Umura tɛyo yaasi
«Umura tɛyo yaasi» tila cɛɛnɛ wɔ̀ ká à bara bèikpɛ jìrìmàntɛ Abdul Aziz bnu Baz (Irikpɛ mà mã à sisibi) ŋmɛnɛɛ umura gbeiyo kpàarɛ̄ tɛ nɔ̀ nna kpàarɛ̄ tɛyo yaasi ká ǎ gɛiyo koo bara saucìntɛ; domi à 'n bara (umura) gbeiyo tɛyo hìnì cìbayo ŋmɛnɛ ká à ba àlsìlaama gà à mà à umura tɛ Irikpɛ hàmbùre nna sauci bɔ̀nŋɔ̀, koo gonoyo nna Irikpɛ ŋmaarɛyo nna Irikpɛ Māa cɛyo káayo ǹ kà zǎ Andebi dɔ̄ umura gbei fɔ kulu tɛyo kuna .
Umura tɛyo yaasi
Tilakpɛ (Wàllàfìkpɛ)
Abdul Aziz bnu Abdullahi bnu Baz
Sáabuyo kulu bara Irikpɛ Fɔlɔnku ŋmɛnɛ nɔ̀, fɔ̌yo nna sáabuyo nna yéenaayo mà tɔ À tǎm nna À dìyà ga. Nŋa di banna,
Umura tɛyo ŋmɛnɛ gbeiyo idummɔ ga . À kpàarɛ̄ go còukpɛ kulu sɛ :
1. Dě warka ǎ bāa umura tɛyo tɔ niiya zàyo dɔ (miikɔɔti), ǹ kani ka bāa à 'n himɛ ka à bɔ̀ŋɔɔ gɛiyanī, . Zaŋa ya nɔ̀ wèibɔ̀rɔ bɔ̀ŋɔɔ ba tɛ, báa à gono tǎada aw hɛiyo kpiri kuna, faase ká à su ba kǎba kɔɔli nɔ̀ hali à tǎada aw à hɛiyo kpiri mà beeni à 'n gɛi ka himɛ .
Harubɔ̀rɔ̌ turaare dàm à gáa ga ka su ba dàm à ŋmɛnɛ umura tɛyo tunŋu hinka ga. Dě binɛ à ná hini ka himɛ niiya zàyo dɔ (miikɔɔti) tàali si. Nŋa ǹ kani ka bāa dě à tɔ Maka à 'n himɛ ka dù ka kǎba kɔɔli, dě nŋa di ba bara à sɛ sauci .
2. Harubɔ̀rɔ̀ mà jina fɔ kulu ká ǎ tata tatayo (bɔrɔ gáa dɔbu dɔbuyo zakā) kǎ à bɔ̀ŋɔɔ ga ka dù ka à bɔ̀ŋɔɔ tàafɛ nna tunŋu hinka; àfɔ mó à gáa zemìnɛ̀ ganna ganna kammɛ daabuyo (zǎ fùmbè ka zùmmu cɛ̀nŋɛ̀ hinka ganna ganna kammɛ), àfɔ nŋa mó à gáa zemìnɛ̀ bɔ̀nŋɔ̀ dɔ kammɛ daabuyo (zǎ jìndè ka zùmmu fùmbè dɔ) . Ǹ dù ka kani ka bāa tunŋu hinka di kulu mǒ bara ikpaarɛyo gɛ̀iyàntɛyo .
Wèibɔ̀rɔ cɛrɛ à jinayo ká à dɔ̀ɔma dàmyo nɔ̀ à ba dàm ka umura tɛyo niiya zà nnā, à de mà bara jina ká ado adoyo nna bɔŋɔɔ cìbayo hàyà fɔ si à ga (à binɛ mà su bara jina ká à gu à màsú , dě binɛ jina ká à ba nàm à gáa kama mǒ hɔnnɛ) .
3. Sáa di à 'n huroyo umura gbeiyo kuna niiya hɔu à bìnɛ̀ kuna ka sennì nna à dɛllɛ ka cì : "labbeika umratan" (À Nɔrukpɛ, a nà N cɛyo tutu umura tɛyo ŋmɛnɛ) aw "labbeika Allɔɔhumma umratan" (Ni Irikpɛ, a nà N cɛyo tutu umura tɛyo ŋmɛnɛ). Dě warka ǎ umura tɛyo niiya zà bara ká ǎ hamburu umura di tɛyo mɔnŋɔ̀yo à zaŋai ganna aw ibɛrɛ fɔ hàmbùrè ganna, hini gono à sɛ à 'n sarti dàm à niiya zàyo di kuna ka cì : «Irikpɛ, dě haifɔ nà a gɛi nŋa a su ba hini ka umura wɔ̀ tɛyo funtanī, a bɔŋɔ féeriyo ka umura wɔ̀ tɛyo kɛiyani dɔ nɔ̀ nùnŋu kà N nà a gɛi di» . Cinɛ wɔ̀ ŋmɛnɛ cimmaniyo hàyà nɔ̀ Dùbáãta Az-Zubeir kōo wèibɔ̀rɔ ŋmɛnɛ hadiisi (Irikpɛ mà yarda nna àla) [1]. [1] Al-Beihaki ŋmɛnɛ As-sunanu al-kubraa , lamba (10117) dɔ.
À banna à 'n Irikpɛ cɛyo tutuyo mɛɛcìnɛ̀ sènnì zaŋa Andebi ŋmɛnɛ Irikpɛ cɛyo tutuyo mɛɛcìnɛ̀ tàka (Irikpɛ mà à fɔ̌ ka à sáabu ka à yeenanī) , nŋa nɔ̀ : «làbbeika Allɔɔhumma làbbeika, làbbeika laa shariika laka làbbeika, inna al-hamda wa anniĩmata laka wa al-mulk, laa shariika laka». A gono ko gu N cɛyo tutu, ni a Nɔrukpɛ , a gono ko gu N cɛyo tutu, a gono ko gu N cɛyo tutu, wece si N sɛ, a gono ko gu N cɛyo tutu, sáabuyo nna hunayo hɛnnɔ kulu bara N ŋmɛnɛ nɔ̀, nna mɛ̀iyo kulu bɔ̀ŋɔɔ, wece si N sɛ». À banna à 'n Irikpɛ cɛyo tutuyo mɛɛcìnɛ̀ di (talbiya) cìyo bayanī, nna Irikpɛ Ká Ǎ Gɛiyo Māa cɛyo nna À ŋmaarɛyo hali à 'n tɔ Kǎba dɔ.
(Irikpɛ Māa cɛyo di kuna harubɔ̀rɔ̀yo moo jìndè zà wèibɔ̀rɔ̀yo nŋayo moo jìndè baananī zaŋa haika Andebi kpàasiyo tɛ, Irikpɛ mà yarda nna ǹla).
4. Dě à tɔ Kǎba dɔ à 'n Irikpɛ cɛyo tutuyo mɛɛcìnɛ̀ di (talbiya) cìyo kɛiyanī ka tonni bii dɔ cèeji ka mɔɔjìnɛ̀ yèeti à kàmmɛ ka à tàtàbù nna à kàmmɛ gumɔ ka yei ka à susum dě zaŋa ya tɛyo ba bara à sɛ sauci nŋa à su ba boroo cùuta nna ǹ masuyo. Tonni di tàtàbuyo dɔ à 'n cì : "Bismillaahi wa Allɔɔhu Akbar" (Nna Irikpɛ Māa, Irikpɛ yǎ Bayo ka Bisa). Dě tonni di susumyo ba gaabu à sɛ nɔ̀ à mà à tàtàbu nna à kàmmɛ̀ aw nna bunnù aw nna haifɔ zaŋa ya tàka, sáa di à 'n haika à nà à tàtàbu nnā di susum. Dě à tàtàbùyo ba gaabu à sɛ à 'n cìba à dɔ kàmmɛ koo cì : "Allɔɔhu Akbar " (Irikpɛ yǎ Bayo ka Bisa), sáa di à su ba haika à cibá nnā di cɛrɛ susum .
Kǎba kɔɔliyo tɛ̀yo ka bòori ŋmɛnɛ sharti nɔ̀ Kǎba kɔ̀ɔlìkpɛ moo gɛiyo koo mɔɔruyo nna ziibì cɛɛnɛ nna ibèeri kulu; domi Kǎba kɔɔliyo bara nɔ̀ zaŋa jingari fàase de ká Kǎba kɔɔliyo kuna ǹ nà sènnìyo hìnì nɔ̀.
5. À 'n nàm Kǎba mǒ gono à kàmmɛ wɔɔ dɔ kàmmɛ à 'n dù ka à kɔɔli cee iye. (Kɔɔliyo cee fɔ kulu kuna) dě à tɔ kǎba gòota ká ǎ cibayo Yamani ganna dɔ kàmmɛ (ar-ruknu al-yamaanii)(1) à 'n gòota di tàtàbu nna à kàmmɛ gumɔ dě zaŋa ya tɛyo ba bara à sɛ sauci, koo cì : "Bismillahi wallɔɔhu Akbar" (Nna Irikpɛ Māa, Irikpɛ yǎ Bayo ka Bisa) , à suu gòota di susum. Dě binɛ à tàtàbùyo ba gaabu à sɛ nɔ̀ à mà à nàm ka kpee nna à kɔɔliyo ka ná haifɔ ciba à ga ka binɛ ka ná cì Allaahu Akbar; domi zaŋa ya ná ka zǎ Andebi dɔ (Irikpɛ mà à fɔ̌ ka à sáabu ka à yéenani).
Àma tonni bii di cɛrɛ, à kǎba kɔɔliyo cee fɔ kulu kuna, dě à tɔ à dɔ se à mà à tàtàbù ka à susum zaŋa haika iri dom nà à senni tɛ, dě à binɛ su ba hini ka à tàtàbù ka à susum se à 'n ciba à ga ka ci Allɔɔhu Akbar. Nŋa Maka tɔyo ŋmɛnɛ kǎba kɔɔliyo kuna ǹ bāa haru bɔ̀rɔ mà kɔɔliyo cee hinza sìnte tɛ nna càacàara - nŋa nɔ̀ sàasáayo dirau kuna koo cèe kaliyo maananī nna cɛrɛ tamma tamma - .
Zaŋa ká ǹ bāa Maka tɔyo ŋmɛnɛ kǎba kɔɔliyo cee iye di kulu kuna harubɔ̀rɔ mà à kàmmɛ̀ kàmmɛ gumɔ(1) kǎ tɛrɛ à mǒ hɔnnɛ (umura tɛyo tunŋu mà su gu à daabuyo) Kàmmɛ̀ kǎyo bàtùmɛ̀ di nɔ̀ : à mà à umura tɛyo tunŋu ká ǎ daabuyo à gáa bɔ̀nŋɔ dɔ ga di ŋmɛnɛ bìnni binnì dàm à kàmmɛ gumɔ fata kuna ka à mɛɛmɛɛ hinka tɛkɛ à kàmmɛ wɔ̌ jɛ̀sɛ̀ wàla bɔ̀nŋɔ.
Nŋa ǹ bāa Irikpɛ Māa cɛyo nna À ŋmaarɛyo tuutuuma kɔɔliyo cee hɛiyo kulu kuna.
Kǎba kɔɔliyo kuna ŋmaarɛyo fɔ si ká ǎ fisɔuyo nnā, ya nɔ̀ Irikpɛ Māa cɛyo fɔ si ká ǎ fisɔuyo nnā ; ŋmaarɛyo nna Irikpɛ Māa cɛyo káayo ǹ ci Kǎba kɔ̀ɔlìkpɛ sɛ sauci nɔ̀ ǎ tɛ, à 'n du koo cì, kɔɔliyo fɔ kulu kuna, gòota hinka bìnni (kǎba gòota ká ǎ cibayo Yamani ganna dɔ kàmmɛ: ar-ruknu al-yamaanii nna tonni bii gòota) : {Rabbanaa aatinaa fii ad-dunyaa hasanatan wa fii al-aahirɔti hasanatan wa kinaa azaaba an-naari} (Iri Nɔrukpɛ, N mà iri nɔ ihɛnnɔ duuniya kuna ka yei ka iri nɔ ihɛnnɔ laahara kuna ka iri sarī nna nìnɛ̀ ŋmɛnɛ àzaaba) [Al-bakara: 201] ; domi zaŋa ya tɛyo kà zǎ Andebi dɔ (Irikpɛ́ mà à fɔ̌ ka à sáabu ka à yéńnī).
À 'n kɔɔliyo iyèntɛ bɔ̀nŋɔ wi nna tonni bii tàtàbùyo nna à susumyo dě zaŋa ya ba bara sauci aw à 'n ciba à ga koo cì Allɔɔhu Akbar zaŋa haikáa iri nà à kpàarɛ tɛ zǎ banna. Dě à beeni kǎba kɔɔliyo à mà à tunŋu dàabùntɛ di yeeti ka daabu, ka à tɛkɛ à jɛ̀sɛ̀ wàla hinka ga , à mɛɛ mɛɛ hinka mǒ tɛ̀kɛyo à jɛ̀nnɛ̀ ga.
6. Kǎba kɔɔliyo béeniyo banna à 'n rakaa hinka jingari Makɔɔmu Ibrahima banna dě (jingariyo nindi dɔ) bara sauci , dě binɛ à ná hini ka ǹ jingari nindi dɔ à mà ǹ jingari jinjire di kuna báa mani. Rakaa hinka di jingariyo kuna faatiha couyo banna : à 'n {Kul yaa ayyuha al-kaafiruun 1} cou [Al-kaafiruun : 1] rakaa sìntè kuna, nna {Kul Huwa Allɔɔhu Ahad 1} [Al-ikhlaas : 1] rakaa hìnkàntɛ kuna, nŋa di yǎ bìsayo. Dě binɛ à nà suura hinka fɔyo ŋmaaniyo cou tàali si. Sáa di rakaa hinka di sallamayo banna à 'n kpei tonni bii di tàtàbu nna à kàmmɛ gumɔ dě zaŋa ya tɛyo ba bara sauci. Dèndeniyo nna andebi kuna , ǹ bāa zamzam hari hamyo kǎba kɔɔliyo ŋmɛnɛ rakaa hinka di jingariyo banna, dě zaŋa ya tɛyo ba bara sauci.
7. À banna à 'n kpei Sɔfaa gure dɔ ka à kàaru, aw à 'n kɛ̄i à kɔsɛ, àma à kàaruyo yǎ bìsayo dě à kàaruyo di ba bara sauci . À 'n sinti nna Sɔfaa gure ka cì sintiyo dɔ di : irǐ sinti nna haika Irikpɛ sinti nnā, sáa di à mà Irikpɛ Mɛɛcìnɛ̀ wɔ̀ cou : {Inna as-sɔfaa wa al-marwata min shaãairi Allaahi...} «Lalle nɔ̀ ká (gure hinka) as-Sɔfaa nna Marwa gono Irikpɛ ŋmɛnɛ adiini sěda bàtùmɛ̀ kpàarɛ ŋmɛnɛ kuna nɔ̀...» [Al-bakara : 158]
Zaŋa haika Andebi tɛ (Irikpɛ mà à fɔ̌ ka à sáabu ka à yéenanī) , sáa di à 'n ŋmaarɛ ka Irikpɛ zěm cée hinza , "Allɔɔhu Akbar Allɔɔhu Akbar, laa ilaaha illaa Allɔɔhu, Allɔɔhu Akbar Allɔɔhu Akbar wa lillaahi al-hamdu, laa ilaaha illaa Allɔɔhu ̇Wahdahuu laa shariika lahuu, lahuu al-Mulku wa lahuu al-Hamdu wa Huwa alaa kulli sheyin Kɔdiir, laa ilaaha illaa Allɔɔhu Wahdahuu anjaza waãdahuu, wa nasɔrɔ ãbdahuu, wa hazama al-ahzaaba Wahdahuu" Irikpɛ yǎ Bayo ka Bìsa Irikpɛ yǎ Bayo ka Bisa , kpei fɔ si ká à hìma ǹ mà bɔ̀ɔta ŋmaa à sɛ nna cimi fàase Irikpɛ, Irikpɛ yǎ Bayo ka Bìsa Irikpɛ yǎ Bayo ka Bìsa , sáabuyo kulu bara Irikpɛ ŋmɛnɛ nɔ̀, kpei fɔ si ká à hìma ǹ mà bɔ̀ɔta ŋmaa à sɛ nna cimi fàase Irikpɛ, À Fɔlɔnku, À si nna wece, À ŋmɛnɛ nɔ̀ Kpèitɛ̀rɛ Kùbèntɛ, kpɛ̌nɛ À ŋmɛnɛ nɔ̀ sáabuyo kulu, Nŋa yǎ gonna yiiko hɛ̀i kulu bɔ̀nŋɔ , kpei fɔ si ká à hìma ǹ mà bɔ̀ɔta ŋmaa à sɛ nna cimi fàase Irikpɛ, À Fɔlɔnku, À nà À ŋmɛnɛ alkawali tɔyani, ka À tǎm tɛ̀ɛmako, ka ibɛrɛ̀yo zàmaa margunɛ̀yo ŋmaa hònŋù À Fɔlɔnku [2], À banna à 'n ŋmaarɛyo ká Irikpɛ sɔukakáawa à sɛ tɛ. À 'n yēi ka Irikpɛ Māa cɛyo nna ŋmaarɛyo di tɛ ka yàara cée hinza koo mɔ̀ɔjìnɛ̀ nɔyo kǎba dɔ kàmmɛ , zaŋa ya nɔ̀ Andebi tɛyo (sunna) (Irikpɛ mà à fɔ̌ ka sáabu ka á yéenanĩ) . À banna à 'n zùmmu (zǎ sɔfaa gure di ga) koo dìrà koo kpee Marwa gure dɔ hali à 'n tɔ sěda sìnte dɔ; nindi hàrubɔ̀rɔ̀ cɛrɛ mà sàasaa à dìrɔu di kuna hali à 'n tɔ sěda hìnkàntɛ dɔ. [2] Muslim yáa nà hadiisi di ta lamba (1218) dɔ.
wèibɔ̀rɔ̀ nŋa cɛ̀rɛ, ǹ ná à nɔ hini à 'n sàasa à dìrɔu di kuna; (domi Andebi hadiisiyo ná zaŋa ya tɛyo cìba - Irikpɛ mà à fɔ̌ ka à sáabu ka à yéenanī - ya nɔ̀ binɛ sahaabi wèibɔ̀rɔ̀yo - Irikpɛ mà yarda nna ǹla - ná tɛ ya), nna kpɛ̌nɛ ka à bara funtu nɔ̀. À banna à 'n dìrà ka kpee Marwa gure kàaru aw á 'n kɛ̄i à kɔsɛ, àma à kàarùyo yǎ bìsayo dě à bara à sɛ sauci. Sáa di haiká à cì nna haiká à tɛ Sɔfaa gure dɔ di à mà à tàka cì ka à tɛ Marwa gure bɔ̀ŋɔɔ dɔ - (fàase ká à su ba yàara ka aaya ká à cou sɔfaa gure dɔ di cou , ya nɔ̀ à su ba yàara ka cì : irǐ sinti nna haika Irikpɛ sinti nnā) . À' n tɛ ya cée iye; à hùnuyo sɔfaa gure dɔ ka kpee marwa gure dɔ cée fɔ nɔ̀ ya , à hunuyo marwa gure dɔ ka yēi sɔfaa gure dɔ bɔ̀ŋɔɔ cée fɔ ŋmàanī nɔ̀ ya kpɛ̌nɛ, Wariká à nà (safaa gure nna marwa gure bìnni) dìrɔu di tɛ kàarumi bɔ̀nŋɔ tàali si, à seki dě tɛyo zaŋa ya bukàata gono . Ǹ kani ka bāa à 'n Irikpɛ Māa cɛyo nna ŋmaarɛyo káayo Irikpɛɛ sɔukakaawa à sɛ tɛyo bayanī, nna à mǒ gɛiyo koo mɔɔruyo nna ziibì bèerì nna icɛɛnɛ kulu.
Dě bínɛ́ à nà sɔfaa nna marwa bìnni dìrɔu di tɛ zam koo gɛiyo bɔ̀nŋɔ̀ nŋa di bɔŋɔɔ tɛ. Dě sɔfaa nna marwa dìrɔu di kúbe , hàrubɔ̀rɔ mà à bɔ̀nŋɔ̀ hamini kulu cobu kɔli kɔli aw à mà à kulu zobu ka kɔɔli , àma cobuyo kɔli kɔli yǎ bìsayo.
Dě dù ka à ŋmɛnɛ Maka tɔyoo maanīyo nna Haji tɛyo wakati nɔ̀, à hamini di zobuyo yǎ bìsayo à sɛ; domi à 'n dùwa ka à bɔ̀nŋɔ̀ hamini cìnni cobu kɔli kɔli haji kuna. Wèibɔ̀rɔ̀ nŋa cɛ̀rɛ mà à bɔ̀nŋɔ̀ hamini kumma ka kàmmɛ̀ hinze dɔbu mɛɛ mɛɛ zaka kanti à kuna aw zaka ká á harta ya. Dě warka à nà umura tɛyo niiya zà nà haikáayo ǹ nà ǹ cì kitɛɛ wɔ̀ kulu tɛ, à ŋmɛnɛ umura tɛyo beeni nɔ̀ ya . Sáabuyo kulu gono Irikpɛ sɛ nɔ̀. Sáa di haikáayo ǹ dom hónŋu à sɛ umura tɛyo niiya zàyo banna kulu bɛ̀rɛ ka ci à sɛ hàlali. (Andebi - Irikpɛ́ mà à fɔ̌ ka à sáabu ka à yéenanī - ná rakaa hinka jingari umura tɛyo béeniyo banna, à sɛ , warika à bāa àla mà tɛ zaŋa àla) { Lalle nɔ̀ ká Irikpɛ dìyà mɛɛcìnɛyo nna à gbeiyo nna à haaliyo kuna dèndeniyo hàyà hɛnnɔ gono noo sɛ, warika kulu à gu Irikpɛ nna Hanu Kɔkɔ̀rɔ kàmuna koo hini Irikpɛ Māa cɛyo tuutuuma sɛ 21}. [Al-ahzaab : 21].
Irikpɛ mà gàmu hɛnnɔ tɛ iriyo nna iri nyanze àlsìlaama cìnniyo sɛ nná À ŋmɛnɛ adiini fàhimayo nna cèe kãnyiyo à ga, À 'n yēi ka ta bɔ̀rɔ̀ kulu sɛ ; domi Nŋa Irikpɛ Ká Ǎ Gɛiyo yáa Bara Kpei Gòmìni Tuutuukpɛ Ká Ǎ Hini Nɔyo.
Irikpɛ mà À tǎm nna À dìyà iri ŋmɛnɛ andebi Muhammadu fɔ̌ ka á sáabu ka à yéenanī , nna à fuu bòroo nna à kpàasiyo nna à gànàkpɛɛyo káayo ǹ gu à gana ganayo hɛnnɔ jàasàntɛ hali ka kpee Garau Bannayo Hɛnɛ .
Àdiini Sàriayo Hukumusiyo Cìikpɛ Saudiya Gannā Kùsǔm kuna , nna Bèikpɛ Harukusuyo ŋmɛnɛ Igbɛ nna Beiyo Cèeji Cèejiyo nna Àdiini Sàriayo Hukumusiyo Cìyo Bɔ̀nŋɔ̀ (dom kuna) Abdul Aziz bnu Abdullahi bnu Baz - I rikpɛ mà mãa à sisibi -