सुनको बदलामा सुन, चाँदीको बदलामा चाँदी, गहुँको बदलामा गहुँ, जौको बदलामा जौ, खजुरको बदलामा खजुर र नुनको बदलामा नुन — समान परिमाणमा, बराबर र हातहातै लेनदेन हुनुपर्छ। तर जब यी वस्तुहरूका प्रकारहरू फरक हुन्छन्, तब तिमीहरूले आफ्नो इच्छाअनुसार बेच्न सक्छौ, तर शर्त यो छ कि लेनदेन हातहातै (तुरुन्तै) हुनुपर्छ।
उबादह बिन सामित (रजियल्लाहु अन्हु) ले बयान गरेका छन्, रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले भन्नुभएको छ:
"सुनको बदलामा सुन, चाँदीको बदलामा चाँदी, गहुँको बदलामा गहुँ, जौको बदलामा जौ, खजुरको बदलामा खजुर र नुनको बदलामा नुन — समान परिमाणमा, बराबर र हातहातै लेनदेन हुनुपर्छ। तर जब यी वस्तुहरूका प्रकारहरू फरक हुन्छन्, तब तिमीहरूले आफ्नो इच्छाअनुसार बेच्न सक्छौ, तर शर्त यो छ कि लेनदेन हातहातै (तुरुन्तै) हुनुपर्छ।"
«الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ، وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ، وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ، وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ، وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ، وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ، مِثْلًا بِمِثْلٍ، سَوَاءً بِسَوَاءٍ، يَدًا بِيَدٍ، فَإِذَا اخْتَلَفَتْ هَذِهِ الْأَصْنَافُ، فَبِيعُوا كَيْفَ شِئْتُمْ، إِذَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ».
रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले छ वटा रिबा (ब्याज) जन्य वस्तुहरू: सुन, चाँदी, गहुँ, जौ, खजुर र नुनमा सही तरिकाले खरिद-बिक्री गर्ने पद्धतिको स्पष्ट व्याख्या गर्नुभएको छ। तसर्थ, यदि खरिद-बिक्री एउटै प्रकारका वस्तुहरूबीच भइरहेको छ (जस्तै: सुनको बदलामा सुन, वा चाँदीको बदलामा चाँदी...) भने त्यहाँ दुईवटा सर्तहरू पूरा हुन अनिवार्य छ: पहिलो सर्त: जोखेर बेचिने सामान हो भने—जस्तै सुन र चाँदी—दुवैको तौल बराबर हुनुपर्छ, र गहुँ, जौ, खजूर वा नुन जस्ता परिमाण (पाथी/मानो) मा नापेर बेचिने सामान हो भने मात्रा बराबर हुनुपर्छ। दोस्रो सर्त: खरिद-बिक्रीको सम्झौता भइरहेकै बैठक (मजलिस अल-अक्द) मा बिक्रेताले मूल्य र किन्ने व्यक्तिले वस्तु प्राप्त गरिसक्नुपर्छ। तर, यदि यी वस्तुहरू फरक-फरक प्रकारका छन् भने (जस्तै: सुनको बदलामा चाँदी, वा खजुरको बदलामा गहुँको खरिद-बिक्री), त्यस्तो अवस्थामा एउटा मात्र सर्त लागु हुन्छ; र त्यो सर्त हो: खरिद-बिक्रीको सम्झौता भइरहेकै स्थानमा बिक्रेताले मूल्य र खरिदारले वस्तु प्राप्त गरिसक्नुपर्छ। अन्यथा, उक्त खरिद-बिक्री बदर (बातिल) ठहरिनेछ र उनीहरू निषेधित 'रिबा' (ब्याज/सुद) को गम्भीर अपराधमा संलग्न भएको मानिनेछ; जसमा खरिदार र बिक्रेता दुवैको पाप बराबर हुन्छ।
यसमा ब्याजजन्य वस्तुहरू र त्यसमा गरिने व्यापारको विधिको स्पष्टीकरण छ।
ब्याजजन्य खरिद-बिक्रीलाई निषेध गरिएको छ।
ब्याज सम्बन्धी नियममा कागजी मुद्रा र सुन-चाँदीको नियम एउटै हो।
६ प्रकारका ब्याजजन्य वस्तुहरूको खरिद-बिक्रीका तीन अवस्थाहरू छन्: पहिलो अवस्था: यदि एउटै प्रकृतिका वस्तुहरू आपसमा साटफेर वा खरिद-बिक्री गरिन्छ (जस्तै सुनसँग सुन, वा खजुरसँग खजुर) भने यो कारोबार वैध हुन दुईवटा सर्त पूरा हुनुपर्छ: पहिलो, दुवैको तौल वा परिमाण बराबर हुनुपर्छ र दोस्रो, लेनदेन सोही स्थानमा तुरुन्तै (हातहातै) हुनुपर्छ। दोस्रो अवस्था: यदि फरक प्रकृतिका तर वस्तु त्यही वर्गको हो (जस्तै सुनसँग चाँदी—दुवै मूल्यवान् धातुको वर्गका हुन्; वा गहुँसँग जौ—दुवै खाद्यान्न वर्गका हुन्) भने खरिद-बिक्री गर्दा लेनदेन सोही स्थानमा तुरुन्तै हुनुपर्छ, तर तिनीहरूको तौल वा परिमाण बराबर हुनु जरुरी छैन। तेस्रो अवस्था: यदि फरक प्रकृति र फरक वर्गका वस्तुहरू खरिद-बिक्री गरिन्छ (जस्तै सुनको बदलामा खजुर) भने त्यहाँ कुनै पनि सर्त लागू हुँदैन; अर्थात् लेनदेन तुरुन्तै हुनु वा तौल बराबर हुनु आवश्यक छैन।
गैर-ब्याजजन्य वस्तुहरूको खरिद-बिक्रीमा, वा एक वस्तु ब्याजजन्य र अर्को गैर-ब्याजजन्य भएको अवस्थामा तत्कालै हातहातै लेनदेन (तकाबुद) हुनु वा परिमाणमा समानता (तमासुल) हुनु आवश्यक छैन; जस्तै सुनको बदलामा घरजग्गा बेच्नु।
सही मुस्लिम (3/ 1210) (1587).
थप (2)
فيض القدير (3/ 571).
البحر المحيط الثجاج في شرح صحيح الإمام مسلم بن الحجاج (27/ 623).
Cited in books
7 Booksथप (7)
- مجموعة زاد الفقه (4)«الذَّهَبُ بالذَّهَبِ، والفِضَّةُ بالفِضَّةِ، والبُرُّ بالبُرِّ، والشَّعيرُ بالشَّعيرِ، والتَّمْرُ بالتَّمْرِ، والمِلْحُ بالمِلْحِ، مِثْلًا بِمِثْلٍ، سَواءً بِسَواءٍ، يَدًا بيَدٍ، فَإِذا اخْتَلَفَتْ هذه الأَصْنافُ، فَبيعُوا كَيْفَ شِئْتُمْ،
- مجموعة زاد الفقه (4)«الذَّهَبُ بالذَّهَبِ، والفِضَّةُ بالفِضَّةِ، والبُرُّ بالبُرِّ، والشَّعيرُ بالشَّعيرِ، والتَّمْرُ بالتَّمْرِ، والمِلْحُ بالمِلْحِ، مِثْلًا بِمِثْلٍ، سَواءً بِسَواءٍ، يَدًا بيَدٍ، فَإِذا اخْتَلَفَتْ هذه الأَصْنافُ، فَبيعُوا كَيْفَ شِئْتُمْ،
- مجموعة زاد الفقه (4)«فَإِذا اخْتَلَفَتْ هذه الأصناف، فَبيعُوا كيف شِئْتم إِذا كانَ يَدًا بيَدٍ»؛
- مشروع منهاج زادكزادك معلم 3« الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ، وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ، وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ، وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ، وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ، وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ، مِثْلًا بِمِثْلٍ، سَوَاءً بِسَوَاءٍ، يَدًا بِيَدٍ، فَإِذَا اخْتَلَفَتْ هَذِهِ الْأَصْنَا
- مشروع منهاج زادكزادك 3 طالب نهائي«الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ، وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ، وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ، وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ، وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ، وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ، مِثْلًا بِمِثْلٍ، سَوَاءً بِسَوَاءٍ، يَدًا بِيَدٍ، فَإِذَا اخْتَلَفَتْ هَذِهِ الْأَصْنَاف
- مشروع منهاج زادكزادك 3 طالب نهائي«مِثْلًا بِمِثْلٍ، سَوَاءً بِسَوَاءٍ، يَدًا بِيَدٍ».
- نبراس طالب (4)1«الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ، وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ، وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ، وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ، وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ، وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ، مِثْلًا بِمِثْلٍ، سَوَاءً بِسَوَاءٍ، يَدًا بِيَدٍ، فَإِذَا اخْتَلَفَتْ هَذِهِ الْأَصْنَاف