अन्तिम समयमा यस्ता व्यक्तिहरू आउनेछन् जो उमेरमा कम र बुद्धिहीन हुनेछन्। उनीहरूको बोलीमा सृष्टिको सबैभन्दा उत्तम वाणी त हुनेछ, तर उनीहरू इस्लामबाट यसरी बाहिरिनेछन्, जसरी बाण सिकारलाई छेडेर बाहिर निस्कन्छ।
अली (रजिअल्लाहु अन्हु) बाट वर्णित छ, उहाँले भन्नुभयो: "जब म तिमीहरूलाई रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) का तर्फबाट कुनै कुरा (हदीस) सुनाउँछु, तब उहाँको नाममा झुट बोल्नुभन्दा आकाशबाट खस्नु मलाई बढी स्वीकार्य हुन्छ। तर जब म आफ्नो र तिमीहरूबीचको (व्यक्तिगत वा युद्धसम्बन्धी) विषयमा कुरा गर्छु, तब (याद राख) निश्चय नै युद्ध भनेको रणनीति र चालको विषय हो। मैले रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले यसो भन्नुभएको सुनेको थिएँ:
अन्तिम समयमा यस्ता मानिसहरू आउनेछन्, जो कम उमेरका र कम बुद्धि भएका हुनेछन्। उनीहरूको बोलीमा सृष्टिको सबैभन्दा उत्तम वाणी त हुनेछ; तर उनीहरू इस्लामबाट यसरी बाहिरिनेछन्, जसरी बाण निशाना (सिकार) लाई छेडेर बाहिर निस्कन्छ।उनीहरूको आस्था उनीहरूको घाँटी (कण्ठ) भन्दा तल झर्ने छैन। तसर्थ, तिमीहरूले उनीहरूलाई जहाँ पनि भेट्छौ, मार्नु; किनकि उनीहरूलाई मार्ने व्यक्तिका लागि कियामतको दिन प्रतिफल हुनेछ।"
«يَأْتِي فِي آخِرِ الزَّمَانِ قَوْمٌ حُدَثَاءُ الأَسْنَانِ سُفَهَاءُ الأَحْلاَمِ، يَقُولُونَ مِنْ خَيْرِ قَوْلِ البَرِيَّةِ، يَمْرُقُونَ مِنَ الإِسْلاَمِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ، لاَ يُجَاوِزُ إِيمَانُهُمْ حَنَاجِرَهُمْ، فَأَيْنَمَا لَقِيتُمُوهُمْ فَاقْتُلُوهُمْ، فَإِنَّ قَتْلَهُمْ أَجْرٌ لِمَنْ قَتَلَهُمْ يَوْمَ القِيَامَةِ».
अमिरुल मोमिनीन अली इब्न अबी तालिब (रजिअल्लाहु अन्हु) ले भन्नुभएको छ: जब तिमीहरूले मलाई नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) बाट हदीस वर्णन गरेको सुन्छौ, तब (जानिराख) म न त घुमाएर भन्छु, न त सङ्केतमा भन्छु, न त कुरा लुकाएर भन्छु; बरु म स्पष्ट रूपमा भन्छु। मेरो निम्ति आकाशबाट खस्नु त्योभन्दा सजिलो छ कि म अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) को तर्फबाट झुटो बोलेर कुनै हदीस वर्णन गरूँ। तर जब म मानिसहरूसँग सामान्य सांसारिक कुराकानी गर्छु, तब त्यो बेग्लै कुरा हो; किनभने युद्ध त रणनीति (छल) हो। त्यस अवस्थामा म कुरा घुमाएर पनि भन्न सक्छु, सङ्केतमा पनि भन्न सक्छु वा कुरा लुकाएर पनि भन्न सक्छु। मैले नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) लाई यसो भन्नुभएको सुनेको छु: अन्तिम समयमा कम उमेरका र बुद्धिहीन युवाहरूको उदय हुनेछ। उनीहरू कुरआनका कुराहरू बोल्नेछन् र त्यसको धेरै पाठ गर्नेछन्; तर उनीहरू इस्लामबाट यसरी बाहिरिनेछन् र यसका नियमहरूको उल्लङ्घन गर्नेछन्, जसरी धनुषबाट निस्किएको बाण सिकारलाई छेडेर बाहिर निस्कन्छ। उनीहरूको आस्था उनीहरूको घाँटीभन्दा तल जानेछैन (अर्थात् हृदयसम्म पुग्नेछैन)। तसर्थ, तिमीहरूले उनीहरूलाई जहाँ भेट्छौ, त्यहाँ उनीहरूको संहार गर; किनभने जसले उनीहरूलाई मार्नेछ, उसका लागि कयामतको दिन प्रतिफल हुनेछ।
यस हदीसमा ‘खारिजी’ पन्थीहरूका केही चिह्नहरू बारे वर्णन गरिएको छ।
यो हदीसले नबी मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) अल्लाहका साँचो दूत हुनुहुन्छ भन्ने कुराको स्पष्ट प्रमाण दिन्छ; किनकि उहाँले आफ्नो उम्मतमा भविष्यमा घट्ने घटनाहरूबारे जे बताउनुभएको थियो, पछि ठ्याक्कै उहाँले भन्नुभएजस्तै भयो।
युद्धमा द्विअर्थी र साङ्केतिक भाषाको प्रयोग गर्न अनुमति छ। युद्धमा रणनीति वा छल भनेको द्विअर्थी कुरा गरेर, लुकेर आक्रमण गरेर तथा यस्तै अन्य उपायहरू अपनाएर हुन्छ; तर सन्धि-सम्झौता वा दिइएको सुरक्षा-वचन तोड्नु हुँदैन, किनकि यसो गर्न निषेध गरिएको छ।
इमाम नववीले (उनीहरूले सम्पूर्ण सृष्टिमा उत्तम वाणी बोल्नेछन्) भन्ने अंशको व्याख्या गर्दै भन्नुभएको छ: "यसको अर्थ बाहिरी रूपमा हेर्दा राम्रो देखिने कुरा हो; जस्तै उनीहरूको भनाइ: 'अल्लाहबाहेक कसैको फैसला चल्दैन' (ला हुक्मा इल्ला लिल्लाह), तथा अल्लाहको पुस्तक (कुरआन) तर्फ आह्वान गर्ने उनीहरूका यस्तै अन्य कुराहरू हुन्।"
इब्न हजरले हदीसको वाक्यांश (उनीहरूको आस्था उनीहरूको घाँटीभन्दा तल जाने छैन) को व्याख्या गर्दै भन्नुभएको छ: "यसको तात्पर्य यो हो कि इमान उनीहरूको हृदयमा दृढ रूपमा स्थापित भएको हुँदैन; किनकि जुन कुरा घाँटीमै रोकिन्छ र त्यसभन्दा तल जाँदैन, त्यो हृदयसम्म पुग्न सक्दैन।"
काजीले भन्नुभएको छ: "विद्वानहरू यस कुरामा पूर्ण रूपमा सहमत छन् कि 'खवारिज' तथा तिनीहरूजस्ता बिद्अती र विद्रोहीहरूले जब शासक विरुद्ध विद्रोह गर्दछन्, मुस्लिम समुदायको सर्वसम्मत धारणाको उल्लङ्घन गर्दछन् र एकतालाई खण्डित गर्दछन्, तब उनीहरूलाई पूर्वचेतावनी दिएर आफ्ना गल्तीहरू सुधार्ने स्पष्ट अवसर प्रदान गरिसकेपछि उनीहरूविरुद्ध युद्ध लड्नु अनिवार्य हुन्छ।"
सही बुखारी (4/ 200) (3611).
सही मुस्लिम (2/ 746) (1066).
थप (3)
النهاية في غريب الحديث والأثر (259)(866).
البحر المحيط الثجاج في شرح صحيح الإمام مسلم بن الحجاج (20/ 264) (20/ 258).
إرشاد الساري لشرح صحيح البخاري (6/ 58).