી, ત્યારબાદ ઇલ્મે કલામની વાતોમાં ઊંડાણપૂર્વક ગયા અને તેની મૂળ વાતો અને મુકદ્દ્માતનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું, પરંતુ જ્યારે તેના કારણે પણ પથભ્રષ્ટતા, અંદરના વિવાદ અને તે ઇલ્મ ધરાવતા લોકોના તકરાર સામે આવ્યા તો તેનાથી પણ પાછા ફર્યા, જે દિવસોમાં તેઓએ ફલ્સફી લોકોનો રદ કર્યો હતો અને તેમને વિચારવા પર મજબુર કરી દીધા હતા ત્યારબાદ તેમને "હુજ્જતુલ્ ઇસ્લામ" નો લકબ આપવામાં આવ્યો, તે દિવસોમાં તે મુતકલ્લિમીન (તે આલિમો માંથી જેઓ ધાર્મિક બાબતોને તાર્કિક રૂપે સાબિત કરે છે) વ્યક્તિ તરીકે હતા, પછી બાતિની (શિયા સંપ્રદાય) ના અનુયાયી બની ગયા, અને તે બાબતે ઇલ્મ પ્રાપ્ત કર્યું, પરંતુ તેનાથી પણ રુજુઅ કરી લીધું, બાતિની સંપ્રદાયની માન્યતાઓને અમાન્ય ઠહેરવવાની સાથે સાથે નૂસુસ અને આદેશો સાથે તેમના ખોટા અભિપ્રાયનું વર્ણન પણ કર્યું, ત્યારબાદ તસવ્વુફ (સૂફીવાદ) તરફ ધ્યાન કર્યું, તેમના વિશે ઈબ્નુસ્ સલાહ કહે છે: (અબૂ હામિદ વિશે ઘણી વાતો કહેવામાં આવી છે, અને તેમણે પણ ઘણી વાતો કહી છે, જ્યાં સુધી તે કિતાબો (સત્યના વિરોધી પુસ્તક)ની વાત છે, તો તેમાં ધ્યાન આપવા જેવું નથી, વાત કરીએ તેમના પોતાની, તો તેમના વિશે ચૂપ રહેવું જોઈએ, અને તેમની બાબત અલ્લાહને સોંપી દેવામાં આવે), ઝહબી કહે છે: (તેમણે ફલ્સફાઓની નિંદા કરતા "અત્ ત્હાફુત" નામની કિતાબ લખી તેમની છબી સામે લાવવાનું કામ કર્યું છે, કેટલીક જગ્યાઓ પર તેમનું અનુસરણ પણ કર્યું છે, એવું સમજીને કે આ સત્ય છે, અથવા શરીઅત પ્રમાણે છે, તેમની પાસે આષારનું જ્ઞાન ન હતું, અલ્લાહના પયગંબરની સુન્નત જેને બુદ્ધિ પર પ્રાથમિકતા મળી છે, તેમની પકડ નથી કરી, તેમને "રસાઇલુ ઇખવાનિસ્ સફા" વાંચવાની ખૂબ દિલચસ્પી હતી, જો કે તે. કાયમી બીમારી અને ઝહેર હતી, અબૂ હામિદ જો ખૂબ બુદ્ધિશાળી, ચપળ અને મુખલિસ ન હોત તો પથભ્રષ્ટ થઇ જતા, તેમની કિતાબોથી ખૂબ દૂર રહો, અને પોતાના દીનને શંકાસ્પદ વાતોથી બચાવો, અન્યથા તો માનસિક શંકાસ્પદમાં પડી જશો), અબૂ બકર બિન અરબી કહે છે: (આપણા શૈખ અબૂ હામિદ ફલ્સફાને ગળી ગયા, અને ત્યારબાદ તેની વામીટ કરવા ગયા, પરંતુ કરી ન શક્યા), જ્યારે કે કાઝી અયાઝ કહે છે: (શૈખ અબૂ હામિદ ખોટી ખોટી વાતો વર્ણન કરનાર ખરાબ કિતાબોના લેખક છે, તસવ્વુફમાં અતિશયોક્તિ વડે કામ લીધું, અને તેમની મદદ કરવામાં ખૂબ પ્રયત્ન કર્યો અને તેમના પ્રચારક બની ગયા, તેના વિશે પોતાની પ્રખ્યાત કિતાબ "અલ્ ઇહયા" લખી જેમાં કેટલીક જગ્યાઓ પર તેમની પકડ કરવામાં આવી છે, અને જેના કારણે કેટલાક લોકો તેમનાથી ખોટા અનુમાનમાં પડી ગયા, અલ્લાહ તેમના બાતેનને સારી રીતે જાણે છે, અમારી પાસે શાસકોના આદેશ અને આલિમોના ફતવા તેને બાળી નાખવા અને તેનાથી દૂર રહેવાનો છે, જેના પર અમલ કરવામાં આવ્યો), અને ઈબ્ને જવ્ઝી કહે છે: (અબૂ હામિદે "અલ્ ઇહયા" લખી અને અજાણતામાં તેને અમાન્ય હદીષોથી ભરી દીધી, તેમાં તેઓએ કશફ વિશે માહિતી આપી, અને ફિકહના નિયમોથી બહાર નીકળી ગયા, તેમનું મૃત્યુ ૫૦૫ હીજરીસનમાં થયું.

المراجع

વધુ (1)
الدر الثمين في أسماء المصنفين (ص 83)، تاريخ الإسلام (11/62)، سير أعلام النبلاء (19/ 322، 335، 343)، طبقات الشافعية الكبرى (6/191)، فتح المغيث (3/ 15)، ضبط الأعلام (ص144-150)، الأعلام للزركلي (7/22).