د عمرې او حج اراده کوونکي لارښود

د عمرې او حج ادا کوونکي لپاره لارښود

د فضیلة الشیخ علامة

محمّد بن صالح العثيمين په قلم

الله دې هغه، د هغه مور او پلار او ټولو مسلمانانو ته بخښنه وکړي.

سریزه

الحمد للَّه نحمده ونستعينه، ونستغفره ونتوب إليه، ونعوذ باللَّه من شرور أنفسنا، ومن سيئات أعمالنا، من يهده الله فلا مضل له، ومن يضلل فلا هادي له، وأشهد أن لا إله إلا الله وحده لا شريك له، وأشهد أنَّ محمدًا عبده ورسوله صلى الله عليه وعلى آله وأصحابه ومن تبعهم بإحسانٍ إلى يوم الدِّين وسلم تسليمًا، أما بعد:

حج د غوره عبادتونو او د اطاعت تر ټولو مهم عمل دی؛ ځکه چې دا د اسلام له ارکانو څخه یو رکن دی چې الله تعالیٰ پرې محمد ﷺ رالېږلی، او د بنده دین پرې سمېدلی شي.

او هېڅ کله یو عبادت الله تعالی ته د نږدې کېدو لاره نه شي جوړېدی او نه هم منل کېږي مګر په دوو شیانو باندې:

لومړی: الله عزوجل سره اخلاص؛ دا چې نیت یې د الله رضا او آخرت وي، نه د ځان ښودنې او شهرت لپاره.

دویم: د رسول الله صلی الله علیه وسلم پیروي په قول او عمل کې؛ او د نبي ﷺ پیروي تحقق نه مومي، مگر د هغه د سنت په پېژندلو سره؛ نو له همدې امله څوک چې د هغه صلی الله علیه وسلم پیروي ترلاسه کول غواړي، اړینه ده چې د هغه ﷺ سنتو باندې ځان پوه کړي؛ په دې توګه چې له اهل علم څخه یې واخلي؛ یا د لیک له لارې یا شفاهي (وینا) له لارې. او اهل علم چې د نبي ﷺ وارثان او د هغه امت لپاره خلیفه ګان دي، اړین ده چې خپل عبادتونه، اخلاق او معاملات د خپل نبي ﷺ د سنتو پر بنسټ تطبیق کړي، او امت ته یې ورسوي او هغوی ته بلنه ورکړي؛ ترڅو د نبي ﷺ میراث (علم، عمل، تبلیغ او دعوت) په سمه توګه تحقق ومومي، او د هغو ګټمنو کسانو څخه جوړ شي چې ایمان یې راوړی او نېک عملونه یې کړي دي، او حق او صبر باندې یې توصیه کړی وي.

دا د حج او عمرې د مراسمو لنډیز دی، په دې کې ما هغه څه تعقیب کړي چې د قرآن او سنت له متنونو څخه ماته معلومات شته، له الله تعالی څخه هیله لرم چې دا عمل یوازې د خپل رضا لپاره وګرځوي، او د هغه د بندګانو لپاره ګټور وي.

ليکوال

* * *

د سفر اداب

څوک چې د حج یا د نورو عبادتونو لپاره سفر کوي، اړینه ده چې په ټولو حالاتو کې الله تعالیٰ ته د نږدې کېدو نیت ولري؛ ترڅو د هغه اقوال او کړنې او لګښتونه الله تعالیٰ ته د نږدې کېدو سبب وګرځي. «بې شکه صحت د عملونو په نیتونو پورې دی او هر انسان ته به هغه څه حاصل شي چې نیت یې کړی وي»[1]. [1] بخاري په كتاب بدء الوحي، باب كيف كان بدء الوحي إلى رسول الله ﷺ، شمېره(1)، او مسلم په كتاب الإمارة، د رسول الله ﷺ د دې قول په باب کې: «إنما الأعمال بالنية» او دا چې په دې کې غزاګانې او نور اعمال هم شاملېږي، شمېره (1907)، د عمر بن الخطاب رضي الله عنه له حدیث څخه.

هغه باید د ښو اخلاقو خاوند وي، لکه سخاوت، زغم او زړورتیا، او له خپلو ملګرو سره خوشحاله وي، له هغوی سره مالي او بدني مرسته وکړي، او هغوی ته خوښي او خوشحالۍ ور وبخښي، سربېره د هغو عبادتونو چې الله پاک هغه باندې فرض کړي دي او له حرام شویو شیانو څخه ډډه وکړي.

همدارنګه اړینه ده چې له ځانه سره د اړتیا څخه ډېر لګښت او د سفر توښه ولري، د هغو ناڅاپي اړتیاوو د پوره کولو لپاره.

همدارنګه اړینه ده چې د سفر په وخت او د سفر په جریان کې هغه دعاګانې ولولي چې د نبي ﷺ څخه ثابتې دي، چې هغو څخه یوه دا ده:

1- کله چې خپله پښه د سوارلۍ پر سر کېږدي، باید ووايي: «بسم الله». او کله چې پرې مستقر شي، اړینه ده چې د الله تعالی نعمت په یاد راولي چې څنګه يې بندګانو لپاره مختلفې سورلۍ اسانه ګرځولې دي، او بیا دې ووايي: "الله لوی دی، الله لوی دی ، الله لوی دی. پاكي ده هغه ذات لره چې زمونږ لپاره يې دا (سورلۍ) تابع كړې ده او مونږ د هغه مهاروونکي نه یو. او بېشكه مونږ خاص خپل رب ته خامخا بېرته ورتلونكي یو. یا الله په دې سفر کی ستا نه د نیکیو او تقوا غوښتنه کوو او هغه عمل چې ستا خوښ وي، یا الله مونږ ته دغه سفر آسانه کړې، او د دې سفر اوږدوالی له مونږ څخه لرې کړې، اې الله ته په سفر کې ملګری یې او په کور کی سرپرست یې، اې الله زه تاته پناه وړم د سفر له سختیو، او د ناوړه منظرو، او په مال او اهل کې د بد اوښتون څخه»[2]. [2] مسلم په كتاب الحج، باب ما يقول إذا ركب إلى سفر الحج وغيره، شمېره (1342) کې د ابن عمر رضي الله عنهما له حدیث څخه روایت کړی.

2- کله چې لوړ ځای ته پورته کېږي تکبیر، او کله چې ټیټ ځای ته ښکته کېږي تسبیح دې ووایي [3]. [3] بخاري په كتاب الجهاد والسير، باب التسبيح إذا هبط واديًا، شمېره (2993)، د جابر رضي الله عنه له حدیث څخه روایت کړی دی.

3- کله چې کوم ځای کې استراحت یا میشت لپاره ښکته کېږي باید ووایي: (د الله په بشپړو کلمو سره پناه نیسم د هر هغه شي له شر څخه چې هغه پیدا کړي) [4]. ځکه کله چې څوک دا دعا ووایي، هېڅ شی به ورته زیان ونه رسوي تر هغه چې له دې ځای څخه ولاړ شي چې دا دعا یې پکې ویلې ده. [4] مسلم په كتاب الذكر والدعاء والتوبة والاستغفار، باب في التعوذ من سوء القضاء ودرك الشقاء وغيره، شمېره (2708) د خولة بنت حكيم رضي الله عنها له حدیث څخه.

***

د ښځې سفر

د یوې ښځې لپاره روا نه ده چې د حج یا بل څه لپاره سفر وکړي مگر د یو محرم سره، که سفر اوږد وي یا لنډ، که له ښځو سره وي یا نه وي، او که ځوانه وي یا زړه؛ د نبي ﷺ د عموم وینا له مخې: "ښځه دې سفر نه کوي مګر له محرم سره" [5]. [5] بخاري په كتاب جزاء الصيد، باب حج النساء، شمېره (1862)، او مسلم: په كتاب الحج، باب سفر المرأة مع محرم إلى حج وغيره، شمېره (1341)، د ابن عباس رضي الله عنهما له حدیث څخه روایت کړي دي.

د محرم پرته د ښځې د سفر کولو د ممنوعیت حکمت دا دی چې ښځه د عقل او د ځان څخه دفاع کولو کې کمزورې ده، او د نارینه وو لپاره د طمعې او هدف ځای دی، نو ممکن هغه دوکه شي یا مجبوره کړای شي، یا ممکن هغه په دیندارۍ کې کمزورې وي، نو ممکن خپلو خواهشاتو او شهوتونو ته تسلیمه شي، او په دې سره د هغو کسانو لپاره هدف شي چې دوی یې غواړي، او محرم د هغې ساتنه کوي، د هغې عزت ساتي، او د هغې دفاع کوي؛ له همدې امله، دا اړینه ده چې محرم باید عاقل او بالغ وي؛ نو ماشوم یا نابالغ چې لا بلوغ ته نه دی رسیدلی یا هغه څوک چې عاقل نه وي کافي نه دی.

محرم د ښځې خاوند، او هر هغه څوک چې د قرابت، رضاعت (شیدو ورکولو) یا نکاح له امله د تل لپاره حرام شوې وي، نو د خپلولۍ له امله محارم اوه دي:

۱- پلرونه او نیکونه، مهمه نه ده چې څومره پورته ځي، که د مور یا پلار له اړخه وي.

۲ - زامن او د زامنو زامن، او د لوڼو زامن، (او د هغوی اولاده).

۳ - ورونه، که سکه وي، یا ناسکه، او یا د مور یا پلار څخه وي.

۴ – د ورونو زامن، که د سکه ورونو زامن وي، یا د ناسکه ورونو زامن وي، او یا د مور یا پلار له طرفه وي.

۵ – خوریونه، که سکه خوریونه وي یا ناسکه (د مور یا پلار له اړخه).

۶ – ترونه، که سکه ترونه وي یا ناسکه (د مور یا پلار له اړخه).

۷ – ماما ګان، که سکه ماماګان وي یا ناسکه (او یا د مور یا پلار له اړخه).

او رضاعي (د شيدو ورکولو له لارې) محارم د قرابت د محارمو په څېر دي، لکه څنګه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمایلي دي: «‌د رضاعت (شیدې ورکولو) له لارې هغه محرمیت را منځته کېږي کوم چې د نسب له لارې را منځته کېږي»[6]. [6] بخاري په كتاب الشهادات، باب الشهادة على الأنساب، شمېره (2645)، او مسلم په كتاب الرضاع، باب تحريم ابنة الأخ من الرضاعة، شمېره (1447) کې د ابن عباس رضي الله عنهما د حدیث څخه روایت کړي دي.

د خسرولۍ (مصاهرې) محرمیت:

۱- د ښځې د خاوند زامن، د هغه د زامنو زامن، او د هغه د لورګانو زامن، او داسې نور، که دوی د مخکني ښځې څخه وي، یا د هغې سره وي، او یا د هغې څخه وروسته وي.

۲- د ښځې د خاوند پلرونه او نیکونه، مهمه نه ده چې څومره پورته ځي، حتی که دوی د پلار له خوا وي یا د مور له خوا وي.

۳- د لوڼو خاوندان، د زامنو د لوڼو خاوندان، د لوڼو د لوڼو خاوندان، مهمه نه ده چې څومره ښکته وي.

دا درې واړه یوازې د واده د تړون له مخې محرمیت ثابتېږي، حتی که هغه د مرګ، طلاق یا فسخ له لارې له هغې څخه جلا شي، د دوی لپاره محرمیت پاتې کېږي.

۴- د میندو خاوندان، او د اناګانو خاوندان، مهمه نه ده چې څومره پورته ځي، خو دا خاوندان د خپلو مېرمنو د لوڼو، یا د دوی د میرمنو د زامنو د لوڼو، یا د دوی د میرمنو د لوڼو لوڼو لپاره محرم نه دي تر هغه چې د دې مېرمنو سره جماع ونه کړي، که جماع وشي، خاوند خپلې میرمنې د لوڼو محرم جوړېږي چې له هغه څخه مخکې خاوند څخه وي یا د هغه څخه وروسته د خاوند څخه وي، او د هغې د زامنو لوڼو او د هغې د لوڼو لوڼو محرم جوړېږي، حتی که هغې ته وروسته طلاق ورکړي، خو که خپلې ښځې سره واده وکړي او بیا د جماع څخه مخکې هغې ته طلاق ورکړي، نو هغه د هغې د لوڼو او د هغې د زامنو لوڼو محرم نه شمېرل کېږي.

***

د مسافر لمونځ

د اسلام دین د اسانتیا او سادګۍ دین دی، په هغه کې هېڅ ډول تنګون او مشقت نشته، او هر کله چې سختي وي، الله تعالی د اسانتیا دروازې پرانیزي؛ الله تعالی فرمايلي دي: (... هماغه تاسو (خپل كار ته) غوره كړي ياست، او په دين كې يې پر تاسو څه تنګون نه دى راوستى...) [الحج:78]. او پېغمبر صلی الله علیه وسلم فرماېلي: «‌دین اسانتیا ده»[7]. او علماء وايي: "سختي اسانتیا راولي". [7] بخاري په كتاب الإيمان، باب الدين يسر، شمېره (39)، د ابو هريرة رضي الله عنه له حدیث څخه روایت کړی دی.

څرنګه چې سفر کې اکثرا ستونزې وي، نو د هغې احکام اسانه شوي دي؛ د دې اسانتیاو له جملې څخه:

۱- د مسافر لپاره د تیمم جواز که چېرې اوبه ونه مومي، یا یوازې د خوراک او څښاک لپاره اوبه ولري، نو د تیمم کولو اجازه لري، خو که فکر کوي چې د ټاکل شوي وخت له تېرېدو مخکې به اوبو ته ورسیږي، نو غوره ده چې لمونځ وځنډوي تر هغه چې اوبو ته ورسیږي؛ او هغې باندې طهارت وکړي.

۲- مسافر لپاره جواز لري چې څلور رکعتي لمونځ لنډ کړي، له خپل ښار څځه د وتلو تر بېرته راستنېدو پورې دې دوه رکعته کوي، اګر که موده اوږده هم شي؛ د هغه څه پر بنسټ چې په صحیح البخاري کې د ابن عباس رضی الله عنهما په روایت کې ثابت شوي دي: "پيغمبر صلی الله عليه وسلم، د فتحې په کال کې نولس ورځې په مکه کې پاتې شو، دوه رکعته لمونځ یې کاوه" [8] او نبى صلى الله عليه وسلم تبوک کې شل ورځې پاتې شو او لمونځ يې لنډ کاوه[9]. [8] بخاري په أبواب تقصير الصلاة، باب ما جاء في التقصير وكم يقيم حتى يقصر، شمېره (1080)، د ابن عباس رضي الله عنهما د حدیث ځخه روایت کړی دی. [9] ابو داود په تفريع صلاة السفر، باب إذا أقام بأرض العدو يقصر، په (1235)، د جابر رضي الله عنه له حدیث نقل کړی دی.

خو که چېرې یو مسافر د هغه امام تر شا لمونځ کوي چې څلور رکعته لمونځ کوي، نو هغه دې د امام پیروۍ له مخې باید څلور رکعته لمونځ وکړي، که هغه د لمانځه له پیل څخه د امام سره یوځای شوی وي یا د لمانځه په جریان کې، نو کله چې امام سلام وګرځوي، هغه باید خپل څلور رکعته لمونځ بشپړ کړي؛ د رسول الله صلی الله علیه وسلم د دې وینا له مخې: "امام د دې لپاره ټاکل شوی دی چې پیروي یې وشي، نو له هغه سره اختلاف مه کوئ" [10]. او د هغه عمومي وینا: "نو کوم رکعتونه مو چې لاندې کړي، هغه ترسره کړئ، او کوم رکعتونه مو چې له لاسه ورکړي، بشپړ یې کړئ" [11] له ابن عباس رضی الله عنهما څخه پوښتنه وشوه: ولې کله چې مسافر یوازې وي دوه رکعته لمونځ کوي او په مقيم پسې څلور رکعته لمونځ کوي؟ هغه وويل: "دا سنت دی" [12]. [10] بخاري په كتاب الأذان، باب إنما جعل الإمام ليؤتم به، شمېره (689)، او مسلم په كتاب الصلاة، باب ائتمام المأموم بالإمام، شمېره (411)، د انس رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړي دي. [11] بخاري په كتاب الأذان، باب لا يسعى إلى الصلاة وليأت بالسكينة والوقار، شمېره (636)، او مسلم په كتاب المساجد ومواضع الصلاة، باب استحباب إتيان الصلاة بوقار وسكينة والنهي عن إتيانها سعياً، شمېره (602)، د ابو هريرة رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړي دي. [12] امام أحمد (1/ 216) نقل کړی دی.

"کله چې ابن عمر رضی الله عنهما له هغوی سره لمونځ کاوه، نو څلور رکعته به یې کول، او کله چې به یې یوازې لمونځ کاوه، نو دوه رکعته به یې کول، یعنې: په سفر کې" [13]. [13] مسلم په كتاب صلاة المسافرين وقصرها، باب قصر الصلاة بمنى، شمېره (694) کې نقل کړی دی.

۳- مسافر لپاره د ماسپښین او مازدیګر لمونځونه، او د ماښام او ماخوستن لمونځونه یو ځای کول روا دي، که چېرې دې کار ته اړتیا ولري، لکه: کله چې د ​​سفر په جریان کې وي هغه لپاره غوره ده چې هغه څه دې وکړي چې ورته اسانه وي، یا دې جمع تقدیم وکړي یا جمع تاخیر.

خو که چېرې مسافر د لمونځ یوځای کولو ته اړتیا ونلري، نو غوره ده چې یوځای یې نه کړي، خو که چېرې یې یوځای کړي، نو کومه ستونزه نشته، بیلګه یې: که هغه په ​​یوه ځای کې هستوګنه کوي او نه غواړي چې د دویم لمونځ د وخت د داخلېدو څخه مخکې لاړ شي، نو په دې صورت کې باید هر فرض لمونځ په خپل وخت سره ادا کړي، ځکه چې د لمونځ یو ځای کولو ته اړتیا نه لیدل کېږي.

***

میقاتونه

میقاتونه: هغه ځایونه دي چې نبي صلى الله عليه وسلم د حج او عمرې لپاره د احرام تړلو لپاره ټاکلي دي، او میقاتونه پنځه دي:

لومړی: ذو الحلیفه: چې د (ابیار علي) په نامه یادېږي، او ځیني خلک یې (الحساء) هم بولي، د دې او مکې تر منځ نږدې لس مرحلې دي، او دا د مدینې د اوسیدونکو میقات دی، او هغه خلک چې له دې ځایه تېرېږي.

دویم: الجحفه: دا یو پخوانی کلی دی چې د دې او مکې ترمنځ نږدې پنځه مرحلې دي، اوس دا کلی ویجاړ شوی دی، نو خلک یې پرځای د (رابغ) څخه احرام تړي، او دا د شام د اوسیدونکو میقات دی، او هغه خلک چې له دې ځایه تیرېږي.

دریم: يلملم - په تهامه کې یو غر یا یو ځای دی، د دې او مکې ترمنځ نږدې دوه مرحلې دي، او دا د یمن د اوسیدونکو او د هغو خلکو لپاره میقات دی چې له دې لارې تېرېږي.

څلورم: قرن المنازل: چې (السیل) هم ورته وايي، د دې او مکې ترمنځ نږدې دوه مرحلې دي، او دا د نجد اوسیدنکو او هغو خلکو لپاره میقات دی چې له دې لارې تېرېږي.

پنځم: ذات عرق -چې الضریبه هم ورته وايي-، د دې او مکې ترمنځ نږدې دوه مرحلې دي، د عراق د اوسیدونکو او هغو خلکو لپاره میقات دی چې له دې لارې تېرېږي.

څوک چې له دې میقاتونو څخه مکې ته نږدې وي، هغه له خپل ځای څخه احرام تړي، حتی د مکې خلک هم له حرم څخه احرام تړي، دا هغه مهال چې دوی د حج لپاره احرام تړي، مګر که د عمرې لپاره احرام تړي نو باید له (حل) څخه احرام وتړل شي،؛ د رسول الله ﷺ د دې وینا پر اساس چې عبدالرحمن بن ابی بکر ته یې وفرمایل: "خپلې خور - یعني: عائشې رضي الله عنها- سره له حرم څخه د باندې لاړ شه، ترڅو د عمرې لپاره له هغه ځایه احرام وکړي"[14]. [14] بخاري په كتاب الحج، باب قول الله تعالى: ﴿ٱلۡحَجُّ أَشۡهُرٞ مَّعۡلُومَٰتٞۚ فَمَن فَرَضَ فِيهِنَّ ٱلۡحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي ٱلۡحَجِّ﴾ [البقرة:197]، شمېره (1560)، او مسلم په كتاب الحج، باب بيان وجوه الإحرام، وأنه يجوز إفراد الحج والتمتع والقران، وجواز إدخال الحج على العمرة، ومتى يحل القارن من نسكه، شمېره (1211)، د عائشة رضي الله عنها د حدیث له مخې نقل کړي دي.

او څوک چې د دې میقاتونو په ښي یا چپ اړخ کې وي، نو هغه دې هغه وخت احرام وتړي کله چې تر ټولو نږدې میقات برابرۍ ته ورسېږي، او څوک چې په الوتکه کې وي، هغه دې هغه وخت احرام وتړي کله چې هغه د پاسه د میقات برابرۍ ته ورسېږي، نو د میقات برابرۍ ته د رسېدو څخه مخکې باید د احرام جامې چمتو کړي او واغوندي، او کله چې د میقات برابرۍ ته ورسېږي، نو سمدلاسه دې د احرام نیت او اراده وکړي، او د ځنډولو اجازه نلري، او ځینې خلک په الوتکه کې وي او غواړي حج یا عمره وکړي، نو کله چې د میقات برابرۍ ته ورسېږي احرام نه تړي، او احرام تړل تر هغه وخته پورې ځنډوي کله چې هوایي ډګر کې ښکته شي، او دا کار جواز نلري؛ ځکه چې دا د الله تعالی له خوا د ټاکل شویو حدودو څخه سرغړونه ده. هو، که څوک د حج یا عمرې د کولو نیت و نه لري او د میقات څخه تېر شي، خو وروسته د حج یا عمرې اراده وکړي، نو هغه باید د خپل نیت له ځای څخه احرام وتړي، په دې صورت کې هېڅ شی پرې نشته.

څوک چې د حج یا عمرې د نیت پرته له دې میقاتونو څخه تېرېږي، او غواړي چې د خپلوانو د لیدو، سوداګرۍ، زده کړې، درملنې یا بل کوم هدف لپاره مکې ته د تګ اراده لري، نو هغه باندې احرام تړل واجب نه دي، د ابن عباس رضی الله عنه د حدیث پر بنسټ چې رسول الله صلی الله علیه وسلم میقاتونه ټاکلي دي، او بیا یې وفرمایل: «دغه میقاتونه د هغو خلکو لپاره دي چې د حج او عمرې اراده ولري او پر دې میقاتونو تېرېږي او د دې منطقو اوسېدونکي نه وي»[15]. دا حکم د هغه چا لپاره دی چې غواړي حج یا عمره وکړي، معنی یې دا ده چې هغه کسان چې نه غواړي حج یا عمره وکړي د هغوی لپاره احرام تړل اړین نه دي، د حج یا عمرې نیت د هغو کسانو لپاره واجب نه دی چې فرض حج یې کړی وي، او حج یوازې په ژوند کې یو ځل فرض دی، د رسول الله صلی الله علیه وسلم د دې وینا پر بنسټ: "حج یو ځل فرض دی، نو څوک چې ډېر وکړي، نو هغه نفل دي"[16]. خو غوره ده چې ځان له نفلي عباداتو څخه محروم نه کړي؛ ترڅو اجر ترلاسه کړي؛ ځکه چې په دې وخت کې احرام تړل اسانه ده، ولله الحمد والمِنَّة. [15] بخاري په كتاب الحج، باب مهل أهل مكة للحج والعمرة، شمېره (1524)، او مسلم په كتاب الحج، باب مواقيت الحج والعمرة، شمېره (1181)، د ابن عباس رضي الله عنهما د حدیث څخه نقل کړي دي. [16] مسلم په كتاب الحج، باب فرض الحج مرة في العمر، شمېره (1337)، او احمد (1/290) کې روایت کړی دی، او لفظ د هغه دی، د ابو هريرة رضي الله عنه د حدیث څخه یې نقل کړی دی.

***

د حج ډولونه

حج درې ډولونه لري: تمتع، افراد، او قران.

تمتع: دا چې د حج په میاشتو - یعنې د شوال د میاشت له داخلېدو وروسته- د عمرې لپاره احرام وتړي، نو کله چې مکې ته ورسیږي، نو طواف او د عمرې سعی دې وکړي، او خپل وېښتان دې وخریي یا دې لنډ کړي، کله چې د ترویه ورځ راشي، چې د ذي الحجې اتمه ورځ ده، نو یوازې د حج لپاره دې احرام وتړي او د حج ټول اعمال دې ترسره کړي.

او اِفراد: دې ته وایي چې یوازې د حج لپاره احرام وکړي، کله چې مکې ته ورسېږي ورته سنت دي چې لومړی د قدوم طواف او بیا ورپسې سعي وکړي، خو سر به نه خریي او نه به یې کموي او له احرام څخه به ځان نه خلاصوي، بلکې تر هغه پورې به په احرام کې پاتې کېږي چې د اختر په ورځ د عقبې جمره وولي، او که چېرته یې د حج سعي د حج طواف نه وروسته کړه هم ستونزه نشته.

قران: چې حج او عمره سره یوځای کړي او د دواړو لپاره احرام وتړي، او یا د عمرې لپاره احرام وتړي او له طواف کولو مخکې حج ورګډ کړي، او قارن عمل د مفرد په څېر دی، مګر دا چې قارن باید هدي (ذبح) وکړي، پداسې حال کې چې مفرد باندې هدي نشته.

د دې درې ډولونو څخه غوره تمتع دی، دا هغه څه دي چې رسول الله صلی الله علیه وسلم خپلو اصحابو ته امر کړی او هغوی یې دې ته هڅولي، حتی که چا د قران یا مفرد لپاره احرام تړلی وي، نو هغه باید خپل احرام په عمره بدل کړي، ترڅو هغه متمتع شي، اګر که وروسته له دې هم وي چې طواف او سعی یې کړې وي؛ ځکه چې کله رسول الله صلی الله علیه وسلم د حجة الوداع په کال کې طواف او سعی وکړل، نو هغو صحابه و ته یې امر وکړ چې د هدي (ذبح) څاروی ورسره نه و، چې خپل احرام په عمره بدل کړي، خپل وېښتان دې لنډ کړي او احرام څخه دې ځان حلال کړي، او هغه صلی الله علیه وسلم وفرمایل: "که ما له ځانه سره هدي نه وی راوړی، نو به ما هم هغه کار کړی وی چې تاسو ته مې پرې امر کړی"[17]. [17] بخاري په كتاب الحج، باب التمتع والإقران والإفراد بالحج، شمېره (1568)، او مسلم په كتاب الحج، باب بيان وجوه الإحرام، شمېره (1216)، د جابر رضي الله عنه د حدیث څخه نقل کړي دي.

ممکن چې یو کس د تمتع حج لپاره د عمرې نیت وکړي، بیا د عرفې د وقوف څخه مخکې عمره پای ته و نه شي رسولی او توان یې ونلري، په دې حالت کې، هغه حج په عمره کې داخلوي او هغه د قارن حج کوونکی جوړېږي، د دې لپاره دوه مثالونه وړاندې کوو:

لومړۍ بېلګه: یوې ښځې عمرې لپاره احرام وتړه چې د تمتع حج ورباندې ادا کړي، مګر د طواف کولو څخه مخکې حایضه شوه یا یې ماشوم وزېږاوه، او تر هغه وخته پورې پاکه نه شوه ترڅو د عرفې د درېدو وخت را ورسېده، په دې حالت کې دې په عمره کې د حج د داخلولو نیت وکړي او په دې سره به قارنه ګڼله کېږي، او په خپل احرام کې دې اوسېدلو ته دوام ورکړي او هغه څه دې کوي چې حاجی یې کوي، پرته له دې چې هغه د بیت الله طواف به نه کوي او نه به د صفا او مروه ترمنځ سعی کوي تر هغه چې پاکه شي او غسل وکړي.

دویمه بېلګه: یو کس د عمرې لپاره احرام تړلی، ترڅو د تمتع حج ورباندې وکړي، مګر یو مانع ورته پېښ شو چې د عرفې ورځې څخه مخکې مکې ته ننوتلی نه شي، نو هغه باید حج په عمره کې د داخلېدو نیت وکړي او په دې توګه قارن حج کوونکی شمېرل کېږي، نو هغه دې په ​​احرام کې خپل حج ته دوام ورکړي او ټول هغه څه دې ترسره کړي چې حاجی یې ترسره کوي.

***

هغه محرم چې هغه باندې ذبح (هدي) لازمه ده

هغه محرم چې هغه باندې ذبح (هدي) لازمه ده هغه متمتع او قارن دي؛ خو مفرد باندې ذبح لازمه نه ده.

متمتع: هغه څوک دی چې د حج په میاشتو کې د عمرې په نیت احرام وتړي، یعنې: د شوال له داخلېدو وروسته) او له عمرې څخه ځان حلال کړي (احرام وباسي)، بیا په هماغه کال کې د حج لپاره احرام وتړي، که چېرې د شوال میاشتې له داخلېدو وړاندې د عمرې لپاره احرام تړلی وي، نو متمتع نه ګڼل کېږي او هغه باندې قرباني لازمه نه ده؛ که په مکې کې یې د رمضان روژې نیولي یا نه، او په مکې کې د رمضان روژه نیول هېڅ اثر نه لري، اعتبار یوازې د عمرې د احرام په تړلو سره وي، که د شوال له داخلېدو وړاندې وي، هغه قرباني لازمه نه ده؛ که وروسته وي، نو متمتع دی او که د وجوب شرطونه پوره شي، هغه باندې قرباني لازمه ده. هغه باور چې ځینې عوام یې لري، چې د رمضان روژې لپاره اعتبار ورکول کېږي، دوی په دې باور دي چې که چېرې په مکې کې د رمضان روژه ونیول شي، هغه باندې هدی (قرباني) لازمه نه ده، او که په مکه کې د رمضان روژه ونه نیسي، نو هغه باندې هدی لازمه ده، نو دا باور ناسم دی.

قارن: هغه چا ته ویل کېږي چې د عمرې او حج لپاره یوځای احرام وتړي، یا د عمرې لپاره احرام وتړي او د عمرې د طواف څخه مخکې حج دې ورسره اضافه کړي.

متمتع او قارن باندې قرباني یوازې هغه وخت لازمه ده چې د مسجد الحرام د اوسېدونکو څخه نه وي، که د مسجد الحرام د اوسېدونکو څخه وي، نو هغوی باندې قرباني لازمه نه ده. او د مسجد الحرام اوسېدونکي: اهل الحرم او هغه څوک چې د دوی او حرم ترمنځ د سفر په اندازه فاصله نه وي، لکه اهل الشرایع او داسې نور، نو دوی باندې قرباني لازمه نه ده. خو هغه څوک چې د حرم څخه لرې وي، چې د دوی او حرم ترمنځ د سفر په اندازه فاصله وي — لکه اهل جده — نو پر هغوی باندې قرباني لازمه ده. او که چېرې د مکې اوسیدونکی وي او د علم یا بل څه لپاره بلې سیمې ته سفر کړی وي، او بېرته مکې ته د متمتع په توګه راستون شي، نو هغه باندې قرباني لازمه نه ده؛ ځکه چې اعتبار د هغه د اوسېدلو او استوګنځای لپاره ورکول کېږي، چې هغه مکه ده، مګر دا چې خپل استوګنځای ته تغیر ورکړي او بل ځای ته کډه وکړي، نو په دې صورت کې کله چې د متمتع په توګه راستون شي، نو هغه باندې قرباني لازمه ده؛ ځکه په دې صورت کې هغه د مسجد الحرام د اوسېدونکو څخه نه ګڼل کېږي.

د تمتع او قران حج کوونکي لپاره واجبه هدی (قرباني) یو پسه د قربانۍ لپاره کافي ده، یا د اوښ اوومه برخه، یا د غوا اوومه برخه، که له دې څخه یوه هم ونه مومي، نو هغه باید د حج په جریان کې درې ورځې او کله چې بېرته خپل کورنۍ ته راشي اوه ورځې روژې دې ونیسي، او روا ده چې د تشریق په ورځو (د ذوالحجې یوولسمه، دولسمه او دیارلسمه) کې درې ورځې روژه ونیسي، او همدارنګه د هغه لپاره روا ده چې د دې ورځو څخه مخکې د عمرې له احرام تړلو وروسته هم روژې ونیسي، مګر د اختر یا په عرفه کې دې روژه نه نیسي؛ ځکه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم د دوو اخترونو په ورځو کې روژه نیول منع کړي دي [18]، او د عرفې روژه یې په عرفه کې منع کړي دي [19]، دا درې ورځې روژې په پرله پسې ډول یا جلا جلا نیول جائز دي، مګر د تشریق له ورځو څخه باید وروسته ونه ځنډول شي، او پاتې اووه ورځې دې هغه مهال ونیسي کله چې خپل کورنۍ ته راستون شي؛ او کولی شي چې پاتې روژې پرله پسې یا جلا جلا ونیسي. [18] بخاري په كتاب الصوم، باب صوم يوم الفطر، شمېره (1990)، او مسلم په كتاب الصيام، باب النهي عن صوم يوم الفطر ويوم الأضحى، شمېره (1137)، د عمر له حدیث څخه نقل کړی دی. [19] ابو داود په كتاب الصوم، باب في صوم يوم عرفة بعرفة، شمېره (2440)، او ابن ماجه په كتاب الصيام، باب صيام يوم عرفة، شمېره (1732)، د ابو هريرة له حدیث څخه نقل کړی دی.

د هدی د ذبح کولو لپاره څلور ورځې دي: د اختر ورځ، او له هغې وروسته درې ورځې، نو چا چې له دې ورځو څخه مخکې ذبح وکړه، د هغه پسه غوښه ده او د هدي څاروی نه ګڼل کېږي، ځکه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم د اختر له ورځې مخکې خپل د هدی څاروی نه دی ذبح کړی. او هدی د مراسم (حج) یوه برخه ده، رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمایلي دي: «خپل عبادتونه او د حج اعمال زما څخه واخلئ»[20]. او په حدیث کې هغه صلی الله علیه وسلم فرمایلي دي: "د تشریق ټولې ورځې د ذبحې لپاره دي" [21]. د تشریق ورځې د اختر څخه وروسته درې ورځې دي. [20] مسلم په كتاب الحج، باب استحباب رمي جمرة العقبة يوم النحر راكبًا، وبيان قوله ﷺ: «لِتَأْخُذُوا مَنَاسِكَكُم»، شمېره (1297)، د جابر رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړی دی. [21] احمد (4/ 82)، د جبير بن مطعم رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړی.

په دې شپو او ورځو کې د قربانۍ حلالول جائز دي، خو غوره دا ده چې د ورځ له مخې حلال شي. په منا او په مکه کې هم جواز لري، خو منا کې غوره ده. خو که په مکه کې ذبح شي د غریبانو لپاره ډېره ګټوره ده، ځکه چې په منا کې یې ګټه محدوده وي، نو غوره ده چې هغه کار وشي چې ګټه او مصلحت په کې وي، نو په دې ترتیب سره که څوک خپله هدی تر دیارلسمې ورځې پورې وځنډوي او په مکه کې یې ذبح کړي، نو کومه ستونزه نشته.

پوه شه چې د هدی وجوب په توان لرونکي باندې، او روژه نیول په هغه چا چې د هدی توان نه لري، په دې معنا نه ده چې بنده باندې بوج او یا د بدن لپاره پرته له ګټې څخه ستړیا وي، بلکې دا د حج د بشپړولو او کمال یوه برخه ده، او د الله تعالی د رحمت او مهربانۍ څخه دا ده چې خپلو بندګانو ته یې هغه څه ټاکلي دي چې د دوی عبادت بشپړوي، او هغوی خپل رب ته نږدې کوي، اجر یې زیاتوي او درجې یې لوړوي.

په دې اړه لګښت لپاره اجر ورکول کېږي، او په دې اړه هڅه کول ستایل کېږي، خو ډېری خلک دغه ګټه نه ویني، او دغه اجر په پام کې نه نیسي، نو تاسو ګورئ چې د هدی له وجوب څخه تېښته کوي، او هڅه کوي چې په هره ممکنه لاره یې پرېږدي، تر دې چې ځینې خلک د افراد حج کوي ترڅو هدی پرې لازمه نه شي، په دې توګه خپل ځانونه د تمتع حج او هدی له اجر څخه محروموي، نو دا یو ډول غفلت شمېرل کېږي چې باید په اړه یې خبرداری ورکړل شي.

د عمرې طریقه

کله چې څوک وغواړي چې عمرې لپاره احرام وتړي، نو مشروع دا ده چې خپلې جامې دې وباسي، غسل دې وکړي لکه څرنګه چې د جنابت لپاره غسل ​​کوي، او خپل سر او ږیره دې په غوره تیلو سره خوشبو کړي، که هغه عود وي یا بل څه، او هغه ته ضرر نه رسوي چې خوشبو د احرام له تړلو وروسته هم پاتې شي؛ ځکه چې په صحیحینو کې د عائشې رضی الله عنها حدیث نقل شوی، چې هغې ویلي دي: "هرکله چې به رسول الله صلی الله علیه وسلم د احرام تړلو نیت کاوه، نو تر ټولو غوره عطر (خوشبو) به یې لګول، تر هغه چې د مشکو ځلېدونکی اثر به یې په سر او ږیرې لیدل کېده" [22]. [22] بخاري په كتاب اللباس، باب الطيب في الرأس واللحية، شمېره (5923)، او مسلم په كتاب الـحج، باب الطيب للمحـرم عند الإحـرام، شمېره (1190)، د عائشة رضي الله عنها له حدیث څخه نقل کړي دي.

د احرام تړلو پر مهال غسل کول د نارینه وو او ښځو لپاره سنت دي، تر دې چې د نفاس (زېږون ویني لرونکې) او حایضې ښځې ته هم، ځکه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم اسماء بنت عمیس رضی الله عنها ته امر کړی و چې کله هغې زیږون وکړ، چې د احرام تړلو پر مهال دې غسل وکړي، او خپل ځان دې په جامو باندې وتړي او بیا دې احرام وتړي [23]. [23] مسلم په كتاب الحج، باب حجة النبي ﷺ، شمېره (1218)، د جابر رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړی دی.

بیا، د غسل او خوشبو لګولو وروسته دې، د احرام جامې واغوندي، بیا دې فرض لمونځ وکړي که چېري د فرض لمونځ وخت وي - پرته له حایضې او نفاسیو ښځو څخه -، که نه، نو د اودس سنت د ترسره کولو په نیت دې دوه رکعته لمونځ وکړي، او کله چې لمونځ څخه فارغ شي، احرام دې وتړي او دا دې ووایي: «ای الله! ستا لپاره عمرې کولو ته حاضر یم، اي لويه ربه زه تا ته حاضر يم، زه حاضر یم تا لره هېڅ شریک نشته، یقینا چې ټول تعریفونه او نعمتونه تا لره دي، او پاچاهي تا لره ده، تا لره هېڅ شریک نشته[24]». سړی دې په لوړ غږ تلبیه وایي، او ښځه دې په داسې غږ دې تلبیه ووايي چې د هغې څنګ کس یې اورېدلی شي. [24] بخاري په كتاب الحج، باب التلبية، شمېره (1549)، او مسلم په كتاب الحج، باب التلبية وصفتها، شمېره (1184)، د ابن عمر رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړي دي.

څوک چې غواړي احرام وتړي، او له کومې ستونزې څخه وېره ولري چې د هغه د حج یا عمرې د بشپړولو مخه به ونیسي، نو هغه باید د احرام د تړلو پر مهال دا شرط وتړي او ووایی: «کچېرته کوم شي زه ايسار کړم نو زما د احرام نه د وتلو ځای به هغه وي چې زه پکې بند پاتي شم» [25]، يعنې: که چېرې کوم شی زما د حج د بشپړولو مخه ونيسي، لکه ناروغي، ځنډ، يا بل څه، نو زه د احرام له حالت څخه ځان خلاصوم؛ ځکه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم ضباعة بنت الزبیر رضي الله عنها ته امر وکړ چې کله هغې غوښتل چې د ناروغۍ په وخت کې احرام وتړي، چې دا شرط کېږدي [26]، او هغه صلی الله علیه وسلم وفرمایل: " ستا لپاره خپل رب باندې هغه څخه دي چې تا استثنا کړي دي" [27]. که هغه شرط اېښودلی وي او بیا ورته څه پېښ شي چې د مراسمو د بشپړولو مخه نیسي، نو هغه له احرام څخه ځان حلالوی شي او هغه باندې هېڅ شی نشته. [25] نسائي په كتاب مناسك الحج، كيف يقول إذا اشترط، شمېره (2766)، د ابن عباس رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړی. [26] بخاري په كتاب النكاح، باب الأكفاء في الدين، شمېره (5089)، او مسلم په كتاب الحج، باب جواز اشتراط المحرم التحلل بعذر المرض وغيره، شمېره (1207)، د عائشة رضي الله عنها له حدیث څخه نقل کړي دي. [27] نسائي كتاب مناسك الحج، كيف يقول إذا اشترط، شمېره (2766)، د ابن عباس رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړی دی.

او هغه څوک چې د خپل مراسمو د بشپړولو څخه وېره نلري، هغه باید شرط ونه تړي؛ ځکه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم شرط نه دی تړلی، او نه یې ټولو ته د شرط تړلو باندې امر کړی دی، بلکې ضباعة بنت الزبیر رضي الله عنها ته یې د هغې د ناروغۍ له امله د شرط تړلو امر وکړ.

محرم باید تلبیه زیات تکرار کړي، په ځانګړي توګه کله چې حالات او وختونه بدل شي، لکه کله چې لوړ ځای ته پورته کېږي، یا ټیټ ځای ته را رسېږي، یا کله چې شپه یا ورځ نږدې کیږي. له هغې وروسته، باید له الله څخه د هغه رضایت او جنت غوښتنه وکړي، او د هغه په ​​رحمت سره له اور څخه پناه وغواړي.

په عمره کې تلبیه ویل له احرام تړلو څخه د طواف تر پېلولو پورې روا ده، او په حج کې له احرام تړلو څخه تر دې پورې چې د اختر په ورځ د عقبې جمرې په ویشتلو پېل وکړي.

او کله چې مکې ته نږدې شي، نو مخکې له ننوتلو څخه باید غسل وکړي، ځکه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم د ننوتلو سره سم غسل کړی دی [28]، کله چې محرم مسجد حرام ته ننوځي، نو د هغه لپاره سپارښتنه کېږي چې خپله ښي پښه مخکې کړي، بیا دې ووایي: «د الله په نوم پیل کوم، او د الله درود دې وي په رسول الله باندې. اې الله، زما ګناهونه وبخښه، او زما لپاره د خپل رحمت دروازې پرانیزه، زه په لوی الله، د هغه په عزتمند مخ، او ​​ازلي قدرت سره د رټل شوي شیطان څخه پناه نیسم»[29]، بیا به د طواف پیلولو لپاره د حجر اسود لورې ته لاړ شي، ښي لاس سره به حجر اسود لمس او ښکل کړي، که چېرې د ښکلولو امکان نه وي، نو که چیرې یې لاس سره لمس کړی وي نو خپل لاس دې ښکل کړي، او که چېرې د لاس سره یې لمس کول هم ممکن نه وي، حجر الاسود ته دې مخامخ ودرېږي او خپل لاس سره دې ورته اشاره وکړي، خو نه دې ښکلوي، او غوره دا ده چې رش دې نه جوړوي چې خلکو ته هم تکلیف رسوي او ځان ته هم؛ څرنګه چې د رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه روایت شوی چې هغه عمر ته وفرمایل: "عمره! ته یو پیاوړی سړی یې، حجر الاسود خوا ته رش مه جوړوه چې کمزورو خلکو ته زیان رسوې، که خالي ځای دې پيدا کړو نو حجر الاسود لمس کړه، که نه نو حجر الاسود ته مخامخ ودرېږه او خپل لاس سره دې ورته اشاره وکړه، او تهلیل (لا اله الا الله) او تکبیر ووایه" [30]. [28] بخاري په كتاب الحج، باب الإهلال مستقبل القبلة، شمېره (1553)، د ابن عمر رضي الله عنهما له حدیث څخه روایت کړی. [29] ابو داود په كتاب الصلاة، باب فيما يقوله الرجل عند دخوله المسجد، شمېره (466)، د ابن عمرو رضي الله عنهما له حدیث څخه روایت کړی. [30] احمد (1/28) روایت کړی. او د کتاب مؤلف فضيلة الشیخ رحمه الله د کتاب په بله مراجعه کې ورباندې تعلیق کړی دی او ویلي یې دي چې: «دا حديث ضعيف ده».

کله چې حجر الاسود لمسوي باید ووايي: "د الله په نوم پیل کوم، او الله تر ټولو لوی دی، اې الله، پر تا باندې ایمان لرم، او ستا د کتاب تصدیق کوم، ستا د وعدې د پوره کولو او ستا د پیغمبر محمد صلی الله علیه وسلم د سنتو پیروي کوم" [31] [31] ابن حجر په "التلخيص الحبير" (2/472) کې وايي: داسې مې ونه موند، د المهذب مؤلف د جابر له حدیث څخه یې ذکر کړی، او المنذري او النووي یې روښانه وضاحت ورکړی، او ابن عساکر د ابن ناجیه له لارې د ضعیف سند سره نقل کړی دی.

بیا دې ښي اړخ ته لاړ شي او کعبه دې خپل چپ اړخ ته پرېږدي، او کله چې یمانی رکن ته ورسېږي، هغه دې لمس کړي پرته له ښکلولو څخه، که دا ورته ممکنه نه وي، نو هغه دې ټېلې نه کوي، او د رکن یماني او حجر الاسود ترمنځ دې ووایي: ژباړه: (ای زموږ ربه! مونږ ته په دنیا کې ښېګڼه (نیکمرغي، سلامتي، رزق) او په آخرت کې هم ښېګڼه (جنت، رحمت) راکړه، او مونږ د دوزخ له عذاب څخه وژغوره). [البقرة:201]. ژباړه: «‌ای الله، زه له تا څخه په دنیا او آخرت کې د بخښنې او عافیت غوښتنه کوم»[32]، هر کله چې د حجر الاسود څخه تېرېږي، نو ودې وایي: (الله اکبر)، او د خپل طواف په پاتې موده کې دې هغه ذکر او دعا او د قرآن تلاوت دې وکړي چې خوښوه یې وي، "د بيت الله طواف، صفا او مروه، او جمرې په کاڼو وېشتل د الله تعالی د یاد لپاره دي"[33]. [32] ابن ماجه، په شمېره (2957) کې روایت کړی. [33] ابو داود په كتاب المناسك، باب في الرمل، شمېره (1888)، او ترمذي په أبواب الحج، باب ما جاء كيف تُرمى الجمار، شمېره (902)، عائشة رضي الله عنها له حدیث څخه نقل کړی دی.

او په دې طواف کې، یعنې: هغه طواف چې لومړی یې ترسره کوي (طواف قدوم)، سړی باید دا دوه کارونه وکړي:

لومړی یې: د طواف له پیل څخه تر پایه پورې اضطباع کول، او د اضطباع طریقه: سړی باید د خپل څادر منځنۍ برخه خپل ښي تخرګ لاندې تېر کړي، او څنډې یې دې په کیڼه اوږه باندې واچوي، کله چې له طواف څخه فارغ شي، نو خپل څادر دې د طواف څخه مخکې حالت ته واړوي؛ ځکه چې د اضطباع ځای یوازې د طواف پرمهال دی.

دویم: دا چې یوازې په لومړیو دریو ګردشونو کې په چټکۍ سره قدم وهل په لنډو ګامونو سره قدم ووهل شي، د پاتې څلورو ګردشونو کې چټک قدم وهل نشته، مګر د معمول په څېر قدم وهل دي.

کله چې یې طواف بشپړ کړ، مقام ابراهیم خوا ته دې لاړ شي او ودې لولي: (... د ابراهیم علیه السلام له مقام (او درېدلو ځای) څخه د لمانځه ځای جوړ کړئ ...) [البقرة:125]. بیا به د مقام ابراهیم تر شا دوه رکعته لمونځ وکړي؛ په لومړی رکعت کې د فاتحې سورت څخه وروسته: ژباړه: (اې نبي!) ته (دوى ته) ووایه چې: اې كافرانو! [الكافرون: 1] او په دویم رکعت کې: ژباړه: (اې نبي!) ته (دوى ته) ووایه: شان دا دى چې الله یو دى). [الإخلاص: 1]. د فاتحې څخه وروسته.

بیا دې د حجر الاسود لورې ته لاړ شي او که امکان ولري په ښي لاس دې لمس کړي.

بیا دې مسعی ته لاړ شي، او کله چې صفا ته نږدې شو دا دې ولولي: ژباړه: (یقینًا صفا او مروه د الله له نښو څخه دي ...) [البقرة:158]. بیا صفا غونډۍ باندې وخېژي ترڅو چې کعبه وویني او خپل مخ دې کعبې ته واړوي او لاسونه دې پورته کړي، د الله ستاینه دې وکړي او هر ډول دعا یې چې خوښه وي دعا دې وکړي، او په دې مقام کې د پیغمبر صلی الله علیه وسلم د دعاګانو څخه: ژباړه: «له الله پرته بل حق معبود نشته او هغه یوازې دی هغه لره هېڅ شریک نشته، هغه لره پاچاهي او ټولي ستاینې دي او هغه پر هغه څه باندې قادر دی، نشته دی لایق د عبادت مګر یوازي هغه دی، الله خپله وعده پوره کړه او د خپل بنده مدد یې وکړ او تنهایۍ سره یې احزابو او ډلو ته ماتې ورکړه». او دا ذکر او دعا دې (درې ځله) تکرار کړي، او په منځ کې دې دعا کوي. [34] مسلم په كتاب الحج، باب حجة النبي، شمېره (1218)، د جابر رضي الله عنه د حدیث څخه نقل کړی.

بیا دې له صفا څخه ښکته شي او مروه ته دې لاړ شي، نو کله چې شنې نښې ته ورسېږي، نارینه دې څومره چې توان لري خپل تګ دې ګړندی کړي او نورو ته دې تکلیف نه رسوي، د رسول الله صل الله علیه وسلم څخه روایت دی چې: "هغه صلی الله علیه وسلم به داسې شدیده سعي کوله چې له امله یې زنګونونه ښکاره کېدل، او لونګ (ازار) به یې شاوخوا ترې تاوېده"، په یو بل روایت کې راغلي دي: " دا چې د هغه لونګ (مئزر) به د هغه د سعي د شدت له امله تاوېده" [35] کله چې دویمې شنې نښې ته ورسېږي، نو په خپل عادي ډول به تګ کوي تر څو چې مروه ته ورسېږي، بیا په هغې باندی پورته کېږي، قبلې ته به مخ کوي، لاسونه به پورته کوي او هغه څه به وايي چې په صفا کې یې ویلي و، بیا به له مروې څخه صفا ته راښکته کېږي، چېرته چې د ګرځېدو ځای دی هلته به په عادې ډول ګرځي او چیرته چې د سعی (چټک تګ) ځای وي هلته دې سعی وکړي، او کله چې صفا ته ورسېږي، هغه څه دې وکړي چې په لومړي ځل یې کړي و، او همدارنګه په مروه کې هم همداسې تر څو چې اووه ګردشونه بشپړ کړي، د صفا څخه مروه ته تلل یو ګردش دی او د مروې څخه صفا ته بل ګردش دی، او په خپله سعي کې دې هغه څه ووايي چې خوښوي یې لکه ذکر، دعا او د قرآن تلاوت. [35] امام احمد (6/ 421) د حبيبة بنت أبي تجراة رضي الله عنها د حدیث څخه نقل کړی دی.

کله چې یې سعې بشپړه کړه، که سړی وي نو خپل سر خریي، او که ښځه وي یوازې لنډول جواز لري، هغه دې د خپلو وېښتانو د څنډو څخه د ګوتې د سر په اندازه لنډ کړي.

او د سر خریېل باید د ټول سر ویښتانو ته شامل شي، همدارنګه لنډول (تقصیر) باید د سر په ټولو اړخونو کې ترسره شي، او د سر خریل (حلق) د لنډولو (تقصیر) څخه غوره ده، ځکه چې پیغمبر ﷺ د حلق کوونکو لپاره درې ځله دعا وکړه او د تقصیر کوونکو لپاره یوازې یو ځل دعا وکړه[36]، مګر که د حج وخت نږدې وي، چې د سر د وېښتو د ودې لپاره وخت کافي نه وي، نو غوره داده چې تقصیر (لنډول) وشي، ترڅو د سر وېښتان په حج کې وخریل شي، په دې دلیل چې پیغمبر ﷺ خپلو اصحابو ته د حجۃ الوداع په وخت کې د عمرې لپاره د ویښتو لنډولو امر کړی و[37]؛ ځکه چې هغوی د ذوالحجې په څلورمه نېټه په سهار کې راغلي وو. [36] بخاري په كتاب الحج، باب الحلق والتقصير عند الإحلال، شمېره(1727)، او مسلم په كتاب الحج، باب تفضيل الحلق على التقصير وجواز التقصير، شمېره (1301)، د ابن عمر رضي الله عنهما د حدیث څخه نقل کړي دي. [37] بخاري په كتاب الحج، باب التمتع والإقران، شمېره (1568)، او مسلم په كتاب الحج، باب بيان وجوه الإحرام، شمېره (1216)، د جابر رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړي دي.

د دې اعمالو په تر سره کولو سره عمره بشپړه کېږي، نو عمره عبارت دی له: احرام، طواف، سعي، د وېښتانو خريل يا لنډول، له دې اعمالو وروسته، له عمرې په بشپړه توګه خلاصېږي، او ټول هغه څه کولی شي چې د احرام څخه خلاص شوي کسان يې کوي، لکه د جامو، او خوشبویي استعمالول او له ښځو سره کوروالی کول او داسې نور.

* * *

د حج طریقه

کله چې د ذي الحجې اتمه (د ترویې ورځ) شي، نو حاجي له هغه ځایه چې استوګن دی، د حج لپاره احرام تړي، او د احرام تړلو پر وخت کې هغه څه کوي چې د عمرې د احرام تړلو لپاره یې کول لکه: غسل کول، خوشبوی کارول، او لمونځ، کله چې د احرام له تړلو فارغ شو په حج کې د داخلېدو نیت کوي او تلبيه وايي. د حج د تلبیه ویلو طریقه د عمرې د تلبیې په څېر ده، خو دلته به وايي: "لبَّيْكَ حَجًّا"، د دې پرځای چې ووايي: "لبَّيْكَ عُمْرَةً"، که چېرې هغه (حاجي) وېره ولري چې د حج مناسک به سرته و نه رسوي، نو د هغه لپاره مستحب ده چې د احرام تړلو په وخت کې دا شرط وتړي: «فإن حبسني حابس فمحلي حيث حبستني»[38]. «زما له احرام څخه د وتلو ځای به هغه وي چې زه پکې بند پاتې شم»، او څوک چې وېره نه لري، دا شرط دې نه تړي. [38] نسائي په كتاب مناسك الحج، كيف يقول إذا اشترط، شمېره (2766)، د ابن عباس رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړی.

بیا منی ته وځي، هلته ماسپښین، مازدیګر، ماښام او ماخوستن لمونځونه په قصر ادا کوي، خو سره یو ځای کوي یې نه؛ ځکه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم به په منی کې لمونځ قصر کاوه او یوځای به یې نه کاوه [39]، او قصر - لکه څنګه چې معلومه ده - د څلورو رکعتونو لمونځ دوه رکعته کول دي. د مکې اوسېدونکي او نور خلک به په منی، عرفات او مزدلفه کې قصر کوي، ځکه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم به د حج الوداع په وخت کې خلکو ته لمونځ ورکاوه، په داسې حال کې چې د مکې اوسېدونکي هم ورسره وو، نو هغوی ته د بشپړولو امر نه دی کړی. که واجب وای، نو هغوی ته به یې پرې امر کړی وای، لکه څرنګه چې یې د فتحې په کال کې امر کړی و. [39] مسلم په كتاب الحج، باب حجة النبي ﷺ، شمېره (1218)، د جابر رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړی.

کله چې د نهمې ورځې لمر راوخېژي، عرفې ته روانیږي او -که ممکن و- په «نمره» کې د (زوال) تر وخته پاتې کېږي، که ممکن نه وي هېڅ کوم حرج نشته؛ ځکه چې نمره کې ښکته کېدل سنت دی.

او د لمر له زوال څخه وروسته د ماسپښین او مازدیګر لمونځونه سره قصر او د جمع تقدیم په شکل یې ادا کوي، لکه څرنګه چې پیغمبر ﷺ همدا کار وکړ؛ ترڅو د وقوف او دعا وخت اوږد شي.

بیا به د لمونځ څخه وروسته ځان د ذکر او دعا لپاره بې کاره کوي او د دعا پر مهال خپل لاسونه پورته او مخ قبلې ته کوي، که څه هم شا یې غره ته وي، ځکه چې سنت قبلې ته مخامخ درېدل دي، نه غره ته، او نبي کريم ﷺ غره باندې ودرېد او وېې فرمايل: [40] مسلم په كتاب الحج، باب ما جاء أن عرفة كلها موقف، شمېره (1218)، د جابر رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړی. «زه دلته ودرېدم او ټول عرفات د ورېدو ځای دی»[40]،

«او د عرنې له درې څخه وخيژئ»[41]. [41] ابن ماجه په كتاب المناسك، باب الموقف بعرفة، شمېره (3012)، د جابر رضي الله عنه د حدیث څخه نقل کړی.

او په دې عظیم مقام (عرفات) کې د نبي کريم ﷺ ډېره دعا دا وه: ژباړه: "له الله پرته بل معبود نشته هغه یو دی شریک نه لري، د هغه لپاره پاچاهي ده او د هغه لپاره ستاینه ده، او هغه په هر څه قادر دی". [42] بخاري په أبواب العمرة، باب ما يقول إذا رجع من الحج أو العمرة أو الغزو، شمېره (1797)، او مسلم په كتاب الحج، باب ما يقول إذا قفل من سفر الحج وغيره، شمېره (1344)، د ابن عمر رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړي دي.

نو که چېرته ستړی شو او غوښتل یې چې له خپلو ملګرو سره ګټورې خبرې وکړي، یا ګټور کتابونه ولولي، په ځانګړې توګه کوم چې د الله تعالی د سخاوتمندۍ او پراخو انعامونو سره تړاو لري؛ د دې لپاره چې په هغه ورځ یې د هیله مندۍ اړخ پیاوړی شي نو ښه ده، بیا بیرته الله تعالی ته په زارۍ کولو او دعاګانو سره راګرځي، او کوښښ کوي چې د ورځې وروستۍ برخه د دعا لپاره فرصت وګڼي او ګټه ترې واخلي، ځکه چې غوره دعا د عرفې د ورځې دعا ده.

کله چې لمر پرېوځي، نو (حاجي) به مزدلفې ته ځي.. کله چې هلته ورسېږي، د ماښام او ماخوستن لمونځونه به یو ځای ادا کوي، مګر که چېرې مزدلفې ته د ماخوستن د لمانځه له وخت څخه دمخه ورسېږي، نو ماښام به په خپل وخت کې ادا کوي، بیا به انتظار کوي ترڅو د ماخوستن د لمونځ وخت داخل شي، او په وخت دې ادا کړي. په دې مسئله کې زما همدا نظر دی.

دا د امام أحمد د ملګرو (فقهاوو) د هغو خبرو څخه څرګندېږي چې د لمونځ د وختونو په اړه یې ویلي دي: مخکې کول غوره ده (یعنې د ماښام لمونځ)، پرته د جمع کولو شپې څخه د هغه چا لپاره چې د احرام په حالت کې یې نیت کړی وي، که چېرې د لمر لوېدو پر مهال ونه رسېږي، او که چېرې د لمر لوېدو پر مهال ورسېږي، نو د ماښام لمونځ دې په خپل وخت ادا کړي او نه دې ځنډوي. په ​​شرح الاقناع کې يې ویلي دي: که وخت یې حاصل شي، نو باید ځنډ ونه کړي، بلکې په خپل وخت دې لمونځ ادا کړي؛ ځکه چې هغه لپاره هېڅ عذر نشته. او د جمع (یوځای کولو) په اړه ئې ویلي دي: چې په مزدلفه کې ځنډول کېږي. او علت یې داسې بیان کړي چې د ماښام وخت مزدلفې ته په تګ کې مشغول وي. مالکیانو ویلي دي: که حاجي د امام سره عرفات کې ودرېږي او ورسره یوځای مزدلفې ته حرکت وکړي، نو هغه په ​​مزدلفه کې جمع کوي، مګر که حاجي امام سره و نه ودرېږي او یو ځای ورسره حرکت و نه کړي، بلکې یوازې ودرېږي یا د امام د حرکت څخه وروسته پاتې شي، نو هغه باید د ماښام او ماخوستن دواړه لمونځونه په خپل وخت ادا کړي. په (جَواهِر الِإكلِيل) (مخ 181 ټوک1) کې یې همداسې ویلي دي. ابن حزم رحمه الله په ټینګار سره ویلي: په دې شپه د ماښام لمونځ د مزدلفې پرته په بل ځای کې نه کېږي، او خامخا به د شفق له لوېدو وروسته وي حتماً.[43]. پای. [43] المحلى (3/ 165).

او په صَحِيح االبُخارِي کې د ابنِ مسعودٍ رضي الله عنه څخه روایت دی چې: "هغه د ماخوستن اذان او یا دې ته نږدې وخت کې مزدلفې ته راغی، یو سړي ته یې امر وکړ چې اذان او اقامت ووایي، بیا یې د ماښام لمونځ وکړ، او له هغه وروسته یې دوه رکعته لمونځ وکړ، بیا یې د ډوډۍ غوښتنه وکړه او د ډوډۍ خوړلو وروسته یې یو سړي ته امر وکړ چې اذان او اقامت ووایي، بیا یې د ماخوستن لمونځ دوه رکعته ادا کړ". په بل روایت کې راغلي دي: "دوه لمونځونه یې ادا کړل، هر لمونځ یې په یو اذان او یو اقامت سره ادا کړل، چې په هغو کې د ماخوستن لمونځ و" [44]. [44] بخاري په كتاب الحج، باب من أذن وأقام لكل واحدة منهما، شمېره (1675)، د عبد الله بن مسعود رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړی.

خو که چېرې هغه (حاجي) د جمع (د ماښام او ماخوستن لمونځ یو ځای) ادا کولو ته ضرورت ولري؛ یا د ستړیا له امله، یا د اوبو د لږوالي له امله، یا نورو علتونو له امله، نو په جمع کولو کې څه حرج نشته، که څه هم د ماخوستن وخت لا نه وي داخل شوی، او که چېرې د دې وېره ورسره وي چې مزدلفې ته به وروسته له نیمې شپې ورسېږي، نو لمونځ دې ادا کړي که څه هم مزدلفې ته له رسېدو مخکې (په لار کې) وي، او جواز نلري چې لمونځ تر نیمې شپې وروسته تاخیر کړي.

شپه به په مزدلفه کې تېره کړي، او کله چې سهار شي، د سهار لمونځ به د اذان او اقامت سره وختي ادا کړي، بیا دې په مشعر الحرام کې ودرېږي، قبلې ته مخ واړوي، او د الله تعالی ذکر، تکبیر او دعا دې ډېره کوي، تر هغه چې په بشپړه توګه رڼا شي. که چېرې دا ممکنه نه وي چې مشعر الحرام ته لاړ شي، نو خپل ځای کې دې دعا وکړي؛ د رسول الله صلی الله علیه وسلم د دې وینا پر بنسټ چې فرمایلي يې دي: «زه دلته ودرېدم - یعني: په مشعر باندې - او جمع (مزدلفه) ټوله د ودرېدلو ځای دی» [45]. او د دعا پر مهال به یې مخ قبلې ته وي او لاسونه به یې پورته کړي وي. [45] مسلم په كتاب الحج، باب حجة النبي ﷺ، شمېره (1218)، د جابر رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړی.

او کله چې ورځ ډېره روښانه شوه، نو دوی باید د لمر ختلو څخه مخکې منی ته لاړ شي، او دوی باید په لاره کې ډېره تلبیه ووایي، او کله چې دوی (وادي) محسر ته ورسېږي، نو مستحب ده چې لږ دې بیړه وکړي؛ او کله چې منی ته ورسېږي لومړی د عقبې جمره - آخره جمره چې مکې ته نږدې ده- په اوو تیږو پرله پسې ولي، چې هره تیږه د کجوري د دانې په اندازه وي، او د هرې تیږې له ویشتلو سره په خشوع او تعظیم سره «الله اکبر» وايي، بیا، د جمراتو له ویشتلو وروسته، خپل د قربانۍ څاروی حلالوي، بیا به سر خریي یا یې لنډوي که سړی وي، او ښځه دې لنډې کړي پرته له خریلو څخه، بیا به د طواف او سعې لپاره مکې ته ښکته شي.

او کله چې غواړي د جمراتو له ویشتلو او خریلو وروسته د طواف لپاره مکې ته لاړ شي، نو د عطرو کارول سنت دي؛ د عائشه رضي الله عنها د وینا پر بنسټ: "ما رسول الله صلی الله علیه وسلم ته د احرام تړلو مخکې، او د احرام د تحلل څخه وروسته او مخکې له دې چې د بیت الله طواف وکړي خوشبويي لګوله" [46]. [46] بخاري په كتاب الحج، باب الطيب عند الإحرام وما يلبس إذا أراد أن يحرم، ويترجل ويدهن، شمېره (1539)، او مسلم په كتاب الحج، باب الطيب للمحرم عند الإحرام، شمېره (1189)، د عائشة رضي الله عنها له حدیث څخه نقل کړی دی.

بیا، له طواف او سعی وروسته، هغه منی ته راستنېږي، او د یوولسمې او دولسمې (ذو الحجې) شپې هلته تېروي، او په دواړو ورځو کې له زوال څخه وروسته درې واړه جمرې ولي، او غوره ده چې د جمرو ویشتلو لپاره په پښو لاړ شي، خو که سورلۍ باندې لاړ شي، هیڅ ستونزه نشته، داسې چې لومړی له مکې څخه لرې او د خیف جومات سره نږدې دی (لومړنۍ جمره) په اوو تیږو پرله پسې ولي، او له هرې تیږې سره «الله اکبر» وايي، او کله چې د جمرې له ویشتلو څخه فارغېږي لږ مخ ته ځي او له بېروبار څخه لرې کېږي، قبلې ته مخ کوي، لاسونه پورته کړي، او د خپلې خوښې اوږدې دعاګانې کوي، که چېرې د اوږدې مودې لپاره ولاړ پاتې کېدل او دعا کول ورته ستونزمن وي، نو هغه باید په هغه څه سره دعا وکړي چې ورته اسانه وي، حتی که لږ هم وي، ترڅو سنت باندې عمل کول ترسره شي.

بیا به منځنۍ جمره په اوو تیږو پرله پسې ولي، او له هرې تیږې سره به «الله اکبر» وايي، بیا به کیڼ اړخ ته ځي، قبلې ته مخ کوي، لاسونه به پورته کړي، او د خپلې خوښې اوږدې دعاګانې دې وکړي، که ممکن وي، که ممکن نه وي تر هغه چې کولی شي دعا لپاره دې ودرېږي؛ دعا لپاره درېدل دې نه پرېږدي؛ ځکه چې دا سنت دي، او ډېری خلک یې له پامه -یا د ناپوهۍ یا د غفلت له امله-غورځوي؛ او هرکله چې یو سنت له پامه وغورځول شي، د هغه ترسره کول او په خلکو کې یې خپرول، ډېره اړینه ده؛ ترڅو پرېنښودل شي او له منځه لاړ نشي.

بیا جمره عقبه په اوو تیږو پرله پسې ولي او له هرې تیږې سره به «الله اکبر» وايي، او کله چې د جمرې له ویشتلو څخه فارغیږي، لاړ دې شي او له هغې وروسته دې دعا نه کوي.

نو کله چې دوولسمې ورځې جمرې وولي، که یې غوښتل نو بیړه (عجله) دې وکړي او له منی څخه دې ووځي، او که یې غوښتل ديارلسمه ورځ دې په منی کې پاتې شي او د زوال څخه وروسته دې جمرې وولي؛ لکه څرنګه چې مخکې یاد شو، او دا غوره عمل دی؛ او دا نه واجبېږي مګر دا چې د دوولسمې ورځې لمر غروب وکړي او حاجي په منی کې وي، په دې صورت کې هغه باید تر هغه وخته پورې تاخیر وکړي تر څو درې واړه جمرات له زوال څخه وروسته وولي، خو که چېرې له ارادې پرته په دوولسمه ورځ لمر پرېوتلو او هغه په منی کې و، لکه: داسې چې هغه تللی وي او په سپرلۍ سپور شوی وي مګر د موټرو د ګڼې ګوڼې یا ورته شي له امله ځنډیدلی وي، نو هغه باندې تاخیر لازم نه دی؛ ځکه چې د هغه تاخیر د لمر لوېدو پورې د هغه له ارادې پرته و.

کله یې چې له مکې څخه خپل هېواد ته د وتلو اراده وکړه نو له طواف الوداع پرته به له مکې څخه نه وځي؛ د پیغمبر صلی الله علیه وسلم د وینا پر بنسټ: « هېڅوک دې ستاسو څخه نه ځي تر دې چې وروستی ملاقات یې له بیت الله سره نه وي شوی»[47]. او په بل روایت کې راځي چې: «خلکو ته حکم شوی چې وروستی عمل یې د بیت الله (کعبې) طواف وي، خو دا طواف پر حائضې نشته»[48]. حایضه او نفسا‌ء ښځو لپاره طواف الوداع نشته، او دوی باید د الوداع ویلو لپاره د مسجد حرام په دروازه کې و نه درېږي؛ ځکه چې دا د پیغمبر صلی الله علیه وسلم څخه ثابت نه دی. [47] بخاري په كتاب الحج، باب طواف الوداع، شمېره (1755)، او مسلم په كتاب الحج، باب وجوب طواف الوداع وسقوطه عن الحائض، شمېره (1327)، د ابن عباس رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړي دي. [48] بخاري په كتاب الحج، باب طواف الوداع، شمېره (1755)، او مسلم په كتاب الحج، باب وجوب طواف الوداع وسقوطه عن الحائض، شمېره (1328)، د ابن عباس رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړي دي.

که چیرته له طواف الوداع نه وروسته - خپلو ملګرو ته د انتظار، یا سامان بارولو، یا په لار کې سودا اخېستلو له امله پاتې شو باک نه لري او طواف به بیا نه کوي، مګر دا چې د سفر وروسته کولو اراده ولري، بیا دې د بېلګې په توګه خپل سفر د ورځې پای ته وروسته کړي، او اړین دی چې بیا د مخه ښې طواف وکړي تر څو یې وروستی دیدار د بیت الله سره وشي.

* * *

د مسجد نبوي زیارت

که حاجي غواړي چې د حج څخه مخکې يا وروسته د نبوي جومات زيارت وكړي، نو لازمه ده چې د نبوي جومات د زيارت نيت ولري، د قبر زيارت نه، ځكه چې د عبادت په نيت سفر کول د قبرونو د زيارت لپاره روا نه دي، بلكې يواځې د درې جوماتونو لپاره ترسره کېږي: مسجد الحرام، مسجد النبوي، او مسجد الأقصى، لكه څنګه چې د رسول الله صلى الله عليه وسلم په ثابت حديث كې راغلي دي چې فرمايي: «له درېیو جوماتونو پرته په سفر مه ځئ چې هغه: مسجد الحرام، زما دغه جومات، او مسجد اقصی دي»[49]. [49] بخاري په كتاب فضل الصلاة في مسجد مكة والمدينة، باب فضل الصلاة في مسجد مكة والمدينة، شمېره (1189)، او مسلم په كتاب الحج، باب لا تشد الرحال إلَّا إلى ثلاثة مساجد، شمېره (1397)، د ابو هريرة رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړي دي.

کله چې نبوي جومات ته ورسېږي، نو خپله ښي پښه د ننوتلو لپاره وړاندې کوي او وايي: ژباړه: «د الله په نوم پیل کوم، او د الله درود دې وي په رسول الله باندې، ای الله، زما ګناهونه وبخښه، او زما لپاره د خپل رحمت دروازې پرانیزه، زه په لوی الله، د هغه په ​​کریم مخ، او ​​ازلي قدرت سره د رټل شوي شیطان څخه پناه نیسم»[50]، بیا څومره چې وغواړي لمونځ دې وکړي. [50] ابو داود په كتاب الصلاة، باب فيما يقوله الرجل عند دخوله المسجد، شمېره (466)، د ابن عمرو رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړی.

غوره دا ده چې خپل لمونځ روضة کې وكړي، هغه ځای چې د نبي صلى الله عليه وسلم د منبر او د هغه د حجرې تر منځ دی چې قبر يې په کې دی؛ ځكه چې د دې دواړو تر منځ د جنت د باغونو څخه یو باغ دی[51]، كله چې لمونځ وكړي او وغواړي چې د نبي صلى الله عليه وسلم د قبر زيارت وکړي، نو په ادب او وقار سره دې د قبر مخامخ ودرېږي او ودې وايي: ای د الله نبي! سلام، او د الله رحمت او برکتونه دې وي پر تا، یاالله! پر محمد صلی الله علیه وسلم او د هغه پر کورنۍ رحمت ووروه، لکه پر ابراهیم علیه السلام او د هغه پر کورنۍ دې چې لورولي و، بېشکه ته ستایلی شوی او لوي یې. یا الله! پر محمد صلی الله علیه وسلم او د هغه پر کورنۍ برکتونه ووروه، لکه پر ابراهیم - علیه السلام - او د هغه پر کورنۍ دې چې لورولي و، بېشکه ته ستایل شوی او لوي یې [52]، زه شاهدي ورکوم چې تاسو په رښتیا د الله رسول یاست، چې تا د رسالت پیغام رسولی، امانت مو ادا کړی، امت ته مو نصیحت کړی، او د الله په لاره کې مو لکه څنګه چې باید مبارزه -جهاد- وشي، جهاد مو کړی، نو الله جل جلاله دې تاسو ته د خپل امت په اړه هغه غوره اجر دركړي چې يو نبي ته یې د خپل امت په مقابل كې وركړی وي. [51] بخاري په كتاب فضل الصلاة في مسجد مكة والمدينة، باب فضل ما بين القبر والمنبر، شمېره (1196)، او مسلم په كتاب الحج، باب ما بين القبر والمنبر روضة من رياض الجنة، شمېره (1391)، د ابو هريرة رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړي دي. [52] بخاري په شمېره (6350)، او مسلم په شمېره (406) کې روایت کړي دي.

بیا به لږ غوندې ښي خوا ته لاړ شي، ابو بكر صديق رضي الله عنه ته دې سلام وایي، بیا به یو څه نور هم ښي خوا ته لاړ شي، عمر بن خطاب رضي الله عنه ته دې سلام ووايي، او که د هغه او د ابو بكر رضي الله عنهما لپاره يو مناسب دعا وکړي نو غوره ده.

الله جل جلاله ته د نږدې کېدو په موخه هېچ چا ته جواز نلري چې نبوي حجره (قبر) مَسحه کړي یا د هغې شاوخوا طواف کړي، همدارنګه، د دعا په وخت کې دې د حجرې مخامخ نه درېږي، بلکې مخ دې باید قبلې ته واړوي، ځکه چې الله جل جلاله ته نږدې کېدل یوازې هغه څه په ذریعه کېدای شي چې الله او د هغه رسول صلى الله عليه وسلم شرعاً مقرر کړي وي، د عبادتونو بنسټ په اتباع باندې دي، نه په بدعت باندې.

او ښځه د نبي صلى الله عليه وسلم د قبر او د نورو قبرونو زيارت نه شي کولی؛ ځكه چې نبي صلى الله عليه وسلم د قبرونو زيارت کوونكو ښځو او هغه كسان چې پر قبرونو باندې مسجدونه او څراغونه جوړوي، لعنت كړی دی[53]، مګر له خپل ځایه پر نبي صلى الله عليه وسلم باندې درود او سلام وایي، او هغه چې هر چېرته وي د هغې درود او سلام نبي ﷺ ته رسېږي، په حدیث کې د نبى ﷺ څخه راغلي چې فرمایي: "ما باندې درود ووایئ، ځكه چې ستاسو درود له هرځایه څخه ما ته رسېږي"[54]. او پېغمبر صلی الله علیه وسلم فرماېلي دي: «الله -تعالی- داسې ملاېکې لري چې په ځمکه کې ګرځي او زما له امت څخه ماته سلام رارسوي»[55]. [53] ابو داود په كتاب الجنائز، باب في زيارة النساء القبور، شمېره (3236)؛ او ترمذي په كتاب الصلاة، باب ما جاء في كراهية أن يتخذ على القبر مسجدا، شمېره (320)؛ او نسائي په كتاب الجنائز، باب التغليظ في اتخاذ السرج على القبور، شمېره (2043)، د ابن عباس رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړي دي. [54] ابو داود په كتاب المناسك، باب زيارة القبور، شمېره (2042)، د ابو هريرة رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړی. [55] نسائي په كتاب السهو، باب السلام على النبي ﷺ، شمېره (1282)، د ابن مسعود رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړی.

او په ځانګړي توګه نارینه بايد د بقيع زيارت وكړي، کوم چې د مدینې هدیره ده، او ودې وايي: ژباړه: "سلام دې وي پر مومنانو په دې دیار کې، او بېشكه چې مونږ هم هرکله چې الله وغواړي، تاسو سره به يوځای شو، الله دې پر هغو کسانو رحم وکړي چې له موږ او تاسو څخه مخکې تللي دي، او په هغو کسانو چې له موږ څخه وروسته راځي، او له الله څخه ځان او تاسو لپاره عافيت غواړو"[56]، ژباړه: "اې الله، موږ د دوی له اجر څخه مه محروموه، موږ د دوی وروسته مه ازمویوه، موږ او دوی ته بخښنه وکړه" [57]. [56] مسلم په كتاب الجنائز، باب ما يقال عند دخول القبور والدعاء لأهلها، شمېره (974، 975)، د عائشة رضي الله عنها، او بريدة رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړي دي. [57] ابن ماجة كتاب ما جاء في الجنائز، باب ما جاء فيما يقال إذا دخل المقابر، شمېره (1546)، د عائشة رضي الله عنها له حدیث څخه نقل کړی.

او که غوښتل یې چې احد ته لاړ شي او د هغو جهادونو، ازموينو، پاكولو او شهادتونو په اړه فكر وكړي چې نبي صلى الله عليه وسلم او ملګرو ته یې د دې جګړې پر مهال پېښ شوي دي، بیا د هغو شهداءو ته سلام ووايي، لکه: حمزه بن عبدالمطلب رضي الله عنه چې د نبي صلى الله عليه وسلم تره و. په دې کې هېڅ حرج نشته، ځكه چې ممکن دا د هغو ځمکو په ګرځېدو كې شاملېږي چې پرې امر شوی دی، او الله په دې هکله ښه پوهېږي.

***

فایدې

دا د حج او عمرې د مناسکو اړوند فایدې دي چې بیانول او پېژندل یې اړین دي:

لومړۍ فایده: د حج او عمرې آداب:

الله تعالی فرمایلي: ژباړه: (وخت د احرام د) حج څو معلومې میاشتې دي، نو چا چې په دې (میاشتو) كې (پر ځان) حج فرض كړ، نو په حج كې نه له ښځو سره د شهوت خبرې كول شته او نه (د الله) نافرماني او نه جګړه او تاسو چې څه نېكي كوئ، الله پر هغې پوهېږي، او توښه واخلئ، پس یقینًا بهترینه توښه تقویٰ ده، اى د صفا عقل خاوندانو! یوازې له ما څخه وېرېږئ 197﴾ [البقرة:197]. او پېغمبر صلی الله علیه وسلم فرماېلي: ژباړه: "د بيت الله طواف، صفا او مروه، او جمرې په تیږو وېشتل د الله تعالی د یاد لپاره دي" [58]. [58] ابو داود په كتاب المناسك، باب في الرمل، شمېره (1888)، او ترمذي په أبواب الحج، باب ما جاء كيف ترمى الجمار، شمېره (902)، د عائشة رضي الله عنها له حدیث څخه نقل کړي دي.

اړینه ده چې بنده د حج شعائر د تعظيم، درناوي، مينې او د الله رب العالمين په وړاندې د تسلیمېدو په روحيه اجرا كړي، او په ارامۍ، وقار او د رسول الله ﷺ په پيروي كې یې ترسره كړي.

په کار ده چې دا ستر عبادتونه په ذکر، تکبير، تسبيح، تحميد او استغفار سره ترسره شي؛ ځكه چې له هغه ځایه چې احرام تړي تر هغه چې احرام بېرته خلاصوي، هغه په عبادت كې دی، او حج د مېلې، لوبو او تفريح لپاره نه دی، چې انسان هر څه وغواړي بې له کوم حده ترې خوند واخلي، لکه څنګه چې د ځینو خلکو څخه لیدل کېږي چې له ځانه سره د موسیقۍ او سندرو آلاتو سره راځي چې د الله د ذکر څخه یې لرې کوي او د الله په نافرمانۍ ته یې اړ باسي، او ځيني خلک به تاسو ګورئ چې په لوبو، خندا او خلکو باندې ټوکو کولو اخته وي، او داسې نور ناسم کارونه ترسره کوي، ګویا چې حج د تفریح او لوبو لپاره فرض شوی وي.

حاجي او نورو باندې واجب ده چې د هغو فرایضو ساتنه وکړي چې الله پرې لازم کړي دي، لکه په خپل وخت جماعت لمونځ کول، ښو کارونو باندې امر او د بدو کارونو څخه منع کول.

حاجي باید مسلمانانو ته د ګټې رسولو لپاره لیواله وي او د اړتیا په وخت کې د لارښوونې او مرستې په ذريعه هغوی سره احسان وکړي، او د هغوی په کمزورو کسانو رحم وکړي، په ځانګړې توګه د مهربانۍ په حالاتو کې، لکه د ګڼه ګوڼې ځایونه او داسې نور، ځکه چې په خلکو رحم کول د خالق د رحمت لامل ګرځي، "او الله یوازې په خپلو مهربانو بندګانو رحم کوي"[59]. [59] بخاري په كتاب الجنائز، باب قول النبي ﷺ: «يعذب الميت ببكاء أهله عليه» إذا كان النوح من سنته، شمېره (1284)، او مسلم په كتاب الجنائز، باب البكاء على الميت، شمېره (923)، د اسامة بن زيد رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړي دي.

هغه باید د بیهوده خبرو، بد اخلاقۍ، نافرمانۍ، او د حق د ملاتړ پرته د بل هر څه لپاره له بحث کولو څخه ډډه وکړي، خو د حق د ملاتړ لپاره بحث او جدال کول په خپل ځای کې واجب دی. او پر خلکو ظلم او هغوی ته زیان رسولو څخه دې ډډه وکړي؛ له غیبت، نمیمه، ښکنځلې، سپکاوي، وهل، او پردیو ښځو ته د کتلو څخه دې ډډه وكړي، ځكه چې دا کارونه هم په احرام کې حرام دي او هم د احرام څخه بهر، خو په احرام کې یې حرمت ډېر شديد دی.

او له هغو خبرو څخه دې ځان وساتي چې ځينې خلک يې كوي او د دې مشاعرو لپاه مناسبې نه دي، لکه د جمراتو ویشتلو په وخت کې داسې ویل: مونږ شيطان وویشتلو! او ممکن مشعر ته ښکنځلې او سپکاوی وکړي یا یې په څپلیو او ورته نورو شيانو باندې وولي، چې دا د عاجزۍ او عبادت سره مطابقت نه لري، او دا ډول کړنې د جمراتو د ویشتلو اصلي هدف سره، چې د الله عز وجل د ذکر ژوندي کول دي تناقض لري.

دویمه فایده: د احرام محظورات:

د احرام محظورات: هغه کارونه دي چې د حج یا عمرې په سبب یو محرم له هغو څخه منع شوي وي، او هغه درې ډوله دي:

یوه برخه یې نارینه او ښځو باندې حرامه ده، بله برخه یې یواځې نارینه باندې حرامه ده، او بله برخه یې یوازې ښځو باندې حرامه ده.

هغه څه چې نارینه او ښځو باندې حرامه ده، ځینې یې دا دي:

۱- فرج کې جماع کول: دا تر ټولو لوی محظور (ممنوع) دی، که په حج کې د لومړي تحلل څخه دمخه ترسره شي، درې شیان ورباندې مرتبېږي:

لومړی: د حج فاسدېدل، خو حاجي باید خپل حج ته دوام ورکړي تر هغه چې پای ته یې ورسوي.

دویم: اړینه ده چې راتلونکی کال کې یې قضا راوړي، که څه هم نفلي حج وي.

دریم: په قضا حج کې باید یو اوښ ذبح کړي.

۲- شهوت سره کتل او لمس کول.

۳- د دستکشو (لاسپوښ) اغوستل.

۴- د سر د وېښتانو لرې کول د خریلو او داسې نور څه په ذریعه، همدارنګه د بدن د ویښتانو لرې کول د مشهور قول پر بنسټ: خو که سترګو ته وېښتان ښکته شي او هغه ته تکلیف ورکوي، او د تکلیف لیرې کولو لپاره یوازې د ویښته لرې کول اړین وي، نو هغه لرې کولی شي او پرې څه نشته، همدارنګه که محرم خپل سر په خپل لاس سره وګروي او بې له قصده یې ویښتان وریژي، نو هغه باندې هېڅ څه نشته.

۵- د لاسونو یا پښو د نوکانو پرې کول: پرته له دې چې د هغه نوکان مات شوي وي او زیان ورته رسوي، نو یوازې د زیان رسونکي برخې پرې کولو کې هېڅ باک نشته، او هغه باندې هېڅ ګناه نشته.

۶- د احرام له تړلو وروسته په جامو، بدن یا نورو شیانو د عطرو کارول: مګر هغه عطر چې د احرام له تړلو مخکې کارول شوي وي، مهمه نه ده چې اثر یې له احرامه وروسته پاتې شي، ځکه چې په احرام کې حرام دا دی چې د عطرو کارول پیل کړي پرته له دې چې دوام ورکړي. د احرام په حالت کې د حاجی لپاره د زعفرانو لرونکي قهوې څښل روا نه دي، ځکه چې زعفران یو عطر دی، مګر دا چې د پخلي له امله یې خوند او بوی له لاسه ورکړی وي، او پرته له رنګ څخه یې بل څه پاتې نه وي، په دې صورت کې کومه ستونزه نشته.

۷- د ښکار وژل: هغه حلال وحشي حیوان دی، لکه: هوسۍ، سویان، کوترې او ملخان. هر چې د سمندري ښکار په اړه دي، نو هغه مباح دی، او د حاجي لپاره د سمندر د کب ښکار کول جائز دي، همدارنګه اهلي حیوان لکه چرګې هم ورته حلال دي.

که ملخان یې په لاره کې خپاره شي او بله لاره نه وي، او هغه په ​​غیر ارادي ډول په ځینو یې پښه کېږدي، نو په هغه کې هېڅ ګناه نشته؛ ځکه چې هغه د دوی د وژلو اراده نه درلوده، او نشي کولی ځان له دوی څخه وساتي.

د ونو پرې کول د احرام لرونکي کس لپاره حرام نه دي؛ ځکه چې احرام پرې هېڅ اغیزه نلري، دا یوازې د هغو کسانو لپاره حرام دي چې د حرم په میلونو کې دي، که دوی په احرام کې وي یا نه وي، په دې اساس، په عرفه کې د ونو پرې کول جائز دي، مګر په منی او مزدلفه کې جواز نلري، ځکه چې عرفه د میلونو څخه بهر ده، پداسې حال کې چې منی او مزدلفه د میلونو دننه دي.

که چېرې هغه د تګ پرمهال په ناڅاپي ډول له ونې سره ټکر وکړي، نو په هغه باندې څه نشته، او د وچو ونو پرې کول حرام نه دي.

هغه څه چې د نارینه وو لپاره حرام دي او ښځو باندې حرام نه دي، دوه شیان دي:

۱- د ګنډل شوي جامې اغوستل: دا په دې معنی ده چې جامې او داسې نور په عادي ډول واغوستل شي، لکه کمیس، د کمیس لاندې جامې، پرتوګ، او داسې نور، د نارینه لپاره جواز نلري چې دا شیان په عادي ډول واغوندي. خو، که دا شیان د معمول طریقې پرته په بل ډول واغوندي، نو په دې کې هېڅ ګناه نشته، لکه د کمیس څخه څادر جوړ کړي، او یا چپن داسې اغوستل چې پورته یې ښکته وي، نو په دې ټولو کې هېڅ ګناه نشته، د پیوند شوي څادر او ګنډل شوي لنګ په اغوستلو کې هېڅ حرج نشته.

د کمر بند، لاس گھړۍ، عینک، او خپل څادر په پینګ (نښلوونکي) باندې تړل اغوستل جائز دي؛ ځکه چې د دې شیانو په اړه د رسول الله ﷺ څخه منع نه ده راغلی او د هغه څیزونو په معنی هم نه دي چې پرې منع راغلی وي، بلکې له نبي ﷺ څخه د محرم د اغوستلو په اړه پوښتنه وشوه، او وې فرمایل: «کمیس، پګړۍ، پرتوګونه، خولۍ لرونکي جامې، څپلۍ، او موزې به نه اغوندي»[60]. نو د هغه (صلی الله علیه وسلم) ځواب د هغو شیانو په اړه چې باید وا نه غوستل شي، پر دې دلالت کوي چې پرته له یاد شوو څیزونو څخه، د نورو شیانو اغوستل محرم لپاره جواز لري، او رسول الله صلی الله علیه وسلم محرم ته اجازه ورکړې ده چې د څپلویو په نه شتون کې موزې واغوندي؛ ځکه چې هغه د خپلو پښو ساتنو ته اړتیا لري، او همدارنګه دعینکو کارول؛ ځکه چې هغه د خپلو سترګو د ساتنې لپاره عینکو ته اړتیا لري، او فقهاوو د مشهور قول له مخې سړي ته د ګوتې د اغوستلو اجازه ورکړې ده. [60] بخاري په كتاب الحج، باب ما لا يلبس المحرم من الثياب، شمېره (1543)، او مسلم په كتاب الحج، باب ما يباح للمحرم بحج أو عمرة وما لا يباح وبيان تحريم الطيب عليه، شمېره (1177)، د ابن عمر رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړي دي.

د احرام په حالت کې محرم ته جواز لري چې پرتوګ واغوندي که چېرې لنګ یا د هغې قیمت ورسره نه وي، او که چېرې څپلۍ یا د هغې قیمت ونه مومي نو موزې دې واغوندي؛ د ابن عباس رضی الله عنه د حدیث پر بنسټ چې رسول الله صلی الله علیه وسلم د عرفات په خطبه کې فرمایلي دي: "څوک چې څپلۍ نشي موندلی، نو موزې دې واغوندي، او څوک چې لنګ نه شي موندلی، نو پرتوګ دې واغوندي" [61]. [61] بخاري په كتاب جزاء الصيد، باب لبس الخفين للمحرم إذا لم يجد النعلين، شمېره (1841)، او مسلم په كتاب الحج، باب ما يباح للمحرم بحج وعمرة وما لا يباح وبيان تحريم الطيب عليه، شمېره (1178)، د ابن عباس رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړي دي.

۲- د سر پټول په چسپېدلي څیز سره: لکه پګړۍ، غتره (څادر)، خولۍ، او داسې نور، او کوم شیان چې سر پورې چسپېدلي نه وي، لکه خیمه، چترۍ، یا د موټر چت، په دې کې هېڅ حرج نشته، ځکه چې هغه څه چې منع دي هغه د سیوري پرته د سر پټول دي، او د ام الحصین الاحمسیه په حدیث کې راغلي چې وایي: "موږ د رسول الله صلی الله علیه وسلم سره د الوداع حج ادا کړ، ما هغه په داسې حالت کې ولید چې خپل سپرلۍ باندې و او جمره عقبه یې وویشتله او لاړ، بلال او اسامه هم ورسره وو، یو سپرلۍ څارله، او بل یې خپله جامه د رسول الله صلی الله علیه وسلم په سر پورته نیولی و، ترڅو د لمر څخه ورته سیوری وکړي". او په بل روایت کې راځي چې: "ترڅو له ګرمۍ څخه یې وساتي، تر هغه چې جمره عقبه یې وویشتله" احمد او مسلم روایت کړي دي[62]. دا د اختر په ورځ د احرام له تحلل (خلاصېدو) څخه مخکې و؛ ځکه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم به د اختر پرته په نورو ورځو کې جمرات په پیاده شکل ویشتل، نه دا چې سپرلۍ باندې وي[63]. [62] احمد (6/402)، او مسلم: كتاب الحج، باب استحباب رمي جمرة العقبة يوم النحر راكبًا، وبيان قوله ﷺ: «لِتَأْخُذُوا مَنَاسِكَكُمْ»، شمېره (1298)، د أم الحصين رضي الله عنها له حدیث څخه نقل کړي دي. [63] ابو داود په كتاب المناسك، باب في رمي الجمار، شمېره (1969)، د ابن عمر رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړی.

او محرم اجازه لري چې خپل سر باندې بار یا پېټی کېږدي، په دې شرط چې د دې اراده نه لري چې خپل سر پټ کړي، او همدارنگه، هغه ته اجازه ده چې اوبو کې غوټی ووهي، که څه هم د اوبو سره یې سر وپوښل شي.

هغه څه چې د ښځو لپاره حرام دي مګر د نارینه وو لپاره نه دي، هغه نقاب دی، نقاب هغه څه ته ویل کېږي چې ښځه خپل مخ په یو څه وپوښي او یوازې د سترګو لپاره سوری پرېږدي ترڅو د هغې له لارې ولیدلی شي، ځینې علماء وايي: د هغې لپاره دا روا نه ده چې خپل مخ نقاب یا بل څه باندې پټ کړي، مګر دا چې نارینه د هغې نږدې تېر شي؛ نو په دې حالت کې هغه باید خپل مخ پټ کړي، او کفاره ورباندې نشته، که پوښ ​​د هغې مخ لمس کړي یا یې نه کړي.

د یاد شویو محظوراتو ترسره کوونکی درې حالتونه لري:

لومړی حالت: که چېرته یو سړی بې له کوم عذر او اړتیا څخه د احرام محظور ترسره کړي، نو هغه ګناهکار دی او فدیه (کفارہ) ورباندې لازمه ده.

دویم حالت: که چېرته یو سړی د اړتیا له مخې ممنوع شی ترسره کړي؛ لکه: د ډېرې یخنۍ له کبله د ځان ژغورلو لپاره چې ورته ګواښ وي، د کمیس اغوستل ورته جواز لري، نو په دې حالت کې هغه ته اجازه ده چې دا کار وکړي، خو بیا هم پرې فدیه لازمه ده، لکه څنګه چې د کعب بن عجره رضي الله عنه سره وشوه، کله چې هغه رسول الله صلی الله علیه وسلم ته راوړل شو، په داسې حال کې چې د هغه له سر څخه سپږې په مخ باندې خورېدلې، نو رسول الله صلی الله علیه وسلم هغه ته اجازه ورکړه چې خپل سر وخريي او فدیه ورکړي [64]. [64] بخاري په أبواب المحصر، باب الإطعام في الفدية نصف صاع، شمېره (1816)، او مسلم په كتاب الحج، باب جواز حلق الرأس للمحرم إذا كان به أذى، ووجوب الفدية لحلقه، وبيان قدرها، شمېره (1201)، د كعب بن عجرة رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړي دي.

دریم حالت کې: دا چې د عذر له امله یو ممنوع کار ترسره کړي؛ یا د ناپوهۍ، هېرېدو، خوب، یا په جبر سره یې ترسره کړی وي، نو په هغه باندې هېڅ ګناه نشته او نه هم فدیه ورکول کېږي، د الله تعالی د دې فرمان په بنسټ: ژباړه: (او په تاسو هېڅ ګناه نشته په هغه شي كې چې تاسو په كې خطا شئ او لېكن (ګناه شته د) هغه (كار) چې ستاسو زړونه د هغه قصد (اراده) وكړي...) [الأحزاب:5]. او الله تعالی فرمایلي دي: ژباړه: (اې زموږ ربه! كه له موږ څخه څه هېره او خطا شوې وي، موږ پرې مه نيسه...) [البقرة:286]. نو الله تعالی وفرماېل: "ما دا کار وکړ" [65]. [65] مسلم په كتاب الإيمان، باب بيان قوله تعالى: شمېره (126)، د ابن عباس رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړی.

او په حدیث کې رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمایي: «بېشکه چې الله تعالی زما د امت تېروتنه، هېرېدل، او هغه څه چې دوی پرې مجبور کړل شوي، معاف کړي دي»[66]. [66] ابن ماجه په كتاب الطلاق، باب طلاق المكره والناسي، شمېره (2043)، د ابي ذر الغفاري رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړی.

دا عام متنونه دي د احرام د منع شوو کارونو او نورو مواردو په اړه، چې ښیي هغه کس چې د ناپوهۍ، یا هېرولو، یا د زور له امله معذور وي، له مؤاخذې (سزا) څخه معاف دي، الله تعالی په خاصه توګه د ښکار په اړه چې د احرام یو منع شوی کار دی، فرمايي: ژباړه: (اى مومنانو! د احرام په حالت کې ښكار مه وژنئ او كه له تاسې نه چا قصداً داسې وكړل نو د وژل شوي برابر يو څاروى دى...) [المائدة:95]. نو الله تعالی د سزا واجب والی د قاتل په قصدي ډول عمل ترسره کولو باندې محدود کړ، په قصدي ډول ترسره کول د سزا او ضمانت لپاره یو مناسب وصف دی، نو دې ټکي ته باید پام وشي او حکم ورپورې وتړل شي، که چېرې قصدي نه وي، نو هغه نه ګناهګار دی او نه هم کفارې ته اړتیا لري.

خو کله چې عذر لرې شي، او ناپوه کس پوه شي، هېرېدونکی کس په یاد ولري، ویده کس راویښ شي، او مجبوریت له منځه لاړ شي، نو حرام کار باید سمدلاسه پرېښودل شي، خو که چېرې هغه د عذر له لرې کېدو وروسته هم دې کار ته دوام ورکړي، نو هغه ګناهکار دی او باید کفاره ورکړي، د بیلګې په توګه: که یو نارینه د خوب په وخت کې خپل سر پټ کړي، تر هغه چې هغه ویده وي، هغه باندې هېڅ ګناه نشته، کله چې هغه راویښ شي، نو باید سمدلاسه خپل سر لوڅ کړي، او که هغه په ​​دې پوه وي چې سر باید لوڅ کړی شي، خو بیا هم خپل سر نه لوڅوي، نو هغه باید کفاره ورکړي.

د فدیې مقدار د هغو محظوراتو لپاره چې مونږ یاد کړل، په لاندې ډول دی:

۱- د وېښتانو او نوکانو پرې کول، عطر استعمالول، شهوت سره لمسول، د تکرار کتلو سره انزال، د لومړي تحلل وروسته جماع کول، د عمرې په حالت کې جماع کول، د دستکشو اغوستل، د نارینه و لپاره د ګنډل شوي څېز اغوستل، د سر پټول، او د ښځې لپاره د مخ پټول (نقاب)، په دې ټولو مواردو کې فدیې ورکول ضروري دي؛ په هره یوه کې یې درې انتخابونه شته: یا یوه پسه ذبح کړي، یا شپږ مسکینانو ته خوراک ورکړي، یا درې ورځې روژه ونیسي، د دې انتخابونو څخه دې یو انتخاب کړي؛ د الله تعالی د قول پر بنسټ چې د سر د ویښتانو د خریلو په اړه یې فرمایي: ژباړه: (خو كه څوک له تاسې نه ناروغ وي يا يې په سر كې څه تكليف وي...) الآية [البقرة:196]. نور موارد هم په همدې قیاس دي، که یې ذبح غوره کړه، نو یو پسه (نر یا ښځینه) د پسه یا وزې څخه ذبح کړي چې د قربانۍ معیارونه يې پوره کړي وي، یا د هغې بدله د اوښې یا غوا اومه برخه دې ورکړي، او ټولې غوښې دې باید په فقیرانو ووېشل شي او له هغې څخه دې په خپله نه خوري، که یې خوراک ورکول غوره کړل، نو د هر مسکین لپاره نیم صاع (شاوخوا دوه کیلوګرامه) خوراک ورکړي، چې د کجورو یا غنمو یا نورو حبوباتو څخه وي، که یې روژه غوره کړه، نو درې ورځې پرله پسې یا جلا دې روژې ونیسي.

۲- د ښکار جزا: که د ښکار شوي حیوان مثل (ورته حیوان) شتون ولري، نو درې انتخابه لري؛ یا دې دې ته ورته حیوان په څېر ذبح کړي، او ټولې غوښې یې د مکې فقیرانو ته ووېشي، یا دې د ورته حیوان بیه معلومه کړي، او د بیې په اندازه دې فقیرانو ته خوراک ووېشي (هر مسکین لپاره نیم صاع)، یا دې د هر مسکین د خوراک په مقابل کې یوه ورځ روژه ونیسي.

که چېرې د ښکار شوي حیوان په څېر پیدا نه شي، نو هغه دوه انتخابه لري: یا باید د وژل شوي ښکار قیمت دې معلومه کړي، او د هغه د قیمت معادل خوراک دې په غریبانو وویشي، هر غریب ته دې نیم صاع ورکړي، یا د هر مسکین د خوراک پر ځای دې یوه ورځ روژه ونیسي.

د هغه څه مثال چې په مقابل کې یې څاروی ذبح کېږي: پسه د کوتر په مقابل کې دی، نو هغه چا ته وایو چې کوتره یې وژلی وي: ته اختیار لرې؛ که غواړې یوه پسه حلال کړې، یا که غواړې د پسه قیمت معلوم کړې او پیسو باندې د حرم مسکینانو ته نیم صاع خواړه ورکړې، یا که غواړې د هر مسکین د خوراک په مقابل کې یوه ورځ روژه ونیسې.

او هغه ښکار چې مثل (برابر) یې نشته: ملخ دی، نو څوک چې په قصد سره ملخ ووژني، وایو: که غواړې، وګوره چې د ملخ قیمت څومره دی او د هغه مقدار معادل خواړه د حرم (مکې) مسکینانو ته ورکړه؛ د هر مسکین لپاره نیمه پیمانه، او که غواړې، د هر مسکین د یوې ورځې د اطعام (خواړه ورکولو) پرځای یوه ورځ روژه ونيسه.

۳- د حج په حالت کې د لومړي احلال (تحلل) څخه مخکې د جماع کولو کفاره یوه بَدَنَه (اوښ یا غوا) ده.

دریمه فایده: د ماشوم د احرام په اړه:

هغه کوچنی ماشوم چې لا بلوغ ته نه وي رسېدلی، حج پرې فرض نه دی، خو که هغه حج وکړي، نو د حج ثواب به ورته ورسېږي او کله چې بلوغ ته ورسېږي، فرضي حج باید تکرار کړي، او څوک چې د هغه سرپرست وي، که پلار وي، مور وي یا بل څوک، باید د هغه لپاره احرام وتړي، د حج د مناسکو اجر به ماشوم ته ورسېږي، او د هغه سرپرست ته به هم د دې اجر ورکړل شي، د هغه حدیث پر بنسټ چې په صحیح کې د ابن عباس رضی الله عنهما څخه راغلي چې: یوې ښځې یو ماشوم رسول الله صلی الله علیه وسلم ته وړاندې کړ او ویې ویل: ای د الله رسوله! ایا د دې لپاره حج شته؟ هغه وفرمایل: «هو، او ستا لپاره هم د هغه اجر شته»[67]. [67] مسلم په كتاب الحج، باب صحة حج الصبي، شمېره (1336)، د ابن عباس رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړی.

که ماشوم ممیز (عقلمن) وي، یعنې څوک چې په هغه څه باندې پوهېږي چې ورته وویل شي، نو هغه باید پخپله د احرام لپاره نیت وتړي، د هغه سرپرست دې ورته ووايي: د فلان کار لپاره د احرام نیت وکړه، او هغه ته دې امر وکړي چې د حج د مراسمو څخه چې څومره توان لري ترسره یې کړي، لکه په عرفات کې ودریدل او په منی او مزدلفه کې شپه تېرول. او هغه اعمال چې نشي ترسره کولی، لکه د جمراتو ویشتل، نو د هغه سرپرست یا بل څوک کولی شي د هغه له اجازې سره د هغه پر ځای دا کار وکړي، پرته له طواف او سعي څخه، که هغه ونه شي کولی چې دا کار وکړي، هغه باید په شا یا غېږ کې ونیول شي، او ورته وویل شي: طواف لپاره نیت وکړه، د سعي لپاره نیت وکړه. په دې حالت کې، هغه څوک چې هغه په شا کوي او یا غېږ کې اخلی، کولی شي د خپل ځان لپاره او ماشوم د خپل ځان لپاره د طواف او سعي نیت وکړي، نو طواف او سعي د دواړو لپاره ترسره کېږي، ځکه چې هر یو نیت کړی دی، او رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمایلي دي: ژباړه: «بیشکه دارومدار د عملونو په نیتونو پورې دی او هر انسان ته به هغه څه حاصل شي چې نیت یې کړی وي»[68]. [68] بخاري په كتاب بدء الوحي، باب كيف كان بدء الوحي إلى رسول الله ﷺ، شمېره (1)، او مسلم په كتاب الإمارة، باب قوله ﷺ: «إنما الأعمال بالنية» وأنه يدخل فيه الغزو وغيره من الأعمال، شمېره (1907)، د عمر بن الخطاب رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړي دي.

او که ماشوم غیر ممیز (عقلمند نه) وي، نو د هغه ولي (سرپرست) د هغه لپاره د احرام نیت کوي، د هغه پر ځای جمرات ولي، او هغه د حج د مراسمو ځایونو ته لکه عرفات، مزدلفه او منی ته له ځانه سره وړي، او هغه په غېږ کې نیسي او هغه ته طواف او سعی ترسره کوي، په دې حالت کې، د سرپرست لپاره دا صحیح نه دی چې په همدې طواف او سعی کې د خپل ځان لپاره هم نیت وکړي؛ ځکه چې دلته ماشوم نه نیت کوي او نه عمل یې ترسره کړی، بلکې نیت یوازې د غېږ کوونکي له خوا ترسره شوی، ځکه چې یو عمل د دوه نیتونو او دوه کسانو لپاره صحیح نه دی، برعکس د هغه حالت چې ماشوم ممیز (عقلمند) وي؛ ځکه چې په دې حالت کې هغه نیت کړی، او اعمال د نیتونو پر بنسټ دي، په دې اړه زما نظر همدا دی. نو په دې اساس، لازم دی چې ولي (سرپرست) لومړی د خپل ځان لپاره طواف او سعې وکړي، بیا وروسته د ماشوم لپاره طواف او سعې وکړي، یا هم کوچنی د یو اعتماد وړ شخص (ثقه) ته وسپاري چې د هغه لپاره طواف او سعې وکړي.

او د کوچني د احرام احکام د لوی شخص د احرام د احکامو په شان دي؛ ځکه چې نبي کريم ﷺ تاييد کړې چې د کوچني لپاره حج شته، نو کله چې حج ثابت شي، د هغه احکام او لازمې مسئلې یې هم ثابتېږي، نو پر دې اساس، که ماشوم هلک وي، نو هغه دې د هغو شیانو څخه ځان وساتي چې یو لوی سړی ترې ځان ساتي، او که ماشومه انجلۍ وي، نو د هغه څه څخه دې ځان وساتي چې یوه لویه ښځه ترې ځان ساتي، خو د کوچني له خوا د عمدي (قصدي) عمل ترسره کول د لوی کس د خطا په څېر دی، نو که ماشوم خپله د احرام له محظوراتو (منع شوو کارونو) څخه څه ترسره کړل، نو نه هغه باندې کفاره (فديه) شته، او نه د هغه سرپرست باندې.

څلورمه ګټه: د حج د ترسره کولو لپاره وکیل نیول:

که چېرې په یو کس باندې حج فرض وي، او د حج کولو توان ولري، نو پخپله باید حج وکړي، او که پخپله د حج کولو توان ونلري، او د هغه د ناتوانۍ لرې کېدلو هیله شتون ولري، لکه ناروغ چې د روغېدو هیله ولري، نو هغه دې حج وځنډوي تر هغه چې د حج کولو توان پیدا کړي، او که له حج څخه مخکې مړ شو، نو د هغه له خوا د هغه له مال څخه باید حج ترسره شي، او په هغه باندې هېڅ ګناه نشته.

او کوم کس باندې چې حج فرض وي، د داسې ناتوانۍ له امله چې د روغېدو تمه یې نه کېږي، لکه بوډا، یا هغه ناروغ چې روغېدو هیله په کې نه لیدل کېږي، یا هغه څوک چې د سورلۍ توان نلري، نو هغه کولی شي د خپل ځان له خوا یو څوک د حج کولو لپاره وکیل وټاکي، د هغه څه پر بنسټ چې په صحیحنو کې د ابن عباس رضی الله عنهما په حدیث راغلي دي: د خثعم له سیمې څخه یوې ښځې وویل: اې د الله رسوله، د الله تعالی له خوا د حج فرضېدل پر خپلو بندګانو باندې په داسې حال کې فرض شو چې زما پلار ډېر بوډا دی، او نشي کولی سپرلۍ باندې ثابت پاتې شي، ایا زه د هغه له خوا حج وکړم؟ هغه وفرمایل: "هو" [69]. او دا د حجة الوداع پر مهال و. [69] بخاري په كتاب الحج، باب وجوب الحج وفضله، شمېره (1513)، او مسلم په كتاب الحج، باب الحج عن العاجز لزمانة وهرم ونحوهما أو للموت، شمېره (1334)، د ابن عباس رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړي دی.

سړی د ښځې استازی -وکیل- کېدی شي، او ښځه د سړي استازی -وکیل- کېدی شي.

که چېرې استازي -وکیل- باندې حج کول فرض وي مګر د ځان لپاره یې حج نه وي کړی، نو هغه نشي کولی چې د بل چا لپاره حج وکړي، بلکې لومړی باید له ځانه پیل وکړي؛ د ابن عباس رضی الله عنهما د حدیث پر بنسټ: رسول الله صلی الله علیه وسلم واورېدل چې یو سړی وایي: د شبرمه له لوري لبیک -نیت کوم-، نو رسول الله صلی الله علیه وسلم ورته وفرمایل: "شبرمه څوک دی؟" هغه وویل: هغه زما ورور یا زما خپلوان دی، هغه وفرمایل: "ایا تا د خپل ځان له خوا حج کړی دی؟" هغه وویل: نه، هغه وفرمایل: "د خپل ځان له خوا حج وکړه، بیا د شبرمه له خوا حج وکړه". ابو داود او ابن ماجه روایت کړي دي[70]. [70] ابو داود په كتاب المناسك، باب الرجل يحج عن غيره، شمېره (1811)، او ابن ماجه په كتاب المناسك، باب الحج عن الميت، شمېره (2903)، د ابن عباس رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړي دي.

د استازي لپاره غوره دا ده چې په څرګنده توګه خپل مؤکل ته اشاره وکړي او ووایي: د فلاني په استازیتوب نیت کوم، که د ښځې په استازیتوب حج کوي، باید ووایي: د فلاني د مور په استازیتوب نیت کوم، یا د فلاني د لور په استازیتوب نیت کوم.

که په زړه کې نیت وکړي او نوم یې یاد نه کړي، نو کومه ستونزه نشته، که د موکل نوم ورڅخه هېر شي، نو په زړه کې دې د هغه چا په استازیتوب نیت وکړي چې هغه یې ټاکلی دی، حتی که نوم یې ور یاد نه شي، ځکه چې الله تعالی هغه پېژني او هېڅ شی له هغه څخه پټ نه دی.

وکیل -استازی- باید له الله تعالی څخه ووېرېږي او د مراسمو د بشپړولو لپاره باید لیواله وي؛ ځکه چې هغه ته دا دنده امانت سپارل شوې ده، هغه باید د هغه څه ترسره کولو ته لیواله وي چې اړین دي او له منع شویو شیانو څخه باید ډډه وکړي، او د مراسمو د بشپړېدو او سنتونو د عملي کولو لپاره څومره چې توان لري باید بشپړ یې کړي.

پنځمه فایده: د احرام جامې بدلول:

محرم که سړی وي یا ښځه؛ د هغه لپاره جايز ده چې د احرام هغه کالي بدل کړي چې په هغوی يې احرام تړلی و او نورې جامې واغوندي؛ که دویمه جامه هغه ډول وي چې د محرم لپاره د اغوستلو جواز ولري، همدارنګه محرم لپاره جايز ده چې د احرام تړلو څخه وروسته څپلۍ پښو کړي؛ که څه هم د احرام تړلو په وخت کې یې پښې لوڅې وي.

شپږمه فایده: د طواف دوه رکعتونو په ځای کې:

سنت طریق دا ده، چې څوک له طواف څخه فارغ شي، نو د مقام شاته دې د طواف دوه رکعته لمونځ وکړي، که د مقام نږدې ځای پراخ وي، نو ښه ده؛ که نه وي، نو که لېرې هم وي دوه رکعته لمونځ دې وکړي، په داسې حال کې چې مقام د هغه د او کعبې تر منځ وي، نو په دې سره ګواکې د مقام شاته یې لمونځ کړی وي او د نبي کریم صلى الله عليه وسلم په سنت باندې یې عمل کړی وي، لکه څنګه چې د جابر رضي الله عنه په حدیث کې د نبي کریم صلى الله عليه وسلم د حج د طریقې په بیان کې راغلي دي: "بېشکه هغه صلى الله عليه وسلم د مقام او کعبې تر منځ لمونځ وکړ"[71]. [71] مسلم په كتاب الحج، باب حجة النبي ﷺ، شمېره (1218)، د جابر رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړی.

اوومه فایده: د سعې او طواف ترمنځ د موالاة (پرله پسې والی) په اړه:

غوره ده چې سعې د طواف سره په پرله پسې ډول وشي، او که ډېر وروسته یې وکړي، نو هېڅ حرج نشته، لکه د ورځې په پیل کې طواف او په پای کې سعې کول، یا د شپې طواف کول او له هغې وروسته د ورځې په اوږدو کې سعې کول، او د هغه چا لپاره چې د سعې په جریان کې ستړی شوی وي، دا روا ده چې کښیني او آرام وکړي، بیا په پښو یا ګاډۍ یا داسې نورو کې خپله سعې بشپړه کړي.

که چېرې د سعې په وخت کې لمونځ ودرېږي، نو هغه باید لمونځ ته داخل شي، او کله چې یې سلام وګرځاوه خپله سعې دې له هغه ځایه څخه بشپړه کړي چې د لمانځه څخه مخکې ورته رسیدلی وي.

همدارنګه، که چېرته په طواف کې وي او لمونځ ودرېږي او یا جنازه حاضره کړی شي، نو هغه دې لمونځ ادا کړي؛ کله چې فارغ شي، خپل طواف دې له هغه ځایه چې د لمونځ د مخه یې پریښی و، بیا پیل کړي، او د هغه ګردش چې په کې یې توقف کړی، بیا تکرار ته یې اړتیا نشته؛ زما په نزد د راجح قول له مخې؛ ځکه کله چې د لمونځ لپاره قطع کول معاف وي، نو د لومړي شوط باطلولو لپاره هېڅ دلیل نشته.

اتمه فایده: د طواف یا سعې په شمېر کې شک کول:

که چېرته طواف کوونکی د طواف په شمېر کې شک وکړي، که ډېر شک کوونکی وي، لکه: وسواس لرونکی انسان، نو دې ډول شک ته باید پام و نه کړی شي، او که ډېر شک کوونکی نه وي، که شک یې د طواف د پای ته رسولو څخه وروسته وي، بیا هم دې ډول شک ته باید پام و نه کړی شي؛ مګر دا چې ډاډمن شي چې یو ګردش کم دی، نو هغه باید ګردش تکمیل کړي، که چېرته شک یې د طواف په جریان کې وي، لکه: چې شک وکړي چې اوسنی ګردش دریم دی که څلورم؟ که یو عدد د هغه په نظر راجح وي، نو د راجح عدد باندې باید عمل وکړي، که هېڅ یو عدد هم ورته راجح نه وي، نو په یقیني عدد باندې باید عمل وکړي، چې هغه لږ عدد دی.

په یاد مثال کې: که دریم عدد ورته راجح وي، نو ګردش دې دریم وګڼي او څلورم ګردش دې ترسره کړي، او که څلورم عدد ورته راجح وي، نو څلورم ګردش دې وګڼي او درې نور ګردشونه دې ترسره کړي، که هېڅ عدد ورته راجح نه وي، نو دریم ګردش دې يې وګڼي، ځکه چې یقین هماغه لږ عدد دی، او پاتې څلور ګردشونه دې باید ترسره کړي.

د سعې په شمېر کې د شک حکم هم د طواف د شمېر د شک په څېر دی، په ټول هغه څه کې چې مخکې بیان شول.

نهمه فایده: د عرفې د وقوف په اړه:

مخکې بیان شول چې د حاجي لپاره غوره دا ده چې د ذي الحجې په اتمه دې د حج احرام وتړي، بیا دې منی ته ولاړ شي او پاتې ورځ دې په منی کې تېره کړي، د نهمې شپه دې په منی کې تېره کړي او بیا د نهمې ورځې په سهار دې عرفات ته ولاړ شي. دا د فضیلت له مخې ده؛ که چېرته پرته له دې چې منی ته لاړ شي عرفات ته ولاړ شي، نو غوره عمل یې پرېښی دی، مګر په هغه باندې هېڅ ګناه نشته.

په عرفه کې د وقوف کوونكي لپاره لازمه ده چې د عرفې د حدودو څخه ډاډمن شي، ځکه چې ځیني حاجیان د عرفې د حدودو بهر درېږي؛ یا د ناپوهۍ له امله یا د بل چا په تقليد سره، نو هغه کسان چې د عرفې د حدودو څخه بهر درېدلي دي، د دوی حج نه قبلېږي؛ ځکه چې دوی په عرفه کې نه دي درېدلي، حال دا چې نبي کریم صلى الله عليه وسلم فرمایلي دي: "(د) حج (اصلي رکن) عرفه دی»[72]. د عرفې په هر ځای کې چې وقوف وکړي، هغه کافي دی؛ د نبي کریم صلى الله عليه وسلم د دې وینا پر بنسټ چې فرمایي: « زه دلته ودرېدم او ټول عرفات د ورېدو ځای دی»[73]. [72] ابو داود په كتاب المناسك، باب من لم يدرك عرفة، شمېره (1949)، او ترمذي په أبواب الحج، باب ما جاء فيمن أدرك الإمام بجمع فقد أدرك الحج، شمېره (889)، او نسائي په كتاب مناسك الحج، باب فرض الوقوف بعرفة، شمېره (3016)، او ابن ماجه په كتاب المناسك، باب من أتى عرفة قبل الفجر ليلة جمع، شمېره (3015)، د عبد الرحمن ابن يعمر رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړي دي. [73] مسلم په كتاب الحج، باب ما جاء أن عرفة كلها موقف، شمېره (1218)، د جابر رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړی.

څوک چې د عرفې په ورځ په عرفات کې ولاړ وي، تر لمر لوېدو پورې د عرفات له حدودو څخه د وتلو اجازه نه لري، ځکه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم تر لمر لوېدو پورې هلته ولاړ و، او ویې فرمایل: «خپل عبادتونه او د حج اعمال زما څخه واخلئ» [74]. [74] مسلم په كتاب الحج، باب استحباب رمي جمرة العقبة يوم النحر راكبا، وبيان قوله ﷺ: «لتأخذوا مناسككم»، شمېره (1297)، د جابر رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړی.

د عرفې د وقوف وخت د اختر د ورځې سهار را ختلو پورې دی، نو چا باندې چې د اختر د ورځې سهار راشي او هغه لا تر اوسه په عرفه کې وقوف نه وي کړی، نو حج يې له لاسه ورکړی، که د احرام په پيل کې یې شرط لګولی وي چې: «کچېرته څه بندوونکي شي زه ايسار کړم زما د احرام نه وتلو ځای به هغه وي چې زه پکې بند پاتې شم» [75]، هغه دې خپل ځان د احرام څخه خلاص کړي او هغه باندې هېڅ څه نشته، که یې دا شرط نه وي ایښی او وقوف يې له لاسه ورکړی وي، نو د عمرې په څېر له احرام څخه ځان خلاصوي، هغه دې بیت الله ته لاړ شي، طواف، او سعې دې وکړي، او خپل سر دې وخریي، که د قربانۍ څاروی ورسره وي، هغه دې ذبحه کړي، او کله چې دوهم کال راشي، د قضای شوي حج قضایي به راوړی او قرباني به وکړي، او که د قربانۍ څاروی و نه مومي، نو لس ورځې روژې دې ونیسي؛ درې ورځې د حج په جریان کې او اووه ورځې کله چې بېرته خپلې کورنۍ ته راستون شي. [75] نسائي په كتاب مناسك الحج، كيف يقول إذا اشترط، شمېره (2766)، د ابن عباس رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړی.

لسمه فایده: د مزدلفې څخه د تګ په اړه:

قوي سړي لپاره جواز نلري چې د مزدلفې څخه لاړ شي تر دې چې د اختر د ورځې د سهار لمونځ یې نه وي کړی؛ ځکه چې نبي کريم صلى الله عليه وسلم د اختر شپه هلته تېره کړه او د سهار د لمانځه پورې له هغه ځایه نه دی خوځېدلی، او فرمایلي دي: «خپل مناسک او اعمال زما څخه واخلئ»[76]. [76] مسلم په كتاب الحج، باب استحباب رمي جمرة العقبة يوم النحر راكباً، وبيان قوله ﷺ: «لِتَأْخُذُوا مَنَاسِكَكُمْ»، شمېره (1297)، د جابر رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړی.

او په صحیح مسلم کې د عاېشې رضي الله عنها څخه روایت دی هغه فرمایې: «سودې د مزدلفې په شپه له رسول صلی الله علیه وسلم څخه اجازه وغوښته چې د هغه څخه مخکې او د خلکو د راټولېدو دمخه لاړه شي، ځکه چې هغه یوه درنه ښځه وه، نو هغه ورته اجازه ورکړه، نو د هغه د تګ څخه مخکې ولاړه او موږ يې نيولي وو تر هغه چې سهار شو، بیا د هغه د تګ سره لاړو"[77]. [77] بخاري په كتاب الحج، باب من قدم ضعفة أهله بليل، فيقفون بالمزدلفة، ويدعون، ويقدم إذا غاب القمر، شمېره (1680)، او مسلم په كتاب الحج، باب استحباب تقديم دفع الضعفة من النساء وغيرهن من مزدلفة إلى منى في أواخر الليل قبل زحمة الناس، واستحباب المكث لغيرهم حتى يصلوا الصبح بمزدلفة، شمېره (1290)، د عائشة رضي الله عنها له حدیث څخه نقل کړي دي.

او په بل روایت کې راځي چې: "زما هيله وه چې زه هم د رسول الله صلى الله عليه وسلم څخه اجازه واخلم، څنګه چې سوده رضي الله عنها واخیسته، تر څو زه سهار لمونځ په منی کې وکړم او د خلکو د راتګ څخه مخکې جمره وولم"[78]. [78] بخاري په كتاب الحج، باب من قدم ضَعَفَةَ أهْلِهِ بليلٍ، فيقفون بالمزدلفة، ويدعون، ويُقَدِّمُ إذا غاب القمر، شمېره (1681)، او مسلم په كتاب الحج، باب استحباب تقديم دفع الضعفة من النساء وغيرهن من مزدلفة إلى منى في أواخر الليل قبل زحمة الناس، واستحباب المكث لغيرهم حتى يصلوا الصبح بمزدلفة، شمېره (1290)، د عائشة رضي الله عنها له حدیث څخه نقل کړي دي.

خو ضعيف سړی چې د جمرې په وخت کې د خلکو له ازدحام نه شي زغمولی، هغه ته اجازه ده چې د سهار څخه مخکې، کله چې سپوږمۍ غایبه شي، لاړ شي او د خلکو څخه مخکې دې جمره وولي، او په صحيح مسلم کې د اسماء رضي الله عنها څخه روايت دی: "هغې به د سپوږمۍ غایب کېدو انتظار کاوه او له خپل خادم (خدمتګار) څخه به یې پوښتل: آيا سپوږمۍ غایبه شوه؟ نو کله به يې چې وويل: هو، نو هغې به ورته ويل: ما بوځه. هغه وايي: نو هغوی روان شول تر څو چې جمره یې وویشتله، بیا يې خپل کور کې د سهار (فجر) لمونځ وکړ، ما ورته وويل: اې! موږ په شپه کې جمره وویشتله. هغې وويل: نه، بچيه! نبي کريم صلى الله عليه وسلم ښځو ته اجازه ورکړې ده"[79]. [79] بخاري په كتاب الحج، باب من قدم ضعفة أهله بليل، فيقفون بالمزدلفة، ويدعون، ويقدم إذا غاب القمر، شمېره (1679)، او مسلم په كتاب الحج، باب استحباب تقديم دفع الضعفة من النساء وغيرهن من مزدلفة إلى منى في أواخر الليل قبل زحمة الناس، واستحباب المكث لغيرهم حتى يصلوا الصبح بمزدلفة، شمېره (1291)، د أسماء بنت أبي بكر رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړي دي.

څوک چې د هغو کمزورو خلکو له ډلې څخه وي چې د سهار له لمانځه مخکې له مزدلفې څخه د وتلو اجازه لري، نو هغه ته هم دا جواز لري چې د سهار له لمانځه مخکې له هغوی سره یو ځای ووځي؛ ځکه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم ابن عباس رضی الله عنهما د خپلې کورنۍ له کمزورو خلکو سره د شپې له مزدلفې څخه لیږلی و؛ که هغه کمزوری وي، نو هغه منی ته د رسېدو سره سم هغوی سره یو ځای جمره ویشتلی شي؛ ځکه چې هغه ازدحام او ګڼه ګوڼه نشي تحمل کولی، خو که هغه د خلکو ګڼه ګوڼه تحمل کولی شي، نو هغه باید د جمره ویشتل تر لمر ختو پورې وځنډوي؛ د ابن عباس رضي الله عنهما د حدیث پر بنسټ چې وایي: رسول الله صلی الله علیه وسلم موږ د بني عبد المطلب ځوانان د یو شمېر (ضعیفانو) زموږ په کچرو -خرو- سپاره کړل، هغه زموږ ورنونو باندې خفیفه ضربه وهله او فرمایل یې: " ای ځلمي ماشومانو، تر هغه چې لمر راختلی نه وي جمره مه ولئ". پنځو واړو له خوا روایت شوی او د ترمذي او ابن حبان له خوا تایید شوی [80]. [80] ابو داود په كتاب المناسك، باب التعجيل من جمع، شمېره (1940)، او ترمذي په كتاب الحج، باب ما جاء في تقديم الضعفة من جمع بليل، شمېره (893)، او نسائي په كتاب مناسك الحج، باب النهي عن رمي جمرة العقبة قبل طلوع الشمس، شمېره (3064)، او ابن ماجة په كتاب المناسك، باب من تقدم من جمع إلى منى لرمي الجمار، شمېره (3025)، او ابن حبان په الصحيح (3869) کې، د ابن عباس رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړي دي.

خلاصه دا چې: د اختر په ورځ له مزدلفې څخه د وتلو او د جمرة العقبة د ویشتلو طریقې په لاندې ډول دي:

لومړی: څوک چې قوي وي او کمزوری څوک ورسره نه وي، هغه باید د مزدلفې څخه ونه ځي ترڅو د سهار لمونځ یې نه وي ادا کړی، او تر هغه وخته پورې دې جمره نه ولي تر څو چې لمر راختلی نه وي؛ ځکه چې دا هغه څه دي چې رسول الله صلی الله علیه وسلم به ترسره کول، او فرمایل یې: ژباړه: «خپل مناسک او اعمال زما څخه واخلئ»[81]. او هېڅ ځواکمن کس ته یې اجازه نه ده ورکړی چې له مزدلفې څخه د سهار لمونځ څخه مخکې ووځي، یا له لمر ختو مخکې دې جمره وولي. [81] مسلم په كتاب الحج، باب استحباب رمي جمرة العقبة يوم النحر راكباً، وبيان قوله ﷺ: «لِتَأْخُذُوا مَنَاسِكَكُمْ»، شميره (1297)، د جابر رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړی.

دویم: که څوک قوي وي خو کمزوري خلک ورسره وي، نو که وغواړي، د شپې په پای کې له دوی سره ولاړ شي، او کمزوری کس منی ته له رسېدو سره سم جمره ویشتلی شي، خو قوي کس باید تر لمر ختلو پورې دې جمره نه ولي، ځکه چې هغه هېڅ عذر نلري [82]. [82] لیکوال فضیلة الشیخ رحمه الله، په "فتاوی الحج" (دویم ټوک، مخ 272 او ورپسې) کې ویلي دي: "د هغه قوي کس لپاره چې کمزوري خلک ورسره وي، روا ده چې د سهار له لمانځه مخکې جمره عقبه وولي، ځکه چې په تبعيت (د بل چا په ملتيا) کې هغه څه ثابتېږي چې په استقلال (په ځانګړي توګه) نه ثابتېږي".

دریم: کمزوري سړي ته اجازه ده چې د شپې په وروستيو ساعاتو کې، کله چې سپوږمۍ غایبه شي، له مزدلفې څخه ولاړ شي او کله چې مِنى ته ورسېږي جمره دې وولي.

څوک چې د اختر په شپه مزدلفې ته ونه رسېږي مګر وروسته له سهار له ختلو څخه، او هلته د سهار لمونځ وکړي او له سهاره مخکې په عرفات کې ودرېدلی وي، نو د هغه حج صحیح دی؛ د عروه بن مضرس د حدیث پر بنسټ، کوم چې رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمایلي دي: "څوک چې زموږ دا لمونځ - یعنې د سهار لمونځ - ادا کړي، او زموږ سره تر هغه وخته پورې ولاړ وي چې موږ روان شو، او له هغه مخکې په شپه یا ورځ کې په عرفات کې ودرېدلی وي، نو هغه خپل حج بشپړ کړ او خپل فرض یې ادا کړل". دا حديث پنځو واړو (اصحاب سنن) روايت کړی، ترمذي او حاکم صحيح بللي دي[83]. [83] ابو داود په كتاب المناسك، باب من لم يدرك عرفة، شمېره (1950)، او ترمذي په كتاب الحج، باب ما جاء فيمن أدرك الإمام بجمع فقد أدرك الحج، شمېره (891)، او نسائي په كتاب مناسك الحج، باب فيمن لم يدرك صلاة الصبح مع الإمام بالمزدلفة، شمېره (3041)، او ابن ماجه په كتاب المناسك، باب من أتى عرفة، قبل الفجر، شمېره (3016)، والحاكم (1/634)، د عروة بن مضرس رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړي دي.

د دې حدیث ظاهري معنی دا ده چې هغه باندې دم (ذبح) نشته، ځکه چې هغه د مزدلفې د وقوف په وخت کې یوه برخه تېره کړه او په مشعر الحرام کې یې د الله تعالی ذکر وکړو او د سهار لمونځ یې ادا کړ، نو د هغه حج بشپړ شو، خو که هغه باندې دم اوښتی وی نو پیغمبر صلی الله علیه وسلم به دا خبره روښانه کړی وی، والله اعلم.

یوولسمه فایده: د جمراتو د ویشتلو په اړه:

۱- هغه تیږې چې هغې باندي ویشتل کيږي باید د نخود او بندق ترمنځ وي، نه ډيرې غټـې وي او نه ډېرې کوچنۍ، تیږې له منی، مزدلفې یا نورو ځایونو څخه راټولېږي، د هرې ورځې لپاره په هماغه ورځ کې باید را ټولې شي، دا ثابته نه ده چې رسول الله صلی الله علیه وسلم له مزدلفې څخه تېږې پورته کړې وي، او نه هم دا ثابته ده چې هغه صلی الله علیه وسلم د ټولو ورځو لپاره په یو وار باندې تیږې پورته کړې وي، او نه هم هغه صلی الله علیه وسلم خپل کوم صحابې ته امر کړی وي چې دا کار وکړي تر هغه ځایه چې زه پوهېږم.

۲- د ویشتلو پر مهال، واجب نه دی چې تیږه باید په هماغه ولاړه ستنه ولګېږي؛ بلکې واجب دا دی چې په هماغه حوض کې وغورځول شي چېرې چې تیږې راټولېږي، که چېرې تیږه ستنې باندې ولګېږي مګر په حوض کې ونه لوېږي، نو د هغه پرځای باېد بله تیږه وغورځوي، او که چېرې په حوض کې ولوېږي او هلته مستقر شي، نو دا کافي ده حتی که ستنې باندې هم ونه لږېږي.

۳- که چېرې هغه د جمراتو په ویشتلو کې یوه تیږه هېره کړي او یوازې شپږ تیږې وولي او تر هغه وخته پورې یې په یاد نه وي چې خپل ځای ته ورسېږي، نو هغه باید بېرته لاړ شي او هغه تېږه یې چې هېره کړې وه وغورځوي او په هغه باندې هېڅ ګناه نشته، او که د لمر لوېدو وروسته یې په یاد شو، نو هغه باید بلې ورځې پورې وځنډوي، او کله چې لمر زوال وکړ، هغه تېږه چې یې هېره کړې وه د هرڅه د مخه دې يې وغورځوي، بیا دې د حاضرې ورځې لپاره جمرات وولي.

دولسمه فایده: لومړی او دویم تحلل (د احرام څخه وتل):

کله چې حاجی د اختر په ورځ جمرة العقبه وولي او خپل سر وخریي یا یې لنډ کړي، نو په دې سره لومړی تحلل بشپړېږي، او د احرام ټول ممنوع شیان ورته جائز ګرځي، لکه خوشبويي استعمالول، جامې اغوستل، د ویښتانو یا نوکانو پرې کول، او نور شیان، پرته له ښځو څخه، د هغه لپاره دا روا نه ده چې له خپلې میرمنې سره جماع وکړي یا هغې ته د شهوت په نظر وګوري تر هغه چې هغه د بیت الله طواف وکړي او د صفا او مروه ترمنځ سعې وکړي، نو کله چې طواف وکړي او د صفا او مروه ترمنځ سعې وکړي، د احرام دویم تحلل بشپړېږي، او د احرام ټول ممنوعه شیان ورته روا کېږي، حتی ښځې هم، خو تر هغه چې د حرم په حدودو کې وي، نو هغه لپاره ښکار کول او د ونې یا شنې کبلې پرې کول جواز نلري، نه د احرام لپاره بلکې د حرم د حرمت لپاره؛ ځکه چې د احرام څخه مخکې خلاص شوی دی.

دیارلسمه فایده: د جمرات ویشتلو لپاره وکیل -استازی- نیول:

څوک چې پخپله د جمرات ویشتلو توان لري، د خپل ځان لپاره وکیل نه شي ټاکلی، که د هغه حج فرضي وي یا نفلي؛ ځکه چې نفلي حج د هغه چا لپاره دی چې پیل کړی يې وي ترڅو یې بشپړ کړي. د هغه چا لپاره چې جمرات ویشتل ورته ستونزمن وي، لکه ناروغ، مشر او امیندواره ښځه او داسې نور، نو د دوی لپاره جائز ده چې د جمراتو ویشتلو لپاره ځانته وکیل وټاکي، که د هغه حج فرضي وي یا نفلي، که پخپله تیږې راټولې کړي او وکیل ته یې ورکړي او یا وکیل پخپله راټولې کړي وي، دا ټول جائز دي.

وکیل باید لومړی د خپل ځان لپاره جمرات وولي بیا دې د خپل موکل په استازیتوب جمرات وولي؛ د رسول الله صلی الله علیه وسلم د دې وینا د عمومي معنی پر بنسټ: "له خپل ځان څخه پیل وکړه" [84]. او د هغه دا قول: " لومړی د ځان له خوا حج وکړه، بیا د شبرمه له خوا حج وکړه" [85]. [85] ابـو داود په كتاب المناسـك، باب الرجـل يحـج عن غـيره، شمېره (1811)، او ابن ماجه په كتاب المناسك، باب الحج عن الميت، شمېره (2903)، د ابن عباس رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړي دي. [84] مسلم په كتاب الزكاة، باب الابتداء في النفقة بالنفس ثم أهله، شمېره (997) کې نقل کړی.

دا د هغه لپاره جائز ده چې په یوه ځای کې د ځان لپاره او بیا د خپل موکل لپاره جمره ولي، نو هغه باید ​​لومړی خپل ځان لپاره اووه تیږې و وولي، بیا د خپل موکل لپاره اووه تیږې وولي، او همداسې د دویم او دریم جمرات لپاره دې همداسې وکړي، لکه څنګه چې د جابر د روایت ظاهري معنی څرګندوي، هغه ویلي: "موږ د رسول الله صلی الله علیه وسلم سره حج وکړ، او موږ د ماشومانو په استازیتوب تلبیه وویله او د هغوی په استازیتوب مو جمرات وویشتل". احمد او ابن ماجه روايت کړي دي[86]. په ظاهره کې داسې ښکاري چې دوی دا په یو ځل باندې ترسره کول؛ ځکه چې که دوی د خپل ځان لپاره درې واړه جمرات پوره کول او بیا بېرته راتلل او له پیل څخه یې د کوچنیانو لپاره جمرات ویشتل، نو دا عمل به نقل شوی وی، والله اعلم. [86] احمد 22/269 (14370) [طبعة الرسالة]، او ابن ماجه په كتاب المناسك، باب الرمي عن الصبيان، شمېره (3038)، د جابر رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړي دي.

څوارلسمه فایده: د اختر د ورځې اعمال:

د اختر په ورځ، حاجي په ترتیب سره لاندې څلور اعمال ترسره کوي:

لومړی: د عقبې جمره وېشتل.

دویم: که د هدې (حلالولو) لپاره څاروی ولري، نو هغه حلالول.

دریم: د وېښتانو خریل یا لنډول.

څلورم: د کعبې طواف کول.

او د سعې په اړه، که حاجي د تمتع حج کوي، نو هغه باید د حج لپاره سعې وکړي، که هغه د قارن یا افراد حج کوي، که هغه د طواف قدوم وروسته سعې کړې وي، نو د هغه لومړۍ سعې د هغه لپاره کافي ده، که نه نو، هغه باید د دې طواف وروسته سعې وکړي، زما مطلب د حج طواف دی.

مشروع عمل دا دی چې دغه اعمال په همدې ترتیب ترسره شي، که چیرې ځینې یې د ځینو نورو څخه مخکې ترسره کړي، لکه د جمرې ویشتلو دمخه ذبح کول، یا د ذبح کولو دمخه خریل، او یا د خریلو دمخه طواف کول، نو که هغه ناپوهۍ یا هېرېدو له مخي ترسره کړې وي، نو په هغه باندې هیڅ ګناه نشته، خو که په قصدي او پوهې سره یې ترسره کړي، نو د امام احمد د مکتب مشهور نظر له مخې هغه باندې بیا هم هېڅ ګناه نشته، ځکه چې بخاري د ابن عباس رضی الله عنه څخه روایت کړی چې له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه د هغه چا په اړه پوښتنه وشوه چې د ذبح کولو دمخه یې خریل کړي وي او داسې نور، نو هغه وفرمایل: «هېڅ ګناه نشته»[87]. [87] بخاري په كتاب الحج، باب الذبح قبل الحلق، شمېره (1722)، او مسلم په كتاب الحج، باب من حلق قبل النحر، أو نحر قبل الرمي، شمېره (1703)، د ابن عباس رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړي دي.

او له هغه څخه دا هم روایت دی چې وایي: له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه په منی کې د اختر په ورځ پوښتنه کېدله، نو هغه به فرمایل: "هېڅ ګناه نشته". نو یو سړي ترې پوښتنه وکړه، او ویې ویل: ما له ذبح کولو دمخه سر وخریه، هغه وفرمایل: "ذبح وکړه او هېڅ ګناه نشته" او ویې وویل: "ما له ماښام وروسته جمره وویشتله". هغه وفرمایل: "هېڅ ګناه نشته" [88]. [88] بخاري په كتاب الحج، باب إذا رمى بعد ما أمسى، أو حلق قبل أن يذبح، ناسيا أو جاهلا، شمېره (1735)، او مسلم په كتاب الحج، باب من حلق قبل النحر، أو نحر قبل الرمي، شمېره (1703)، د ابن عباس رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړي دي.

له هغه څخه دا هم روایت شوی دی چې: له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه د ذبح کولو، خریلو، جمرې وهلو، مخکې کول او وروسته کولو په اړه پوښتنه وشوه، نو هغه صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «هېڅ ګناه نشته»[89]. [89] بخاري په كتاب الحج، باب إذا رمى بعد ما أمسى أو حلق قبل أن يذبح، شمېره (1734)، او مسلم په كتاب الحج، باب من حلق قبل النحر أو نحر قبل الرمي، شمېره (1307)، ابن عباس رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړي دي.

له هغه صلی الله علیه وسلم څخه د هغه چا په اړه پوښتنه وشوه چې له جمرې ویشتلو دمخه یې د زیارت طواف کړی وي، یا یې له جمرې ویشتلو دمخه ذبحه کړې وي، هغه وفرمایل: "په دې کې هېڅ ګناه نشته". بخاري روایت کړی[90] . [90] بخاري په كتاب الحج، باب الذبح قبل الحلق، شمېره (1722)، او مسلم په كتاب الحج، باب من حلق قبل النحر، أو نحر قبل الرمي، شمېره (1703)، د ابن عباس رضي الله عنهما له حدیث څخه نقل کړي دي.

د عبدالله بن عمرو په حدیث کې راغلي دي: په دې ورځ کې له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه د هغه څه په اړه چې مخکې یا وروسته ادا شوي وي، پوښتنه نه کېدله، مګر دا چې هغه صلی الله علیه وسلم به ټولو ته داسې ځواب ورکاوه: "دا کار وکړه، او په دې کې هيڅ ګناه نشته." [91] [91] بخاري په كتاب العلم، باب الفتيا وهو واقف على الدابة وغيرها، شمېره (83)، او مسلم په كتاب الحج، باب من حلق قبل النحر أو نحر قبل الرمي، شمېره (1306)، د ابن عمرو رضي الله عنهما له حدیث څخه یې نقل کړي دي.

که قرباني د مکې د نزول (د حجاجو د راتګ) تر وخته وځنډول شي، نو هېڅ حرج نشته، خو قرباني د ایام التشریق څخه وروسته باید و نه ځنډول شي، که طواف او سعي د اختر په ورځ ترسره نه شي، نو هېڅ حرج نشته، خو د ذوالحجې له مياشت څخه وروسته باید و نه ځنډول شي، پرته له عذر لرونکي کسانو؛ لکه: دا چې ښځه د طواف کولو نه مخکې نفاسه شي، نو هغه کولی شي طواف تر هغه وخته پورې ځنډوي چې پاکه شي، که څه هم د ذوالحجې مياشتې نه وروسته هم وي، نو په دې صورت کې هغې باندې هېڅ ګناه او فدیه نشته.

پنځلسمه فایده: د جمراتو د ویشتلو وخت، او د هغو ترمنځ ترتیب:

څرنګه چې یادونه وشوه چې د اختر په ورځ د جمرې ویشتلو وخت د هغو کسانو لپاره چې توان یې لري د لمر ختلو وروسته دی، او د هغو کسانو لپاره چې د خلکو د ازدحام توان نلري، د اختر په شپه د شپې له آخرې برخې څخه پیلېږي، د تشریق په ورځو کې د جمراتو ویشتلو وخت د لمر د زوال له وخت څخه پیلېږي، نو له زوال څخه مخکې د جمراتو ویشتل نه ترسره کېږي؛ ځکه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم د تشریق په ورځو کې جمرات ندي ویشتلي مګر وروسته له زوال څخه، او فرمایلي یې دي: «خپل عبادتونه او د حج اعمال زما څخه واخلئ»[92]. [92] مسلم په كتاب الحج، باب استحباب رمي جمرة العقبة يوم النحر راكباً، وبيان قوله ﷺ: «لِتَأْخُذُوا مَنَاسِكَكُمْ»، شمېره (1297)، د جابر رضي الله عنه له حدیث څخه نقل کړی.

د اختر په ورځ او له هغې څخه وروسته ورځو کې د جمراتو ویشتلو وخت تر لمر لوېدو پورې دوام لري، نو د شپې لخوا د جمراتو ویشتلو څخه باید ډډه وشي، خو ځینې علماء په دې باور دي چې که څوک د ورځې په اوږدو کې و نه شي کولی چې جمرات وولي، نو د شپې لخوا دې جمرات وولي، پرته له څوارلسمې شپې څخه، ځکه چې د منی ورځې د دیارلسمې ورځې د لمر لوېدو سره پای ته رسېږي، او لومړی نظر ډاډمن دی، نو پر دې اساس که د چا څخه يوه ورځ جمراتو ویشتل قضا شي، نو هغه دې باید په سبا باندې له زوال څخه وروسته لومړی قضا شوي جمرې و وولي، بیا دې د حاضرې ورځې جمرات وولي [93]. [93] لیکوال فضیلة الشیخ رحمه الله، په (فتاوی الحج) کې ویلي دي: "د حاجی لپاره غوره ده چې د ورځې په اوږدو کې جمرات وولي، که هغه د ګڼې ګوڼې څخه ویره لري، نو په دې کې هېڅ ستونزه نشته چې د شپې لخوا دې و وولي، دا ځکه چې پیغمبر صلی الله علیه وسلم د جمراتو ویشتلو د پیل لپاره وخت ټاکلی و ختمېدو ته یې وخت نه دی ټاکلی، نو دا په دې باندې دلالت کوي چې په دې برخه کې وسعت شته".

د دریو جمراتو ترمنځ ترتیب واجب دی، سړی باید په پیل کې لومړی جمره وولي، کوم چې د مسجد الخیف تر څنګ دی، بیا منځنۍ جمره ولي، بیا دې جمرة العقبة و وولي، که څوک د جمرة العقبة په ویشتلو باندې پیل وکړي، بیا منځنۍ جمره وولي، که هغه دا کار په پوهه او قصدي ډول کړی وي، نو هغه باید منځنۍ جمره او بیا جمرة العقبة تکرار کړي، که هغه ناپوهۍ یا هېرېدو لمخې ترسره شوي وي، نو دا د هغه لپاره کافي ده او په هغه باندې هېڅ څه نشته.

شپاړسمه فایده: په منی کې شپه تېرول:

یوولسمه او دولسمه شپه په منی کې تېرول واجب دي، واجب دا دی چې د شپې ډېره برخه باید په منی کې تېره شي، که هغه د شپې له پیل څخه وي یا د شپې پای وي، نو که څوک د شپې په پیل کې مکې ته لاړ شي او بیا له نیمې شپې مخکې بېرته منی ته راشي، یا له نیمې شپې وروسته له منی څخه مکې ته لاړ شي، نو هغه باندې هېڅ ګناه نشته؛ ځکه چې هغه واجب ادا کړی دی.

حاجي باید د منی حدودو ته پام وکړي ترڅو شپه له حدودو څخه بهر تېره نه کړي، او سرحد یې د ختیځ څخه د وادي مُحَسِّر، او لویدیځ څخه جمرة العقبة ده، دره او جمره د منی برخه نه دي. د منی شاوخوا غرونه چې مخونه یې د منی په لور دي، نو هلته د شپې تیرول جائز دي، نو حاجي باید پام وکړي چې د وادي مُحَسِّر یا د جمرة العقبة شاته شپه تېره نه کړي؛ ځکه چې دا د منی له حدودو څخه بهر دی، که څوک هلته شپه تېره کړي دا هغه لپاره کافي نه ده. [94]. [94] لیکوال فضیلة الشیخ رحمه الله، په [فتاوی الحج (جلد 2/مخ 436 او وروسته)] کې ویلي دي: "دا په هغه صورت کې دی چې هغه په ​​منی کې ځای ومومي، خو که ځای و نه مومي، نو د منی له حدودو څخه بهر د هغې په هره برخه کې د شپې تېرولو کې هېڅ ګناه نشته، او د هغه استوګنځای باید د حاجیانو د استوګنځایونو سره وصل وي، ترڅو دوی یو متحد ملت وي، لکه څنګه چې موږ وایو که جومات له عبادت کوونکو څه ډک وي، نو دوی خپل لمونځونه په متصل صفونو کې کوي حتی که دوی له جومات څخه بهر وي، او په دې کې هغوی باندې هېڅ ګناه نشته".

اوولسمه فایده: د الوداع طواف:

مخکې یادونه وشوه چې د مکې څخه د وتلو په وخت کې د هر حج او عمره کوونکي لپاره د طواف الوداع ترسره کول واجب دی، پرته له حیض او نفاس لرونکو ښځو څخه، خو که چېرې دوی د مکې له ودانیو څخه د وتلو دمخه پاکې شي، نو دوی باندې طواف الوداع کول واجب دي، او که طواف الوداع ترسره کړي او مکې څخه ووځي او یوه ورځ یا ډېرې ورځې پاتې شي، نو هغه ته د طواف الوداع تکرارول اړین نه دی، حتی که د هغه استوګنځای مکې ته نږدې هم وي.

والله أعلم. وصلى الله وسلم على نبينا محمد وعلى آله وصحبه أجمعين.

د لیکوال: محمد الصالح العثیمین له خوا لیکل شوی، د شعبان په اوومه، ۱۳۸۷ هجري کال. والحمد لله الذي بنعمته تتم الصالحات. تصحیح یې د پنجشنبې په سهار، د ۱۳۸۷ هجري کال د روژې د میاشتې په ۱۳مه، بشپړ شو. وصلى الله على محمد وعلى آله وصحبه أجمعين.