الله -جل جلاله- أنيس المحبين وملاذ القاصدين

الله - جل جلاله - مونس محبان

اسماء و صفات نیکوی الله از قرآن و سنت

عبد الله بـن مُشبِّب بن مُسفِر القَحْطاني

حقوق چاپ برای مولف محفوظ است

چاپ دوم

۱۴۴۱هـ ــ ۲۰۲۰م

بسم الله الرحمن الرحيم

این کتاب را اهدا می‌کنم

به پدر و مادرم...

در عوض دعاهایی که به درگاه الهی برای من داشتید و هرگز نتوانستم بخشی از عطا و بخشش شما و نیکی بسیارتان را جبران کنم.

سپس هدیه می‌کنم به هر قلبی که پروردگارش را شناخته و به او تقرب می‌جوید.

ثمره‌ی این تلاش را به شما هدیه می‌دهم و از الله متعال می‌خواهم که آن را بپذیرد.

مقدمه‌ی چاپ دوم

حمد و ثنای الله در آغاز و پایان، و در نهان و آشکار، و درود و سلامِ بسیار الله بر پیامبر ما محمد، اما بعد:

این چاپ دوم کتاب است که به خواننده‌ی محترم تقدیم می‌کنم؛ پس از اینکه چاپ نخست آن با تیراژ ۶۰۰۰ نسخه در مدت کوتاهی به پایان رسید. ولله الحمد والمنة. و در این چاپ به مراجعه‌ی محتوای کتاب از حیث ویرایش و حذف و اضافه پرداختم. امیدوارم این کتاب برای خوانندگان آن مناسب و در موضوع خود کافی باشد و مقصود را به‌خوبی برساند.

برای انتشار علم به امید پاداش، چاپ این کتاب را با شروط ذیل اجازه می‌دهم:

حذف و اضافه‌ای در کتاب صورت نگیرد و کیفیت چاپ آن در خور محتوای آن باشد و با شماره موبایل ۰۰۹۶۶۵۶۴۵۷۰۱۱۷ یا ایمیل [email protected] مکاتبه شود،

تا از عدم هرگونه تغییر یا اضافه در کتاب اطمینان حاصل گردد. زیرا کمال تنها متوجه کتاب الله عزوجل است.

در نهایت از انتشارات ابن جوزی و مکتبه‌ی المتنبی در دمام، به خاطر تلاش‌های آنان کمال تشکر و قدردانی را دارم؛ و از الله متعال توفیق و هدایت و پذیرش را خواستارم.

والحمدلله رب العالمین.

مؤلف

مقدمه

حمد و ستایش برای الله متعال است و سلام و درود بر رسول خدا و خاندان و اصحابش؛ اما بعد:

یکی از بزرگ‌ترین ابواب افزایش ایمان، شناخت الله متعال و اسامی و صفات و افعال اوست؛ چنانکه هر اسمی از اسامی خداوند، دری از درهای ورود به درگاه اوست: (وَلِلَّهِ ٱلۡأَسۡمَآءُ ٱلۡحُسۡنَىٰ فَٱدۡعُوهُ بِهَا) [الأعراف: ۱۸۰] «و الله زیباترین نام‌ها را دارد؛ پس او را به آن [نام‌ها] بخوانید». حال اگر کسی همه‌ی آنها را بشمارد، بشناسد، و مطابق آنها عمل کند چگونه خواهد بود؟! در حدیث صحیحی از رسول الله صلی الله علیه وسلم ثابت است که فرمودند: «الله متعال نود و نه اسم دارد؛ هرکس آنها را بشمارد وارد بهشت می‌شود». [به روایت بخاری و مسلم].

از الله متعال می‌خواستم بر من منت گزارد و شرف شمردن و شناختن این اسامی را نصیبم گرداند؛ از این رو در سال ۱۴۳۰ هجری به بیان مختصر آنها پرداختم که با استقبال شنونده‌ها برای شناخت اسماء و صفات الهی مواجه شدم.

چطور مومن مشتاق شناخت آنها نباشد، درحالی‌که شناخت هریک از این نام‌ها، بر محبت پروردگار و شوق دیدارش می‌افزاید؟!

چگونه مومن مشتاق شناخت اسماء و صفات الله متعال نباشد درحالی‌که خوب می‌داند که راه نجات از هر نگرانی و پریشانی و راه نجات هر مظلوم و بدهکار و بیمار و زندانی و حیران و سرگردانی است؟!

چگونه مومن مشتاق شناخت اسماء و صفات الله متعال نباشد درحالی‌که خوب می‌داند این نام‌ها کلید گشایش، خوشبختی و گنجینه‌هاست؟! بلکه اگر کسی چنانکه باید آنها را بشناسد، هرگز خوشبختی از او جدا نمی‌شود.

از این جهت، امیدوار بودم که الله متعال به من توفیق نوشتن کتابی عنایت کند تا اثری باشد ماندگار و جویباری باشد زیبا و دیگران از آب آن برخوردار شوند. پس فقط آغاز به جمع‌آوری مطالب نمودم؛ چون می‌دانستم که توان تالیف ندارم و بضاعتم اندک است؛ نه پیاده نظام هستم و نه سواره نظام.

بنابراین همه‌ی مواردی که در این زمینه به چشمم ‌خورد، گردآوری کردم. و مواردی را که از آنان اطمینان یافتم تدوین نمودم، به این امید که از مطالب مفید گردآوری شده، تدوین خوبی در کنار اعتقاد سلف صالح در اسماء و صفات داشته باشم.

سپس آن را در قالبی نو و آراسته به جلال و جمال گرد آورده و طیف‌های مختلف دانش‌پژوهان و فرهنگیان را مد نظر قرار دادم و در عین حال از روش صِرفا آکادمیک دوری نمودم.

در انتخاب احادیث به احادیث صحیح و حسن اکتفا نمودم، بی‌آنکه ذکری از آثار و زندگی‌نامه‌ها داشته باشم.

هدفم خلاصه‌نویسی و تشویق و دست یافتن خواننده به خواسته‌هایش از آسان‌ترین راه و کمترین زمان بوده است.

به این امید که موجب کسب سعادتی، از بین رفتن نگرانی و اندوهی، شرح صدری، تقویت ایمانی، افزایش علمی، پر بار نمودن دلی، آبادانی دلی و تقویت و تغذیه اندیشه و فکری باشد.

در این بین، تنها فضل و بخشش از جانب الله متعال است و سپس از جانب اهل علم و فضلی که بهترین نتایج را از آنها گردآوری نمودم؛ اگر تلاشی مثمر ثمر داشتم و درست، از جانب الله است که شکر او را به جای می‌آورم و اگر به خطا رفتم، از جانب خودم هست و شیطان؛ و قصدی جز خیر و خوبی نداشتم؛ و از الله متعال طلب مغفرت و آمرزش نموده و به سوی او توبه می‌کنم.

و در پایان؛ این تلاشی اندک و کوششی ناچیز است؛ الله متعال را به خاطر اتمام آن حمد و ستایش می‌گویم و به الله متعال امید دارم که آن را بپذیرد و از پذیرفته نشدن آن بیم دارم؛ و الله متعال را بر محبت و دوست داشتن او گواه می‌گیرم و به او حسن ظن دارم.

از الله متعال می‌خواهم که برای من و همه‌ی کسانی که مطالبی را از آنها جمع نمودم و همه‌ی کسانی که در مراجعه و تصحیح و نظم و ترتیب و نسخه‌برداری و چاپ آن یا با مشورت و پیشنهادی سهیم بودند، اجر و ثواب عنایت کند.

چنانکه از او می‌خواهم که آن را درست و خالصانه برای خود و سبب محبتش و نزدیک شدن به رضایتش بگرداند؛ و من و پدر و مادرم و اساتید و خانواده‌ام و همه‌ی مسلمانان را بیامرزد که او شنونده‌ی اجابت‌کننده است.

برادرتان

عبدالله بن مُشبب قحطانی

[email protected]

شمارهٔ موبایل برای ارتباط پیامکی از طریق واتساپ

۰۰۹۶۶۵۶۴۵۷۰۱۱۷

الهی

چقدر این موضع و این جایگاه، والا و بزرگ و چه اندازه این امر، دشوار است!

کلمات عاجزند، دل می‌لرزد، زبان می‌لغزد، عبارت‌ها قاصرند، عقل حیران است و بنده‌ی ضعیفت در برابرت حاضر؛ می‌خواهد ثنا و ستایش تو را بگوید و آنچه را كه در دل نسبت به تو دارد و تو خود از آن اطلاع داری، آشکار نماید.

وَمَا بَلَغَ المُهْدُوْنَ نَحْوَكَ مِدْحَةً ... وَإِنْ أَطْنَبُوْا، إِنَّ الَّذِي فِيكَ أَعْظَمُ = هر اندازه هم که مدح و ستایش تو را بگویند، نمی‌توانند حق آن را ادا کنند، آنچه در تو هست بزرگ‌تر است.

پروردگارا!

می‌دانیم که ثنا و ستایش ما در مورد تو و تمجید ما برای تو و اینکه بزرگی تو را گرامی‌ می‌داریم و ذکر و یاد تو را می‌کنیم، همه این‌ها نعمت و منتی است از منت‌های تو بر همه‌ی ما؛ زیرا این تو هستی که ما را به این مهم هدایت نموده و راهنمایی کردی...

پروردگارا، می‌دانیم که تو از ستایش ستایش‌گران و حمد و سپاس حمدگویان، برتر و والاتری.

پس یا الله، نعمتی را که بر من و بر خواننده‌ی این حروف عطا نمودی، بپذیر و از تقصیر و کوتاهی ما درگذر.

إِلَى اللهِ أُهْدِي مِدْحَتِي وَثَنَائِيَا ... وَقَوْلًا رَضِيًّا لَا يَنِي الدَّهْرَ بَاقِيَا = مدح و ستایشم را به الله تقدیم می‌دارم و سخنی رضایت‌بخش که تا دنیا باقی است کهنه و ضعیف نمی‌شود.

۲-۱

الله معبود -جل جلاله-

با بزرگ‌ترین و بهترین اسمی که بشر شناخته است، بهترین اسامی است و دارای زیباترین حروف و بهترین آوا، آغاز می‌کنیم. اسمی که روح بدان آرامش می‌گیرد، به جان نزدیک است و برای قلب دوست داشتنی.

این نام، «الله» است (هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا) «آیا [همانند و] همنامی برایش می‌شناسی؟». [مريم: ۶۵].

اسم الله در میان جهانیان تنها مخصوص خداوند متعال است؛ تنها اسم اوست نه کسی جز او و بر کسی جز او اطلاق نمی‌شود و کسی از مخلوقات مدعی آن نشده است؛ الله متعال قلب‌های جاهلان و زبان‌های‌شان را از نام‌گذاری به آن بازداشته است.

او الله عزوجل است؛ کسی که صاحب جلال و جمال و بزرگی و هیبت و جبروت است.

مَهْمَا رَسَمْنَا فِي جَلَالِكَ أَحْرُفًا ... قُدْسِيَّةً تَشْدُوْ بِها الأَرْوَاحُ = هرچند کلمات مقدسی را که ارواح، با شور و آواز بلند آنها را می‌خوانند، در بیان شکوه و بزرگی تو بنگاریم و مرتب کنیم،

فَلَأَنْتَ أَعْظَمُ وَالمَعَانِي كُلُّهَا ... يَا رَبُّ عِنْدَ جَلَالِكُمْ تَنْدَاحُ = تو بزرگ‌تر از آنی و همه مفاهیم شکوهمندی تو، گسترده‌تر از آن است

اسم الله چنان است که در چیزی اندک ذکر نمی‌شود مگر بر آن می‌افزاید و به هنگام ترس گفته نمی‌شود مگر آن را از بین می‌برد و به هنگام غم و اندوه ذکر نمی‌شود مگر برطرفش می‌کند و به وقت پریشانی و نگرانی ذکر نمی‌شود مگر گشایش می‌آورد و در زمان تنگی ذکر نمی‌شود مگر فراخی می‌آورد و هیچ ضعیفی متوسل به آن نمی‌شود مگر قوی می‌گردد و هیچ ذلیلی به آن متوسل نمی‌شود مگر عزیز و سربلند می‌شود و هیچ فقیری به آن روی نمی‌آورد مگر بی‌نیاز می‌گردد و هیچ مغلوبی به آن چنگ نمی‌زند مگر یاری‌اش می‌کند.

این نام مبارک موجب برطرف شدن غم و اندوه و سختی‌ها، نزول برکت‌ها، اجابت دعاها،جلب نیکی‌ها، دور کردن بدی‌ها و کم کردن لغزش‌هاست. و به این ترتیب هیچ چیز یا کسی بزرگ‌تر از جلال الله متعال نیست.

اصلِ اسم الله «الاله» است به معنای معبود؛ الله متعال می‌فرماید: (يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ ۚ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَىٰ مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِّنْهُ ۖ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ۖ وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ ۚ انتَهُوا خَيْرًا لَّكُمْ ۚ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ ۖ سُبْحَانَهُ أَن يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ ۘ لَّهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۗ وَكَفَىٰ بِاللَّهِ وَكِيلًا) «ای اهل کتاب، در دین خود غلو نکنید و درباره‌ی الله جز [سخنِ] حق نگویید. بی‌تردید، مسیح ـ عیسی پسر مریم ـ فرستاده‌ی الله و کلمه‌ی اوست که [امر کرد: «باش» که بی‌درنگ موجود شد و به این صورت، به امرِ الله، جبرئیل] وی را به مریم القا کرد و [عیسی] روحی از جانب اوست؛ پس به الله و پیامبرانش ایمان بیاورید و نگویید: [معبود] سه‌گانه است. [از این سخن] بازایستید که برای شما بهتر است. الله تنها معبود یگانه است [و] از اینکه فرزندی داشته باشد، پاک [و منزه] است. آنچه در آسمان‌ها و زمین است از آنِ اوست و همین بس که الله کارگزار [و مراقبِ مخلوقات] باشد». [النساء: ۱۷۱]

ابن عباس رضی الله عنهما می‌گوید: «الله صاحب الوهیت و عبودیت بر همه‌ی مخلوقاتش است».

و الله محبوب بزرگی است که نفس‌ها به او گرایش دارند و با ذکرش و نزدیک شدن به او انس گرفته و مشتاق او می‌شوند. (وَمِنَ النَّاسِ مَن يَتَّخِذُ مِن دُونِ اللَّهِ أَندَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ ۖ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِّلَّهِ). «[با وجود این آیات روشن،] برخی از مردم، همتایانی غیر از الله را [برای عبادت] برمی‌گزینند و آنها را همچون الله دوست می‌دارند؛ و[لی] کسانی ‌که ایمان آورده‌اند الله را بیشتر دوست ‌دارند». [البقرة:۱۶۵].

الله ذاتی است که در هر دشواری، ناگواری و مصیبتی از او یاری خواسته می‌شود؛ (وَمَا بِكُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ۖ ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ). «و [ای مردم،] هر نعمتی که دارید، از سوی الله است؛ به علاوه، وقتی گزندی به شما می‌رسد، به پیشگاه او ناله و زاری می‌کنید». [النحل: ۵۳].

او کسی است که عقل‌ها در مورد او حیران‌اند و به او احاطه ندارند؛ فهم‌ها او را درک نمی‌کنند و گمان‌ها به عظمت و بزرگی او پی نمی‌برند؛ و درنتیجه مخلوقات به او احاطه‌ی علمی نمی‌یابند: (وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا). «ولی دانش آنان او را فرا نمی‌گیرد». [طه: ۱۱۰]

پس الله متعال همان کسی است که دل‌ها به او گرایش دارند و محبت و خاکساری و بیم و امید و طمع و تعظیم و اطاعت‌شان متوجه اوست.

معبود بر حق است و از عرش گرفته تا فرش، هرچیزی که جز او عبادت شود، معبودی باطل است.

الله جامع صفات الوهیت است که عبارتند از: صفات کمال و جلال و جمال و عظمت، توأم با نفی اضداد آنها از او.

دل‌ها به او گرایش دارند و جان‌ها به او تمایل...

بنابراین چون بنده معنای اسم «الله» را بداند، قلبش وابسته به پروردگارش می‌شود و همواره مشغول به او؛ سراسر محبت و شوق و لذتی می‌گردد که زیباتر و بهتر از آن نیست؛ و این بزرگ‌ترین روشی است که بندگان او را با آن عبادت می‌کنند و به او تقرب می‌جویند: (يُحِبُّهُمۡ وَيُحِبُّونَهُۥٓ) [المائدة: ۵۴] «آنان را دوست دارد و آنها [نیز] او را دوست دارند». و صفای حال بندگان به میزان صفا و خلوص معرفتی آنها در مورد اسماء و صفات الهی است.

شیخ الاسلام ابن تیمیه رحمه الله می‌گوید: «در دنیا بهشتی است که هرکس وارد آن نشود، وارد بهشت آخرت نمی‌شود».

و یکی از عارفان می‌گویند: «بر دل اوقاتی می‌گذرد که می‌گویم: اگر بهشتیان چنین حالتی دارند، واقعا در زندگی خوشی هستند»!

ابن عیینه می‌گوید: «الله متعال نعمتی برتر از شناخت لا اله الا الله به بندگانش نداده است». و می‌گوید: «لا اله الا الله برای آنان در آخرت همچون آب در دنیا است».

و مومن خوب می‌داند که این حالت با تلاش و توان بنده حاصل نمی‌شود، بلکه این الله متعال است که بنده‌اش را دوست دارد و در نتیجه محبت را در دل او جای می‌دهد؛ آنگاه چون بنده با توفیق خداوند او را دوست داشت، الله متعال محبت دیگری را پاداش او می‌گرداند که احسان محض است؛ چون سبب از جانب اوست و مسبب از سوی او.

نام اعظم:

قرطبی ذکر نموده که برخی از علما گفته‌اند: «اسم «الله» همان اسم اعظمی است که چون با آن دعا شود، اجابت می‌گردد و چون به وسیله‌ی آن چیزی درخواست شود، عطا می‌گردد».

رسول الله صلی الله علیه وسلم از مردی شنید که می‌گوید: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِأَنِّي أَشْهَدُ أَنَّكَ أَنْتَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ الأَحَدُ الصَّمَدُ، الَّذِي لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ» یعنی: «بارالها، از تو می‌خواهم با توسل به گواهیِ اینکه تو الله هستی و هیچ معبود بر حقی جز تو نیست، یکتایی و بی‌نیاز و آنکه نه زاده و نه زاده شده است و هیچ مثل و مانندی ندارد». پس رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «سوگند به کسی که جانم در دست اوست، الله متعال را با نام اعظمش خواند که چون با آن خوانده شود، اجابت می‌کند و اگر به وسیله‌ی آن درخواست شود، عطا می‌کند». [حدیث صحیح، به روایت اصحاب سنن و احمد در مسندش].

و آن تنها اسمی است که در همه‌ی احادیثی وارد شده که رسول خدا صلی الله علیه وسلم خبر داده در آن اسم اعظم الله است.

و عموم اذکار ماثور مقرون به آن هستند؛ چنانکه تهلیل (لاإله إلاالله) و تکبیر (الله اکبر) و تحمید (الحمدلله) و تسبیح (سبحان الله) و حوقله (لا حول ولا قوة إلا بالله) و حسبله (حسبي الله ونعم الوكيل) و استرجاع (إنا لله وإنا إلیه راجعون) و بسمله (بسم الله) و سایر اذکار مقرون به این اسم بوده و از آن جدا نیستند.

الله، اصل اسامی نیکوی خداوند است؛ چنانکه به اسمی از اسامی دیگر منسوب نمی‌شود بلکه سایر اسامی نیکوی خداوند به این اسم بزرگ اضافه می‌شوند. چنانکه گفته نمی‌شود: الله از اسامی «الرحمن» یا از اسامی «الرحیم» است؛ بلکه گفته می‌شود: «الرحمن» یا «الرحیم» از اسامی الله هستند؛ (وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ فَادْعُوهُ بِهَا). «و الله زیباترین نام‌ها را دارد؛ پس او را به آن [نام‌ها] بخوانید». [الأعراف: ۱۸۰]

الله متعال بیشتر با لفظ «اللهم» خوانده می‌شود و رسول خدا صلی الله علیه وسلم به کثرت پروردگارش را با لفظ «اللهم» می‌خواند.

حسن بصری رحمه الله می‌گوید: «اللهم، لُبّ دعاست؛ و چون درخواست‌کننده بگوید: «اللهم إني أسألک» گویا می‌گوید: الله را با اسامی و صفاتش به فریاد می‌خوانم، همان ذاتی که اسامی نیکو و صفات والا دارد».

«الله» اسمی است که هر کاری از باب تبرک و به فال نیک گرفتن، با آن آغاز می‌شود.

همچنین آن نخستین نام در اولین آیه‌ی قرآن است: (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ) یا: (الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) [الفاتحة:۱] همچنین این آخرین نامی است که در سوره‌ی ناس [آخرین سورهٔ قرآن] ذکر شده است: (إِلَٰهِ النَّاسِ) [الناس:۳].

این تنها نام در شهادتینی است که با آن فرد از دایره‌ی کفر به ایمان منتقل می‌شود: «أشهد أن لا إله إلا الله». و این گواهی بدون این اسم، درست نیست.

از شرف و بزرگواری این نام بزرگ آن است که الله تعالی در آخر الزمان یعنی هنگامی که ارواح مؤمنان را قبض می‌کند، از زمین برمی‌دارد. رسول الله - صلی الله علیه وسلم - می‌فرماید: «قیامت بر کسی که الله… الله می‌گوید، برپا نمی‌شود». [به روایت مسلم].

اسم الله بیشتر از تمام اسامی نیکوی خداوند، در قرآن کریم وارد شده است؛ این نام بیش از دو هزار و دویست بار ذکر شده است. یکی از علما در مورد این آیه می‌گوید: (قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَٰنَ) «بگو: «الله» را بخوانید یا «رحمان» را بخوانید» [الإسراء: ۱۱۰]: به صورت مشخص این دو اسم ذکر شده‌اند که به سبب شرافت‌ و بزرگی‌شان است؛ و اینکه اسم الله مقدم ذکر شده است بیانگر شرافت و بزرگی آن نسبت به الرحمن است.

از رسول خدا صلی الله علیه وسلم ثابت است که فرمودند: «محبوب‌ترین اسامی شما نزد الله عبدالله و عبدالرحمن است». [به روایت مسلم].

با الله باش، الله با تو خواهد بود!

چون بنده با اختیار و خودخواسته به الله متعال روی نیاورد، با تازیانه‌ی ضرورت به او روی خواهد آورد.

قِفْ بِالخُضُوعِ وَنَادِ يَا اللهُ ... إِنَّ الكَرِيمَ يُجِيبُ مَنْ نَادَاهُ = با خضوع و فروتنی بایست و ندای یا الله سر بده که خدای بخشنده هرکس او را بخواند، اجابت می‌کند.

وَإِذَا بُلِيتَ بِغُرْبَةٍ أَوْ كُرْبَةٍ ... فَادْعُ الإِلَهَ وَنَادِ يَا اللهُ = و چون گرفتار غربت یا اندوهی شدی، الله را به فریاد بخوان و ندای یا الله سر بده.

بنابراین چون غم و اندوه سر رسد و شدت بگیرد و دشواری‌ها و ناگواری‌ها فوران کنند و راه‌ها بسته شوند و چاره‌ای باقی نماند، فریاد یا الله بلند می‌شود.

چون بیماری بیمار شدت گیرد و پزشک از درمان عاجز ماند، ندای یا الله سر می‌دهد. چون مرکب در تاریکی‌های دریا متلاطم شود و باد با آن بازی کند، ندای یا الله بلند می‌شود. و چون زمین به خود بلرزد و کشت و زرع از بین برود و پستان‌ها خشک شود، ندای یا الله بلند می‌شود.

او الله است، پناه در سختی‌ها و مونس هنگامه‌ی نگرانی‌ها و یار و یاور در کمبودها.

مردم عاجز و ناتوانند از اینکه ضرر یا نفعی به کسی برسانند که الله متعال اجازه‌اش را نداده است؛ پس قلبت را به الله پیوند بده.

همه‌ی ریسمان‌ها بریده می‌شوند جز ریسمان او؛ و همه‌ی درها بسته می‌شوند جز در درگاه او. (أَمَّن يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ). «[آیا معبودان شما بهترند] یا ذاتی ‌که [دعای] درمانده را ـ وقتی او را بخواند- اجابت می‌کند و گرفتاری را برطرف می‌سازد». [النمل: ۶۲].

نسفی رحمه الله می‌گوید: «واسطی گفته است: کسی که با الله خود را بی‌نیاز بداند، فقیر نمی‌شود و هرکس عزت و سربلندی را از الله بخواهد، ذلیل و خوار نمی‌گردد. و حسین می‌گوید: به میزان نیازمندی بنده به الله متعال، با الله بی‌نیاز خواهد بود».

يَا صَاحِبَ الهَمِّ إنَّ الهَمَّ مُنْفَرِجٌ ... أَبْشِرْ بِخَيرٍ فَإِنَّ الفَارِجَ اللهُ .. اليَأْسُ يَقْطَعُ أَحْيَانًا بِصَاحِبِهِ ... لَا تَيأَسَنَّ فَإِنَّ الكَافِيَ اللهُ ... اللهُ يُحْدِثُ بَعْدَ العُسْرِ مَيْسَرَةً ... لَا تَجْزَعَنَّ فَإِنَّ القَاسِمَ اللهُ = ای که نگرانی داری، نگرانی‌ات برطرف خواهد شد و گشایش خواهد آمد، به خیر و خوبی خوشبین باش که گشاینده‌ الله است. گاهی یاس و ناامیدی به سراغ انسان می‌آید، ناامید نباش که کفایت‌کننده الله است. الله بعد از سختی آسانی می‌آورد، بی‌تابی نکن که تقسیم‌کننده الله است.

إِذَا بُلِيتَ فَثِقْ بِاللهِ، وَارْضَ بِهِ ... إنَّ الَّذِي يَكْشِفُ البَلْوَى هُوَ اللهُ ... وَاللهِ مَا لَكَ غَيْرُ اللهِ مِنْ أَحَدٍ ... فَحَسْبُكَ اللهُ فِي كُلٍّ لَكَ اللهُ = چون به بلا و مصیبت و آزمایش گرفتار شدی، به الله اعتماد کن و از او راضی باش که آنکه این مصیبت را دور می‌کند، الله است. به الله سوگند که کسی جز الله یار و یاورت نیست و الله برای تو و در همه‌ی امورت کافی است.

معبود بر حقی جز الله نیست، چنانکه باید حق عبادت تو را به جای نیاوردیم.

بارالها، از تو بهشت را می‌خواهیم و هر گفتار و کرداری که ما را به آن نزدیک می‌گرداند و به تو پناه می‌آوریم از آتش دوزخ و هر گفتار و کرداری که ما را به آن نزدیک می‌گرداند.

۳

الرَّب جل جلاله

در زدن...

پروردگارا، با توسل به عزت تو و ذلت خودمان و قوت تو و ضعف‌مان و بی‌نیازی تو و نیازمندی‌مان به تو، از تو می‌خواهیم و درخواست می‌کنیم؛ پیشانی گنه‌کار ما در پیشگاه توست، بندگانت جز ما بسیارند و ما پروردگاری جز تو نداریم؛ هیچ پناهی از تو جز تو نداریم.

از تو چنان می‌خواهیم که مسکین و درمانده می‌خواهد و خاضعانه و ذلیلانه به درگاهت دست دعا برمی‌داریم و همچون نابینایی که می‌ترسد، تو را می‌خوانیم.

از تو چونان کسانی که برایت گردن کج کرده‌اند، پیشانی به خاک مالیده‌اند، چشمان‌شان برای تو باریدن گرفته و قلب‌های‌شان برای تو فروتن گشته، می‌خواهیم که ما و همه‌ی مسلمانان را ببخشی و در رحمت خود داخل کنی، ای مهربان‌ترین مهربانان.

بِمَنْ يَسْتَغِيثُ العَبْدُ إِلَّا بِرَبِّهِ = بنده از چه کسی جز پروردگارش طلب یاری کند

وَمَنْ لِلْفتَى عِنْدَ الشَّدَائِدِ وَالكَرْبِ = و چه کسی یار و یاور جوانی خواهد بود که گرفتار سختی‌ها و مشکلات و اندوه شده است.

وَمَنْ مَالِكُ الدُّنْيَا وَمالِكُ أَهْلِهَا = چه کسی مالک دنیا و ساکنان آن است

وَمَنْ كَاشِفُ البَلْوَى عَلَى البُعْدِ وَالقُرْبِ = و چه کسی برطرف کننده‌ی بلا و مصیبت دور و نزدیک است.

وَمَنْ يَدْفَعُ الغَمَّاءَ وَقْتَ نُزُوْلِهَا = و چه کسی دشواری‌ها را به وقت نزول آن دفع می‌کند

وَهَلْ ذَاكَ إِلَّا مِنْ فِعَالِكَ يَا رَبِّي = پروردگار من، این‌ها فقط کار توست

در این چند سطر پیرامون یکی دیگر از اسم‌های نیکوی الله متعال صحبت می‌کنیم: «الرب».

الله متعال می‌فرماید: (رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ). «[او] پروردگار مشرق‌ها و مغرب‌هاست». [الرحمن: ۱۷] و الله متعال می‌فرماید: (سَلَامٌ قَوْلًا مِّن رَّبٍّ رَّحِيمٍ). «[برتر از این نعمت‌ها] سلامی است که سخن پروردگار مهربان است». [يس: ۵۸]

بنابراین پروردگار ما که خالق و مالک و مدبر و متصرف است، رب الأرباب و معبود بندگان است؛ مالک همه‌ی ممالک و پادشاهی‌ها و همه‌ی بندگان است. و اوست که مصالح آفریدگانش - انسان‌ها و جنیان - را تدبیر می‌کند و حامی آنان است و به امورشان رسیدگی می‌کند و برپادارنده‌ی دنیا و آخرت است.

ربوبیت او نسبت به مخلوقاتش بر دو نوع است:

ربوبیت عام: که شامل همه‌ی مخلوقات، نیکوکار و بدکار، مومن و کافر و حتی جمادات می‌شود.

و به معنای پرورش آنها با آفریدن و روزی دادن و تدبیر امور و نعمت دادن و عطا کردن می‌باشد.

اما ربوبیت خاص عبارت است از: تربیت و پرورش دوستان و برگزیدگانش؛ چنانکه آنان را با ایمان پرورش داده و توفیق ایمان را نصیب‌شان می‌کند و قلب و روح و خوی‌شان را اصلاح نموده و سامان می‌دهد و آنان را از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون می‌آورد.

و درواقع آنان را چنان پرورش می‌دهد که توفیق هر خیر و خوبی را یافته و از هر شر و بدی مصون بمانند.

ثنا و ستایش تماما برای توست...

پروردگارمان خود را چنین مدح نموده که رب العالمین است: (الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) «تمام ستایش‌ها [و سپاس‌ها] از آنِ الله ـ پروردگار جهانیان‌ ـ است». [الفاتحة: ۲]

و خود را مدح نموده که او پروردگار عرش است: (سُبْحَانَ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ) «[معبود یگانه‌ای كه] پروردگار آسمان‌ها و زمین و عرش است، از توصیفِ [جاهلانه] آنان منزه است». [الزخرف: ۸۲]، (اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ). «الله، که هیچ معبودی [به‌حق] جز او نیست، پروردگار عرش بزرگ است». [النمل: ۲۶]

و خود را چنین مدح نموده که پروردگار آسمان‌ها و زمین است: (سُبْحَانَ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ) «[معبود یگانه‌ای كه] پروردگار آسمان‌ها و زمین و عرش است، از توصیفِ [جاهلانه] آنان منزه است». [الزخرف: ۸۲]

و خود را چنین مدح نموده که پروردگار آسمان‌ها و زمین است: (وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) «و گفته مى‌شود: ستایش و سپاس، مخصوص الله - پروردگار جهانیان - است». [الزمر: ۷۵]، بنابراین در دنیا و آخرت مورد ستایش است: (دَعْوَاهُمْ فِيهَا سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلَامٌ ۚ وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ). «دعای‌شان در آنجا [این است:] الهی، تو پاک و منزّهی؛ و درودشان [در آنجا] «سلام» است و پایان دعای‌شان این است که: حمد و سپاس، مخصوص الله ـ پروردگار جهانیان است». [يونس: ۱۰]

کلیدهای خزائن...

از آنجا که پیامبران و صالحان می‌دانستند که این اسم کلید و آغازگر دعاست، در دعای‌شان با این اسم به درگاه الهی تضرع می‌کردند.

نوح علیه السلام با همین نام دعا کرد: (رَّبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِمَن دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِنًا وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ). «پروردگارا، مرا و پدر و مادرم و هرکسی را که با ایمان وارد خانه‌ی من شود و [تمام] مردان مؤمن و زنان مؤمن را بیامرز». [نوح: ۲۸]

نوح علیه السلام با آن دعا نموده و می‌گوید: (رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا ۖ إِنَّكَ أَنتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ) «پروردگارا، [اعمالِ نیک ما ـ از جمله بنای این خانه‌ی مقدس را] از ما بپذیر که بی‌تردید، تو شنوای دانایی». [البقرة: ۱۲۷]

و مصطفی - صلی الله علیه وسلم - با این نام دعا نموده و فرمودند: (وَقُل رَّبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ (۹۷) «و بگو: پروردگارا، من از وسوسه‌های شیاطین به تو پناه می‌برم وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَن يَحْضُرُونِ) و پروردگارا، از اینکه آنها نزد من حاضر شوند [نیز] به تو پناه می‌برم». [المؤمنون: ۹۷-۹۸]

پروردگارا!

چون امری رسول خدا صلی الله علیه وسلم را ناراحت نموده و اندوهی به سراغ ایشان می‌آمد، می‌فرمود: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ العَظِيمُ الحَلِيمُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ رَبُّ العَرْشِ العَظِيمِ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَرَبُّ الأَرْضِ، وَرَبُّ العَرْشِ الكَرِيمِ» یعنی: «معبودی به حق نیست جز الله بزرگ بردبار، معبودی به حق نیست جز الله که پروردگار عرش بزرگ است، معبودی به حق نیست جز الله، پروردگار آسمان‌ها و پروردگار زمین و پروردگار عرش گرامی». [به روایت بخاری و مسلم].

هرکس به اختیار و خودخواسته با اسم «رب» خداوند متعال را به فریاد نخواند، ناچار به آن رجوع خواهد کرد؛ چنانکه بیمار در بستر که با بیماری دست و پنجه نرم می‌کند، ندای «یا رب، یا رب» می‌دهد؛ چراکه عافیت و سلامتی از جانب او می‌آید و شفا از سوی او نازل می‌گردد.

فقیر با این نام به درگاه الله تضرع می‌کند؛ آنکه حتی مالک پوست هستهٔ خرمایی نیست و در بیچارگی دست و پا می‌زند و از نیاز می‌نالد که: یا رب! یا رب! که در نتیجه تنها او - تبارک و تعالی - نیازش را برطرف می‌کند و او را از آن وضعیت نجات می‌دهد.

و گرسنه‌ای که از گرسنگی به خود می‌پیچد ندا می‌دهد: یا رب... یا رب؛ و اینگونه رزق و روزی او را در برمی‌گیرد و عطا و بخشش الهی بر او سرازیر می‌شود.

مظلوم نیز به او پناه می‌آورد درحالی‌که اشک گرمش را از چشم پاک نموده و ناله‌اش را پنهان می‌کند و می‌گوید: یا رب... یا رب؛ و اینگونه یاری بزرگ و عاقبت و فرجام نیک را درمی‌یابد.

حافظ ابن رجب رحمه الله می‌گوید: «پافشاری به درگاه الله با تکرار ذکر ربوبیت او از بزرگترین اسبابی است که اجابت دعا با آن خواسته می‌شود».

يا رب نفِّس عن عُبَيدك كُربةً ... وأَرِحه مما قد عنَـا ودَهَـاهُ = پروردگارا، اندوه را از بنده‌‌ی ضعیفت، برطرف کن و او را از رنج آن آسوده گردان.

و ما پروردگار را فراموش می‌کنیم!

چقدر شان و قدر او بزرگ است و چه اندازه پادشاهی او وسیع و مکانت او والاست؛ و چقدر به مخلوقاتش نزدیک است و چقدر نسبت به بندگانش لطف و بخشش دارد.

ربوبیت الله، ربوبیت عظمت و جلال است، (سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى) «نام پروردگار بلند مرتبه‌ات را به پاکی یاد کن». [الأعلى: ۱]

و ربوبیتش، برکت و رشد و عطا است، (تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ) «پربرکت [و بزرگ] است الله که پروردگار جهانیان است». [الأعراف: ۵۴]

و ربوبیتش، پرده‌پوشی و مغفرت است، (بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ) «سرزمینی پاک و پروردگاری آمرزنده [دارید]». [سبأ: ۱۵]

و ربوبیتش، عزت است و قوت و چیرگی و شوکت، (رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ). «پروردگار آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آنهاست، [آن ذاتِ] شکست‌ناپذیرِ آمرزنده». [ص: ۶۶]

و ربوبیتش، رحمت است، (رَّبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الرَّحْمَٰنِ) «[همان] پروردگار آسمان‌ها و زمین و آنچه در میان آنهاست؛ [همان الله] رحمان». [النبأ: ۳۷].

و ربوبیتش، کرم و بخشش است، (يَا أَيُّهَا الْإِنسَانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ) «ای انسان، چه چیزی تو را [نسبت] به پروردگار بزرگوارت مغرور ساخته است؟». [الانفطار: ۶]

معبود بر حقی جز الله یکتای بی‌همتا نیست، پروردگارا چنانکه حق عبادت است تو را عبادت نکردیم.

بنابراین چون کسی بداند که الله متعال رب الارباب است، در پی پروردگاری جز الله نخواهد رفت و به ربوبیت او رضایت خواهد داد؛ و هرکس به پروردگاری الله متعال رضایت دهد، حلاوت و شیرینی ایمان را می‌چشد. چنانکه از رسول خدا صلی الله علیه وسلم ثابت است که فرمودند: «کسی که الله را به عنوان پروردگار، اسلام را به عنوان دين و محمد را به عنوان پيامبر برگزيند، لذت ايمان را می‌چشد». [به روایت مسلم].

(وَقُل رَّبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ) «و [ای پیامبر،] بگو: پروردگارا، [گناهانم را] ببخشای و رحم کن و تو بهترین بخشنده‌ای». [المؤمنون: ۱۱۸]

حافظ ابن رجب رحمه الله می‌گوید: «پافشاری به درگاه الله با تکرار ذکر ربوبیتش از بزرگ‌ترین عواملی است که با آن اجابت دعا خواسته می‌شود».

پروردگارا، رحمتت را امیدواریم، پس یک چشم برهم زدن هم ما را به حال خودمان وامگذار و ما را در رحمت خود داخل بگردان.

پروردگارا، بیامرز و رحم بفرما که تو بهترین رحم کنندگانی.

۵-۴

الأحد الواحد (یکتای بی‌همتا)

در صحیح بخاری روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «روز قيامت ابراهيم - عليه السلام - پدرش آزر را ملاقات می‌كند درحالی‌كه چهره‌ی آزر از شدت اندوه، تيره و تار و غبار آلود است. ابراهيم به او می‌گويد: به تو نگفتم از من نافرمانی نكن؟ پدرش می‌گويد: امروز از تو نافرمانی نمی‌كنم. ابراهيم می‌گويد: پرودگارا! تو به من وعده دادی كه در روز رستاخیز مرا خوار نسازی. پس چه خواری بدتر از اين است كه پدرم از رحمت تو محروم شود و هلاک گردد. خداوند متعال می‌فرمايد: من بهشت را برای كافران حرام ساخته‌ام. سپس گفته می‌شود: ای ابراهيم! زير پاهايت چيست؟ او به آنجا نگاه می‌كند، ناگهان چشمش به كفتار نر پر مو و كثيفی می‌افتد. سپس دست و پای او را می‌گيرند و در دوزخ می‌اندازند».

«الذیخ»: کفتار نر پر مو.

پروردگار مهربان ما شفاعت ابراهیم عليه السلام در حق پدرش را نمی‌پذیرد؛ چون پدرش مشرک از دنیا رفته است؛ و الله متعال بهشت را بر هر کافر و مشرکی حرام کرده است؛ و از طرفی الله متعال به ابراهیم وعده داده که در روز قیامت او را خوار نگرداند؛ به همین سبب در آن روز پدرش را به کفتاری تبدیل می‌کند و اینگونه به دوزخ انداخته می‌شود و کسی متوجه نمی‌شود که او پدر ابراهیم است و به این ترتیب به سبب او خوار نمی‌گردد.

پس شفاعت خلیل الله در حق یک مشرک پذیرفته نمی‌شود، چه رسد به کسانی که در مرتبه‌ی پایین‌تری از خلیل علیه السلام قرار دارند؟!

الله متعال می‌فرماید: (إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَٰلِكَ لِمَن يَشَاءُ ۚ وَمَن يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَىٰ إِثْمًا عَظِيمًا) «بی‌گمان، الله این گناه را که به او شرک آورده شود نمی‌بخشد و غیر از آن را - برای هر‌کس بخواهد -ـ می‌بخشد؛ و هرکس به الله شرک ورزد، یقیناً گناهی بزرگ بربافته است». [النساء: ۴۸]

بنابراین اوجب واجبات برای بنده، توحید الله متعال در عبادت است.

و الله متعال با وصف یکتایی و یگانگی و بی‌همتایی خود را ستایش نموده است: (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) «[ای پیامبر] بگو: او الله یکتا و یگانه است». [الإخلاص: ۱] (وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلَٰهًا وَاحِدًا ۖ لَّا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ) «حال آنكه دستوری جز این نداشتند که فقط الله یگانه را عبادت کنند كه معبودى [به‌حق] جز او نیست». [التوبة: ۳۱]

هم‌اکنون به این دو اسم می‌پردازیم و از سايه‌سار آن بهره‌مند می‌شویم؛ امید به آنکه الله متعال محقق نمودن توحیدش و ایمان نیکو به یکتا و بی‌همتا شمردن خویش را نصیب ما گرداند.

پروردگار ما، در صفات مجد و جلال و در صفات عظمت و کبریایی و جمال یکتا و بی‌همتاست.

چنانکه در ذاتش یکتاست و شبیهی ندارد.

در صفاتش یکتاست و مثل و مانندی ندارد.

در افعالش یکتاست و شریک و حامی ندارد.

در الوهیتش یکتاست و در محبت و تعظیم و خاکساری و خضوع شریک و مثل و مانندی ندارد.

او یکتایی است که صفاتش والا و بزرگ است؛ در هر کمالی یکتاست و بر تمام مخلوقات محال است که به صفتی از صفات او احاطه یابند یا چیزی از صفاتش را درک کنند؛ چه رسد به اینکه کسی مثل و مانند چیزی از آن صفات را دارا باشد.

فطرت...

یگانگی الله متعال خلاصه‌ی دعوت پیامبران و ماده‌ی رسالت آنان بوده است: (قُلْ إِنَّمَا يُوحَىٰ إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ ۖ فَهَلْ أَنتُم مُّسْلِمُونَ) «بگو: درحقیقت به من وحی می‌شود که: بی‌تردید، معبود شما معبودی یگانه است؛ پس آیا تسلیم [دعوتِ حق] می‌شوید؟». [الأنبياء: ۱۰۸]

یگانگی و یکتایی خداوند، فطرتی است که الله متعال انسان‌ها را با آن سرشته است و آن را در عمق وجودشان جای داده است؛ و پیمانی است که از آنها گرفته است؛ و دعوت پیامبرانش بوده که با آن فرستاده شدند و لُب کتاب‌هایی است که آنها را نازل نموده است.

به خاطر آن است که بازار بهشت و دوزخ برپا شده است؛ و به سبب آن است که پل صراط نهاده شده و نامه‌های اعمال نوشته شده و میزان گذاشته شده و شمشیر دین از غلاف خارج و پرچم جهاد برافراشته گردیده و ارواح شهدا به پرواز درآمده و طعم مرگ لذت‌بخش شده است و مهریه‌ی دست یافتن به آروزها جان جنگجویان تعیین شده است؛ (قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِّثْلُكُمْ يُوحَىٰ إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ فَاسْتَقِيمُوا إِلَيْهِ وَاسْتَغْفِرُوهُ ۗ وَوَيْلٌ لِّلْمُشْرِكِينَ) «[ای پیامبر، به آنان] بگو: من فقط بشرى همچون شما هستم [با این تفاوت] كه به من وحى مى‌شود: معبودِ شما، معبودى است یگانه؛ پس به او روى آورید و از او آمرزش بخواهید؛ و واى به حال مشركان!». [فصلت: ۶]

و الله متعال در بیان وحدانیت و وجوب خالص نمودن دین برای او، چنین می‌فرماید: (وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاءَ وَيُقِيمُوا الصَّلَاةَ وَيُؤْتُوا الزَّكَاةَ ۚ وَذَٰلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ) «و آنان فرمان نیافتند جز اینکه الله را عبادت کنند درحالی‌‌که دین [خود] را برای او خالص گردانند [و از شرک و عبادت معبودان باطل،] به توحید روی آورند؛ و نماز برپا دارند و زکات بپردازند؛ و این است آیین راستین و مستقیم». [البينة: ۵]

و فروتنی در برابر وحدانیت و عظمتش را واجب نموده است. (فَإِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا ۗ وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ) «معبود شما، معبود یگانه است. [همه] در برابر او تسلیم باشید؛ و [ای پیامبر، خیر دنیا و آخرت را] به فروتنان بشارت بده». [الحج: ۳۴]

دلیل روشن:

الله عزوجل عقاید مشرکان را باطل نموده و می‌فرماید: (وَقَالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلَٰهَيْنِ اثْنَيْنِ ۖ إِنَّمَا هُوَ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ ۖ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ) [النحل:۵۱]، «و الله فرمود: دو معبود [را براى خود به عبادت] نگیرید. جز این نیست كه [معبود شما] همان الله یکتاست؛ پس تنها از من پروا کنید». (أَأَرْبَابٌ مُّتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ). «آیا معبودان پراکنده [و متعدد] بهترند، یا الله یگانه‌ی پیروزمند؟». [يوسف: ۳۹]

و در رد کسانی که می‌گفتند: الله یکی از سه خداست، فرمود: (وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ ۚ انتَهُوا خَيْرًا لَّكُمْ ۚ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ) «و نگویید: [معبود] سه‌گانه است. [از این سخن] بازایستید که برای شما بهتر است. الله تنها معبود یگانه است». [النساء: ۱۷۱]

و وجود مثل و مانند و همتا را از هر جهت نفی نموده است؛ چون او یکتایی است که مثل و مانند و نظیری ندارد؛ (هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا) «آیا [همانند و] همنامی برایش می‌شناسی؟». [مريم: ۶۵]

و ما را از اینکه او را به چیزی از مخلوقاتش تشبیه کنیم، نهی کرده است؛ و خود دربارهٔ خویشتن به ما خبر داده است و خود داناتر به ذاتش می‌باشد.

هر چیزی که در مورد الله متعال به ذهن بشر خطور می‌کند، الله متعال بر خلاف آن است؛ چون هیچ مثل و مانند و شبیه و همتا و نظیری ندارد. (لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ ۖ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ) «هیچ چیز همانند الله نیست و همو شنوا و بیناست». [الشورى:۱۱]، بنابراین چیزی از مخلوقاتش شبیه او نیست و اسامی نیکو و صفات والا دارد؛ و کمال و جمال و جلال و عظمت و بزرگی و مجد و کبریا برای اوست.

مشرکان به رسول خدا صلی الله علیه وسلم می‌گفتند: پروردگارت را برای ما توصیف کن؟ از طلاست؟ یا از مس است؟ و برخی از آنها می‌گفتند: ای محمد، نَسَب پروردگارت را برای ما ذکر کن.

و یهودیان می‌گفتند: ما پسر الله عزیر را عبادت می‌کنیم؛ و نصرانی‌ها می‌گفتند: ما پسر خدا مسیح را عبادت می‌کنیم؛ و مجوسیان می‌گفتند: ما خورشید و ماه را عبادت می‌کنیم؛ و مشرکان می‌گفتند: ما بت‌ها را عبادت می‌کنیم.

و الله متعال در پاسخ همه‌ی آنها فرمود: (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) «[ای پیامبر] بگو: او الله یکتا و یگانه است». [الإخلاص: ۱]

والاتر و برتر از چیزهایی است که می‌گویند!

در حق الله متعال گستاخی کردند و جرم زشتی مرتکب شدند که نزدیک است از بزرگی آن آسمان‌ها شکافته شوند و زمین دهان باز کند و کوه‌ها فروریزند! اینکه به الله متعال نسبت فرزند دادند؛ الله متعال از آنچه می‌گویند برتر و والاتر است.

همگی تحت پادشاهی و قدرت او هستند و روز قیامت هریک به تنهایی نزد او حاضر می‌شوند: (لَّقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا (۸۹) «به راستی [با این ادعا] چیزی بسیار زشت [به میان] آوردید! تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا (۹۰) از این [سخن کفرآمیز،] نزدیک است آسمان‌ها از هم بپاشد و زمین بشکافد و کوه‌ها در هم بشکنند و فروریزند. أَن دَعَوْا لِلرَّحْمَٰنِ وَلَدًا (۹۱) [چرا] که برای [الله] رحمان فرزندی ادعا کرده‌اند. وَمَا يَنبَغِي لِلرَّحْمَٰنِ أَن يَتَّخِذَ وَلَدًا (۹۲) و هرگز سزاوار [الله] رحمان نیست که فرزندی برگزیند. إِن كُلُّ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمَٰنِ عَبْدًا (۹۳) در آسمان‌ها و زمین هیچ كسى نیست، مگر آنكه [در روز قیامت، خاکسار و] بنده‌وار نزد الله رحمان مى‌آید. لَّقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا (۹۴) یقیناً [الله همه‌ی] آنان را در شمار آورده و درست برشمرده است. وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا) و همگی‌شان روز قیامت، تنها [و تهی‌دست] نزد او حاضر می‌شوند». [مريم: ۸۹-۹۵]

و در صحیح بخاری روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «الله متعال می‌فرماید: فرزند آدم مرا تکذیب می‌کند درحالی‌که شایسته‌ی او نیست که مرا تکذیب کند! و فرزند آدم مرا دشنام می‌دهد، درحالی‌که شایسته‌ی او نیست مرا دشنام دهد.

اما اینکه مرا تکذیب می‌کند چنین است که می‌گوید: مرا همچون بار اول زندگی نمی‌بخشد. این درحالی است که آفرینش بار اول برای من آسان‌تر از دوباره زندگی بخشیدن به او نیست؛

و اما اینکه مرا دشنام می‌دهد، چنین است که می‌گوید: خداوند فرزندی برگزیده است؛ درحالی‌که من الله یکتای بی‌نیازم؛ کسی که نه زاده و نه زاده شده‌ام؛ و برای من هیچ همتایی نیست».

بنابراین الله عزوجل، معبود یکتاست که در ذات یا صفات یا افعالش، شریک و مانندی برای او نیست.

جهان به یگانگی او گواهی می‌دهد:

هر نوآوری و نظم و هماهنگی و انسجامی در که جهان وجود دارد، بر این مهم دلالت می‌کند که مبدع و مدبر آن یکی است؛ و اگر ورای این جهان بیش از یک مدبر و تنظیم‌کننده بود، نظم و نظامش مختل شده و قوانین آن از هم می‌گسست؛ (لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا ۚ فَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ) «اگر در آنها [یعنی آسمان و زمین] معبودانی جز الله وجود داشت، [در اثر ناسازگاریِ آنها] قطعاً هر دو تباه مى‌شدند؛ پس الله - پروردگار عرش - از توصیفی که [مشرکان] می‌کنند پاک و منزه است». [الأنبياء: ۲۲]

تَأَمَّلْ فِي نَبَاتِ الأَرْضِ وَانْظُرْ ... إِلى آثَارِ مَا صَنَعَ المَلِيكُ ... عُيُوْنٌ مِنْ لُجَيْنٍ شَاخِصَاتٌ ... بِأَحْدَاقٍ هِيَ الذَّهَبُ السَّبِيكُ = به گياهان زمين توجه کن وبه آثاری که مالک ايجاد کرده است نگاه کن. [به گل هایی بنگر که مانند] چشم‌هایی از نقره‌اند که پیرامون آن را حاشیه‌ای از طلا پوشانده است

عَلَى قَضَبِ الزَّبَرْجَدِ شَاهِدَاتٌ ... بِأَنَّ اللهَ لَيْسَ لَهُ شَرِيكُ = و بر شاخه ‌های زمردین قرار گرفته‌اند و گواهی می‌دهند که الله متعال هیچ شریکی ندارد.

الله متعال بی‌نیازترین شریکان از شریک است...

تنها الله متعال است که مستحق عبادت می‌باشد؛ بنابراین نباید بنده به غیر الله رو کند و نباید هیچ بخشی از عبادات را صرف غیر الله نماید و برای غیر الله انجام دهد؛ تفاوتی ندارد که این عبادت نماز باشد یا دعا یا ذبح و نذر و توکل و بیم و امید و خشوع یا خضوع. (قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (۱۶۲) «بگو: بی‌تردید، نمازم و قربانی‌های من و زندگی و مرگم همه برای الله ـ پروردگار جهانیان‌ـ است. لَا شَرِيكَ لَهُ ۖ وَبِذَٰلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ) [همان ذاتی كه‌] شریكى ندارد؛ و به این [عبادت الله به یگانگی و خالصانه] دستور یافته‌ام و من نخستین مسلمان [از این قوم] هستم». [انعام: ۱۶۲-۱۶۳]،

بنابراین موضوع اساسی و مهم، یکتا شمردن الله متعال در عبادت است؛ (وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ) «و جن و انس را فقط برای این آفریده‌ام که مرا عبادت كنند [و از بندگىِ دیگران سر باز زنند]». [الذاريات: ۵۶] (وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلَٰهًا وَاحِدًا ۖ لَّا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ) «حال آنكه دستوری جز این نداشتند که فقط الله یگانه را عبادت کنند كه معبودى [به‌حق] جز او نیست». [التوبة: ۳۱]

بنابراین توحید بسیار ظریف و پاک و خالص است و اندک چیزی به آن خدشه وارد کرده و آن را ناپاک نموده و در آن تاثیر می‌گذارد.

از رسول خدا صلی الله علیه وسلم در روایت صحیحی ثابت است که فرمودند: «الله متعال می‌فرماید: هرکس عملی را انجام دهد که در آن جز من را با من شریک گرداند، او و شرکش را رها می‌کنم» [به روایت مسلم].

و از رسول خدا صلی الله علیه وسلم ثابت است که فرمودند: «چون الله عزوجل اولین و آخرین را در روزی جمع کند که تردیدی در آن نیست، منادی ندا می‌دهد: هرکس در عملی که آن را برای الله انجام داده، کسی را شریک گردانده، باید ثواب و پاداش آن را از جز الله عزوجل مطالبه کند؛ چون الله متعال بی‌نیازترین شریکان از شریک است» [حدیث حسن؛ به روایت امام احمد در مسند].

یادآوری...

در سنت صحیح نبوی احادیث زیادی هستند که به توحید تشویق نموده و فضیلت آن را بیان می‌کنند؛ از جمله:

حدیث ابوهریره رضی الله عنه که می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «هرکس در روز صد بار بگوید: «لاَ إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ المُلْكُ وَلَهُ الحَمْدُ، وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ» ثواب و پاداش آن برای او برابر است با آزاد کردن ده برده؛ و برای او صد نیکی نوشته می‌شود و صد بدی از پرونده‌ی اعمال او پاک می‌شود؛ و آن روز تا شب دژی برای او از شر شیطان خواهد بود؛ و کسی عملی برتر از او انجام نخواهد داد مگر اینکه عملی بیش از این داشته باشد». [به روایت بخاری و مسلم].

و در حدیثی که ترمذی و ابوداود از بریده روایت کرده‌اند، آمده است که: رسول خدا صلی الله علیه وسلم شنید که مردی می‌گوید: «اللهم إني أسألك بأنك أنت الله، لا إله إلا أنت الأحد الصمد، الذي لم يلد ولم يولد، ولم يكن له كفوًا أحد!»: «بارالها، از تو به واسطه‌ی اینکه الله هستی و هیچ معبود بر حقی جز تو نیست، یکتایی و بی‌نیاز؛ آنکه زاییده و نه زاده شده، و هیچ همتایی برای او نیست».

رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «به‌راستی از الله متعال با اسم اعظم او درخواست نمودی که چون با آن از او درخواست شود، عطا می‌کند و چون با آن دعا شود، اجابت می‌کند». [حديث صحيح].

و رسول خدا صلی الله علیه وسلم وارد مسجد شد از مردی شنید که چنین دعا می‌کند: «اللهم إني أسألُكَ يا اللهُ الواحدُ الأحدُ الصمدُ ، الذي لم يلدُ ولم يُولدُ ، ولم يكن لهُ كُفُوًا أحدٌ أن تغفرَ لي ذنوبي ، إنك أنتَ الغفورُ الرحيمُ»: «بارالها، ای اللهِ یکتای بی‌نیاز که نه زاده و نه زاییده شده و برای او هیچ همتایی نیست، از تو می‌خواهم که گناهانم را ببخشی که تو آمرزنده‌ی مهربانی».

پس رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «او بخشیده شد، او بخشیده شد، او بخشیده شد». [حدیث صحیح به روایت احمد در مسند].

حافظ ابن رجب رحمه الله می‌گوید: «محقق نمودن کلمه‌ی توحید، آزادی بردگان را ایجاب می‌کند و آزادی بردگان، آزادی از آتش دوزخ را ایجاب می‌نماید».

و می‌گوید: «یکی از اسباب مغفرت، توحید است؛ و توحید بزرگ‌ترین سبب است؛ بنابراین هرکس فاقد آن باشد، مغفرت را نمی‌یابد؛ و هرکس آن را محقق گرداند، بزرگ‌ترین اسباب مغفرت را داراست».

امام ابن قیم رحمه الله می‌گوید: «توحید نخستین امری است که فرد با آن وارد اسلام می‌شود؛ و آخرین چیزی است که با آن از دنیا خارج می‌شود؛ چنانکه رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: کسی که آخرین سخن او لا اله الا الله باشد، به بهشت وارد می‌شود». «هرکس آخرین کلام او لا اله الا الله باشد، وارد بهشت می‌شود». بنابراین توحید نخستین واجب و آخرین واجب است؛ پس توحید اولِ امر و آخرِ آن می‌باشد».

و می‌گوید: «هیچ چیزی مانند توحید، دشواری‌های دنیا را دور نمی‌کند».

و می‌گوید: «هیچی مشرکی وارد بهشت نمی‌شود؛ و تنها اهل توحید هستند که وارد بهشت می‌شوند؛ و توحید کلیدِ در بهشت است».

ابن جوزی - رحمه الله - می‌گوید: سفیان ثوری نزد ابراهیم بن ادهم می‌رفت و می‌گفت: «ای ابراهیم، به درگاه الله دعا کن که جان‌مان را بر توحید بگیرد».

و رسول خدا صلی الله علیه وسلم مردی را دید كه [در تشهد] با دو انگشت خويش به توحيد و يگانگی خدا اشاره می‌کرد، پس به او فرمود: «أَحَدٌ أَحَدٌ!» یکتاست، یکتاست. [حدیث صحیح. به روایت ابوداود]. و به این معناست که: چون کسی بخواهد در دعا اشاره کند، باید با یک انگشت اشاره کند که یکتایی خداوند را نشان می‌دهد.

بارالها، ای یکتای بی‌همتای بی نیاز، از تو می‌خواهیم که ما را از کسانی قرار دهی که چون تو را به فریاد می‌خوانند، اجابت‌شان می‌کنی؛ و از کسانی قرار دهی که به درگاه تو تضرع نموده و به آنان رحم می‌کنی؛ و از کسانی قرار دهی که به تو پناه می‌آورند و آنان را از آتش دوزخ پناه می‌دهی؛ و آخرین کلام ما را در دنیا، لا اله الا الله قرار بده که تو مهربان‌ترین مهربانانی.

۶

الصَّمَد

اگر نیازی داشتی، به خداوند بی‌نیاز پناه ببر؛ و اگر عزت به تو جفا نمود و ذلت به تو روی آورد، در خانه‌ی خدای بی‌نیاز را بزن؛ و اگر ضعف و سستی به جسمت سرایت کرد، نیرو را از خداوند صمد بخواه.

إِنَّهُ الوَاحِدُ الَّذِي لَا يُضَاهَى ... فِي مَعَانِي أَسْمَائِهِ وَالصِّفَاتِ = او یکتایی است که شبیه و مانندی در معانی نامها و صفاتش ندارد.

صَمَدٌ تَصْمُدُ البَرَايَا إِلَيْهِ ... وَأَنِيْسُ الضَّمَائِرِ المُوْحِشَاتِ = بی‌نیازی است که خلایق قصد او می‌کنند و مونس روح‌های تنهاست

این اسم الله متعال «الصَّمَد» کمتر در نصوص وارد و ذکر شده است، اما از جاه و جلال خاصی برخوردار است.

الله متعال می‌فرماید: (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ (۱) «[ای پیامبر] بگو: او الله یکتا و یگانه است. اللَّهُ الصَّمَدُ (۲) الله بی‌نیاز است [و همه نیازمند او هستند]. لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ (۳) نه [فرزندی] زاده و نه [از کسی] زاده شده است وَلَمْ يَكُن لَّهُ كُفُوًا أَحَدٌ) و هیچ کس همانند و همتای او نبوده و نیست». [سورة الإخلاص]

بنابراین پروردگار ما کسی است که مقصود همه‌ی مخلوقات است؛ انسان‌ها و جنیان و بلکه همه‌ی عالم بالا و پایین؛ همگی در سختی‌ها و ناگواری‌ها قصد او می‌کنند و در مصیبت‌ها از او یاری می‌جویند.

پروردگار ما سید و سروری است که سیادت او کامل است، شریف و بزرگواری است که بزرگواری او کامل است؛ و بزرگی است که در عظمتش کامل است؛ و بردباری است که در بردباری‌اش کامل است؛ بی‌نیازی است که در بی‌نیازی خود کامل است؛ و این صفاتی است که تنها شایسته‌ی الله متعال است و بس.

پروردگار ما کسی است که شکم ندارد، نه می‌خورد و نه می‌نوشد و می‌خوراند و خورانده نمی‌شود؛ از همه کس و همه چیز بی‌نیاز است؛ کسی است که همه کس و همه چیز محتاج و نیازمند اویند؛ چیزی مثل و مانند او نیست و او شنوای بیناست.

پاسخ کافی...

بیهقی در روایتی که حافظ ابن حجر آن را حسن دانسته است، از ابن عباس رضی الله عنهما روایت نموده که می‌گوید: یهود نزد رسول خدا صلی الله علیه وسلم آمدند و گفتند: ای محمد، نسب پروردگارت که تو را فرستاده است، برای ما بگو؟! پس الله متعال این آیات را نازل فرمود: (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ (۱) «[ای پیامبر] بگو: او الله یکتا و یگانه است. اللَّهُ الصَّمَدُ (۲) الله بی‌نیاز است [و همه نیازمند او هستند]. لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ (۳) نه [فرزندی] زاده و نه [از کسی] زاده شده است وَلَمْ يَكُن لَّهُ كُفُوًا أَحَدٌ) و هیچ کس همانند و همتای او نبوده و نیست». [سوره‌ی اخلاص]

سوره‌ای کوتاه که صفات کمال از جمله عظمت و جلال را در خود جمع نموده است.

و از بزرگی آن است که هرکس این سوره را بخواند، گویا یک سوم قرآن را خوانده است؛ چنانکه در صحیحین روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه وسلم خطاب به اصحابشان فرمودند: «آیا یکی از شما از این ناتوان است که در یک شب یک سوم قرآن را بخواند؟». گفتند: چگونه یک‌سوم قرآن را بخواند؟ فرمود: «سوره‌ی اخلاص برابر با یک سوم قرآن است». [این روایت، لفظ مسلم است].

یکی از علما گفته‌ است: «قرآن در سه قسمت نازل شده است: یک سوم آن احکام است و یک سوم آن وعده و وعید است و یک سوم آن اسماء و صفات است؛ و سوره‌ی صمد یکی از این سه را در خود جمع نموده است که اسماء و صفات است؛ لذا اجر قرائت آن مانند قرائت یک سوم قرآن قرار داده شده است».

و در صحیح بخاری روایت شده که یکی از صحابه در همه‌ی رکعت‌های نماز با سایر اصحاب، سوره‌ی اخلاص را می‌خواند و صحابه نیز این موضوع را به پیامبر صلی الله علیه وسلم گفتند و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «از او بپرسید چرا این کار را می‌کند؟». و چون از وی سوال کردند، گفت: چون این سوره بیانگر صفت خداوند رحمن است و من دوست دارم آن را بخوانم. این بود که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «به او خبر دهید که الله متعال دوستش دارد».

تسلیم بودن دل...

این محبت در وجود صالحان، محبان را به جستجوی محبت مولای‌شان وامی‌دارد.

این محبت در قلب‌های بندگان اشباع نمی‌شود مگر با خم شدن برای او و طواف خانه‌اش و حضور در پیشگاهش و بیدار شدن از خواب به خاطر او و سعی و تلاش در راه او.

و قلب‌های مومنان جز با ذکر او آرام نمی‌گیرند و ارواح مشتاقان جز با دیدن او تسکین نمی‌یابند.

إِذَا مَرِضْنَا تَدَاوَيْنَا بِذِكْرِكُمُ ... فَنَتْرُكُ الذِّكْرَ أَحْيَانًا فَنَنْتَكِسُ = هرگاه بيمار می‌شويم، با ياد شما خود را معالجه می‌کنيم و گاهی که ياد شما را ترک می‌کنيم، دوباره بیمار می‌شویم.

آنان در آسودگی و خوش‌وقتی قصد الله متعال می‌کنند و الله متعال در سختی آنان را می‌شناسد؛ و مقدار گشایش، به اندازه‌ی همین رو آوردن به الله متعال است.

این پیامبر خدا ابراهیم علیه السلام است که با آزمایش‌های متعددی مواجه می‌شود و هر بار الله متعال به وسیله‌ی آنها مقام او را بلندتر می‌کند؛ تا جایی که نزد خداوند، شایسته منزلت و جایگاه «خُلَّة: خلیل بودن» می‌شود؛ چنانکه الله متعال می‌فرماید: (وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا) «و الله ابراهیم را به دوستی خالصانه خود برگزید». [نساء: ۱۲۵]

و این ایوب است، امام و پیشوای مصیبت‌دیدگان و ابتلاشدگان و نماد ایستادگی و صبر برای بیماران و کسانی که مورد آزمایش قرار می‌گیرند؛ آنگاه که رو به پروردگارش نموده و می‌گوید: (أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ) «رنج [و بیماری] به من رسیده است و تو مهربان‌ترینِ مهربانانی». [الأنبياء: ۸۳] و پاسخ خداوند بی‌نیاز این بود که: (فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَكَشَفْنَا مَا بِهِ مِن ضُرٍّ) «ما [دعای] او را اجابت کردیم و رنجی را که به او رسیده بود برطرف ساختیم». [الأنبياء: ۸۴]

و این یونس است، در شکم ماهی، در تاریکی‌های سه‌گانه، آنجا که رو به پروردگارش نموده و می‌گوید: (لَّا إِلَٰهَ إِلَّا أَنتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (۸۷) "[پروردگارا،] هیچ معبودی [به‌حق] جز تو نیست. تو منزّهی. بی‌تردید، من از ستمکاران بوده‌ام. فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ ۚ وَكَذَٰلِكَ نُنجِي الْمُؤْمِنِينَ) دعایش را اجابت کردیم و او را از اندوه نجات دادیم و مؤمنان را [نیز] اینچنین نجات می‌دهیم». [الأنبياء: ۸۷-۸۸]

و این وضعیت همه‌ی پیامبران و صالحان است که خداوند را در آسودگی و خوش‌وقتی می‌شناختند و خداوند آنان را در سختی و دشواری دستگیری نموده و از یاد نمی‌برد.

آیا نمی‌خواهید اجابت شوید؟!

از این گذشته، پروردگار صمد و بی‌نیاز تو، دروازه‌ی رحمتش را فقط برای اولیاء و دوستانش باز نکرده است، بلکه این دروازه به روی همه‌ی مردم باز است.

و این از لطف و رحمت و کرم و بخشندگی اوست؛ وقتی دنیا بر مشرکان تنگ می‌شد و در شرایط سختی قرار می‌گرفتند و مرگ را با چشمان خود می‌دیدند و وقوع آن را حتمی، رو به الله متعال می‌کردند و ندا برمی‌آوردند که: یا الله، یا الله؛ و اینگونه نجات می‌یافتند. (فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ) «وقتی [مشرکان] در کشتی سوار می‌شوند، الله را با اخلاص می‌خوانند؛ اما چون آنان را به خشکی می‌رسانَد و [از خطرِ غرق‌شدن] می‌رهانَد، آنگاه [باز هم] شرک می‌ورزند». [العنكبوت: ۶۵]

در حقیقت آنان با چنین رفتاری گویای این مهم هستند که اگر همهٔ مردم عالم با اختیار و خودخواسته و از روی میل و رغبت به الله متعال روی نیاورند، با شلاق ناچاری و اضطرار به او روی خواهند آورد.

آرام باش!

الله متعال کافران را که در شرایط اضطرار و ناچاری به او رو می‌کردند، اجابت کرده است، حال چگونه خواسته‌ی کسی را اجابت نمی‌کند که به وحدانیت و یگانگی الله و رسالت پیامبر صلی الله علیه وسلم گواهی می‌دهد؟

بنابراین چون نیازی داشتی، به الله متعال روی بیاور؛ و نیاز و نیازمندی خود را بر در خانه‌ی او مطرح نموده و ندا بده که: ای صمد، گشایشی برای مشکل و نیاز من عنایت کن!

و نگرانی یا بیماری یا بدهی خود را بزرگ نکن زیرا پروردگارت صمدی است که چون به او پناه ببری، تو را ناامید و رها نمی‌کند. و به یاد داشته باش که بهترین عبادت، انتظار گشایش است و یکسان و یکنواخت بودن وضعیت، محال است؛ زمانه در نوسان است و دائم در حال دگرگونی و شب‌ها آبستن حوادث‌اند و غیب پنهان و پوشیده و با هر سختی آسانی است.

در سنن ابوداود روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه وسلم وارد مسجد شد و از مردی شنید که چنین دعا می‌کند: «اللهم إني أسألك يا الله! الأحد الصمد، الذي لم يلد ولم يولد، ولم يكن له كفوًا أحد: أن تغفر لي ذنوبي؛ إنك أنت الغفور الرحيم»: «بارالها، ای الله، یکتای بی‌نیازی که نه زاده و نه زاده شده است؛ و هیچ همتایی ندارد، از تو می‌خواهم که گناهانم را ببخشی، براستی که تو آمرزنده‌ی مهربانی».

پس رسول خدا صلی الله علیه وسلم سه بار فرمود: «بخشیده شد، بخشیده شد». [حدیث صحیح].

و در روایتی آمده که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «از الله متعال با اسمی درخواست کردی که چون با آن درخواست شود، عطا می‌کند و اگر با آن خوانده شود، اجابت می‌کند». [حدیث صحیح. به روایت ابوداود].

رُحْمَاكَ يَا رَبَّ العِبَادِ رَجَائِـي = ای پروردگار بندگان، امیدم به رحمت توست

وَرِضَاكَ قَصْدِي فَاسْتَجِبْ لِدُعَائِي = و هدف من رضایت تو، پس دعایم را اجابت کن

نَادَيْتُ بِاسْمِكِ يَا إِلَهِي ضَارِعًا = پروردگارا! با فروتنی و متضرعانه، نامت را به فریاد می‌خوانم

إِنْ لَمْ تُجبْنِي فَمَنْ يُجِيبُ بُكَائِي؟ = اگر تو پاسخم را ندهی، چه کسی گریه‌ام را پاسخ می‌دهد؟

أَنْتَ الكَرِيمُ فَلَا تَدَعْنِي تَائِهًا = تو بخشنده‌ای، پس مرا سرگردان رها نکن

فَلَقَدْ عَيِيتُ مِنَ البِعَادِ النَّائِي = که بسیار از این دوری دور خسته شده‌ام.

وَلَقَدْ رَجَوْتُكَ يَا إِلَهِي ضَارِعًا = الها، با فروتنی و كرنش و خضوع، به تو امیدوارم

مُتَذَلِّلًا فَلَا تَرُدَّ رَجَائِي = پس امیدم را ناامید مگردان

بارالها، ای یکتای بی همتای بی‌نیاز، از تو بهشت را می‌خواهیم و سخن و عملی که ما را به آن نزدیک کند؛ و از آتش دوزخ و هر سخن و عملی که ما را به آن نزدیک گرداند، به تو پناه می‌آوریم.

۷ – ۸

الرحمن الرحیم - جل جلاله -

الله متعال می‌فرماید: (قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَٰنَ ۖ أَيًّا مَّا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ) «بگو: «الله» را بخوانید یا «رحمان» را بخوانید؛ هر كدام را که بخوانید، نیكوترین نام‌ها براى اوست». [الإسراء: ۱۱۰]

چون امری پیامبرمان را اندوهگین می‌کرد، می‌فرمود: «يَا حَيُّ.. يَا قَيُّوْمُ! بِرَحْمَتِكَ أَسْتَغِيثُ» یعنی: «ای زنده... ای پایداری که سبب پایداری همه چیز و همه کسی، به سبب رحمت تو خواهان یاری و کمک هستم» [حدیث حسن؛ به روایت احمد در مسند]. چگونه از خداوند رحمان کمک و یاری گرفته نشود، درحالی‌که در سختی‌ها و دشواری‌ها پناه و در وحشت‌ها مونس و به هنگام اندک بودن، یار و یاور است؟

او دل‌خوشی فرمانبرداران است و پناه گریختگان و ترسیدگان است؛ او مهربان‌ترین مهربانان است.

إِلَيْهِ وَإِلَّا لَا تُشَدُّ الرَّكَائِبُ ... وَمِنْهُ وَإِلَّا فَالمُؤَمِّلُ خَائِبُ = راه به سوی اوست وگرنه رکاب بسته نمی‌شود و دعوت از جانب اوست، وگرنه امیدوار مایوس است.

(وَإِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ ۖ لَّا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَٰنُ الرَّحِيمُ) «[ای مردم،] معبودِ شما معبودی یگانه است [که] جز او [هیچ] معبودی [به‌حق] نیست؛ [او] بخشندۀ مهربان است». [البقرة: ۱۶۳]

«رحمت» وصف ربوبیت است و عنوان الوهیت؛ و بر این اساس است که الله متعال خود را به «الرحمن الرحیم» توصیف نموده است.

وما تلاوت کتاب الهی را با این دو اسم بزرگ كه محبوب جان است، آغاز می‌کنیم: «بسم الله الرحمن الرحیم».

این دو اسم والا مشتق از «رحمت» بر وجه مبالغه هستتند.

و «رحمت» در لغت به معنای: نرمی و شفقت و عطوفت و رافت است.

بنابراین پروردگار ما صاحب رحمتی است که تمام مخلوقات را شامل می‌شود. (وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ) «و رحمتم همه چیز را فراگرفته است». [الأعراف: ۱۵۶]، (إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَّحِيمٌ) «بی‌تردید الله [نسبت] به مردم، دلسوزِ مهربان است». [الحج:۶۵]

و بهره‌ی فراوان‌تر و کامل‌تر از آن را به مومنان اختصاص داده است: (وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا) «و [الله] همواره نسبت به مؤمنان مهربان است». [الأحزاب: ۴۳]

پس پروردگار ما - تبارک و تعالی - رحمان است یعنی رحمت وصف اوست و رحیم است یعنی به بندگانش رحم می‌کند.

بنابراین نسبت به ما از هر رحیم و مهربانی، مهربان‌تر است؛ مهربان‌تر از پدران و مادرمان و فرزندان ما به ماست؛ و بلکه مهربان‌تر از خود ما به ماست.

بخاری در کتاب «الأدب المفرد» آورده است که: مردی، درحالی که کودکی به آغوش داشت، نزد رسول خدا صلی الله علیه وسلم آمد، پس رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: : «آیا به او رحم و مهربانی می‌کنی؟». وی گفت: بله؛ رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «الله متعال از تو به او مهربان‌تر است و او مهربان‌ترین مهربانان است». [حدیث صحیح].

اسم «الرحمن» مخصوص الله متعال است؛ و جایز نیست کسی جز الله متعال به آن نامیده یا توصیف شود. (قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَٰنَ ۖ أَيًّا مَّا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ) «بگو: «الله» را بخوانید یا «رحمان» را بخوانید؛ هر كدام را که بخوانید، نیكوترین نام‌ها براى اوست». [الإسراء:۱۱۰] و از این جهت همچون اسم جلاله است که کسی در آن با الله متعال شریک نیست؛ بطوری که برخی گفته‌اند: اسم اعظم است.

اما توصیف مخلوقات با اسم «الرحیم»، جایز است؛ چنانکه الله عزوجل می‌فرماید: (لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُم بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ) «یقیناً پیامبری از [میان] خود شما به سوی‌تان آمد که رنج‌دیدن‌تان بر او [گران و] دشوار است و بر [هدایت] شما سخت اصرار دارد و [نسبت] به مؤمنان، دلسوز [و] مهربان است». [التوبة: ۱۲۸] از این جهت گفته می‌شود: او مردی رحیم است؛ و گفته نمی‌شود: او مردی رحمان است.

رحمت الله متعال دو نوع است:

رحمت عام؛ این رحمت برای همه‌ی مخلوقات است؛ چنانکه همه‌‌ی مخلوقات مورد رحمت الهی هستند که الله متعال آنان را ایجاد نموده، پرورش داده و روزی می‌دهد و سایر نعمت‌ها را به آنان عطا می‌کند که در شمارش نمی‌گنجند.

(إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَّحِيمٌ) «به راستی که الله نسبت به مردم، رئوف و مهربان است». [البقرة:۱۴۳] (إِنَّهُ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا) «بی‌تردید او همواره نسبت به شما مهربان است». [الإسراء:۶۶].

رحمت خاص؛ که سعادت دنیا و آخرت وابسته به آن است؛ و تنها برای بندگان خاصش یعنی مومنان است؛ (وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا) «و [الله] همواره نسبت به مؤمنان مهربان است». [الأحزاب: ۴۳]، (يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُم بِرَحْمَةٍ مِّنْهُ وَرِضْوَانٍ وَجَنَّاتٍ) «پروردگارشان آنان را از جانب خویش به رحمت و خشنودى و باغ‌هایی [در بهشت‌] مژده مى‌دهد». [التوبة:۲۱]

او پروردگار رحمان است...

سزاوارترین کسی است که ذکر و یاد او می‌شود و سزاوارترین کسی است که عبادت می‌گردد و شایسته‌ترین کسی است که به خاطر نیکی و رحمتش شکرگزاری می‌شود.

چنانکه به هر سو نگاه کنی، رحمت الله در این جهان را می‌بینی؛ و بزرگ‌ترین آن در این جهان، وحیِ نازل شده است؛ (وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِّكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَىٰ لِلْمُسْلِمِينَ) «و ما این کتاب را بر تو نازل کردیم که روشنگرِ همه چیز است و برای مسلمانان، رهنمود و رحمت و بشارت است». [النحل: ۸۹]

چون زمین دچار خشکسالی شود و کشت و زرع از بین رود و پستان شیر ندهد و بلا و مصیبت شدت یابد، رحمت‌های الهی نازل می‌شود؛ (وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِن بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنشُرُ رَحْمَتَهُ ۚ وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ) «او ذاتی است كه باران را پس از نومیدى [مردم] مى‌فرستد و رحمت خویش را مى‌گسترد؛ و او تعالی كارساز و ستوده است». [الشورى:۲۸]

و آنگاه که عذاب فرود آید و مردان بگریند و زنان فریاد کشند و کودکان بی‌تابی کنند و رعب و ترس فراگیر شود و همگی وحشت زده شوند، رحمت‌های الهی بر بندگان مخلصش نازل می‌گردد. (وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا هُودًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِّنَّا) «و هنگامی‌ که فرمان [عذاب] ما فرا رسید، هود و کسانی را ‌که همراهش ایمان آورده بودند، به رحمتی از [جانب] خویش نجات دادیم». [هود:۵۸] (وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا شُعَيْبًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِّنَّا) «و چون فرمان ما فرا رسید، شعیب و کسانی را که همراهش ایمان آورده بودند، به رحمتی از [جانب] خویش نجات دادیم». [هود: ۹۴].

هیچ خواسته‌ای به مقصد نمی‌رسد، مگر از طریق خداوند رحمان؛ و هیچ چیزی وجود نخواهد داشت مگر در مملکت خدای رحمان؛ و امکان ندارد چیزی رخ دهد مگر با اذن و اراده و زیر نظر خداوند رحمان؛ و تنها این خداوند رحمان است که هیچ قدرت و توانی در وجود نخواهد بود جز به اذن و اراده‌ی او.

چنانکه با رحمت خویش پیامبرانش را به سوی ما فرستاد.

با رحمتش کتاب‌هایش را به سوی ما نازل نمود.

با رحمتش ما را از گمراهی، هدایت کرد.

با رحمتش ما را از کوری و جهل، راهنمایی نمود.

با رحمت او چیزهایی را دانستیم که نمی‌دانستیم.

با رحمتش خورشید و ماه را در اختیار ما قرار داد و شب و روز را پدید آورد و زمین را گستراند.

با رحمتش بهشت را آفرید و برای بهشتیان آباد نمود و زندگی‌شان را خوش و خرم نمود.

و از نمودهای رحمت او اینست که صد رحمت را خلق نمود و هر رحمتی به اندازه‌ی فاصله‌ی میان آسمان و زمین است؛ و تنها یک رحمت از آنها را به زمین نازل کرده و میان مخلوقات پخش نموده تا به یکدیگر رحم کنند؛ و بر مبنای آن است که مادر به فرزند رحم می‌کند؛ و با وجود همین رحمت است که عالم پابرجا و منظم است.

بشارت!

وسعت و گسترگی رحمت خداوند متعال را بشنو: (قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَىٰ أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا ۚ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ) «[ای پیامبر،] به بندگانم که [در ارتکاب به شرک و گناه] زیاده‌روی کرده‌اند، بگو: از رحمت الهی مأیوس نباشید؛ چرا که [اگر توبه کنید،] الله همه‌ی گناهان‌تان را می‌بخشد. به راستی که او تعالی بسیار آمرزنده و مهربان است». [الزمر: ۵۳] و از رسول خدا صلی الله علیه وسلم ثابت است که فرمودند: «اگر مؤمن می‌دانست که چه [عذاب و] عقوبتی نزد الله متعال وجود دارد، هيچ کس، به طمع بهشت نمی‌افتاد. همچنين اگر کافر می‌دانست که الله متعال از چه رحمت بزرگی برخوردار است، هيچ کس از بهشت الهی نااميد نمی‌شد». [به روایت مسلم].

و این رحمت‌ها، رحمت با وجود عزت و قوت و چیرگی و شوکت است، نه رحمت از روی ضعف. (وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ) «و بی‌تردید، پروردگارت شکست‌ناپذیرِ مهربان است». [الشعراء:۹]

وَأَشْهَدُ أَنَّ اللهَ لَا رَبَّ غَيْرُهُ ... كَرِيمٌ رَحِيمٌ يُرتَجَـى وَيُؤَمَّـلُ = و گواهی می‌دهم که پروردگاری جز الله نیست، بخشنده‌ی مهربان است که به او امید بسته می‌شود.

کلیدهای رحمت:

الله متعال از ما و عبادت ما بی‌نیاز است؛ هرگز وارد بهشت نمی‌شویم مگر با رحمت خداوند؛ حتی این مساله در مورد پبامبرمان صلی الله علیه وسلم هم صادق است. چنانکه در صحیحین از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «هیچکس عملش او را وارد بهشت نمی‌گرداند». گفتند: حتی شما ای رسول خدا؟ فرمود: «خیر، و نه من؛ جز اینکه الله متعال با فضل و رحمت خود مرا دربر‌گیرد».

بنابراین هرکس این مساله را درک می‌کند، باید با امید و دلبستگی به رحمت الهی و تلاش برای جلب آن، بندگی کند؛ و این مهم با تقوا و ایمان و انجام عبادات میسر می‌شود.

و اینگونه است که رحمت الهی شامل حال افراد می‌شود؛ (وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ ۚ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُم بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ) «و رحمتم همه چیز را فراگرفته است؛ پس آن را برای کسانی‌ مقرر خواهم داشت که تقوا پیشه می‌کنند و زکات می‌دهند و [همچنین برای] کسانی ‌که به آیات ما ایمان می‌آورند». [اعراف: ۱۵۶]

و رحمت‌های الهی با فرمانبرداری از الله و رسولش به دست می‌آیند؛ چون الله متعال می‌فرماید: (وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ) «و از الله و پیامبر اطاعت کنید؛ باشد که مورد رحمت [الله] قرار گیرید» [آل عمران:۱۳۲]

و با نیکوکاری به دست می‌آید: چون الله متعال می‌فرماید: (إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِّنَ الْمُحْسِنِينَ) «بی‌تردید، رحمت الله به نیکوکاران نزدیک است». [الأعراف: ۵۶]

و با استغفار و طلب آمرزش کسب می‌شود؛ زیرا الله متعال می‌فرماید: (لَوْلَا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ) «چرا از الله آمرزش نمی‌خواهید؟ باشد که مورد رحمت قرار گیرید». [نمل:۴۶]

و نیز با ذکر و یاد الله و دعای بسیار به دست می‌آید.

و در سنن ابوداود روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «دعاهای غم‌دیده چنین است: اللَّهُمَّ رَحْمَتَكَ أَرْجُوْ، فَلَا تَكِلنِي إِلَى نَفْسِي طَرْفَةَ عَيْنٍ، وَأَصْلِحْ لِي شَأْنِي كُلَّهُ، لَا إِلَه إِلَّا أَنْتَ» یعنی: «بارالها، به رحمت تو امیدوارم، پس یک چشم بر هم زدن مرا به حال خودم وامگذار و همه‌ی امورم را سامان بخش، معبود بر حقی جز تو نیست». [حديث حسن].

و تنها کسانی از میان بندگان به رحمت‌های الهی دست می‌یابند که خود رحیم و مهربان باشند؛ چون رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «الله متعال تنها به بندگانی رحم می‌کند که نسبت به دیگران رحم [و شفقت] داشته باشند». [به روایت بخاری و مسلم]. و چنانکه می‌دانیم زنی فاحشه به خاطر رحمی که به سگی تشنه داشت و با کفشش به او آب داد، وارد بهشت شد.

شیطان مانعت نشود!

در میان مردم کسانی هستند که چون با مصیبت‌ها و بحران‌ها و غم و اندوه مورد ابتلا و آزمایش قرار گیرند، از ایمان خود دست می‌کشند؛ و فراموش می‌کنند که الله متعال از خودشان به آنها مهربان‌تر است؛ لذا درِ درگاه خداوند رحمان را نمی‌زنند و امیدی به رحمتش ندارند؛ و به این ترتیب گرفتار فریب شیطان می‌شوند و چه بسا کار به‌جایی رسد که خود را هلاک کنند؛ این در حالی است که الله متعال می‌فرماید: (وَلَا تَقْتُلُوا أَنفُسَكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا) «و خود را نکشید؛ همانا الله [نسبت] به شما مهربان است» [نساء: ۲۹]

هر اندازه که گناهت بزرگ باشد، مبادا گمان کنی که از رحمت الهی بزرگ‌تر است! شیطان نیز همین را می‌خواهد؛ می‌خواهد گناه را در چشم تو بزرگ کند و رحمت الهی را کوچک و ناچیز.

این درحالی است که رحمت الهی بزرگ‌تر از گناه تو و هر گناهی است؛ چنانکه وقتی قاتلی که نود و نه انسان را کشته بود و صدمین آنها را هم کشت، در توبه‌اش صادق و راستگو بود، الله متعال توبه‌اش را از او پذیرفت.

وَإِنِّي بِكَ اللَّهُمَّ رَبِّي لَوَاثِقٌ = بارالها، پروردگار من، من به تو اطمینان دارم

وَمَا لِي بِبِابٍ غَيْرَ بَابِكَ مَدْخَلُ = و راهی به در خانه‌ی کسی جز تو ندارم

الله عزوجل می‌فرماید: (يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَٰنِ وَفْدًا) «[یاد كن از‌] روزى كه پرهیزگاران را [با عزت و احترام] در گروه‌هایی نزد [الله] رحمان گِرد می‌آوریم». [مريم:۸۵]، چه وعده‌ی بزرگ و چه مهمانی بزرگی؛ و چه احساس زیبایی؛ الله متعال من و شما را از این گروه‌ها بگرداند.

بارالها، اگر ما شایسته‌ی دریافت رحمتت نیستیم، براستی رحمت تو می‌طلبد که به ما برسد؛ و رحمت تو همه چیز را فراگرفته است؛ پس ما را در دنیا و آخرت در رحمت خود جای بده ای مهربان‌ترین و رحیم‌ترین مهربانان.

۹

الحَیّ جل جلاله

وقتی ابرهای غم و اندوه باریدن می‌گیرند و نگرانی‌ها بیشتر و بیشتر می‌شوند و راه برون‌رفتی نمی‌یابی و دلگیر شده و تصور می‌کنی که روحت در حال بالا آمدن از حلقومت است و نزدیک است که شرایط تو را خفه کند و نفس‌هایت به سختی خارج می‌شوند و دنیا برای تو تنگ می‌شود و مردم پیرامونت تو را رها می‌کنند و تنها می‌مانی و هیچ مونس و همدمی نمی‌یابی و مرگ را حس می‌کنی...

در این هنگام است که پروردگار متعال درهای گشایش را برای تو گشوده و آرامش را در وجودت جاری نموده و دست یاری به سویت دراز می‌کند و بعد از اینکه مرگ را دیدی و حس کردی، زنده‌ات می‌گرداند؛ و به این ترتیب گریه‌کنان درحالی برای او به سجده می‌افتی که زیر زبان تکرار می‌کنی: یا حی... یا قیوم؛ شکر و سپاس به تمامی برای توست.

و همه‌ی اینها بعد از توکل تو بر خداوند زنده‌ای حاصل می‌شود که هرگز نمی‌میرد. (وَتَوَكَّل عَلَى الحَيِّ الَّذي لا يَموتُ وَسَبِّح بِحَمدِهِ وَكَفى بِهِ بِذُنوبِ عِبادِهِ خَبيرًا) «و بر [پروردگارِ] زنده‌ا‌ی که هرگز نمی‌میرد توکل کن و او را با ستایش به پاکی یاد کن؛ و همین بس که او به گناهان بندگانش آگاه است) [الفرقان:۵۸].

پروردگارمان صفت «حیات» را برای خود اثبات می‌کند که عبارت است از: حیاتی کامل که هیچگاه مسبوق به عدم نبوده است؛ و هرگز و هیچگاه زوال و نابودی به سراغش نمی‌آید؛ حیاتی که نه نقص و عیب به آن راه می‌یابد و نه غفلت و ناتوانی؛ نه او را چرت می‌گیرد و نه خواب به سراغش می‌آید؛ و نه به هیچ وجه مرگ: (لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ) «نه خوابی سبک او را فرا می‌گیرد و نه خوابی سنگین» [بقره: ۲۵۵] پروردگارمان والاتر و پاک‌تر از این موارد است.

حیاتش از هرگونه شباهتی با حیات مخلوقات پاک و منزه است. (لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ ۖ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ) «هیچ چیز همانند او نیست و همو شنوا و بیناست». [الشورى:۱۱] حیاتی که مستلزم کمال صفاتش است، از جمله علم و شنوایی و بینایی و قدرت و اراده و رحمت و سایر صفات کمالش.

پروردگارمان حی و زنده است؛ کسی که حیات وابسته به اوست و هر زنده‌ای به واسطه‌ی او زنده است؛ و حیات هر چه جز او، وابسته به حیات بخشیدن اوست؛ الله عزوجل می‌فرماید: (وَكُنتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ۖ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ) «در حالى كه وجودی نداشتید و او به شما زندگی بخشید؛ سپس شما را دستخوش مرگ مى‌گردانَد و دوباره زنده خواهد كرد؛ آنگاه [برای حساب و جزا] به پیشگاهش بازگردانده مى‌شوید». [بقره: ۲۸]

پروردگارمان کسی است که جان و روح را با نور علم و هدایت و ایمان زنده می‌گرداند.

پروردگارمان کسی است که به بهشتیان حیات همیشگی، باقی و جاویدان می‌بخشد؛ الله متعال می‌فرماید: (وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ ۚ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ) «و بی‌تردید، سرای آخرت زندگانی [راستین و همیشگی] است. اگر [کافران این حقیقت را] می‌دانستند [دل به دنیا نبسته بودند]». [العنكبوت:۶۴]

دلیل روشن:

خداوند حی، کسی است که معبود بر حقی جز او نیست؛ هرکس به او توکل کند، کفایتش می‌کند؛ هیچ چیزی بر اراده‌ی او فایق نمی‌شود و چیزی را یارای ناتوان کردنش نیست؛ ناگواری را برطرف نموده و مضطر را اجابت می‌کند؛ استخوان‌های پوسیده را زنده می‌گرداند و خلایق را همچون بار اول، دوباره زنده می‌کند و این کار بر او آسان است؛ او حکیم سنجیده‌کاری است که چیزی را بیهوده نمی‌آفریند و چیزی را بیهوده رها نمی‌کند.

ابن جریر و بیهقی از ابن عباس رضی الله عنهما روایت کرده‌اند که می‌گوید: عاص بن وائل نزد رسول خدا صلی الله علیه وسلم آمد و استخوان پوسیده‌ای را برداشت و آن را با دستش از هم پاشید و - از روی انکار و تکذیب برانگیخته شدن دوباره و زنده شدن پس از مرگ - گفت: چه کسی این استخوان‌های پوسیده را زنده می‌گرداند؟ رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: «بله چنین است؛ الله این استخوان‌های پوسیده را برمی‌انگیزاند؛ تو را می‌میراند و سپس زنده می‌گرداند و آنگاه تو را وارد دوزخ می‌گرداند»، و الله متعال این آیه را تا پایان سوره نازل نمود: (أَوَلَمْ يَرَ الْإِنسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِن نُّطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُّبِينٌ) «آیا انسان ندیده است که ما او را از نطفه‌ای آفریده‌ایم؛ [آنگاه مراحل رشد را طی کرد و] سپس دشمنی آشکار شد؟». [يس:۷۷] تا پایان سوره [حدیث صحیح؛ حاکم آن را روایت کرده و صحیح دانسته و ذهبی با وی موافقت کرده است].

چقدر انسان ناسپاس است! خلقت خود را فراموش نموده و خالقش را انکار می‌کند؛ چون کسی که بار اول او را خلق نموده است، دوباره زنده‌اش می‌گرداند و از نگاه عقلی، خلقت بار دوم آسان‌تر از بار اول است؛ هرچند که هر دو برای الله متعال آسان است؛ و اساسا خلقت بار اول و اعاده‌ی آن برای الله متعال یکسان است. (وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ) «او همان ذاتی است که آفرینش [مخلوقات] را آغاز می‌کند، سپس آنان را [پس از مرگ‌شان] بازمی‌گردانَد و این کار برایش آسان‌تر [از آفرینش نخستین] است». [الروم: ۲۷]

بنابراین عزت و جبروت و عظمت و بزرگی و پادشاهی و حکم و فرمان و قوت و تسبیح و تقدیس برای اوست؛ چقدر شان و منزلت او والاست و پادشاهی او وسیع و جاه و مقامش برتر!

ندای هستی…

پاک و منزه است کسی که برای هر مخلوقی، حیات خاص او را قرار داده است؛ چنانکه حیات ملائکه، غیر از حیات انسان است و حیات جن غیر از حیات انسان و حیات حیوانات متفاوت با حیات انسان و جن و ملائکه است.

حتی آثار این اسم الله «الحی» در جمادات جاری شده و زنده گشته‌اند؛ و حیاتی مناسب با ماهیت خود دارند؛ به عنوان مثال این عصای موسی علیه السلام است: (فَأَلْقَىٰ مُوسَىٰ عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ) «سپس موسی عصایش را افکند؛ ناگهان [به اژدهایی تبدیل شد و] آنچه را به دروغ ساخته بودند بلعید». [الشعراء: ۴۵]

حتی درختان نیز حیات خاص خود را دارند؛ چنانکه درختی از فراق رسول خدا صلی الله علیه وسلم می‌گرید؛ در صحیح بخاری روایت است که: «رسول الله صلی الله علیه وسلم درحالی خطبه می‌خواند که به تنه‌ی نخلی تکیه می‌داد؛ وقتی منبر ساخته شد و بر آن ایستاد، تنه‌ی نخل از فراق پیامبر ناله می‌کرد که رسول خدا صلی الله علیه وسلم نزد آن رفت و با دستش آن را لمس نمود»، و در سنن روایت شده که: رسول خدا صلی الله علیه وسلم نزد آن رفت و آن را در آغوش گرفت و سپس فرمود: «اگر او را در آغوش نمی‌گرفتم تا روز قیامت ناله می‌کرد». [حدیث صحیح. به روایت ابن ماجه].

آیا ظهور این حیات در این جسم سخت و محکم، نشانه‌ای از نشانه‌های الله متعال نیست و بر زنده بودن او و اینکه معبود بر حقی جز الله نیست، دلالت نمی‌کند؟!

وَفِي كُلِّ شَيْءٍ لَهُ آيَةٌ ... تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ الوَاحِدُ = و در همه چیز نشانه‌ای برای اوست که بر یکتایی و بی‌همتایی او دلالت می‌کند.

دل‌های دوست داران...

یکی از دعاهای پیامبر صلى الله عليه وسلم این بود که می‌فرمود: «اللَّهُمَّ! إِنِّي أَعُوْذُ بِعِزَّتِكَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ: أَنْ تُضِلَّنِي، أَنْتَ الحَيُّ الَّذِي لَا يَمُوْتُ وَالجِنُّ وَالإِنْسُ يَمُوتُونَ» یعنی: «بارالها، به عزت تو که معبود برحقی جز تو نیست، پناه می‌آورم از اینکه مرا گمراه کنی؛ تو زنده‌ای هستی که نمی‌میرد و جنیان و انسان‌ها می‌میرند» [به روایت مسلم].

تردیدی نیست که هدایت، زندگی دلهاست و از زنده‌ای نشات می‌گیرد که معبود بر حقی جز او نیست؛ پس هرکس در پی آن است، باید به آن امیدوار باشد و آن را از خداوند حی بخواهد؛ چون الله متعال می‌فرماید: (هُوَ الْحَيُّ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ ۗ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) «او زنده [و پاینده] است و معبودى [به‌حق] جز او نیست؛ پس او را با خلوص اعتقاد بخوانید. ستایش و سپاس مخصوص الله، پروردگار جهانیان است». [غافر: ۶۵]

چون قلب سرشار از ایمان و جلال و بزرگی الله متعال شود، زندگی شیرین و دنیا گوارا می‌شود، بصیرت منور می‌گردد، نگرانی‌ها برطرف گشته و غم‌ها رخت می‌بندند و از بودن احساس سعادت می‌کند.

بنابراین اسامی الله متعال، محبت و امید را در دل‌های مومنان شعله‌ور می‌کند و به این ترتیب در دنیا و آخرت سعادتمند هستند. (مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِّن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً ۖ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ) «هرکس - مرد یا زن - که کار نیک کند و مؤمن باشد، قطعاً او را [در دنیا] به زندگانی پاک و پسندیده‌ای زنده می‌داریم و [در آخرت نیز] بر اساس نیکوترین [طاعت و] كارى كه مى‌كردند، به آنان پاداش می‌دهیم». [النحل: ۹۷]

و هرکس کافر شود، زندگی بر او تنگ شده و در دنیا و آخرت بی‌ سر و سامان است؛ چراکه الله عزوجل می‌فرماید: (وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَىٰ) «و کسی‌ که از یاد من رویگردان شود، یقیناً زندگی سختی خواهد داشت و روز قیامت او را نابینا برمی‌انگیزیم». [طه:۱۲۴] و هرچند بر روی پاهایش حرکت کند، اما در زمره‌ی مردگان شمرده می‌شود؛ (أَمْوَاتٌ غَيْرُ أَحْيَاءٍ ۖ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ) «مُرده‌اند نه زنده؛ و خود نمی‌دانند که چه هنگام برانگیخته می‌شوند». [النحل:۲۱]

لَيْسَ مَنْ مَاتَ فَاسْتَرَاحَ بِمَيْتٍ ... إِنَّـمَا المَيْـتُ مَـيِّـتُ الأَحْـيَاءِ = کسی که بمیرد و آسوده شود، مرده نیست، مرده کسی است که زنده اما مرده است.

برای او گردن کج کن!

در مسند امام احمد از انس بن مالک رضی الله عنه روایت شده که می‌گوید: چون امری رسول خدا صلی الله علیه وسلم را اندوهگین می‌کرد، می‌فرمود: «يَا حَيُّ.. يَا قَيُّوْمُ! بِرَحْمَتِكَ أَسْتَغِيثُ» یعنی: «ای زنده... ای پایداری که سبب پایداری همه چیز و همه کسی، به سبب رحمت تو خواهان یاری و کمک هستم». [حديث حسن].

و نسائی در سنن کبری روایت نموده که رسول خدا صلی الله علیه وسلم به دخترش فاطمه ‌رضی الله عنها فرمود: «چه چیزی تو را از شنیدن (و عمل کردن) به این توصیه من باز می‌دارد! اینکه چون صبح نمودی و چون شب کردی بگویی: يَا حَيُّ يَا قَيُّومُ! بِرَحْمَتِكَ أَسْتَغِيثُ؛ أَصْلِحْ لِي شَأْنِي كُلَّهُ، وَلَا تَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي طَرْفَةَ عَيْنٍ». یعنی: «یا حی یا قیوم؛ با توسل به رحمتت از تو یاری می‌خواهم؛ همه‌ی امورم را برای من سامان ببخش و یک چشم بر هم زدن مرا به حال خودم وا مگذار». [حديث صحيح].

و ترمذی و حاکم از ابن مسعود رضی الله عنه روایت کرده‌اند که می‌گوید: رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «هرکس بگوید: أَسْتَغْفِرُ اللهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الحَيَّ القَيُّومَ وَأَتُوبُ إِلَيْهِ (از الله، او که معبود بر حقی جز او نیست، زنده‌ی پایدار است، آمرزش می‌خواهم و به سوی او توبه می‌کنم) بخشیده می‌شود، هرچند از میدان جنگ گریخته باشد». [حديث صحيح].

و در سنن از طریق انس رضی الله عنه روایت شده که می‌گوید: مردی دعا نموده و گفت: «اللَّهمَّ إنِّي أسألُكَ بأنَّ لَكَ الحمدُ لا إلَهَ إلَّا أنتَ المنَّانُ بديعُ السَّمواتِ والأرضِ يا ذا الجلالِ والإِكرامِ يا حيُّ يا قيُّومُ» یعنی: «بارالها، من به واسطه‌ی این اعتراف از تو درخواست می‌کنم که حمد و ستایش برای توست، معبود بر حقی جز تو نیست، تو منانی و پدید آورنده‌ی آسمان‌ها و زمین، ای صاحب جلال و بخشندگی، ای زنده، ای پایدار».

پس رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «الله متعال را با اسم اعظمش خواند که چون با آن خوانده شود، اجابت می‌کند و اگر به وسیله‌ی آن درخواست شود، عطا می‌نماید». [حديث صحيح].

ابن قیم رحمه الله می‌گوید: «صفت حیات دربردارنده‌ی همه‌ی صفات کمال و مستلزم آن است؛ و صفت قیومیت دربردارنده‌ی همه‌ی صفات افعال است؛ و بر این اساس اسم اعظم خداوند است که چون با آن خوانده شود اجابت می‌کند و اگر به وسیله‌ی آن درخواست شود، می‌بخشد؛ و آن اسم «الحی القیوم» است».

بارالها، به عزت تو که معبود بر حقی جز تو نیست پناه می‌آورم از اینکه گمراهم کنی؛ تو زنده‌ای هستی که نمی‌میرد و انسان‌ها و جنیان می‌میرند.

بارالها، ای حی و ای قیوم، به واسطه‌ی رحمت تو از تو یاری می‌خواهم، همه‌ی امورم را سامان ببخش.

۱۰

القَیّوم جل جلاله

يَا مُبْدِعَ الأَكْوَانِ أَنْتَ الوَاحِدُ ... كُلُّ الوُجُوْدِ عَلَى وُجُوْدِكَ شاهِدُ = ای پدید آورنده‌ی عالم‌ها تو یکتا و بی‌همتایی... همه‌ی وجود شاهد و گواه وجود هست.

يَا حَيُّ يَا قَيُّوْمُ أَنْتَ المُرْتَجَى ... وَإِلَى عُلَاكَ عَلَا الجَبِينُ السَّاجِدُ = ای زنده و ای پایدار، امید همه تویی... و به درگاه والای تو پیشانی من سجده می‌کند.

ترمذی روایت نموده که رسول خدا صلی الله علیه وسلم از مردی شنید که در نمازش چنین دعا می‌کند: «اللَّهمَّ إنِّي أسألُكَ بأنَّ لَكَ الحمدُ لا إلَهَ إلَّا أنتَ المنَّانُ بديعُ السَّمواتِ والأرضِ يا ذا الجلالِ والإِكرامِ يا حيُّ يا قيُّومُ»: «بارالها، من به واسطه‌ی این اعتراف از تو درخواست می‌کنم که حمد و ستایش برای توست، معبود بر حقی جز تو نیست، تو منانی و پدید آورنده‌ی آسمان‌ها و زمین، ای صاحب جلال و بخشندگی، ای زنده، ای پایدار».

پس رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «سوگند به کسی که جانم در دست اوست، الله متعال را با اسم اعظمش خواند که چون با آن خوانده شود، اجابت می‌کند و اگر به وسیله‌ی آن درخواست شود، عطا می‌نماید». [حديث صحيح].

این پیامی است از جانب پیامبرتان برای هرکسی که زندگی بر او تنگ آمده؛ اینکه به سوی پروردگارت روی بیاور و قلبت را از جز او تهی کن؛ آنگاه با ندای «یا حی... یا قیوم» او را بخوان که او تو را اجابت می‌کند و بیش از آنچه امید و آرزو داری به تو می‌بخشد.

إِلَيْهِ وَإِلَّا لَا تُشَدُّ الرَّكَائِبُ = راه به سوی اوست وگرنه رکاب بسته نمی‌شود.

وَمِنْهُ وَإِلَّا فَالُمؤَمِّلُ خَائِبُ = و دعوت از جانب اوست، وگرنه امیدوار مایوس است.

به اسم بزرگی از اسامی نیکوی الله متعال می‌پردازیم؛ و آن اسم «القیوم» است.

الله متعال می‌فرماید: (وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ) «و چهره‌ها در برابر [پروردگارِ] زندۀ پایدار، خوار می‌گردد». [طه: ۱۱۱]

پروردگارمان مطلقا پایدار و قائم به خویش است؛ به این توضیح که در این پایداری و تداوم آن، به هیچ کسی نیاز ندارد و ذاتا از دیگران بی‌نیاز است؛ (يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ ۖ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ) «ای مردم، [همه‌ی] شما به الله نیازمندید و [تنها] الله است که بی‌نیازِ ستوده است». [فاطر: ۱۵]

پروردگارمان کسی است که همه‌ی مخلوقات، وجود و پایداری خود را مدیون او هستند و همه را او برپا نموده است؛ همه‌ی کسانی که در زمین و آسمان‌ها هستند؛ بقا و صلاح همه‌ی آنها وابسته به اوست و از هر جهت فقیر و نیازمند او هستند، اما او خود از هر جهت از آنان بی‌نیاز است. حتی عرش و حاملان آن؛ چنانکه هم عرش به اذن و اراده‌ی الله متعال برپا و پایدار است و هم حاملان عرش به اذن و اراده و قدرت او.

پروردگارمان کسی است که همه‌ی عالم به وسیله‌ی او برپا گشته است؛ عالم بالا و پایین و هرچه از مخلوقات که در بین آنهاست؛ همه‌ی احوال و اوضاع آنان را در نظر دارد و آنها را تدبیر نموده و روزی می‌دهد و در پناه خود حفظ می‌نماید؛ و همه‌ی امورشان را عنایت دارد و سامان می‌بخشد، در هر وقت و زمان که باشد.

بلکه بر بندگانش نظارت دارد و اعمال و اقوال‌ و نیکی‌ها و گناهان‌شان را می‌شمارد؛ و در سرای آخرت، متناسب با آنها به ایشان جزا می‌دهد (أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَىٰ كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ ۗ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ ۚ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَم بِظَاهِرٍ مِّنَ الْقَوْلِ ۗ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ ۗ وَمَن يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ) «آیا آن [پروردگاری] که حاکم بر هرکس و [ناظر بر] رفتار و کردارِ اوست [به عبادت سزاوارتر است یا معبودهای باطل و بی‌خبر]؟ و [کافران] شریکانی براى الله قرار دادند. بگو: آنان را نام ببرید. آیا [می‌خواهید به] او تعالی دربارۀ آنچه در زمین است و او نمى‌داند خبر ‌دهید، یا فقط سخنى سطحى [و بی‌اساس‌] مى‌گویید؟ [چنین نیست‌؛] بلكه براى كسانى كه كفر ورزیده‌اند، نیرنگ‌شان آراسته شده است و از راه [حق‌] بازداشته شده‌اند؛ و هرکس که الله او را گمراه گذارد، هدایتگری نخواهد داشت». [الرعد: ۳۳]

و از نمودهای کمال الوهیت او، برپایی و استقرار آسمان‌ها و زمین به امر و قدرتش، بدون ستون و پایه و اساس است: (إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَن تَزُولَا ۚ وَلَئِن زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِّن بَعْدِهِ ۚ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا) «به راستی، الله است که آسمان‌ها و زمین را نگه مى‌دارد تا [از مسیر و مدارِ خود] منحرف نشوند؛ و اگر انحراف یابند، پس از او كسی آنها را نگه نمی‌دارد. بی‌تردید، الله همواره بردبارِ آمرزنده است». [فاطر: ۴۱]

سزاوارترین کسی که عبادت می‌شود...

الله متعال زنده‌ی پایداری است که پروردگار جهانیان است و مهربان‌ترین مهربانان و تواناترین توانمندان و بهترین داوران؛ کسی که خلقت و آفرینش و امر و فرمان برای اوست و نفع و ضرر به دست او هستند.

شناخت او امری فطری است، عقل‌ها به او اقرار دارند و همه‌ی موجودات بر او دلالت می‌کنند و نشانی او را می‌دهند؛ در هر حرکت و سکونی، وجود و قیوم بودنش مشهود است. کسی که چون مضطر او را به فریاد خواند، اجابتش می‌کند و چون درمانده او را ندا دهد، یاری‌اش می‌کند و ناگواری را برطرف نموده و جای اندوه را به گشایش داده و از لغزش‌ها چشم‌پوشی می‌کند.

کسی است که در هر ناگواری و ناخوشی از او یاری خواسته می‌شود و هر نیکی و بخشندگی او شناخته شده و عیان است.

کسی که چهره‌ها در برابرش فروتن و صداها در برابرش خاشع می‌شوند؛ (وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ) «و چهره‌ها در برابر [پروردگارِ] زندۀ پایدار، خوار می‌گردد». [طه: ۱۱۱]

الله متعال شایسته‌ترین ذات به ذکر و ستایش، شایسته‌ترین ذات به عبادت، شایسته‌ترین ذات به حمد و سپاس و شایسته‌ترین ذات برای شکرگزاری است؛ و بیش از هرکسی که از او یاری خواسته شود، یاری می‌کند؛ و از هر پادشاهی مهربان‌تر است؛ و از هرکسی که چیزی از او درخواست می‌شود، بخشنده‌تر است؛ و از هر قدرتمندی بخشش او بیشتر است؛ و از هرکه مورد درخواست قرار می‌گیرد، بخشنده‌تر است و از هرکسی که انتقام می‌گیرد، عادل‌تر است.

بردباری او بعد از علمش و بخشش او بعد از قدرتش است و مغفرتش برخاسته از عزتش و بازداشتن او نشات گرفته از حکمتش است.

او الله زنده‌ی پایداری است که شریکی ندارد؛ یکتایی است که همتایی ندارد: (اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ) «الله [معبودِ راستین است؛] هیچ معبودی [به‌حق] جز او نیست؛ زندۀ پاینده [و قائم به ذات] است». [بقره: ۲۵۵]

دلایل او برای اندیشمندان واضح است و شواهدش برای ناظران آشکار؛ و آیاتش را برای جهانیان بیان نموده و عذری برای معاندان باقی نگذاشته است و به کلی حجت‌های منکران را از بین برده است؛ و به این ترتیب آیات و نشانه‌های ربوبیت می‌درخشند و دلایل الوهیت پرتو افشانی می‌کنند.

الله متعال ناظر بر بندگانش و برپادارنده‌ی آنهاست؛ نیازی به آنها ندارد و همگی آنها نیازمند او هستند؛ همگی محتاج او هستند؛ هم ملائکه‌ی مقرب، هم حاملان عرش و هم اهل آسمان‌ها و زمین؛ (يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ ۖ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ) «ای مردم، [همه‌ی] شما به الله نیازمندید و [تنها] الله است که بی‌نیازِ ستوده است». [فاطر: ۱۵]

عزت برای اوست، جبروت از آن اوست، عظمت و کبریا برای اوست، پادشاهی و حکم و فرمان و نیرو و تسبیح و تقدیس برای اوست؛ در اوصاف و افعالش کامل است، (اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ ۚ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ ۚ لَّهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ) «الله [معبودِ راستین است؛] هیچ معبودی [به‌حق] جز او نیست؛ زندۀ پاینده [و قائم به ذات] است؛ نه خوابی سبک او را فرا می‌گیرد و نه خوابی سنگین؛ [و لحظه‌ای از تدبیر جهان هستی، غافل نمی‌ماند]؛ آنچه در آسمان‌ها و زمین است، از آنِ اوست». [بقره: ۲۵۵]

الله عزوجل نمی‌خوابد و شایسته‌ی او نیست که بخوابد؛ در حدیث صحیحی از رسول خدا صلی الله علیه وسلم روایت است که می‌فرماید: «الله عزوجل نمی‌خوابد و شایسته‌ی او نیست که بخوابد؛ میزان را بالا و پایین می‌برد؛ عمل شب پیش از عمل روز به سوی او بالا برده می‌شود و عمل روز پیش از عمل شب؛ حجاب او نور - آتش - است؛ اگر این حجاب را کنار بزند، انوار وجه او تا جایی که بینایی‌اش را دربرمی‌گیرد، از مخلوقاتش را می‌سوزاند». [به روایت مسلم].

پس پاک و منزه است کسی که با نور خود آسمان‌ها و زمین را روشنایی بخشیده و با چهره‌ی مبارکش تاریکی‌ها را روشن نموده است؛ پاک و منزه است آن زنده‌ی پایدار!

مطمئن باش!

هرکس بداند و درک کند که الله متعال قیوم است و برپادارنده‌‌ی پایدار، قلبش از مخلوقات جدا شده و با خالق و رازق و مدبرش آرام می‌گیرد؛ چه که نفس آدمی نیازی دارد که نه مال و نه جاه و مقام و نه لذت و نه شهرت آن را برآورده نمی‌کند.

تنها ایمان به الله و آرامیدن به او و توکل بر اوست که آن را برآورده و سیراب می‌گرداند. چنانکه الله متعال می‌فرماید: (الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِكْرِ اللَّهِ ۗ أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ) «[همان‌] کسانی که ایمان آورده‌اند و دل‌های‌شان به یاد الله آرام می‌گیرد. آگاه باشید که تنها با یاد الله دل‌ها آرام می‌گیرد». [الرعد: ۲۸]

بارالها، ای زنده‌ی برپادارنده‌ی پایدار، از تو می‌خواهیم که گناهان ما را ببخشی و عیب‌های‌ ما را بپوشانی و بر اطاعت و فرمانبرداری خود یاری‌مان کنی؛ ما را وارد بهشت کنی و از آتش دوزخ در پناه خود حفظ نمایی.

۷ – ۸

المَلِكُ المَلِيكُ جل جلاله

بخاری از ابن مسعود رضی الله عنه روایت نموده که می‌گوید: یکی از علمای یهود نزد رسول خدا صلی الله علیه وسلم آمد و گفت: ای محمد، ما چنین آموختیم که الله آسمان‌ها را بر یک انگشت و زمین‌ها را بر یک انگشت و درختان را بر یک انگشت و آب و خاک را بر یک انگشت و سایر مخلوقات را بر یک انگشت قرار می‌دهد و آنگاه می‌گوید: «انا الملک»: «من پادشاه هستم».

پس رسول خدا صلی الله علیه وسلم از باب تصدیق سخنان وی چنان خندید که دندان‌های نیشش آشکار شد؛ آنگاه رسول خدا صلی الله علیه وسلم این آیه را خواند: (وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ ۚ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَىٰ عَمَّا يُشْرِكُونَ) «مشرکان، الله را چنان كه سزاوار اوست، ارج ننهادند؛ حال آنکه در روز قیامت، زمین یكسره در قبضۀ اوست؛ و آسمان‌ها به دست وی درهم‌پیچیده خواهد شد. پاک و منزه است الله؛ و از چیزهایی که با [وی] شریک می‌سازند، برتر است». [الزمر: ۶۷]

کسی جز او نمی‌داند استحقاقش چیست...!

و کسی جز او بر علمش احاطه ندارد...!

و کسی جز او قدر و منزلتش را نمی‌داند...!

و کسی جز او ثنا و ستایش او را به خوبی به‌جا نمی‌آورد...!

بیان و بلاغت و تعبیر، اظهار عجز و تقصیر می‌کنند!

اکنون که می‌خواهیم به ذکر اوصاف پادشاه پادشاهان بپردازیم، شرم و حیا قلب‌های‌مان را پر کرده است! اما این شرافت را داریم که برای اذعان به جلالت و بزرگی پادشاهی او، بینی بر خاک می‌گذاریم؛ و زبان‌ها و قلم‌های ما از شرف مدح و ستایش او برخوردارند؛ و اگر او را پاک شمرده یا تسبیح بگوییم و تمجید کنیم، همگی منتی از جانب الله متعال بر ماست.

وَمَا بَلَغَ المُهْدُوْنَ نَحَوَكَ مِدْحَةً = هر اندازه هم که مدح و ستایش تو را بگویند، نمی‌توانند حق آن را ادا کنند

وَإِنْ أَطْنَبُوْا، إِنَّ الَّذِي فِيكَ أَعْظَمُ = آنچه در تو هست بزرگ‌تر است

در سایه‌ی اسم «الملک»:

(هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ) «او الله است که معبودی [به‌حق] جز او نیست؛ [اوست] فرمانروا». [الحشر: ۲۳]

پس پروردگار ما ذاتی است که امر و فرمان او در فرمانروایی و پادشاهی‌اش نافذ است؛ او فرمانروای تمام هستی است؛ پادشاهی او کامل است؛ مالک روز جزاست و صاحب و مالک مخلوقات که پادشاهی مافوق او نیست؛ و هرچیزی هست در مرتبه‌ی پایین‌تر از اوست؛ در همه‌ چیز تصرف دارد و هیچ مانع و مقابلی ندارد.

مَلِكٌ عَزِيزٌ لَا يُفَارِقُ عِزَّهُ ... يُقْضَى وَيُرْجَى عِنْدَهُ الغُفْرَانُ ... مَلِكٌ لَهُ ظَهْرُ الفَضَاءِ وَبَطْنُهُ ... لَمْ تُبْلِ جِدَّةَ مُلْكِهِ الأَزْمَانُ = پادشاه عزتمند و چیره‌ای است که عزت از او جدا نمی‌شود؛ قضاوت می‌کند و امید بخشش به درگاه اوست. پادشاهی است که درون و بیرون فضا از آن اوست، پادشاهی او با گذشت زمان کهنه نشده است.

مَلِكٌ هُوَ المَلِكُ الَّذِي مِنْ حِلْمِهِ ... يُعْصَى بِحُسْنِ بَلَائِه وَيُخَانُ ... يَبْلَى لِكُلِّ مُسَلْطَنٍ سُلْطَانُهُ ... وَاللهُ لَا يَبْلَى لَهُ سُلْطَانُ = پادشاهی است که از بردباری او، نافرمانی می‌شود و به او خیانت می‌گردد. هرکه پادشاهی دارد، پادشاهی او کهنه می‌شود، اما پادشاهی الله کهنه نمی‌شود.

پس پادشاهی و فرمانروایی حقیقی تنها برای الله متعال است؛ و هیچکس در آن شریک او نیست؛ و هرکس مالک چیزی است، از این جهت است که الله متعال این تملیک را برای او میسر نموده است. رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «هیچ مالکی جز الله عزوجل وجود ندارد». و در روایتی آمده که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «هیچ پادشاهی جز الله نیست». [هر دو حدیث به روایت مسلم]. (قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَن تَشَاءُ وَتَنزِعُ الْمُلْكَ مِمَّن تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَن تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَن تَشَاءُ ۖ بِيَدِكَ الْخَيْرُ ۖ إِنَّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ) «[ای پیامبر،] بگو: بارالها، ای فرمانروایِ هستی، هرکس را بخواهی حکومت می‌بخشی و از هر‌کس بخواهی حکومت را بازپس می‌گیری؛ و به هرکس بخواهی عزت [و قدرت] می‌دهی و هرکس را بخواهی خوار می‌داری. [پروردگارا،] خوبی به دست توست و بی‌گمان، تو بر هر چیزی توانایی». [آل عمران: ۲۶]

پروردگار ما مالک خزاین آسمان‌ها و زمین است؛ خیر و خوبی در دست اوست، هرکس را بخواهد روزی می‌دهد.

الله عزوجل مالک مرگ و حیات و برانگیخته شدن پس از مرگ و نفع و ضرر است؛ و همه‌ی امور به او بازمی‌گردد.

هرگونه بخواهد در فرمانروایی خود تصرف می‌کند؛ هر روز در کاری است؛ از رسول خدا صلی الله علیه وسلم در حدیث صحیحی ثابت است که فرمودند: «از کارهای او این است که: گناهی را می‌بخشد و اندوهی را برطرف نموده و گشایش حاصل می‌کند و گروهی را بالا می‌برد و گروهی را پایین می‌آورد». [حدیث حسن. به روایت ابن ماجه].

و این پادشاهی و فرمانروایی الله متعال است که به هرکس بخواهد می‌دهد: (وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَن يَشَاءُ) «و الله فرمانرواییِ خود را به هر‌کس که بخواهد می‌دهد». [بقره: ۲۴۷]

در مسند امام احمد روایت است که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «زمانه را دشنام ندهید و بد و بیراه نگویید که الله عزوجل می‌فرماید: من زمانه هستم؛ روزها و شب‌ها برای من است؛ آنها را تجدید نموده و [کهنه می‌کنم و] از بین می‌برم و پایان می‌دهم و پادشاهان را پس از یکدیگر می‌آورم». [حدیثی صحیح است و ابتدای آن در صحیح مسلم روایت شده است].

أَيْنَ المُلُوْكُ ذُوُوْ التِّيِجَانِ مِنْ يَمَنٍ ... وَأَيْنَ مِنْهُمْ أَكَالِيلٌ وَتِيجَانُ = پادشاهان تاج‌دار یمن کجا هستن و کجاست تاج‌های‌شان.

أَتَى عَلَى الكُلِّ أَمْرٌ لَا مَرَدَّ لَهُ ... حَتَّى قَضَوْا فَكَأَنَ القَوْمَ مَا كَانُوْا = بر همه‌ی آنها امری گذشته که راه گریزی از آن نیست؛ چنان از بین رفته‌اند که گویا اصلا نبوده‌اند.

شیطان برای آنها زینت می‌دهد...

زمانی که الله متعال به فرعون پادشاهی داد، وی گمان کرد که مالک حقیقی است؛ پس تکبر نموده و سرکشی کرد و به مردم ظلم نمود. تا جایی که برای خود مدعی پادشاهی و الوهیت شد. (وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُم مِّنْ إِلَٰهٍ غَيْرِي) «فرعون گفت: ای بزرگان، معبودی جز خود برای‌تان نمی‌شناسم». [القصص: ۳۸] پس الله متعال او را نابود کرد و تا روز قیامت عبرتی برای پادشاهان زمین قرار داد؛ تا مبادا پادشاهی، آنان را به طغیان و سرکشی وادارد و اصل و ضعف و بازگشت خود را فراموش کنند.

با اینکه پادشاهان در زندگی دنیا شبه مالکیتی دارند؛ چنانکه مالک ملک و قصرها و باغ و بوستان‌ها و طلا و نقره هستند، اما یکی از این دو مسیر را در پیش دارند: یا اینکه خود از بین می‌روند و یا آنان را از دست می‌دهند؛ چون مالکیتی از بین رفتنی و عاریتی و موقتی است.

به این ترتیب الله متعال به آنان یادآوری می‌کند که بازگشت‌شان به سوی اوست: (وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا ۖ وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ) «و فرمانروایی آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو قرار دارد، از آنِ الله است و بازگشت [همه] به سوی اوست». [المائدة: ۱۸]

و رسول خدا صلی الله علیه وسلم از اینکه کسی «ملک الملوک: پادشاه پادشاهان» نامیده شود، نهی کرده است؛ چنانکه در صحیحین روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «بدترین اسامی نزد الله، اسم مردی است که پادشاه پادشاهان (شاهنشاه) نامیده شده است».

مالک روز جزا...

روز قیامت، الله متعال آسمان‌ها را با دست راستش و زمین را با دست دیگرش می‌گیرد، چنانکه فرموده است: (وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ ۚ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَىٰ عَمَّا يُشْرِكُونَ) «مشرکان، الله را چنان كه سزاوار اوست، ارج ننهادند؛ حال آنکه در روز قیامت، زمین یكسره در قبضۀ اوست؛ و آسمان‌ها به دست وی درهم‌پیچیده خواهد شد. پاک و منزه است الله؛ و از چیزهایی که با [وی] شریک می‌سازند، برتر است». [الزمر: ۶۷]

در صحیحین از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «روز قیامت الله متعال زمین را در دستش می‌گیرد و آسمان را با دست راستش می‌پیچاند، سپس می‌فرماید: من پادشاهم، کجا هستند پادشاهان زمین؟».

و در صحیح مسلم از عبدالله بن عمر رضی الله عنهما روایت است که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «روز قیامت الله عزوجل آسمان‌ها را می‌پیچاند؛ سپس آنها را با دست راستش می‌گیرد و آنگاه می‌گوید: من پادشاهم، جباران کجایند؟ متکبران کجا هستند؟

سپس زمین‌ها را با دست چپش می‌پیچاند، سپس می‌گوید: من پادشاه هستم، جباران کجایند؟ متکبران کجا هستند؟».

در روز قیامت پروردگار متعال ندا می‌دهد که: (لِّمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ)؟ «امروز فرمانروایی از آنِ کیست؟» و کسی پاسخ نمی‌دهد! آنگاه الله متعال خودش پاسخ خود را می‌دهد و می‌فرماید: (لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ) [غافر: ۱۶] «از آنِ الله یگانه‌ی پیروزمند».

پادشاهی او کامل است:

با اینکه الله متعال فرمانروا و بی‌نیاز از عبادت ماست، اما از نمودهای زیبای احسان و فضل و بخشش او نسبت به بندگانش، مقرون نمودن نام «الملک» به برخی از نام‌هایش است تا در نتیجه‌ی آن، دل‌ها آرام گرفته و مشتاق دیدار او شوند؛ الله متعال می‌فرماید: (الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ (۳) «بخشندۀ مهربان است مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ) مالک روزِ جزاست». [الفاتحة: ۳-۴]، و می‌فرماید: (هُوَ الرَّحْمَٰنُ الرَّحِيمُ (۲۲) «او بخشندۀ مهربان است. هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ) او الله است که معبودی [به‌حق] جز او نیست؛ [اوست] فرمانروا». [الحشر: ۲۲-۲۳] و الله متعال به ما خبر می‌دهد که فرمانروایی نیکو و کامل نمی‌گردد مگر با نیکی کردن و رحمت و بخشش؛ و چنین است که الله متعال پادشاه و فرمانروایی مهربان است.

و پادشاهی پروردگارمان پاک و مبرا از همه‌ی نقص‌هاست: (يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ) «آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، تسبیحِ الله را می‌گویند؛ [الله] که فرمانروا، منزّه [و] پیروزمندِ حکیم است». [الجمعة: ۱]

و از آنجا که بر پادشاهان زمین عیب و نقص عارض می‌شود و گرفتار غرور و شهوت‌ها و ظلم و جور می‌شوند، الله متعال به ما خبر داده است که پادشاهی و فرمانروایی او کامل است و جامع همه‌ی صفات کمال و نیکو؛ و بر این اساس بود که وقتی رسول خدا صلی الله علیه وسلم نماز وتر را سلام می‌داد، سه بار می‌فرمود: «سُبْحَانَ المَلِكِ القُدُّوْسِ»: «پاک و منزه است پادشاه پاک (از هر نقص و کاستی)». و در بار سوم صدایش را بلند می‌کرد. [حدیث صحیح. به روایت نسائی].

اما چیزی که بر بنده واجب است، حمد و ستایش الله متعال به خاطر فرمانروایی و رحمت اوست؛ و اینکه همواره و مداوم ثنا و ستایش او را بگوید. الله متعال می‌فرماید: (لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ) «فرمانروایی از آنِ اوست و سپاس [و ستایش نیز] از آنِ اوست». [التغابن: ۱] الله متعال در پادشاهی و فرمانروایی‌اش محمود و ستوده است؛ چراکه پادشاهی بی‌حمد و ستایش مستلزم نقص است؛ و حمد و ستایش بی‌فرمانروایی، مستلزم عجز و ناتوانی؛ و حمد و ستایش توام با فرمانروایی، نهایت کمال و جلال است.

از مصادیق جلال و بزرگواری پادشاهی او این است که هرکس به او پناه ببرد، پناهش می‌دهد و هیچکس را توان پناه دادن و حمایت از کسی نیست که الله متعال اراده‌ی نابودی و هلاکت او را کرده است. (قُلْ مَن بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ) «بگو: اگر می‌دانید، [بگویید] فرمانرواییِ همه چیز به دست کیست؟ و [کیست که] پناه می‌دهد و کسی در برابر [عذابِ] او پناه‌داده نمی‌شود؟». [المؤمنون: ۸۸]

يَا مَالِكًا هُوَ بِالنَّوَاصِي آخِذُ ... وَقَضَاؤُهُ فِي كُلِّ شَيْءٍ نَافِذُ = ای مالکی که پیشانی‌ها را می‌گیرد و حکم او در هر چیزی نافذ است.

أَنَا عَائِذٌ بِكَ يَا كَرِيمُ وَلَمْ يَخِبْ ... عَبْدٌ بِعِزِّكَ مُسْتَجِيرٌ عَائِذُ = ای بخشنده، من به تو پناه می‌آورم و هیچ بنده‌ای که به عزت تو پناه آورده باشد، زیان نمی‌بیند.

ای کسی که پادشاهی او از بین نمی‌رود!

سیره نویسان می‌گویند: «زمانی که هارون الرشید قصر خود را که در آن زمان در زیبایی و شکوه نظیر نداشت، بنا کرد، مردم برای تبریک گفتن نزدش رفتند، ابوالعتاهیه نیز همراه آنان وارد شد پس برخاست و چنین سرود:

عِشْ مَا بَدَا لَكَ سَالِـمًا ... فِي ظِلِّ شَاهِقَةِ القُصُوْر ... يُسْعَى إِلَيْكَ بِمَا اشْتَهَيْتَ ... لَدَى الرَّوَاحِ وَفِي البُكُوْر ... يُجْرَى عَلَيْكَ بِمَا أَرَدْتَّ ... مَعَ الغُدُوِّ مَعَ البُكُوْر = هر چند برایت مقدور باشد سالم و خوشحال در سایه‏‌ی کاخ‌های بلند زندگی کن! درحالى‌که صبحگاهان و شامگاهان آنچه مورد علاقه توست و دوست داری برایت فراهم می‌شود.

فَإِذَا النُّفُوْسُ تَقَعْقَعَتْ ... فِي ظِلِّ حَشْرَجَةِ الصُّدُوْر ... فَهُنَاكَ تَعْلَمُ مُوْقِنًا ... مَا كُنْتَ إِلَّا فِي غُرُوْر = ولى هنگامى که جان در فضاى سینه به تنگ آید به یقین خواهى دانست که عمرى در غرور و غفلت بودى.

پس هارون چنان گریست که بر زمین افتاد؛ و در طی کمتر از یک ماه، از دنیا رفت».

هارون، همان کسی که به ابر می‌گفت: هرجا که می‌خواهی بِبار که خراج تو به من خواهد رسید؟! هارونی که یک سال حج می‌کرد و یک سال جهاد!

عبدالملک بن مروان - کسی که در دوران خودش حاکم جهان اسلام بود - در حالی که سختی‌ها و دشواری‌های مرگ را سپری می‌کرد و در سکرات موت به‌سر می‌برد، صدای رختشوی پیرامون قصر را شنید که با خوشبختی و آرامش، آواز می‌خواند؛ عبدالملک با شنیدن صدای او گفت: ای کاش من هم رختشو بودم، ای کاش پادشاهی و خلافت را نمی‌شناختم! سپس از دنیا رفت.

و دیگری می‌گوید: ای کسی که پادشاهی و فرمانروایی او از بین نمی‌رود و پایان نمی‌یابد، به کسی که پادشاهی او از بین می‌رود، رحم کن؛ و زمانی که سعید بن مسیب این کلمات را شنید، در پاسخ به آن گفت: «حمد و ستایش برای الله متعال است که آنها را چنان نمود که در سختی‌های مرگ به سوی ما فرار می‌کنند و ما به سوی آنها فرار نمی‌کنیم».

درِ خانه‌ی پادشاه را بزن!

خواننده‌ی گرامی، بیماری تمام می‌شود و وضعیت مصیبت‌دیده تغییر می‌کند و گناه بخشیده می‌شود و بدهی پرداخت می‌گردد و زندانی آزاد می‌شود و مسافر از راه می‌رسد و نافرمان توبه می‌کند و فقیر ثروتمند می‌شود... و همه‌ی اینها به دست پادشاه پادشاهان است؛ پس همیشه و در هر لحظه باید پناه و امیدت الله متعال باشد؛ به ویژه در پایان شب؛ چراکه الله متعال همه شب به آسمان دنیا نزول کرده و ندا می‌دهد: «من پادشاهم، من فرمانروایم، چه کسی مرا دعا می‌کند و به فریاد می‌خواند تا او را اجابت کنم؟ چه کسی از من درخواست می‌کند تا به او ببخشم؟ چه کسی از من طلب مغفرت و آمرزش می‌کند تا او را ببخشم؟ و همواره چنین است تا اینکه فجر روشن می‌شود» [به روایت مسلم].

و پیامبر ما صلی الله علیه وسلم - که داناترین مخلوقات به الله متعال بود و بیش از هر کسی او تعالی را عبادت می‌کرد - ما را تشویق نموده تا همواره و مداوم، مستقیما پس از ادای نمازها و نیز چون شبانگاه ترسیدیم و از خواب پریدیم، به پادشاهی الله متعال اقرار کنیم. و این اعتراف در ضمن اوراد ما در صبح و شام؛ و نیز بعدِ بازگشت از سفر باشد؛ و اگر آن را صد بار در روز تکرار کنی از رستگاران خواهی بود.

از رسول خدا صلی الله علیه وسلم به صورت صحیح روایت است که فرمودند: «هرکس در روز صد بار بگوید: «لاَ إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ المُلْكُ وَلَهُ الحَمْدُ، وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ» ثواب و پاداش آن برای او برابر است با آزاد کردن ده برده؛ و برای او صد نیکی نوشته می‌شود و صد بدی از پرونده‌ی اعمال او پاک می‌شود؛ و آن روز تا شب دژی برای او از شر شیطان خواهد بود؛ و کسی عملی برتر از او انجام نخواهد داد مگر اینکه عملی بیش از این داشته باشد». [به روایت بخاری و مسلم].

بارالها، ای مالک روز جزا، بهترین ایام عمرمان را روزهای پایانی زندگی‌مان قرار بده و حسابرسی را بر ما آسان بگردان، ای پروردگار جهانیان…

۱۳

السُّبُّوْحُ جل جلاله

علما می‌گویند: توحید اسماء و صفات بر دو رکن استوار است که خلاصه‌ی توحید است:

۱- اثبات کمال در اسامی الله و صفات و افعالش.

۲- منزه دانستن الله متعال از همه‌ی نقص‌هایی که منافی کمال ذاتی و صفاتی و افعالی خداوند هستند.

الله متعال بنا بر رحمتی که نسبت به ما دارد، ما را به چگونگی منزه دانستن خود راهنمایی نموده است؛ اینکه تسبیح او را بگوییم؛ الله متعال می‌فرماید: (وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا) «و بامداد و شامگاه او را به پاکی بستایید». [الأحزاب: ۴۲]

سُبحان مَنْ هُوَ لا يزال مُسَبّحًــا ... أبدًا وليس لغيره السبحان = پاک و منزه است کسی که همواره تسبیح می‌شود و این ویژگی تنها برای اوست.

سبحان مَنْ فِي ذِكْرِهِ طُرقُ الرِّضا ... منه وفيه الرُّوحُ والرَّيْحَــانُ = پاک و منزه است کسی که ذکر و یاد او راه‌های جلب رضایت اوست و با راحتی و آسودگی همراه است.

أبدًا وليس لغيره السبحان منه وفيه الرُّوحُ والرَّيْحَــانُ= و این ویژگی تنها برای اوست و غیر از او کس دیگری سزاوار این ویژگی نیست، و در آن راحتی و آسودگی است.

و پیامبر ما صلی الله علیه وسلم در رکوع و سجده‌اش می‌فرمود: «سُبُّوْحٌ قُدُّوْسٌ، رَبُّ المَلَائِكَةِ وَالرُّوْحِ» یعنی: «پاک و منزه و مقدس است پروردگار ملائکه و جبرئیل» [به روایت مسلم].

و تسبیح در لغت به معنای تنزیه (پاک و منزه شمردن) است؛ «سبح الله» یعنی: الله را پاک و منزه شمرد و از هر عیبی مبرا.

بنابراین پروردگار ما از هر عیب و نقص و بدی پاک و منزه است و کمال مطلق برای اوست.

تو سزاوارتری…

تمام هستی محل عبادت است؛ هرچه در جهان است تسبیح الله را می‌گوید؛ و تسبیح خداوند، بزرگ‌ترین عملی است که الله با آن عبادت می‌شود.

اینان اهل آسمان، یعنی ملائکه هستند: (قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ ۖ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ) «[فرشتگان] گفتند: آیا كسى را در آنجا مى‌گمارى كه تبهكارى و خونریزی به راه اندازد؛ درحالی‌که ما تو را با سپاس به پاکی می‌ستاییم و مقدس می‌داریم؟ فرمود: من [دربارۀ هدف و مصلحتِ آفرینشِ او] چیزهایی مى‌دانم كه شما نمى‌دانید». [بقره: ۳۰]

و هیچ چیز در هستی نیست مگر اینکه خالقش را تسبیح می‌گوید؛ و نواحی مختلف آن با هم تسبیح خالق‌شان را می‌گویند، جز انسان‌ها و جنیان کافر.

این درحالی است که الله متعال می‌فرماید: (تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَن فِيهِنَّ ۚ وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَٰكِن لَّا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ ۗ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا) «آسمان‌های هفتگانه و زمین و هرکس در آنهاست او را به پاکی می‌ستایند؛ و هیچ چیز نیست مگر آنکه او را به پاکی یاد می‌کند؛ ولی شما تسبیح‌ آنان را درنمی‌یابید. بی‌تردید، او همواره بردبار [و] آمرزنده است». [الإسراء: ۴۴]

و الله متعال به خاطر کمال ذاتش و کمال صفاتش شایسته‌ی تسبیح است.

از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: از رسول خدا صلی الله علیه وسلم شنیدم که فرمود: «مورچه‌ای پیامبری از پیامبران را گزید؛ پس آن پیامبر دستور داد تا لانه‌ی مورچه‌ها را آتش بزنند که چنین کردند؛ پس الله متعال به او وحی کرد: مورچه‌ای تو را گزید و تو امتی را آتش زدی که تسبیح می‌گویند؟!» [به روایت بخاری و مسلم و لفظ از بخاری است].

کوه‌ها و پرندگان الله متعال را تسبیح می‌گویند؛ همگی تسبیح الله متعال می‌کنند: (وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُودَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ ۚ وَكُنَّا فَاعِلِينَ) «و کوه‌ها و پرندگان را در خدمت داود گماشتیم که [همراه با او، پروردگار را] تسبیح می‌گفتند و ما بودیم که این [همه] را انجام دادیم». [أنبياء: ۷۹]، لذا ما سزاوارتر به این هستیم که با گفتن تسبیح، به الله متعال روی آوریم.

یکی از سلف می‌گوید: هیچ‌یک از شما شرم ندارد از اینکه شترش که بر آن سوار می‌شود و لباسی که آن را می‌پوشد، بیش از او الله متعال را ذکر و یاد کند.

قلب‌هایی که می‌شنوند...

آنگاه که انسان‌های به خوبی از اجرها و پاداش‌ها آگاه شوند و دریابند که محبوب‌ترین کلام نزد الله متعال، تسبیح اوست، در همه‌ی احوال‌شان به سوی تسبیح می‌شتابند که غنیمتی گواراست؛ از رسول خدا صلی الله علیه وسلم روایت است که فرمودند: «دو کلمه هستند که بر زبان سبک و در میزان سنگین و محبوب خداوند رحمان هستند: سبحان الله وبحمده، سبحان الله العظیم». [به روایت بخاری و مسلم].

و در روایت صحیحی، رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «هرکس در روز صد بار بگوید: سُبْحَانَ اللهِ وَبِحَمْدِهِ؛ گناهانش بخشیده می‌شوند هرچند به اندازه‌ی کف روی دریا باشند». [به روایت بخاری و مسلم].

و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «آیا کسی از شما هست که روزانه از کسب هزار نیکی عاجز و ناتوان باشد؟». کسی از همنشینانش گفت: چگونه یکی از ما هزار نیکی کسب کند؟

رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «صد تسبیح بگوید که در این صورت هزار نیکی برای او نوشته می‌شود یا هزار گناه از او پاک می‌شود». [به روایت مسلم].

کلیدهای سعادت:

تسبیح الله متعال یکی از باقیات الصالحات یا نیکی‌های ماندگار است.

تسبیح سرخوشی فرمانبرداران و پناه گریزندگان و کسانی است که ترسیده‌اند. آنان می‌دانند کسی که او را از هر عیب و نقصی پاک و منزه می‌دانند، پناه آنان در سختی‌ها و مونس آنان در وحشت و یار و یاورشان در هنگامه‌ی نیاز است.

چگونه ممکن است تسبیح‌کنندگان اجابت نشوند، درحالی‌که در هنگامه‌ی آسایش، الله متعال را به یاد داشتند؛ چگونه ممکن است الله متعال آنان را در سختی‌ها به یاد نداشته باشد؟

این پیامبر خدا یونس بن متی - علیه السلام - است؛ الله متعال در مورد او چه می‌فرماید؟ (فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ (۱۴۳) «اگر در زمرۀ تسبیح‌گویان [پروردگار] نبود لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَىٰ يَوْمِ يُبْعَثُونَ) یقیناً تا روزی که [مردم] برانگیخته می‌شوند، در شکم آن [ماهی] باقی می‌ماند». [الصافات: ۱۴۳-۱۴۴]

ابن عباس رضی الله عنهما می‌گوید: «ماهی‌ها در دریا ساکت می‌شدند اما او از تسبیح گفتن آرام نمی‌گرفت و قورباغه‌ها از قورقور گفتن ساکت می‌شدند ولی او از یاد الله دست نمی‌کشید».

حسن می‌گوید: «یونس در شکم ماهی نمازی نداشت، اما پیش‌تر و در هنگامه‌ی آسایش، عمل صالح انجام داده و به یاد الله بود و الله متعال نیز در هنگامه‌ی بلا و مصیبت رهایش نکرده و به یادش بود».

کرجی می‌گوید: «این مهم دلالت دارد بر این‌که تسبیح و تهلیل غم‌ها را کنار زده و انسان را از اندوه و مصیبت نجات می‌دهند».

و در اثر آمده است که: «اگر بنده صالح باشد، در آسمان معروف خواهد شد». چون تسبیح عمل صالح است و الله متعال می‌فرماید: (وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ) «و کردار شایسته را بالا می‌برد». [فاطر: ۱۰]

بنده با تسبیح روزی داده می‌شود؛ در أدب المفرد روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «و سُبْحَانَ اللهِ وَبِحَمْدِهِ؛ زیرا دعای هر چیزی است؛ و با آن هرچیزی روزی داده می‌شود». [حديث صحيح].

پاک و منزهی تو!

الله متعال پاک و منزه است به تعداد چیزهایی که در آسمان خلق کرده است.

و الله متعال پاک و منزه است به تعداد چیزهایی که در زمین خلق کرده است.

و الله متعال پاک و منزه است به تعداد چیزهایی که در بین آسمان و زمین است.

و الله متعال پاک و منزه است به تعداد چیزهایی که آفریده است.

الله متعال بندگانش را امر نموده تا به هنگام طلوع و غروب، او را تسبیح فراوان بگویند؛ چنانکه می‌فرماید: (فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ) «پس الله را به پاکی ستایش کنید، آنگاه که به شب درمی‌آیید و آن دَم که به صبح می‌رسید». [الروم: ۱۷] و می‌فرماید: (وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا) «و بامداد و شامگاه او را به پاکی بستایید». [الأحزاب: ۴۲]

و از باب اهمیت تسبیح است که الله متعال بهشتیان را به گونه‌ای قرار داده است که تسبیح گفتن برای آنان همچون نفس کشیدن است. (دَعْوَاهُمْ فِيهَا سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلَامٌ ۚ وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ). «دعای‌شان در آنجا [این است:] الهی، تو پاک و منزّهی؛ و درودشان [در آنجا] «سلام» است و پایان دعای‌شان این است که: حمد و سپاس، مخصوص الله، پروردگار جهانیان است». [يونس: ۱۰]

ابن رجب رحمه الله می‌گوید: «همه‌ی اعمال به گونه‌ای هستند که انسان از آنها فارغ می‌شود، جز ذکر الله که فراغتی از آن نیست و زمان آن منقضی نمی‌شود. و با پایان یافتن دنیا، همه‌ی اعمال پایان می‌یابند و از آنها چیزی در آخرت باقی نمی‌ماند، جز ذکر که هیچگاه قطع نمی‌شود. مومن با ذکر زندگی می‌کند و بر آن می‌میرد و با آن دوباره برانگیخته می‌شود».

سُبْحَانَ مَنْ سَبَّحَتْهُ أَلْسُنُ الأُمَمِ = پاک و منزه است کسی که زبان‌های امت‌های گوناکون او را تسبیح می‌گویند؛

تَسْبِيحَ حَمْدٍ بِمَا أَوْلَى مِنَ النِّعَمِ = حمد و ثنایی به سبب آنچه سزاوارتر از نعمت‌هاست.

سُبْحَانَ مَنْ سَبَّحَتْهُ أَلْسُنٌ عَرَفَتْ = پاک و منزه است کسی که زبان‌هایی او را تسبیح می‌گویند

بِأَنَّ تَسْبِيحَهُ مِنْ أَفْضَلِ العِصَمِ = که دانستند تسبیح او از برترین محافظان است.

سُبْحَانَ مَنْ إِنْ يَشَأْ يُخْزِ المُسِيْءَ وَإِنْ = پاک و منزه است کسی که اگر بخواهد بدکار را خوار و زبون می‌کند

يَشَأْ عَفَا عَنْ كَبِيرِ الإِثْمِ وَاللَّمَمِ = و چون بخواهد، از گناهان بزرگ و کوچک گذشت می‌کند.

سُبْحَانَ مَنْ مِنْهُ نَرْجُوْ عَفْوَ مُقْتَدِرٍ = پاک و منزه است کسی که از او امید بخشش مقتدرانه داریم

وَنَسْتَعِيذُ بِهِ مِنْ بَطْشِ مُنْتَـقِـمِ = و از گرفت منتقمانه به او پناه می‌بریم.

الله متعال ما را از کسانی بگرداند که حمد و تسبیح او را می‌گویند و به اسماء و صفاتش ایمان دارند و توحید و یگانگی و تعظیم او را به جای می‌آورند. براستی که او شنونده‌ی نزدیک است.

(فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ (۱۷) «پس الله را به پاکی ستایش کنید، آنگاه که به شب درمی‌آیید و آن دَم که به صبح می‌رسید وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ) و حمد و ستایش در آسمان‌ها و زمین از آنِ اوست و عصرگاهان و هنگامی ‌که به نیمروز می‌رسید». [الروم: ۱۷-۱۸]

۱۴

القُدُّوسُ جل جلاله

امروز خود را بفروش که بازار باز است و ثمن موجود و کالاها ارزان؛ و روزگاری بر این بازار و کالاها خواهد آمد که هیچ دسترسی کم یا زیادی به آن ندارید: (ذَٰلِكَ يَوْمُ التَّغَابُنِ) «آن روز، روز زیانمندی است». [التغابن: ۹] (وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَىٰ يَدَيْهِ) «و روزی که ستمکار، دستانش را [از حسرت] می‌گزد». [الفرقان: ۲۷]

إِذَا أَنْتَ لَمْ تَرْحَلْ بِزَادٍ مِنَ التُّقَى ... وَأَبْصَرْتَ يَوْمَ الحَشْرِ مَنْ قَدْ تَزَوَّدَا = وقتی با توشه‌ی تقوا سفر نکنی و روز محشر کسی را ببینی که توشه‌ جمع کرد است.

نَدِمْتَ عَلَى أَنْ لَا تكُوْنَ كَمِثلِهِ ... وَأَنَّكَ لَمْ تَرْصُدْ لِـمَا كَانَ أَرْصَدَا = پشیمان می‌شوی از اینکه چرا همانند او نبودی و خود را همچون او آماده نكردی.

با اسمی از اسامی نیکوی الله متعال همراه می‌شویم که ما را به او نزدیک می‌گرداند. اسمی که خلاصه‌ی توحید و یکی از دو رکن توحید اسماء و صفات است؛ و آن اسم الله متعال، «القدوس» است.

الله متعال می‌فرماید: (هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ) «او الله است که معبودی [به‌حق] جز او نیست؛ [اوست] فرمانروا، منزّه». [الحشر: ۲۳] و در صحیح مسلم روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه وسلم در رکوع و سجود چنین می‌فرمود: «سُبُّوحٌ قُدُّوسٌّ، رَبُّ المَلَائِكَةِ وَالرُّوْحِ». یعنی: «پاک و منزه و مقدس است پروردگار ملائکه و جبرئیل».

و در مسند امام احمد روایت است که چون رسول خدا صلی الله علیه وسلم نماز وترش را به پایان می‌برد، می‌فرمود: «سُبْحَانَ المَلِكِ القُدُّوسِ، سُبْحَانَ المَلِكِ القُدُّوسِ، سُبْحَانَ المَلِكِ القُدُّوسِ»، یعنی: «پاک و منزه است پادشاه پاک [از هر نقص و کاستی]». و در بار سوم صدایش را بلند می‌کرد. [حدیث صحیح].

«القدوس» در لغت به معنای طهارت و پاکی و دوری از هر بدی است؛ و به معنای مبارک نیز می‌آید.

بنابراین پروردگار قدوس ما، پاک و طاهر از همه‌ی نقص و عیب‌هاست؛ منزه از داشتن همسر و فرزند و همتا؛ ستوده با فضایل و محاسن و موصوف به صفات کمال.

و پروردگار ما مبارک است؛ کسی که خوبی‌های او همه‌ وقت در زمین و آسمان‌ها زیاد و فراگیر است؛ اسم او پر برکت است و افعال و ذات و صفات والایش پربرکت‌اند؛ و کسی است که هرکه از مخلوقاتش را بخواهد، طبق حکمتش پاک و طاهر می‌گرداند. (إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا) «ای اهل خانه[ی پیامبر]، جز این نیست الله می‌خواهد پلیدی [و آزارِ بیگانگان] را از شما دور نماید و شما را کاملاً پاک گردانَد». [الأحزاب: ۳۳]

پاک و منزه است!

پروردگار ما مستحق تقدیس و تنزیه و اجلال از سوی همه‌ی مخلوقات است؛

و تقدیس، عبادت اهل آسمان، یعنی فرشتگان است، چنانکه می‌گویند: (وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ) «درحالی‌که ما تو را با سپاس به پاکی می‌ستاییم و مقدس می‌داریم». [بقره: ۳۰]

جهان با تمام وسعتش الله متعال را مقدس شمرده و تسبیح می‌گوید: (يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۖ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ ۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ) «آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است همه تسبیح الله را می‌گویند. فرمانروایی از آنِ اوست و سپاس [و ستایش نیز] از آنِ اوست؛ و او بر همه چیز تواناست». [التغابن: ۱] (تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَن فِيهِنَّ ۚ وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ) «آسمان‌های هفتگانه و زمین و هرکس در آنهاست او را به پاکی می‌ستایند؛ و هیچ چیز نیست مگر آنکه او را به پاکی یاد می‌کند». [الإسراء: ۴۴]

تو سزاوارتری...

سزاوارترین مخلوقات به تقدیس و پاک شمردن الله متعال، فرزندان آدم هستند.

تقدیس الله متعال به این صورت است:

با دوست داشتن الله متعال و تعظیم او و پاک شمردن او از هر عیب و نقص.

و اثبات آنچه در حق خود اثبات نموده یا پیامبرش - صلی الله علیه وسلم - در حق او ثابت شمرده است.

و نیز منزه دانستن او از مشابهت با یکی از مخلوقاتش: (لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ ۖ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ) «هیچ چیز همانند او نیست و همو شنوا و بیناست». [الشورى: ۱۱]

و نیز پاک شمردن او از شریک داشتن؛ و داوری را به شریعتش سپردن و رضایت داشتن از آن و پرهیز از سوء ظن به او.

هرکس گمانی بر خلاف چیزی داشته باشد که الله متعال خود را بدان توصیف نموده و پیامبرانش او را توصیف نموده‌اند، یا حقیقت آنچه خود را بدان توصیف نموده و پیامبرانش او را توصیف کرده‌اند، تعطیل کند، در واقع به الله متعال سوء ظن داشته است.

هَذَا وَمِنْ أَوصَافِهِ القُدُّوْسُ ذُوْ ... التَّنْـزِيهِ بِالتَّعْظِيـمِ لِلرَّحَـمَـنِ = اینچنین است؛ و از صفات او قدوس است، او که مستحق تنزیه با تعظیم برای خداوند رحمان است.

بهره‌ی تو از این اسم...

مومن با انجام نیکی‌ها و دوری از گناهان و نافرمانی‌ها و از بین بردن زنگار قلب و پرهیز از خوردن مال حرام با پاک نمودن مال از شبهات، خود را پاک می‌گرداند؛ و این همان کاری است که الله متعال آن را ستایش نموده است: (قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا (۹) «بی‌تردید هرکس نفس خود را [از گناهان] پاک کند، رستگار می‌شود. وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا) و هرکس آن را [با گناه] آلوده سازد، یقیناً زیانکار می‌شود». [الشمس: ۹-۱۰]

و الله متعال، هدف از فرستاده شدن به سوی فرعون را برای موسی علیه السلام چنین بیان می‌کند؛ این‌که نفسش را با تقدیس الله متعال، تزکیه و پاک نماید: (اذْهَبْ إِلَىٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَىٰ (۱۷) «به سوی فرعون برو که او طغیان کرده است فَقُلْ هَل لَّكَ إِلَىٰ أَن تَزَكَّىٰ (۱۸) و به او بگو: آیا می‌خواهی [از کفر و گناه] پاک شوی؟ وَأَهْدِيَكَ إِلَىٰ رَبِّكَ فَتَخْشَىٰ) و من تو را به سوی پروردگارت هدایت کنم تا [از او] بترسی [و فرمانبردار شوی]؟» [النازعات: ۱۷-۱۹]

لذا رستگاری ممکن نخواهد بود مگر با این تزکیه‌ی ایمانی: (قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَكَّىٰ (۱۴) «یقیناً کسی ‌که خود را [از کفرو گناه] پاک کند، رستگار خواهد شد؛ وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّىٰ) و [نیز کسی که] نام پروردگارش را یاد کند و نماز بگزارد». [الأعلى: ۱۴-۱۵]، بلکه تقدیس و پاک شدن، از امت ستمگر گرفته می‌شود.

در روایت صحیحی وارد شده که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «الله متعال امتی را مقدس نمی‌سازد (پاک نمی‌گرداند) که در آن ضعیف حقش را از قوی نگیرد». [حدیث صحیح به روایت بیهقی در السنن الکبری]. و در روایت صحیحی، رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «چگونه الله متعال امتی را پاک می‌گرداند که قوی‌شان به نفع ضعیف‌شان، بازخواست نمی‌شود؟».

و زمانی که ابودرداء به سلمان فارسی - رضی الله عنهما - نامه نوشت تا از عراق به سرزمین مقدس هجرت کند، سلمان در پاسخ به وی، مفهوم قداست را چنین بیان نمود: «سرزمین کسی را پاک و مقدس نمی‌گرداند، فقط عمل انسان است که او را پاک می‌گرداند».

سُبْحَانَ مَنْ هُوَ لَا يَزَالُ وَرِزْقُهُ لِلْعَالَمِينَ بِهِ عَلَيْهِ ضَمَانُ = پاک و منزه است کسی که از بین نمی‌رود و روزی او برای جهانیان تضمین شده است.

سُبْحَانَ مَنْ يُعْطِي المُنَى بِخَوَاطِـرٍ فِي النَّفْسِ لَمْ يَنْطِقْ بِهِنَّ لِسَانُ = پاک و منزه است کسی که آرزوهایی را برآورده می‌کند که در نفس خطور کرده‌اند و به زبان نیامده‌اند.

بارالها، ای پاک و منزه، ای قدوس، از تو می‌خواهیم که ما را پاک بگردانی و ما را ببخشی و به ما رحم کنی ای مهربان‌ترین مهربانان.

السَّلاَمُ جل جلاله

از انس رضی الله عنه روایت است که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «سلام نامی از نام‌های الله متعال است؛ الله متعال آن را در زمین قرار داده است؛ پس سلام را در میان خود ترویج دهید». [حدیث صحیح. به روایت بخاری در ادب المفرد].

مومن همواره از الله متعال خواستار سلامتی در دنیا و آخرت است. سلامتی دنیا ظاهر و باطنی دارد:

سلامتی ظاهری دنیا، عافیت و تندرستی از بیماری‌ها و همه‌ی ناگواری‌ها و ناخوشایندی‌هایی‌ است که می‌تواند متوجه جسم او باشد.

اما سلامتی باطنی در دنیا، سلامتی دین و یقین از کفر و بدعت و نافرمانی است.

و این مورد که مطالبه‌ی مومن است، محکم‌ترین دستگیره‌ی ایمان است؛ پس چون برای کسی میسر شود، به قلب سلیم دست یافته است و وارد دارالسلام می‌شود.

واقعیت این است که همگی در جستجوی سلامتی هستند و الله متعال سلام است.

ابن قیم رحمه الله می‌گوید: «چه بسیارند کسانی که این اسم را حفظ‌اند، اما معانی و اسراری را که دربردارد، نمی‌دانند».

الله متعال می‌فرماید: (هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ) «او الله است که معبودی [به‌حق] جز او نیست؛ [اوست] فرمانروا، منزّه، سلام (بی‌عیب و نقص)، تصدیق‌کنندۀ پیامبرانش، مراقب [اعمال بندگانش] می‌باشد». [الحشر: ۲۳]

پس پروردگار ما سلام است، یعنی به دلیل کمال در ذات و صفات و افعالش، از هر عیب و نقصی سالم است.

و سلامتی به معنای مبرا بودن است و گفته شده: به معنای عافیت است.

وَهُوَ السَّلَامُ عَلَى الحَقِيقَةِ سَالِمٌ = و او حقیقتا سلام است و سالم

مِنْ كُلِّ تَمْثِيلٍ وَمِنْ نُقْصَانِ = از هر مثل و مانند و عیب و نقصی.

و پروردگار ما از هرکسی که به این اسم نامیده شده، سزاوارتر به آن است.

در سایه‌ی این اسم:

این اسم را در صفات الله متعال مورد تأمل و توجه قرار دهید؛ چنانکه حیات او سالم از مرگ و چرت زدن و خوابیدن است؛ و قیومیت و قدرتش سالم از هر خستگی و درماندگی است.

و در علم او تامل کنید که سالم از هرگونه غفلت یا فراموشی عارضی یا نیاز به یادآوری و تفکر است؛ (وَمَا يَعْزُبُ عَن رَّبِّكَ مِن مِّثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِن ذَٰلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ) «و هم‌وزنِ ذرّه‌اى - [نه] در زمین و نه در آسمان‌ - از پروردگارت پنهان نیست؛ و [حتی] كوچک‌تر یا بزرگ‌تر از آن [نیز] چیزى نیست، مگر اینكه در كتابى روشن [ثبت شده‌] است». [يونس: ۶۱] (وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا) «و پروردگارت فراموشکار نیست‌». [مريم: ۶۴]

و کلمات او سالم از هر دروغ و ظلمی است؛ بلکه کلمات او سراسر صدق و راستی و عدل و داد است؛ (وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا) «و سخن پروردگارت با راستى [در گفتار] و عدل [در احکام] به حد تمام و کمال رسید». [انعام: ۱۱۵]،

و ثروت و بی‌نیازی او سالم از هر نیازی به غیر است؛ بلکه همه چیز نیازمند اوست و او از هر چیزی بی‌نیاز است.

پادشاهی او نیز سالم از هرگونه مدعی یا شریک یا همکار یا حامی و پشتیبان است.

و بردباری و بخشش و گذشت و آمرزش او سالم از هرگونه نیازی به آن یا ذلت و خواری یا مداراست که از دیگران سر می‌زند.

حتی عذاب و انتقام او سالم از هرگونه ظلم یا تلافی کردن یا شدت به خرج دادن یا قسوت است؛ بلکه تماما حکمت و عدل و داد است. (وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِيدِ) «و پروردگار تو هرگز به بندگان ستم نمی‌کند». [فصلت: ۴۶]