ایمانی که الله متعال بر بندگانش واجب کرده، بر اساس قرآن کریم و سنت نبوی

دائرة‌المعارف ایمان که الله متعال بر بندگانش واجب کرده، بر اساس قرآن کریم و سنت نبوی

(آنچه پیش رو دارید، دایرةالمعارفی است که تمامی اصول و مسائل مهم عقیدتی را در بر گرفته است. ویژگی برجسته این اثر، پیوند دادن مسائل عقیدتی به قرآن کریم و سنت پاک نبوی است. این دایرة‌المعارف تلاش دارد تا عقاید را به روش مختصر، جامع و با عباراتی ساده و آسان پایه‌گذاری نماید و مسائل آن را شرح دهد و در عین حال از مباحث کلامی و فلسفی دوری کند.)

پیش‌درآمد دایرةالمعارف

به نام الله بخشنده و مهربان

حمد و ستایش برای کسی است که بر بنده‌اش (محمد ﷺ) کتاب (قرآن) را نازل نمود و در آن هیچگونه کجی و انحرافی قرار نداده است؛ و گواهی می‌دهم که معبود بر حقی جز الله نیست، یکتاست و شریکی ندارد؛ پادشاهی و حمد و ستایش برای اوست؛ و او بر هر کاری قادر و تواناست؛ و گواهی می‌دههم که محمد ﷺ بنده و فرستاده‌ی اوست و امانت‌دار او بر وحی‌اش.

اما بعد؛ علم عقیده برترین و بهترین علوم است؛ چون از بزرگ‌ترین و برترین معلوم، یعنی حضرت حق سبحانه و تعالی سخن می‌گوید؛ و نیز به برترین و بهترین هدف، یعنی توحید پروردگار و ایمان به او می‌پردازد؛ همچنین از برترین و بهترین سرانجام سخن می‌گوید که عبارت است از رؤیت و دیدار پروردگار بخشنده‌ در سرای نعمت؛ و از پیرویِ پیامبر صلی الله علیه وسلم و پیمودن راه راست می‌گوید؛ به همین دلیل مشتاق شدم تا با راهنمایی و استعانت از کتاب الله و سنت پیامبرش صلی الله علیه وسلم و به دور از اصطلاحات نو پیدای کلامی و تعاریف و ارکان و شروط، کتابی تألیف کنم که شامل مسائل اعتقادی باشد و آن را در دسترس همه قرار دهم؛ چنانکه علما و دانشجویان دانشگاه‌ها و هر دانش‌پژوه و طالب علمی و همه‌ی مسلمانان از آن استفاده کنند.

سبب تالیف:

سلف صالح ما برای بیان اعتقاد و باور صحیح و بیان اعتقاد و باورمتضاد آن و نیز رد مخالفان، تلاش زیادی داشته‌اند. و این کتاب تلاش دارد تا طلاب علم و دانش‌پژوهان و عموم مسلمانان را به تالیفات و نگاشته‌های سلف نزدیک بگرداند؛ چنانکه سعی نمودیم تا مسائل اعتقادی را در یک کتابِ جامع گرد آوریم؛ و به اختصار به بیان اعتقاد صحیح بپردازیم، بی‌آنکه در رد و پاسخ به شبهات عمیق شویم؛ همچنین تلاش نمودیم تا این مهم را در قالب عبارت‌هایی آسان و واضح و با ترتیبی موضوعی بیان کنیم؛ امیدواریم که با این روش، دو هدف را محقق کرده باشیم: 1- سهیم شدن در بیان علوم سلف؛ 2- برآورده نمودن نیاز شدید کتابخانه‌ی اعتقادی به تالیف کتابی با عبارت‌های آسان و جامعِ همه‌ی مباحث اعتقادی.

روشی که در تالیف دنبال نمودیم:

ذکر آیات و احادیث مربوط به هر موضوع اعتقادی و استخراج موضوع اعتقادی مد نظر، از آنها.

ذکر همه‌ی موضوعات کتاب‌های عقیده؛ چه با ذکر سند یا ذکر متون یا شروح متن‌ها؛ تا به این صورت اطمینان پیدا کنیم که استخراج اعتقاد توسط ما از آیات و احادیث، شامل و جامع همه‌ی مواردی باشد که مولفین کتاب‌های اعتقادی تدوین کرده‌اند.

در صورتی که مساله‌ی اعتقادی، در قرآن کریم یا سنت نبوی به یک صورت ذکر شده بود، تنها به یک یا دو دلیل که مساله‌ی مذکور در آن وارد شده، اکتفا نمودیم. اما اگر مساله‌ی اعتقادی، در قرآن کریم یا سنت نبوی به چندین صورت وارد شده بود – مانند صفت کلام و علو و ید و دیدار پروردگار توسط مومنان در عرصات قیامت و در بهشت – برای هر مورد به صورت جداگانه ذکر دلیل نمودیم و خود را ملزم به ذکر همه‌ی مواردی که در آن باب وارد شده، نکردیم.

گاه ناچار شدیم در یک باب، تنها بخشی از جوانب موضوع عقیدتی مد نظر را ذکر کنیم؛ سپس در بابی دیگر به آن بازگشته و تکمیلش کرده‌ایم؛ چنانکه خبر آفرینش فرشتگان را در باب خلق و آفرینش ذکر نمودیم، اما سخن از فرشتگان را در کتاب ایمان به فرشتگان کامل کردیم؛ و در باب ایمان به وجود الله، برخی از آیات دال بر وجودش را ذکر نمودیم، در حالی که ممکن است همان آیه، در باب ربوبیت نیز وارد شده باشد؛ و این به دلیل تقارب معنایی آنها می‌باشد؛ چنانکه هدف از باب ایمان به الله، بیان دلایل وجود پروردگار است که ملحدان آن دلایل را انکار می‌کنند، درحالی‌که هدف از باب ربوبیت، اثبات ربوبیت مستلزم الوهیت الله متعال است که مشرک در آن مجادله می‌نماید؛ همچنین ممکن است آیه‌ی مذکور یا حدیث شریف را در جاهای مختلف، بر حسب وجه استشهاد به آنها و نیاز به آنها، آورده باشیم.

در صورت نیاز، ممکن است برخی از اقوال ائمه‌ی سلف را که مرادِ آیه یا حدیث را توضیح می‌دهد، ذکر نماییم؛ و تنها به بیان دیدگاه درست در آن مورد بسنده کنیم، بدون اینکه شبهه یا دیدگاه مخالف را ذکر کنیم؛ تا مبادا فراگیرنده شبهه‌ای فراگیرد یا پیش از آنکه تمکن علمی لازم در این علم را کسب کند و کاملا در قلب و فهم او جای گیرد، در اقوال مخالفان فرو رود؛ امیدواریم این امر موجب مصونیت خواننده -به اذن خداوند - از خطا و لغزش در این موضوع شود؛ چون اختلافات اعتقادی معروفی در مسائلی چون صفات و تقدیر و .. وجود دارد.

ابن ابو زَمَنین مالکی رحمه الله می‌گوید: «تو را از گفته‌های امامان هدایت و عالمان بزرگ در آنچه پرسیدی و دیگر موارد مربوط به اصول سنت که اهل اهوای گمراه‌کننده، با کتاب خدا و سنت پیامبرش صلی‌الله‌علیه‌وسلم مخالفت کرده‌اند، آگاه ساختم. اگر این نبود که بزرگان علما از نگاشتن سخنان اهل بدعت و ماندگاری آن در کتاب‌ها کراهت دارند، تو را از کج‌روی و گمراهی آنان آگاه می‌کردم تا این باعث افزایش تنفر و میل تو به دوری از آنان گردد. از فتنه‌های آنان به الله پناه می‌بریم. الله ما و تو را از فتنه‌های گمراه‌کننده حفظ کند و به سوی گفتار و کرداری که او را خشنود می‌سازد و به وی نزدیک می‌گرداند توفیق دهد». أصول السنة، ابن أبی زمنین (۳۰۹، ۳۱۰).

قرار را بر این گذاشتیم که از تعریفات و اصطلاحات کلامی نو ظهوری که الله متعال دلیلی برای آنها نازل نکرده است، دوری کنیم.

کتاب را در قالب کتاب‌ها و ابوابی مرتب نمودیم؛ چنانکه همین روش نخستین مولفان در علم شرعی بوده است؛ و از تقسیمات جدید، مانند مبحث و مطلب، استفاده نکردیم؛ و ترتیبی که در پیش گرفتیم بر اساس اصول ایمان است؛ ابن ابی العز حنفی می‌گوید: «و بهترین ترتیب که برای کتابی در رابطه با اصول دین می‌توان در نظر گرفت، رعایت همان ترتیب پاسخگویی پیامبر صلی الله علیه وسلم به جبرئیل علیه السلام است؛ زمانی که جبرئیل از ایشان در مورد ایمان سوال نمود و رسول خدا صلی الله علیه وسلم در پاسخ فرمود: «أن تؤمن بالله وملائكته...»: «آن است که به الله و فرشتگان و .. ایمان بیاوری». و اینگونه سخن از توحید و صفات الهی و موارد مربوط به آن آغاز می‌شود و سپس به فرشتگان و در ادامه به موضوعات دیگر پرداخته می‌شود». شرح عقیدة الطحاویة (2/689)

در ابتدای هر کتاب، خلاصه‌ای از آن را به گونه‌ای بیان داشتیم که همه‌ی مسائل آن کتاب را بدون دلایل در بر گیرد.

در باب تخریج احادیث، به تخریج مختصر بسنده کردیم؛ و از کتاب‌های ششگانه بر حسب ترتیب معروف آنها آغاز نموده و سپس بر حسب تاریخ وفات مرتب نمودیم؛ و از آنجا که مایل بودیم حجم کتاب کم باشد، تنها به تخریج کفایت کردیم، بی‌آنکه در مورد درجه‌ی حدیث سخنی بگوییم مگر بسیار کوتاه.

ویژگی‌های این کتاب:

گره زدن مسائل اعتقادی به قرآن کریم و سنت پاک نبوی؛ به گونه‌ای که برای هر خواننده‌ای منبع این مسائل واضح و روشن باشد.

احاطه به مسائل اعتقادیِ اصلیِ مربوط به هر باب از ابواب اعتقاد.

اصرار بر بیان و توضیح مسائل اعتقادی به روشی مختصر و جامع، در قالب عبارت‌های آسان؛ تا فهم و درک آنها بهتر و آسان‌تر باشد.

سالم بودن کتاب از مباحث کلامی و فلسفی و نزدیک بودن عبارت‌های آن به هم و دوری از الفاظی که بعد از ظهور بدعت‌ها، در برخی از کتاب‌های اعتقادی وارد شده‌اند.

ما ادعا نمی‌کنیم که به همه‌ی مسائل عقیده پرداختیم، اما تمام تلاش خود را در این زمینه کردیم؛ ما از هر پیشنهاد و ارزیابی و تصحیح یا اصلاح برای بهتر شدن کتاب در چاپ‌های بعدی استقبال نموده و استفاده می‌کنیم. تلاش نمودیم تا به وحی بپردازیم و از آن موضوعات شریف‌ترین علوم را استنباط کنیم؛ و آن را در اختیار پژوهشگران این فن قرار دهیم و برای هر مساله به آیه یا حدیثی یا هر دوی آنها استشهاد کنیم. از الله متعال می‌خواهیم که این عمل را خالص برای خود قرار دهد و موافق با سنت پیامبر و خلیلش و او که امین وحیش بود؛ و آن را برای بندگان سودمند و برای ما حجت و شاهدی در روزی قرار دهد که پروردگارمان را ملاقات می‌کنیم.

و الله متعال را شکر و سپاس می‌گوییم که این علم را برای ما میسر نمود و به ما توفیق خدمت به دینش و شرح و بسط مسائل ارکان ایمان به الله و بیان آنها به همراه ذکر دلایل‌شان از کتاب و سنت را عطا نمود.

و از همه‌ی کسانی که به ما نیکی نمودند و به نوعی در این مهم سهیم بودند، تشکر می‌کنیم؛ و سزاوارترین مردم به شکرگزاری، پدران و مادران ما هستند؛ بارالها، آنان را ببخش و به آنان رحم بفرما و از طرف ما به آنان بهترین پاداشی را عنایت بفرما که از طرف فرزندی به پدرش عطا می‌کنی.

سپس از سرورانی که کتاب را مورد بررسی و داوری قرار دادند و نکات و استدراکات مبارکی را امطرح کردند تشکر می‌کنیم؛ یعنی: امیر دکتر سعود بن سلمان بن محمد آل سعود، استاد مشارک (دانشیار) عقیده در دانشگاه ملک سعود، و دکتر سهل بن رفاع العتیبی، استاد مشارک عقیده در دانشگاه ملک سعود. و استاد دکتر عبدالله بن صالح البراک،استاد عقیده در دانشگاه ملک سعود؛ و دکتر عبدالله بن عبدالعزیز العنقری، استاد مشارک عقیده در دانشگاه ملک سعود. از اللّٰه متعال می‌خواهیم که به خاطر نصایح خالصانه و نظرات درست، سازنده و استوارشان، بهترین پاداش‌ها را به آنان در برابر آنچه که برای علم و اهل آن ارائه دادند، عنایت فرماید.

حمد و ستایش برای الله پروردگار جهانیان است؛ و درود و سلام و برکت الله متعال بر بهترین خلقش و بر خاندان و همه‌ی اصحابش.

مکه‌ی مکرمه

هشتم ذو الحجة

سال 1439 هجری

مقدمه

بسم الله الرحمن الرحيم

از الله متعال طلب یاری می‌کنیم و هیچ قدرت و توانی برای پیشبرد اهداف و کارهای‌مان نداریم مگر با استعانت از الله بلند‌مرتبه‌ی بزرگ.

حمد و ستایش برای الله متعال است چنانکه شایسته‌ی جلال وجه او و بزرگی سلطان و پادشاهی اوست؛ و گواهی می‌دهم که معبود بر حقی جز الله نیست، یکتاست و شریکی ندارد؛ پادشاهی و حمد و ستایش برای اوست؛ و او بر هر کاری قادر و تواناست؛ و گواهی می‌دهم، محمد که سلام و درود بسیار پروردگار بر او باد، بنده و فرستاده‌ی اوست. اما بعد:

در این کتاب، مطالبی را ذکر می‌کنیم که در قرآن و سنت وارد شده و بر هر مسلمانی ایمان به آنها واجب است؛ و گاه برخی از اقوال صحابه و تابعین و تبع تابعین را در شرح آیه یا حدیث یا جهت ایراد سخنی که مراد از آیه یا حدیث را معین می‌کند، ذکر نموده‌ایم. کتاب را به کتاب‌ها و ابواب مختلفی تقسیم کردیم و تا حد امکان به ذکر مختصر مطالب و مسائل لازم بسنده نمودیم؛ و از عمیق شدن در اصطلاحاتی که متاخرین در آنها فرو رفته و عمیق شده‌اند و در قرآن و سنت نبوی وارد نشده‌اند، پرهیز کردیم؛ الله عزوجل در مقام تشویق به پیروی از دینش و تمسک جستن به ریسمان الهی و اقتدا به رسول و فرستاده‌اش صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: ﴿وَٱعۡتَصِمُواْ بِحَبۡلِ ٱللَّهِ جَمِيعٗا وَلَا تَفَرَّقُواْۚ وَٱذۡكُرُواْ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ إِذۡ كُنتُمۡ أَعۡدَآءٗ فَأَلَّفَ بَيۡنَ قُلُوبِكُمۡ فَأَصۡبَحۡتُم بِنِعۡمَتِهِۦٓ إِخۡوَٰنٗا وَكُنتُمۡ عَلَىٰ شَفَا حُفۡرَةٖ مِّنَ ٱلنَّارِ فَأَنقَذَكُم مِّنۡهَاۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمۡ ءَايَٰتِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَهۡتَدُونَ﴾ «و همگی به ریسمان الله [= دین الله] چنگ زنید و پراکنده نشوید؛ و نعمت [بزرگِ] الله را بر خود به یاد آورید که چگونه دشمن یکدیگر بودید و او میان دل‌های‌تان الفت ایجاد کرد و به [لطف و برکتِ] نعمتش برادر [یکدیگر] شدید؛ در حالی‌که [پیش از آن، به خاطر کفرتان،] بر لبِ پرتگاه آتش قرار داشتید [که] الله شما را از آن نجات داد. الله اینچنین آیات خود را برای‌تان آشکار می‌سازد؛ باشد که هدایت یابید». [آل عمران: 103] و الله تبارک و تعالی می‌فرماید: ﴿وَٱتَّبِعُوٓاْ أَحۡسَنَ مَآ أُنزِلَ إِلَيۡكُم مِّن رَّبِّكُم مِّن قَبۡلِ أَن يَأۡتِيَكُمُ ٱلۡعَذَابُ بَغۡتَةٗ وَأَنتُمۡ لَا تَشۡعُرُونَ﴾ «و پیش از آنكه ناگهان ـ درحالی‌که غافلید ـ عذاب به سراغ‌تان بیاید، از بهترین دستورهایى كه از جانب پروردگارتان بر شما نازل شده است، پیروى کنید». [الزمر: 55]

بنابراین با توفیق الله متعال می‌گوییم:

کتاب آغاز خلقت و آفرینش:

خلاصه‌ی این کتاب:

ایمان داریم که الله خالق و آفریننده‌ی همه چیز است؛ و الله متعال بوده و چیزی جز او نبوده است؛ و چیزی پیش از او نبوده و عرش او بر آب بوده است؛ و آب را پیش از آفرینش آسمان و زمین خلق کرده است؛ سپس آسمان‌ها و زمین را خلق نموده و این دو به هم چسبیده بودند که آنها را از هم جدا نموده است.

و ایمان داریم که الله متعال این آفرینش را شاهد و گواهی بر ربوبیتش قرار داده است؛ ربوبیتی که مستلزم الوهیتش می‌باشد؛ بنابراین او خالق حقیقی است و هرچه غیر از او، مخلوق است؛ مبارک است پروردگار ما و بلند مرتبه؛ و او معبود حقیقی است و هرچه جز او مربوب و پروش یافته است که مستحق عبادت شدن یا امید داشتن به او یا هدف بودن نمی‌باشد.

و ایمان داریم که عرش بزرگوار، خلقت و آفرینشی بزرگ از مخلوقات الله است؛ بلکه بزرگ‌ترین مخلوقاتش می‌باشد.

و ایمان داریم که فرشتگان پیرامون عرش خدای رحمن را گرفته‌اند و الله متعال بالای عرش خود، بالای آسمان‌ها و جدای از مخلوقاتش می‌باشد.

و ایمان داریم که الله متعال قلم را خلق نموده و مقادیر همه چیز را نوشته است؛ و قلم‌های تقدیر متعدد هستند.

وایمان داریم که الله متعال کرسی را خلق نموده است و کرسی بزرگ‌ترین مخلوقات بعد از عرش است.

و ایمان داریم که الله متعال آسمان‌ها و زمین و آنچه را در بین آنهاست، در شش روز از ایام الله خلق نموده است؛ و الله متعال آسمان‌ها را بی‌ستون برافراشته است؛ و الله متعال این مخلوقات بزرگ را برای حکمت‌های بزرگی خلق نموده که بر شمردن و احاطه‌ی آنها ممکن نیست؛ و الله متعال خلقت و آفرینش خود را محکم و استوار نموده است.

و ایمان داریم که این جهان با آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها و هرآنچه در خود دارد، در روز قیامت وضعیت دیگری خواهند داشت.

و ایمان داریم که الله متعال خورشید و ماه را به حق خلق نموده است؛ و الله متعال آنها را مسخر فرمان خویش نموده است؛ و ستارگان و سیارات را برای حکمت‌های بزرگی خلق نموده است؛ و ستارگان نه نفعی به کسی می‌رسانند و نه ضرری متوجه او می‌کنند؛ و در حوادث آسمانی و زمینی تاثیری ندارند؛ و هرکس اعتقادی به تاثیر ذاتی آنها داشته باشد، کفر یا شرک ورزیده است.

و ایمان داریم که الله متعال فرشتگان را از نور خلق نموده و آنها را در خلقت و آفرینش متفاوت قرار داده است.

و ایمان داریم که الله متعال جنیان را از شعله‌ای از آتش خلق نمود؛ و خلقت و آفرینش جن پیش از خلق آدم بوده است. و در راس شیاطین ابلیس است و او بود که پدر و مادر آدمی را فریب داد تا جایی که آنها را از بهشت بیرون نمود.

و ایمان داریم که ابلیس از سجده کردن تکبر کرد و درنتیجه الله متعال بر او خشم گرفت و او را لعنت و طرد نمود؛ و جنیان مخاطب شرایع و مکلف هستند.

و ایمان داریم که الله متعال به فرشتگانش خبر داده است که: در زمین جانشینی قرار می‌دهد تا زمین را با عبادت او، آباد کند. و بیان داشته که این خلیفه و جانشین آدم است؛ و او را از خاک خلق خواهد کرد؛ و الله متعال این خاک را گل نمود و سپس طی مراحلی او خلق نمود.

و ایمان داریم که الله متعال آدم را با دست شریف خود خلق نمود و فرشتگانش را به سجده‌ی او درآورد؛ و برای او از نفس او همسری خلق نمود تا با او آرام بگیرد که حواء بود؛ و آنان را در بهشت ساکن نمود و سپس به زمین فرود آورد.

و ایمان داریم که همه‌ی مردم از نسل آدم هستند و آدم از خاک است؛ بنابراین هیچکس بر دیگری برتری ندارد مگر بر مبنای تقوا.

و شهادت می‌دهیم که الله متعال مردم را بر فطرت آفریده است.

و ایمان داریم که روح امر خداوندی است و بشر در مورد آن چیزی نمی‌دانند مگر به همان اندازه که الله متعال در مورد آن به آنها اطلاع داده است؛ و ارواح مخلوقات الله هستند.

و ایمان داریم که ارواح می‌میرند و مرگ‌شان جدا شدن آنها از بدن می‌باشد.

و ایمان داریم که جنبندگان در زمین، امت‌های امثال ما هستند.

و می‌دانیم که الله متعال هر جنبنده‌ای را از آب آفریده است و از هر چیزی یک زوج خلق کرده است؛ و همه‌ی این مخلوقات نابود می‌شوند مگر مخلوقاتی که الله متعال آنها را مستثنی کند.

باب: الله خالق همه چیز

گواهی می‌دهیم که الله خالق همه چیز است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمۡۖ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ خَٰلِقُ كُلِّ شَيۡءٖ فَٱعۡبُدُوهُۚ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ وَكِيلٞ﴾ «این است الله، پروردگار شما؛ هیچ معبودی [به‌حق] جز او نیست؛ آفرینندۀ همه چیز است؛ پس او را عبادت کنید و [بدانید که] او [مراقب و] کارگزار همه چیز است». [الأنعام: 102] و الله متعال می‌فرماید: ﴿ٱللَّهُ خَٰلِقُ كُلِّ شَيۡءٖۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ وَكِيلٞ﴾ «الله آفریدگار هر چیزی است و او تعالی بر همه چیز [نگهبان و] کارساز است». [الزمر: 62] و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَهُوَ ٱلَّذِي يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥ وَهُوَ أَهۡوَنُ عَلَيۡهِ﴾ «او همان ذاتی است که آفرینش مخلوقات را آغاز می‌کند، سپس آنان را [پس از مرگ‌شان] بازمی‌گردانَد و این کار برایش آسان‌تر [از آفرینش نخستین] است». [الروم: 27]

و ایمان داریم که الله متعال بوده و کسی جز او نبوده است و چیزی پیش از او نبوده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿هُوَ ٱلۡأَوَّلُ وَٱلۡأٓخِرُ وَٱلظَّٰهِرُ وَٱلۡبَاطِنُۖ وَهُوَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٌ﴾ «او ازلى و ابدى است و پیدا و ناپیدا؛ و به هر چیزى داناست». [الحديد: 3]

و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «اللَّهُمَّ أَنْتَ الْأَوَّلُ فَلَيْسَ قَبْلَكَ شَيْءٌ، وَأَنْتَ الْآخِرُ فَلَيْسَ بَعْدَكَ شَيْءٌ، وَأَنْتَ الظَّاهِرُ فَلَيْسَ فَوْقَكَ شَيْءٌ، وَأَنْتَ الْبَاطِنُ فَلَيْسَ دُونَكَ شَيْءٌ»: «بارالها تو اول هستی، پس چیزی پیش از تو نبوده است؛ و تو آخر هستی، پس چیزی بعد از تو نیست؛ و تو ظاهر هستی، پس چیزی بالاتر از تو نیست؛ و تو باطن هستی و چیزی پنهان‌تر از تو نیست». [به روایت مسلم (2713)، ابوداود (5051)، ترمذی (3400)، ابن ماجه (3831)].

و از عمران بن حصین رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: من نزد رسول خدا بودم که گروهی از بنی تمیم نزد او آمدند؛ پس رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «اقْبَلُوا البُشْرَى يَا بَنِي تَمِيمٍ»: «ای بنی تمیم بشارت را بپذیرید».گفتند: به ما بشارت دادی، پس به ما (مال) عطا کن؛ پس مردمانی از اهل یمن نزد ایشان آمدند و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «اقْبَلُوا البُشْرَى يَا أَهْلَ اليَمَنِ، إِذْ لَمْ يَقْبَلْهَا بَنُو تَمِيمٍ»: «ای اهل یمن، بشارت را بپذیرید که بنی تمیم آن را نپذیرفتند». گفتند: پذیرفتیم؛ نزد شما آمدیم تا بینش دینی کسب کنیم و از ابتدای این جهان سوال کنیم که چگونه بوده است؟ رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «كَانَ اللَّهُ وَلَمْ يَكُنْ شَيْءٌ قَبْلَهُ، وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الماءِ، ثُمَّ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ، وَكَتَبَ فِي الذِّكْرِ كُلَّ شَيْءٍ»: «الله متعال بود و چیزی پیش از او نبوده است؛ و عرش او بر آب بود. سپس آسمان‌ها و زمین را خلق نمود و در لوح محفوظ همه چیز را نوشت». [به روایت بخاری (7418)، ترمذی (3951)]. و در روایتی با این لفظ آمده است: «كَانَ اللَّهُ وَلَمْ يَكُنْ شَيْءٌ غَيْرَهُ، وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الماءِ»: «الله متعال بود و چیزی جز او نبوده است و عرش او بر آب بود». [به روایت بخاری (3191)]

و ایمان داریم که همه‌ی جنبندگان در زمین، امت‌هایی امثال ما هستند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَمَا مِن دَآبَّةٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا طَٰٓئِرٖ يَطِيرُ بِجَنَاحَيۡهِ إِلَّآ أُمَمٌ أَمۡثَالُكُمۚ مَّا فَرَّطۡنَا فِي ٱلۡكِتَٰبِ مِن شَيۡءٖۚ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّهِمۡ يُحۡشَرُونَ﴾ «و هیچ جنبنده‌اى در زمین نیست و نه هیچ پرنده‌اى كه با دو بال‌ خود پرواز مى‌كند، مگر آنكه آنها [نیز در آفرینش و زندگی،] گروه‌هایی مانند شما هستند. ما هیچ چیزى را در كتاب [= لوح محفوظ] فروگذار نكرده‌ایم؛ سپس [همه، روز قیامت‌] نزد پروردگارشان گرد آورده می‌شوند». [الأنعام: 38] و می‌دانیم که الله متعال هر جنبنده‌ای را از آب خلق کرده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَٱللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَآبَّةٖ مِّن مَّآءٖۖ فَمِنۡهُم مَّن يَمۡشِي عَلَىٰ بَطۡنِهِۦ وَمِنۡهُم مَّن يَمۡشِي عَلَىٰ رِجۡلَيۡنِ وَمِنۡهُم مَّن يَمۡشِي عَلَىٰٓ أَرۡبَعٖۚ يَخۡلُقُ ٱللَّهُ مَا يَشَآءُۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ﴾ «و الله هر موجود زنده‌ای را [ابتدا] از آب آفرید؛ برخی از آنها بر شکم خود می‌روند و برخی بر دو پا راه می‌روند و برخی از آنها بر چهار [پا] راه می‌روند. الله هر چه بخواهد می‌آفریند. بی‌تردید، الله بر همه چیز تواناست». [النور: 45] و از هرچیزی جفتی قرار داده است؛ چنانکه می‌فرماید: ﴿وَمِن كُلِّ شَيۡءٍ خَلَقۡنَا زَوۡجَيۡنِ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ﴾ «و همه چیز را به صورت زوج [= نر و ماده] آفریدیم؛ باشد که [توجه كنید و] پند گیرید». [الذاريات: 49] و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَأَنَّهُۥ خَلَقَ ٱلزَّوۡجَيۡنِ ٱلذَّكَرَ وَٱلۡأُنثَىٰ﴾ «و هموست كه زوج نر و ماده را می‌آفریند». [النجم: 45]

و ایمان داریم که این خلق - با تمام تنوع و کثرتی که دارد – متوازن است و هیچ بخشی از آن با بخش دیگر و هیچ نوعی بر نوع دیگر تداخلی از نوع فساد ندارد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَٱلۡأَرۡضَ مَدَدۡنَٰهَا وَأَلۡقَيۡنَا فِيهَا رَوَٰسِيَ وَأَنۢبَتۡنَا فِيهَا مِن كُلِّ شَيۡءٖ مَّوۡزُونٖ﴾ «و زمین را گستردیم و کوه‌های استواری در آن افکندیم و از هر گیاه سنجیده [و مناسبی] در آن رویاندیم». [الحجر: 19]

و همه‌ی این مخلوقات به سوی نابودی در حرکت هستند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿كُلُّ مَنۡ عَلَيۡهَا فَانٖ٢٦﴾ «هر چه روی زمین وجود دارد، فناپذیر است ﴿وَيَبۡقَىٰ وَجۡهُ رَبِّكَ ذُو ٱلۡجَلَٰلِ وَٱلۡإِكۡرَامِ٢٧﴾ «و [تنها ذات جاوید و] روی پروردگار باشکوه و ارجمندت باقی خواهد ماند».[الرحمن: 26، 27] جز کسانی که در این آیه، الله متعال آنها را از مدهوشیِ مرگ مستثنی نموده و می‌فرماید: ﴿وَنُفِخَ فِي ٱلصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَن فِي ٱلۡأَرۡضِ إِلَّا مَن شَآءَ ٱللَّهُۖ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخۡرَىٰ فَإِذَا هُمۡ قِيَامٞ يَنظُرُونَ﴾ «[در آستانه‌ی قیامت،] در «صور» دمیده می‌شود؛ آنگاه هرکس که در آسمان‌ها و در زمین است، مدهوشِ مرگ خواهد شد ـ مگر كسى كه الله بخواهد؛ آنگاه بار دیگر در آن دمیده می‌شود و ناگهان [همه از مرگ] برمی‌خیزند و چشم‌به‌راه [فرمان پروردگار] هستند». [الزمر: 68]

و ایمان داریم که الله متعال این جهان را شاهدی بر ربوبیت خود قرار داده است که مستلزم الوهیت او می‌باشد؛ چنانکه باری خلقت و آفرینش این جهان را دال بر این مهم ذکر نموده و می‌فرماید: ﴿هَٰذَا خَلۡقُ ٱللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ ٱلَّذِينَ مِن دُونِهِۦۚ بَلِ ٱلظَّٰلِمُونَ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ﴾ «این آفرینشِ الله است؛ اینک [ای مشرکان،] به من نشان دهید کسانی ‌که غیر از او هستند [و شما آنها را عبادت می‌کنید] چه آفریده‌اند؟ بلکه ستمکاران [مشرک] در گمراهی آشکارند». [لقمان: 11] و باری بزرگ‌ترین مخلوق در این جهان – یعنی عرش – را دال بر این مهم ذکر می‌کند؛ چنانکه می‌فرماید: ﴿ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ ٱلۡعَرۡشِ ٱلۡعَظِيمِ﴾ «الله، که هیچ معبودی [به‌حق] جز او نیست، پروردگار عرش بزرگ است». [النمل: 26] و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «سُبْحَانَ اللهِ عَدَدَ خَلْقِهِ. سُبْحَانَ اللهِ رِضَا نَفْسِهِ. سُبْحَانَ اللهِ زِنَةَ عَرْشِهِ. سُبْحَانَ اللهِ مِدَادَ كَلِمَاتِهِ»: «پاک و منزه است الله متعال به تعداد مخلوقاتش؛ پاک و منزه است الله متعال به میزان رضایتش؛ پاک و منزه است الله متعال به وزن عرشش؛ پاک و منزه است الله متعال به اندازه‌ی جوهر کلماتش». [به روایت مسلم (2726)، نسائی (1/ 1351)، ترمذی (3555)، ابن ماجه (3808)]. وزن عرش از هر چیزی بیشتر است و سنگین‌ترین وزن را دارد. و باری مخلوقات بزرگ را دلیلی بر این مهم ذکر نموده و می‌فرماید: ﴿هُوَ ٱلَّذِي خَلَقَ لَكُم مَّا فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗا ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰٓ إِلَى ٱلسَّمَآءِ فَسَوَّىٰهُنَّ سَبۡعَ سَمَٰوَٰتٖۚ وَهُوَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ﴾ «اوست که همۀ آنچه را که در زمین است برای‌تان آفرید؛ آنگاه به [آفرینش] آسمان پرداخت و آنها را به صورت هفت آسمان سامان داد و او به همه چیز داناست». [البقرة: 29] و باری یکی از این مخلوقات را دلیلی بر این مهم ذکر نموده و می‌فرماید: ﴿أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَخۡرَجۡنَا بِهِۦ ثَمَرَٰتٖ مُّخۡتَلِفًا أَلۡوَٰنُهَاۚ وَمِنَ ٱلۡجِبَالِ جُدَدُۢ بِيضٞ وَحُمۡرٞ مُّخۡتَلِفٌ أَلۡوَٰنُهَا وَغَرَابِيبُ سُودٞ﴾ «آیا ندیده‌ای که الله آبی از آسمان نازل کرد و به [وسیلۀ] آن، [از درختان مختلف] میوه‌هایی پدید ‌آوردیم که رنگ‌هایش گوناگون است و از کوه‌ها [نیز رگه‌ها و] راه‌هایی سفید و قرمز و كاملاً سیاه [آفریدیم] که رنگ‌هایش گوناگون است؟». [فاطر: 27]

و باری ضعیف‌ترین و کوچک‌ترین مخلوق را دلیلی بر این مهم ذکر می‌کند؛ چنانکه می‌فرماید: ﴿إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَسۡتَحۡيِۦٓ أَن يَضۡرِبَ مَثَلٗا مَّا بَعُوضَةٗ فَمَا فَوۡقَهَاۚ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ فَيَعۡلَمُونَ أَنَّهُ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّهِمۡۖ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فَيَقُولُونَ مَاذَآ أَرَادَ ٱللَّهُ بِهَٰذَا مَثَلٗا﴾ «الله از اینکه به پشه‌ای ـ یا بالاتر از آن [از نظر کوچکی] ـ مثال بزند، شرم نمی‌کند. کسانی که ایمان آورده‌اند، می‌دانند که آن [مَثَل] حق و از جانب پروردگارشان است [و از آن پند مى‌گیرند]؛ و اما کافران می‌گویند: هدف الله از این مَثَل چیست؟». [البقرة: 26] پس او خالق حقیقی است و هرچه جز او هست، مخلوق پروردگار مبارک و بزرگوار ماست؛ او معبود بر حق است و هرچه جز او هست، مربوب و پرورش‌یافته‌ای است که مستحق عبادت شدن یا امید داشتن به او یا قرار گرفتن به عنوان هدف و مقصود نمی‌باشد.

باب: خلقت و آفرینش عرش بزرگ

و ایمان داریم که عرش مخلوقی بزرگ از مخلوقات الله متعال است؛ بلکه بزرگ‌ترین مخلوق او می‌باشد؛ و اینکه خداوند بزرگ آن را بزرگ توصیف می‌کند، از این جهت است که واقعا بزرگ است؛ چنانکه الله متعال می‌فرماید: ﴿ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ ٱلۡعَرۡشِ ٱلۡعَظِيمِ﴾ «الله، که هیچ معبودی [به‌حق] جز او نیست، پروردگار عرش بزرگ است». [النمل: 26] و آن را «مجید» توصیف می‌کند؛ چنانکه الله متعال می‌فرماید: ﴿ذُو ٱلۡعَرۡشِ ٱلۡمَجِيدُ﴾ «[الله] صاحب‌عرش [و] بلندمرتبه [و شکوهمند] است». [البروج: 15] ابن جریر در تفسیرش می‌گوید: قاریان در قرائت کلمه «المجید» اختلاف نظر دارند. عموم قاریان مدینه، مکه، بصره و برخی از کوفیان آن را با حالت رفع (المجیدُ) خوانده‌اند، که به «ذو العرش» بازمی‌گردد که آن را صفتی برای خداوند می‌دانند. اما عموم قاریان کوفه آن را با حالت خفض (المجیدِ) خوانده‌اند، به عنوان صفتی برای عرش. به نظر ما، هر دو قرائت معروف (و معتبر) هستند و هر کدام که قاری بخواند، درست است. جامع البیان (۲۴/ ۳۴۶). و عرش با تمام بزرگی و عظمتی که دارد، مخلوق و مربوب است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿قُلۡ مَن رَّبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ ٱلسَّبۡعِ وَرَبُّ ٱلۡعَرۡشِ ٱلۡعَظِيمِ﴾ «بگو: پروردگارِ هفت ‌آسمان و پروردگار عرش بزرگ کیست؟». [المؤمنون: 86] و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «وَخَلَقَ عَرْشَهُ عَلَى الماء»: «و عرش خود را بر آب خلق نمود». [به روایت ترمذی (3109)، ابن ماجه (182)، طیالسی (1189)، احمد (16188)، ابن ابی عاصم در السنة (625)]. و عرش پایه‌هایی دارد؛ رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «النَّاسُ يَصْعَقُونَ يَوْمَ القِيَامَةِ، فَأَكُونُ أَوَّلَ مَنْ يُفِيقُ، فَإِذَا أَنَا بِمُوسَى آخِذٌ بِقَائِمَةٍ مِنْ قَوَائِمِ العَرْشِ»: «مردم در روز قیامت بیهوش می‌شوند و من نخستین کسی هستم که به هوش می‌آید، پس درحالی با موسی مواجه می‌شوم که پایه‌ای از پایه‌های عرش را گرفته است». [به روایت بخاری (3398)، مسلم (2374)، ابوداود (4668)].

و عرش بالای آسمان‌هاست و الله بالای عرش است؛ رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «إِنَّ عَرْشَهُ عَلَى سَمَوَاتِهِ لَهَكَذَا - وَقَالَ بِإِصْبُعِهِ مِثْلَ الْقُبَّةِ عَلَيْهِ - وَإِنَّهُ لَيَئِطُّ بِهِ أَطِيطَ الرَّحْلِ بِالرَّاكِبِ»: «عرش خداوند بر آسمان‌های او اینگونه است – و با انگشتش مانند قبه‌ای به آن اشاره نمود؛ – و عرش از سنگینی الله متعال همچون زین شتر صدا می‌دهد». [در «النِّهَايَة» آمده است: یعنی: عرش از حمل خداوند متعال و عظمت و بزرگی او عاجز و ناتوان است؛ چون بدیهی است که صدای زین شتری که کسی بر آن سوار است، فقط از جهت سنگینی آنچه بالای آن می‌باشد و ناتوانی آن از حمل او می‌باشد. و خطابی در مورد این روایت می‌گوید: «چون ظاهر کلام را مدنظر قرار دهیم، نوعی بیان کیفیت است و بیان کیفیت در مورد ذات الله متعال و صفات او منتفی است؛ بنابراین دانسته می‌شود که مراد از حدیث مذکور، بیان این صفت و مشخص نمودن آن با این هیئت نیست، بلکه سخنی جهت تقریب به ذهن و بیان عظمت و بزرگی الله متعال است؛ و مراد از آن، فهماندن سوال کننده به گونه‌ای است که درک نموده و بفهمد؛ چون سوال کننده بادیه‌نشینی با فهم و درکی اندک بود که چیزی در مورد معنای ژرف و عمیق سخنان و چیزهایی که از درک افهام پنهان می‌مانند، نمی‌دانست. عون المعبود وحاشية ابن القيم (13/ 11)]. [به روایت ابوداود (4726)؛ و عثمان بن سعید دارمی در الرد علی الجهمیة (24)، ابن ابی عاصم در السنة (587)، ابن خزیمه در التوحید (147)]. و در روایتی آمده است: «إِنَّ اللهَ فَوْقَ عَرْشِهِ، وَعَرْشُهُ فَوْقَ سَمَوَاتِهِ»: «الله متعال بالای عرش خود می‌باشد و عرش او بالای آسمان‌هایش است». [به روایت ابوداود (4726)؛ و عثمان بن سعید دارمی در "الرد علی الجهمیة" (24)، ابن ابی عاصم در "السنة" (588)، ابن خزیمه در "التوحید" (147)].

و ایمان داریم که زیر عرش گنج‌های الهی است که میزان آنها را کسی جز الله متعال نمی‌داند؛ رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «وَأُعْطِيتُ هَذِهِ الْآيَاتِ مِنْ آخِرِ الْبَقَرَةِ مِنْ كَنْزٍ تَحْتَ الْعَرْشِ، لَمْ يُعْطَهَا نَبِيٌّ قَبْلِي»: «این آیات پایانی بقره را از گنجی در زیر عرش داده‌ شده‌ام که به هیچ پیامبری پیش از من داده نشده‌اند». [به روایت مسلم (522) بدون محل شاهد؛ و طيالسی (418) وابن ابی شيبة در "المصنف" (32306) و احمد (23251) و لفظ از اوست و دیگران.

و در حدیث ابوذر رضی الله عنه آمده که می‌گوید: دوست صمیمی من رسول خدا صلی الله علیه وسلم مرا به هفت چیز امر نمود؛ و یکی از آنها را چنین ذکر می‌کند: «وَأَمَرَنِي أَنْ أُكْثِرَ مِنْ قَوْلِ: لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ، فَإِنَّهُنَّ مِنْ كَنْزٍ تَحْتَ الْعَرْشِ»: «و مرا امر نمود تا «لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ» را زیاد بگویم که آن بخشی از گنجی است که در زیر عرش می‌باشد». [ به روایت بزار (3966) و ابن ابی شيبة در "مصنف" (35491) و هناد در "الزهد" (1013) و احمد در "مسند" (21415) و لفظ از اوست؛ و در "الزهد"(401)].

و ایمان داریم در روز قیامت، رسول خدا صلی الله علیه وسلم زیر عرش سجده می‌کند تا شفاعت عظمی را انجام دهد؛ در حدیث طولانی شفاعت وارد شده که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «فَأَنْطَلِقُ، فَآتِي تَحْتَ العَرْشِ، فَأَقَعُ سَاجِدًا لِرَبِّي عز وجل، ثُمَّ يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَيَّ مِنْ مَحَامِدِهِ وَحُسْنِ الثَّنَاءِ عَلَيْهِ، شَيْئًا لَمْ يَفْتَحْهُ عَلَى أَحَدٍ قَبْلِي، ثُمَّ يُقَالُ: يَا مُحَمَّدُ، ارْفَعْ رَأْسَكَ سَلْ تُعْطَهْ، وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ. فَأَرْفَعُ رَأْسِي، فَأَقُولُ: أُمَّتِي يَا رَبِّ، أُمَّتِي يَا رَبِّ، ...»: «پس حرکت می‌کنم و به زیر عرش می‌روم و برای پروردگارم عزوجل سجده می‌نمایم؛ سپس الله دروازه‌های حمد و ثنايش را به روی من می‌گشايد؛ به گونه‌ای که پيش‌تر برای هيچکس نگشوده است. آنگاه گفته می‌شود: ای محمد! سرت را بلند كن و بخواه که به تو داده می‌شود و شفاعت كن كه پذيرفته می‌گردد. پس سرم را بلند می‌كنم و می‌گويم: پروردگارا! امتم. پروردگارا! امتم». [به روایت بخاری (4712) و مسلم (194) و ترمذی (2434) و ابن ماجه (3307)].

و ایمان داریم که ارواح شهدا در چراغ‌هایی که در سایه‌ی عرش آویزان است، جای می‌گیرد؛ چنانکه از ابن عباس رضی الله عنهما روایت است که می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «لَمَّا أُصِيبَ إِخْوَانُكُمْ بِأُحُدٍ جَعَلَ اللَّهُ أَرْوَاحَهُمْ فِي جَوْفِ طَيْرٍ خُضْرٍ، تَرِدُ أَنْهَارَ الْجَنَّةِ، تَأْكُلُ مِنْ ثِمَارِهَا، وَتَأْوِي إِلَى قَنَادِيلَ مِنْ ذَهَبٍ مُعَلَّقَةٍ فِي ظِلِّ الْعَرْشِ...»: «وقتی برادران‌تان در احد کشته شدند، الله متعال ارواح آنان را در شکم پرنده‌ای سبز رنگ قرار داد که بر رودهای بهشت وارد شده و از میوه‌های آن می‌خورد و به چراغ‌هایی از طلا برمی‌گردد که در سایه‌ی عرش آویزان است». [به روایت ابو داود (2520) و ابن مبارک در "الجهاد" (62) و ابن ابی شيبة (19678) و احمد (2388)].

و به ابن مبارک گفته شد: چگونه پروردگارمان را بشناسیم؟ فرمود: «به اینکه او بالای آسمان هفتم بر عرش است و جدای از مخلوقاتش». [الرد على الجهمية، دارمی (ص: 47) و الأسماء والصفات، بيهقی (2/336) و الفتوى الحموية الكبرى (ص: 333) و شرح الطحاوية - چاپ دار السلام (ص: 219)].

و امام دارمی رحمه الله می‌گوید: «الله تبارک وتعالی بالای عرش خود می‌باشد، بالای آسمان‌هایش؛ و جدای از مخلوقاتش؛ پس هرکس او را چنین نشناسد، معبودی که او را عبادت می‌کند، نشناخته؛ و علم او از بالای عرش نسبت به دورترین و نزدیک‌ترین مخلوقاتش یکسان است؛ و چیزی از او دور نیست؛ ﴿لَا يَعۡزُبُ عَنۡهُ مِثۡقَالُ ذَرَّةٖ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَلَا فِي ٱلۡأَرۡضِ﴾ [سبأ: 3] «همسنگِ ذره‌اى در آسمان‌ها و زمین از او پوشیده نیست». الله متعال از توصیف کسانی که صفات او را نادیده می‌گیرند، پاک و منزه و بسیار برتر است». [الرد على الجهمية ص 47].

و ایمان داریم که عرش را فرشتگان حمل می‌کنند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿ٱلَّذِينَ يَحۡمِلُونَ ٱلۡعَرۡشَ وَمَنۡ حَوۡلَهُۥ يُسَبِّحُونَ بِحَمۡدِ رَبِّهِمۡ وَيُؤۡمِنُونَ بِهِۦ وَيَسۡتَغۡفِرُونَ لِلَّذِينَ ءَامَنُواْۖ رَبَّنَا وَسِعۡتَ كُلَّ شَيۡءٖ رَّحۡمَةٗ وَعِلۡمٗا فَٱغۡفِرۡ لِلَّذِينَ تَابُواْ وَٱتَّبَعُواْ سَبِيلَكَ وَقِهِمۡ عَذَابَ ٱلۡجَحِيمِ﴾ «فرشتگانى كه عرش را حمل مى‌كنند و فرشتگانى كه گردِ آن حلقه زده‌اند، پروردگارشان را به پاکی می‌ستایند و به او ایمان دارند و [این گونه] براى اهل ایمان آمرزش مى‌خواهند: پروردگارا، رحمت و دانشت، هر چیزى را فراگرفته است؛ پس كسانى را كه توبه كردند و پیرو راه تو شدند، بیامرز و از عذاب دوزخ دور نگاه دار». [غافر: 7] و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَٱلۡمَلَكُ عَلَىٰٓ أَرۡجَآئِهَاۚ وَيَحۡمِلُ عَرۡشَ رَبِّكَ فَوۡقَهُمۡ يَوۡمَئِذٖ ثَمَٰنِيَةٞ﴾ «و فرشتگان بر کناره‌های آن [= آسمان] قرار می‌گیرند؛ و آن روز، هشت [فرشته] عرش پروردگارت را بر سرِ خود حمل می‌کنند». [الحاقة: 17]

و رسول خدا صلی الله علیه وسلم از برخی صفات حاملان عرش خبر داده و فرمودند: «أُذِنَ لِي أَنْ أُحَدِّثَ عَنْ مَلَكٍ مِنْ مَلَائِكَةِ اللَّهِ مِنْ حَمَلَةِ الْعَرْشِ، إِنَّ مَا بَيْنَ شَحْمَةِ أُذُنِهِ إِلَى عَاتِقِهِ مَسِيرَةُ سَبْعِ مِائَةِ عَامٍ»: «به من اجازه داده شده که در مورد فرشته‌ای از فرشتگان الله که از حاملان عرش است، سخن بگویم؛ فاصله‌ی بین نرمه‌ی گوش تا گردنش، به مسافت هفتصد سال راه است». [به روایت ابو داود (4727) و طبرانی در "الأوسط" (1709) و ابو الشيخ در "العظمة" (476) و ابن شاهين در "الفوائد" (19)].

و ایمان داریم که فرشتگان، پیرامون عرش خداوند رحمن را فراگرفته‌اند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَتَرَى ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ حَآفِّينَ مِنۡ حَوۡلِ ٱلۡعَرۡشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمۡدِ رَبِّهِمۡۚ وَقُضِيَ بَيۡنَهُم بِٱلۡحَقِّۚ وَقِيلَ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾ «و فرشتگان را می‌بینی که بر گرد عرش حلقه زده‌اند به ستایش پروردگار‌شان تسبیح می‌گویند، و در میان مردم به حق داوری می‌شود، و گفته شود: حمد و ستایش مخصوص الله پروردگار جهانیان است» [الزمر: 75].

و عرش به همراه کتاب مذکور در این رهنمود نبوی است که فرمودند: «لَمَّا قَضَى اللَّهُ الخَلْقَ كَتَبَ فِي كِتَابِهِ، فَهُوَ عِنْدَهُ فَوْقَ العَرْشِ: إِنَّ رَحْمَتِي غَلَبَتْ غَضَبِي»: «هنگامی كه خداوند مخلوقات را آفريد، در كتابش که نزد او و بالای عرش است، نوشت: براستی رحمتم بر خشمم غلبه دارد». [به روایت بخاری (3194) و مسلم (2751) وترمذی (3543) و ابن ماجه ( (189، (4295)]. و این دو بالاترین مخلوقات هستند؛ رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «فَإِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ فَسَلُوهُ الفِرْدَوْسَ؛ فَإِنَّهُ أَوْسَطُ الجَنَّةِ، وَأَعْلَى الجَنَّةِ، وَفَوْقَهُ عَرْشُ الرَّحْمَنِ، وَمِنْهُ تَفَجَّرُ أَنْهَارُ الجَنَّة»: «چون از الله متعال درخواست نمودید، پس از او فردوس را بخواهید که فردوس وسط بهشت و بالاترین جای بهشت می‌باشد و بالای آن عرش خداوند رحمن است و از آن رودهای بهشت می‌جوشند». به روایت بخاری (7423)

و ایمان داریم که الله متعال، آنطور که شایسته‌ی جلال و بزرگی اوست، بر عرش خود قرار دارد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿إِنَّ رَبَّكُمُ ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰ عَلَى ٱلۡعَرۡشِ﴾ «(ای مردم) بی‌گمان پروردگار شما الله است که آسمان‌ها و زمين را در شش روز آفريد، سپس بر عرش مستقر شد» [الأعراف: 54] و الله متعال می‌فرماید: ﴿ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰ عَلَى ٱلۡعَرۡشِۖ ٱلرَّحۡمَٰنُ فَسۡ‍َٔلۡ بِهِۦ خَبِيرٗا﴾ «(همان) کسی‌که آسمان‌ها و زمین و آنچه را در میان آن دو است، در شش روز آفرید، سپس بر عرش قرار گرفت (او الله) رحمان است پس دربارۀ او (تعالی) از کسی (= پیامبر) بپرس که آگاه است» [الفرقان: 59]

وقتی از ربیعة الرأی در مورد این فرموده‌ی الله متعال: ﴿ٱلرَّحۡمَٰنُ عَلَى ٱلۡعَرۡشِ ٱسۡتَوَىٰ﴾ [طه: 5] «[پروردگار] رحمان [آن گونه كه شايسته جلال و مقام اوست] بر عرش قرار گرفت»، سوال شد که استوای خداوند بر عرش چگونه است؟ گفت: «کیفیت و چگونگی آن مجهول است و استواء فهمیدنی و درک کردنی نیست و بر من و شما ایمان به همه‌ی اینها واجب است». [الأسماء والصفات، بيهقی (2/306) و شرح أصول اعتقاد أهل السنة والجماعة (3/582)]

و مردی نزد مالک بن انس آمد و گفت: ای ابو عبدالله، ﴿ٱلرَّحۡمَٰنُ عَلَى ٱلۡعَرۡشِ ٱسۡتَوَىٰ﴾ استواء چگونه است؟ راوی می‌گوید: هیچگاه مالک را ندیدیم که از چیزی چنان تحت تاثیر قرار بگیرد که از سخن او متاثر شد؛ و به شدت عرق نمود و چشمانش را به زمین دوخت و سکوت کرد و ما منتظر بودیم که در مورد او چه دستوری می‌دهد؛ راوی می‌گوید: سپس خشم و اندوه مالک برطرف شد و آنگاه گفت: «کیفیت و چگونگی آن فهمیدنی و درک کردنی نیست؛ و معنای استوای او مجهول نیست (معنای آن معلوم است) و ایمان به آن واجب و سوال کردن از (کیفیت) آن بدعت است؛ و من می‌ترسم که تو گمراه شوی؛ سپس دستور به بیرون کردن او داد که او را بیرون کردند». [الرد على الجهمية، دارمی (ص: 66) و شرح أصول اعتقاد أهل السنة والجماعة (3/441) و حلية الأولياء وطبقات الأصفياء (6/325) و الاعتقاد، بيهقی (ص: 116) و شرح السنة، بغوی (1/171) و الأسماء والصفات، بيهقی (2/306)].

و امام احمد در رابطه با معنای استواء می‌گفت: «عبارت است از علو و بالا بودن؛ و الله متعال پیش از آنکه عرشش را خلق کند، همواره بالا و عالی مقام بوده است؛ پس او بالاتر از همه چیز است؛ و بر هر چیزی علو دارد؛ و الله متعال معنایی را به عرش اختصاص داده است، بر خلاف سایر اشیا؛ و عرش برترین اشیا و بالاترین آنهاست؛ و به این ترتیب الله متعال خود را با استوای بر عرش، مدح نموده است؛ یعنی بر بالای عرش است. و از عبدالرحمن بن مهدی از مالک حکایت شده که می‌گوید: الله متعال بر عرش مجید خود استوا دارد، چنانکه خبر داده است و علم او در همه جا هست (و همه چیز را در بر می‌گیرد)». [العقيدة رواية أبي بكر الخلال (ص: 108)].

و ربوبیت الله متعال نسبت به عرش، دلالت دارد بر استحقاق و شایستگی فقط او و نه دیگران، برای عبادت شدن؛ چنانکه الله متعال می‌فرماید: ﴿لَوۡ كَانَ فِيهِمَآ ءَالِهَةٌ إِلَّا ٱللَّهُ لَفَسَدَتَاۚ فَسُبۡحَٰنَ ٱللَّهِ رَبِّ ٱلۡعَرۡشِ عَمَّا يَصِفُونَ﴾ «اگر در آنها [= آسمان و زمین] معبودانی جز الله وجود داشت، [در اثر ناسازگاریِ آنها] قطعاً هر دو تباه مى‌شدند؛ پس الله ـ پروردگار عرش ـ از توصیفی که [مشرکان] می‌کنند پاک و منزه است». [الأنبياء: 22] و الله متعال می‌فرماید: ﴿قُلۡ مَن رَّبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ ٱلسَّبۡعِ وَرَبُّ ٱلۡعَرۡشِ ٱلۡعَظِيمِ﴾ «بگو: پروردگارِ هفت ‌آسمان و پروردگار عرش بزرگ کیست؟». [المؤمنون: 86] و الله بلند مرتبه می‌فرماید: ﴿قُل لَّوۡ كَانَ مَعَهُۥٓ ءَالِهَةٞ كَمَا يَقُولُونَ إِذٗا لَّٱبۡتَغَوۡاْ إِلَىٰ ذِي ٱلۡعَرۡشِ سَبِيلٗا﴾ «[ای پیامبر،] بگو: اگر [بر فرضِ محال،] چنان که [مشرکان] می‌گویند، با او [= الله] معبودانی [دیگر] بود، در این صورت، آنان [برای تقرّب و کسبِ خشنودی پروردگار] به سوی [اللهِ] صاحب‌عرش راهی می‌جستند». [الإسراء: 42]

باب: خلقت آب

كَانَ اللَّهُ وَلَمْ يَكُنْ شَيْءٌ قَبْلَهُ، وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الماءِ، ثُمَّ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ»: «الله بود و پیش از او چیزی نبوده است؛ و عرش او بر آب بوده است؛ سپس آسمان‌ها و زمین را خلق نمود». «كَانَ اللَّهُ وَلَمْ يَكُنْ شَيْءٌ قَبْلَهُ، وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الماءِ، ثُمَّ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ»: «الله بود و پیش از او چیزی نبوده است؛ و عرش او بر آب بوده است؛ سپس آسمان‌ها و زمین را خلق نمود». [به روایت مسلم (2713) وأبو داود (5051) و ترمذی (3400) و ابن ماجه (3831)] و الله متعال همه‌ چیز را از آب زنده قرار داده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَجَعَلۡنَا مِنَ ٱلۡمَآءِ كُلَّ شَيۡءٍ حَيٍّ﴾ «و هر چیز زنده‌ای را از آب پدید آوردیم؟». [الأنبياء: 30] و الله متعال آب را نشانه‌ای از نشانه‌های ربوبیت و الوهیتش قرار داده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَرۡضَ فِرَٰشٗا وَٱلسَّمَآءَ بِنَآءٗ وَأَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَخۡرَجَ بِهِۦ مِنَ ٱلثَّمَرَٰتِ رِزۡقٗا لَّكُمۡۖ فَلَا تَجۡعَلُواْ لِلَّهِ أَندَادٗا وَأَنتُمۡ تَعۡلَمُونَ﴾ «همان ذاتی که زمین را برای شما گستراند و آسمان را [همچون سقفی] بالای سرتان قرار داد و از آسمان، آبی فروفرستاد و به وسیله‌ی آن، انواع میوه‌ها را به وجود آورد تا روزیِ شما باشد؛ پس همتایانی برای الله قرار ندهید، در حالی ‌که [حقیقت را] می‌دانید». [البقرة: 22]

و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَفِي ٱلۡأَرۡضِ قِطَعٞ مُّتَجَٰوِرَٰتٞ وَجَنَّٰتٞ مِّنۡ أَعۡنَٰبٖ وَزَرۡعٞ وَنَخِيلٞ صِنۡوَانٞ وَغَيۡرُ صِنۡوَانٖ يُسۡقَىٰ بِمَآءٖ وَٰحِدٖ وَنُفَضِّلُ بَعۡضَهَا عَلَىٰ بَعۡضٖ فِي ٱلۡأُكُلِۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ﴾ «و در زمین، قطعاتی است در کنار هم [که با یکدیگر متفاوتند]؛ و [نیز] باغ‌هایی از انگور و کشتزارها و درختان خرما که [نر و ماده‌اند و] گاه از یک ریشه می‌رویند و گاه از ریشه‌های متفاوتند و [همه‌ی آنها] با یک آب سیراب می‌شوند. و [با این حال،] بعضی از آنها را در [طعم و خواص] میوه بر دیگری برتری می‌دهیم. بی‌تردید، در این [امر نیز] برای مردمی که خرد می‌ورزند، نشانه‌های [روشنى‌] است». [الرعد: 4] و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَهُوَ ٱلَّذِي مَرَجَ ٱلۡبَحۡرَيۡنِ هَٰذَا عَذۡبٞ فُرَاتٞ وَهَٰذَا مِلۡحٌ أُجَاجٞ وَجَعَلَ بَيۡنَهُمَا بَرۡزَخٗا وَحِجۡرٗا مَّحۡجُورٗا﴾ «و او همان ذاتی است که دو دریا را به هم آمیخت: این یکی خوشگوار و شیرین است و آن یکی بسیار شور و تلخ؛ و در میان آن دو مانعی نفوذناپذیر قرار داد [تا با هم نیامیزند]». ﴿وَهُوَ ٱلَّذِي خَلَقَ مِنَ ٱلۡمَآءِ بَشَرٗا فَجَعَلَهُۥ نَسَبٗا وَصِهۡرٗاۗ وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرٗا﴾ [الفرقان: 54] «و اوست که انسان را از آب [منی] آفرید و او را دارای [پیوند] نسبی و سببی گردانید؛ و پروردگارت همواره تواناست». [الفرقان: 53-54] و از آب، دو دریای مختلف قرار داد و در میان آنها مانعی ایجاد کرد که هیچیک بر دیگری تجاوز نمی‌کند؛ چنانکه از آب، بشر را به وجود آورد؛ و بشر را از پیوند نسبی و سببی برخوردار نمود؛ پس با برکت است الله که بهترین آفرینندگان است؛ و امثال این آیات بسیارند.

چنانکه الله متعال آب را دلیلی بر بعث و برانگیخته شدن پس از مرگ قرار داده است و می‌فرماید: ﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَنَّكَ تَرَى ٱلۡأَرۡضَ خَٰشِعَةٗ فَإِذَآ أَنزَلۡنَا عَلَيۡهَا ٱلۡمَآءَ ٱهۡتَزَّتۡ وَرَبَتۡۚ إِنَّ ٱلَّذِيٓ أَحۡيَاهَا لَمُحۡيِ ٱلۡمَوۡتَىٰٓۚ إِنَّهُۥ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ﴾ «از جمله نشانه‌هاى [قدرت] الهى این است كه زمین خشک و فرسوده را مى‌بینى که چون باران بر آن فرومی‌ریزیم، به جنبش درمی‌آید [و گیاه می‌رویاند] و [گیاهانش] رشد می‌كند؛ آن [پروردگار توانمندی] كه زمین را زنده مى‌كند، مردگان را نیز زنده خواهد كرد. به راستی كه او تعالی بر هر كارى تواناست». [فصلت: 39]

و آن را سربازی از سربازانش معرفی می‌کند که به وسیله‌ی آن دوستان و اولیای خود را یاری نموده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿إِذۡ يُغَشِّيكُمُ ٱلنُّعَاسَ أَمَنَةٗ مِّنۡهُ وَيُنَزِّلُ عَلَيۡكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ لِّيُطَهِّرَكُم بِهِۦ وَيُذۡهِبَ عَنكُمۡ رِجۡزَ ٱلشَّيۡطَٰنِ وَلِيَرۡبِطَ عَلَىٰ قُلُوبِكُمۡ وَيُثَبِّتَ بِهِ ٱلۡأَقۡدَامَ﴾ «[و به یاد آورید] هنگامی که [الله آن] خواب سبک را که [امنیت و] آرامشی از سوی او تعالی بود، بر شما افکند و آبی از آسمان برای‌تان فروفرستاد تا شما را با آن پاک کند و پلیدی [= وسوسه‌های] شیطان را از شما دور سازد و دل‌های‌تان را محکم بدارد و گام‌های‌تان را با آن استوار نماید». [الأنفال: 11] و به وسیله‌ی آن دشمنانش را خوار و زبون کرده است؛ خداوندکارسازِ ستوده می‌فرماید: ﴿فَدَعَا رَبَّهُۥٓ أَنِّي مَغۡلُوبٞ فَٱنتَصِرۡ﴾ «تا آنجا که او پروردگارش را خواند [و گفت]: من مغلوب شده‌ام؛ پس یاری‌ام فرما [و از آنان انتقام بگیر]». ﴿فَفَتَحۡنَآ أَبۡوَٰبَ ٱلسَّمَآءِ بِمَآءٖ مُّنۡهَمِرٖ﴾ [القمر: 11] «ما نیز درهاى آسمان را براى [ریزشِ] رگبارى سیل‌آسا گشودیم». ﴿وَفَجَّرۡنَا ٱلۡأَرۡضَ عُيُونٗا فَٱلۡتَقَى ٱلۡمَآءُ عَلَىٰٓ أَمۡرٖ قَدۡ قُدِرَ﴾ [القمر: 12] «و از زمین نیز چشمه‌ها جارى ساختیم و آبها [از زمین و آسمان] براى طوفانى كه مقدر شده بود، به هم پیوست». [القمر: 10-12] و سایر حالاتی که الله متعال آب را سبب یاری و پیروزی اولیا و دوستانش یا خواری و زبونی دشمنانش قرار داده است.

باب: خلقت قلم

و ایمان داریم که الله متعال قلمی را آفریده که تقدیر را نوشته است؛ رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «إِنَّ أَوَّلَ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْقَلَمَ، فَقَالَ لَهُ: اكْتُبْ، قَالَ: رَبِّ، وَمَاذَا أَكْتُبُ؟ قَالَ: اكْتُبْ مَقَادِيرَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ»: «همانا نخستین آفریده‌ی الله متعال قلم بوده است و الله متعال به آن فرموده است: بنویس؛ قلم گفت: پروردگارا، چه بنویسیم؟ الله متعال فرمود: کمیت و کیفیت همه چیز را تا روز قیامت بنویس». [به روایت أبو داود (4700) و ترمذی (2155، 3319) و طيالسی (578) و احمد (22705، 22707) و ابن أبي عاصم در السنة (115)].

و ایمان داریم که قلم‌‌ها متعدد هستند؛ رسول خدا صلی الله علیه وسلم - درحال خبر دادن از اسراء و معراج - فرمودند: «ثُمَّ عُرِجَ بِي حَتَّى ظَهَرْتُ لِمُسْتَوًى أَسْمَعُ فِيهِ صَرِيفَ الأَقْلَامِ»: «سپس مرا عروج داد و بجايی رسيدم كه صدای خش خش قلم‌های فرشتگان را شنيدم كه مشغول نوشتن بودند». [به روایت بخاری (349) و مسلم (163)].

و در قرآن و سنت خبرِ نوشته شدن افعال بندگان توسط فرشتگان، تکرار شده است؛ چنانکه الله متعال می‌فرماید: ﴿وَإِنَّ عَلَيۡكُمۡ لَحَٰفِظِينَ﴾ «و بی‌گمان، نگهبانانی [از فرشتگان] بر شما گمارده شده‌اند». ﴿كِرَامٗا كَٰتِبِينَ﴾ «که نویسندگانی بزرگوارند». ﴿يَعۡلَمُونَ مَا تَفۡعَلُونَ﴾ «آنچه را انجام می‌دهید، می‌دانند [و اعمال نیک و بد شما را ثبت می‌کنند]». [الانفطار: 10-12]

و الله متعال می‌فرماید: ﴿إِذۡ يَتَلَقَّى ٱلۡمُتَلَقِّيَانِ عَنِ ٱلۡيَمِينِ وَعَنِ ٱلشِّمَالِ قَعِيدٞ﴾ «وقتی دو فرشته که بر سمت راست و چپ مراقب نشسته‌اند [رفتارش را] ثبت مى‌كنند». ﴿مَّا يَلۡفِظُ مِن قَوۡلٍ إِلَّا لَدَيۡهِ رَقِيبٌ عَتِيدٞ﴾ «هر سخنى که بر زبان مىآورد، [فرشته‌ی] مراقبى در کنار او آماده است [و آن سخن را می‌نویسد]». [ق: 17-18]

و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَإِذَآ أَذَقۡنَا ٱلنَّاسَ رَحۡمَةٗ مِّنۢ بَعۡدِ ضَرَّآءَ مَسَّتۡهُمۡ إِذَا لَهُم مَّكۡرٞ فِيٓ ءَايَاتِنَاۚ قُلِ ٱللَّهُ أَسۡرَعُ مَكۡرًاۚ إِنَّ رُسُلَنَا يَكۡتُبُونَ مَا تَمۡكُرُونَ﴾ «و هنگامی که به مردم ـ پس از [زیان و] رنجی که به آنان رسیده است، [نعمت و] رحمتی بچشانیم ـ به‌ناگاه در آیات ما [تمسخر و] نیرنگ می‌کنند. بگو: الله در نیرنگ‌زدن سریع‌تر است. بی‌تردید، فرستادگان [= فرشتگان] ما هر چه را نیرنگ می‌کنید، می‌نویسند». [يونس: 21]

و الله متعال می‌فرماید: ﴿أَمۡ يَحۡسَبُونَ أَنَّا لَا نَسۡمَعُ سِرَّهُمۡ وَنَجۡوَىٰهُمۚ بَلَىٰ وَرُسُلُنَا لَدَيۡهِمۡ يَكۡتُبُونَ﴾ «آیا مى‌پندارند كه ما سخنان سِرّى و نجوای‌شان را نمى‌شنویم؟ آرى، فرشتگان ما در كنارشان [هستند و همه چیز را] ثبت مى‌كنند». [الزخرف: 80]

و در حدیث صحیحی، رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ، وَمَا مِنْ نَفْسٍ مَنْفُوسَةٍ إِلَّا كُتِبَ مَكَانُهَا مِنَ الجَنَّةِ وَالنَّارِ، وَإِلَّا قَدْ كُتِبَتْ شَقِيَّةً أَوْ سَعِيدَةً»: «هیچیک از شما نیست و هیچ انسانی وجود ندارد مگر جای او در بهشت و دوزخ نوشته شده است؛ و شقاوت و سعادت او نوشته شده است». [به روایت بخاری (4948) و مسلم (2647) و أبو داود (4694) و ترمذی (2136،  3344) وابن ماجه (78)].

و همچنین فرمودند: «إِذَا أَحْسَنَ أَحَدُكُمْ إِسْلَامَهُ، فَكُلُّ حَسَنَةٍ يَعْمَلُهَا تُكْتَبُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا إِلَى سَبْعِ مِائَةِ ضِعْفٍ، وَكُلُّ سَيِّئَةٍ يَعْمَلُهَا تُكْتَبُ بِمِثْلِهَا»: «اگر یکی از شما اسلامش را نیکو گرداند، پس هر نیکی که انجامش می‌دهد، ده تا هفتصد برابر آن نوشته می‌شود؛ و هر بدی که مرتکبش می‌شود، به مانند آن نوشته می‌شود». [به روایت بخاری (42، 7501) و مسلم (128، 129، 130) و ترمذی (3073)].

باب: آفرینش کرسی

و ایمان داریم که کرسی بزرگ‌ترین مخلوقات بعد از عرش می‌باشد؛ الله متعال در بیان عظمت و بزرگی آن می‌فرماید: ﴿وَسِعَ كُرۡسِيُّهُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ﴾ «کرسیِ او آسمان‌ها و زمین را در بر گرفته است». [البقرة: 255]

و کرسی جلوی عرش قرار دارد و جای قدم‌هاست. چنانکه ابن عباس رضی الله عنهما در تفسیر این آیه می‌گوید: «الكرسيُّ موضع القدمينِ، والعرشُ لا يُقدّرُ أحدٌ قدرهُ»: «کرسی جای دو قدم هست و کسی قدر و منزلت عرش را نمی‌داند». [دارقطنی در الصفات (36) به صورت مرفوع و موقوف و عثمان بن سعيد دارمی در الرد على بشر المريسی (84، 89) و عبدالله ابن أحمد در السنة (586) و ابن خزيمة در التوحيد (154) و أبو الشيخ در العظمة (216، 217)]. و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: مَا السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ فِي الْكُرْسِيِّ إِلَّا كَحَلْقَةٍ مُلْقَاةٍ فِي أَرْضِ فَلَاةٍ، وَفَضَلُ الْعَرْشِ عَلَى الْكُرْسِيِّ كَفَضْلِ الْفَلَاةِ عَلَى تِلْكَ الْحَلْقَةِ»: «آسمان‌های هفتگانه در برابر کرسی جز به اندازه‌ی حلقه‌ای افتاده در بیابان نیستند؛ و برتری عرش بر کرسی همچون برتری آن بیابان بر آن حلقه است». (به روایت ابن حبان (361)، و در المجروحين (3/ 130)، و طبرانی در الكبير (1651) و در المكارم (1) و آجری در الأربعين (40) و ابو الشيخ در العظمة (259) و ابو نعيم در الحلية (1/18 و 166 - 168) و بيهقی در الأسماء (ص: 510 - 511) و در الشعب (4325 و 7668) و ابن عبدالبر در التمهيد (9/199). و آن حديثی طولانی است که جمله‌ای از آن را ذکر نمودیم؛ این حدیث طرق زیادی دارد که ضعیف بوده و صحیح نیستند؛ و عقیلی برخی از طرق آن را ذکر نموده و به ضعف آن اشاره کرده است؛ و همچنین ابن عدی آن را ذکر نموده و می‌گوید: «هذا حديث منكر من هذا الطريق عن ابن جريج عن عطاء عن عبيد بن عمير عن أبي ذر، وهذا الحديث ليس له من الطرق إلا من رواية أبي إدريس الخولاني والقاسم ابن محمد عن أبي ذر والثالث حديث ابن جريج وهذا أنكر الروايات»؛ اما این حدیث مشهور است و جز آن، روایت مرفوعی در مورد کرسی روایت نشده است؛ به همین دلیل با وجود ضعف و منکر بودنش آن را ذکر نمودیم.

چنانکه بیهقی از عباس بن محمد روایت نموده که می‌گوید: از ابوعبیده شنیدم که گفت: «این احادیث که می‌گویند: پروردگارمان از ناامیدی بندگانش و نزدیک بودن حالتی غیر آن، به آنان، می‌خندد؛ و جهنم پر نمی‌شود تا اینکه پروردگارت قدم خود را در آن بگذارد؛ و کرسی جای دو قدم است؛ این احادیث نزد ما حق هستند؛ که یکی از دیگری روایت کرده است؛ جز اینکه وقتی از تفسیر آنها سوال شویم، آنها را تفسیر نمی‌کنیم و ما کسی را ندیده و درک نکرده‌ایم که این روایات را تفسیر کند». [الأسماء والصفات، بيهقی (2/198)].

باب: خلقت آسمان‌ها و زمین

و ایمان داریم که الله متعال آسمان‌ها و زمین و هرچه را که بین‌شان است، در شش روز از ایام الله خلق کرده است؛ چنانکه نه خسته شده و نه درمانده؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَلَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ وَمَا مَسَّنَا مِن لُّغُوبٖ﴾ «ما آسمان‌ها و زمین و آنچه را که میان آنهاست، در شش روز آفریدیم و [هرگز] رنج و خستگى به ما نرسید». [ق: 38] و الله متعال می‌فرماید: ﴿أَوَلَمۡ يَرَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَنَّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ كَانَتَا رَتۡقٗا فَفَتَقۡنَٰهُمَا﴾ «آیا کسانی که کفر ورزیدند، ندانسته‌اند که آسمان‌ها و زمین به هم چسبیده بودند؛ [نه بارانی می‌بارید و نه گیاهی می‌رویید؛] سپس [ما] آن دو را [به قدرت خویش] از هم جدا کردیم». [الأنبياء: 30] و الله متعال می‌فرماید: ﴿قُلۡ أَئِنَّكُمۡ لَتَكۡفُرُونَ بِٱلَّذِي خَلَقَ ٱلۡأَرۡضَ فِي يَوۡمَيۡنِ وَتَجۡعَلُونَ لَهُۥٓ أَندَادٗاۚ ذَٰلِكَ رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ9﴾ «بگو: آیا به آن [خالقِ توانمندی] كه زمین را در دو روز آفرید، کفر می‌ورزید و همتایانى برایش قائل مى‌شوید؟ این [آفریدگار یکتاست که] پروردگار جهانیان است». ﴿وَجَعَلَ فِيهَا رَوَٰسِيَ مِن فَوۡقِهَا وَبَٰرَكَ فِيهَا وَقَدَّرَ فِيهَآ أَقۡوَٰتَهَا فِيٓ أَرۡبَعَةِ أَيَّامٖ سَوَآءٗ لِّلسَّآئِلِينَ10﴾ «او طى چهار روز، کوه‌های استواری بر روى زمین پدید آورد و خیر و بركتِ فراوان در آن نهاد و رزق و روزیِ آن را درست به اندازۀ نیازِ تقاضا‌كنندگان مقدّر نمود». ﴿ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰٓ إِلَى ٱلسَّمَآءِ وَهِيَ دُخَانٞ فَقَالَ لَهَا وَلِلۡأَرۡضِ ٱئۡتِيَا طَوۡعًا أَوۡ كَرۡهٗا قَالَتَآ أَتَيۡنَا طَآئِعِينَ١١﴾ «آنگاه به آسمان پرداخت، در حالى كه [هنوز به صورت] دودی بود؛ و به آسمان و زمین گفت: خواه یا ناخواه، از درِ تسلیم درآیید. آن دو گفتند: با میل، از درِ تسلیم درآمدیم». ﴿فَقَضَىٰهُنَّ سَبۡعَ سَمَٰوَاتٖ فِي يَوۡمَيۡنِ وَأَوۡحَىٰ فِي كُلِّ سَمَآءٍ أَمۡرَهَاۚ وَزَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنۡيَا بِمَصَٰبِيحَ وَحِفۡظٗاۚ ذَٰلِكَ تَقۡدِيرُ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡعَلِيمِ١٢﴾ «سپس آن [تودۀ گاز] را به صورت هفت آسمان، در دو روز آفرید و به هر آسمانى برنامه‌اش را وحى كرد؛ و آسمان دنیا را با چراغ‌هایى [از ستارگان] آراستیم و [آن را از شرِ شیاطین] حفظ نمودیم؛ این است تقدیر [پروردگارِ] شکست‌ناپذیرِ دانا». [فصلت: 9-12].

و الله متعال می‌فرماید: ﴿ءَأَنتُمۡ أَشَدُّ خَلۡقًا أَمِ ٱلسَّمَآءُۚ بَنَىٰهَا٢٧﴾ «آیا آفرینش شما [بعد از مرگ] سخت‌تر است یا آسمانی که [الله] آن را بنا کرد؟». ﴿رَفَعَ سَمۡكَهَا فَسَوَّىٰهَا٢٨﴾ «سقف آن را بر افراشت و به آن شکل و نظم داد». ﴿وَأَغۡطَشَ لَيۡلَهَا وَأَخۡرَجَ ضُحَىٰهَا٢٩﴾ «و شبش را تاریک و روزش را روشن گردانید». ﴿وَٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ ذَٰلِكَ دَحَىٰهَآ٣٠﴾ «و زمین را بعد از آن گسترانید». ﴿أَخۡرَجَ مِنۡهَا مَآءَهَا وَمَرۡعَىٰهَا٣١﴾ «و از آن، آب [چشمه‌ها و چاه‌ها و] چراگاهش را بیرون آورد». ﴿وَٱلۡجِبَالَ أَرۡسَىٰهَا٣٢﴾ «و کوه‌ها را محکم و استوار [بر روی زمین] قرار داد». ﴿مَتَٰعٗا لَّكُمۡ وَلِأَنۡعَٰمِكُمۡ٣٣﴾ «[همه‌ی اینها] برای بهره‌گیری شما و چهارپایان‌تان است». [النازعات: 27-33].

و ایمان داریم که الله متعال آسمان‌ها را بدون ستون برافراشته است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿ٱللَّهُ ٱلَّذِي رَفَعَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ بِغَيۡرِ عَمَدٖ تَرَوۡنَهَاۖ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰ عَلَى ٱلۡعَرۡشِۖ وَسَخَّرَ ٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَۖ كُلّٞ يَجۡرِي لِأَجَلٖ مُّسَمّٗىۚ يُدَبِّرُ ٱلۡأَمۡرَ يُفَصِّلُ ٱلۡأٓيَٰتِ لَعَلَّكُم بِلِقَآءِ رَبِّكُمۡ تُوقِنُونَ﴾ «الله است که آسمان‌ها را بدون ستون‌هایی که آنها را ببینید برافراشت، آنگاه [آن گونه كه شايسته جلال و مقام اوست] بر عرش قرار گرفت؛ و خورشید و ماه را به خدمت [انسان] گماشته است که هریک تا زمانی معیّن در [مدار خود] در حرکت باشند. [الله] کار [جهان‌] را تدبیر می‌کند و آیات [خویش‌] را به روشنی بیان می‌دارد؛ باشد که به دیدارِ پروردگارتان یقین پیدا کنید». [الرعد: 2] و الله متعال می‌فرماید: ﴿خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ بِغَيۡرِ عَمَدٖ تَرَوۡنَهَاۖ وَأَلۡقَىٰ فِي ٱلۡأَرۡضِ رَوَٰسِيَ أَن تَمِيدَ بِكُمۡ وَبَثَّ فِيهَا مِن كُلِّ دَآبَّةٖۚ وَأَنزَلۡنَا مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَنۢبَتۡنَا فِيهَا مِن كُلِّ زَوۡجٖ كَرِيمٍ﴾ «چنان که می‌بینید، [الله] آسمان‌ها را بدون ستون آفرید و کوه‌های استوار [و محکمی] در زمین پِی افکند تا [زمین] شما را نلرزانَد و از هر گونه جنبنده‌ای در آن پراکنده ساخت و آبی از آسمان فرستادیم و از هر گونه [گیاه زیبا و] سودمندى در آن رویاندیم». [لقمان: 10]

و ایمان داریم که الله متعال آسمان‌ها و زمین را از انحراف نگه داشته است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿إِنَّ ٱللَّهَ يُمۡسِكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ أَن تَزُولَاۚ وَلَئِن زَالَتَآ إِنۡ أَمۡسَكَهُمَا مِنۡ أَحَدٖ مِّنۢ بَعۡدِهِۦٓۚ إِنَّهُۥ كَانَ حَلِيمًا غَفُورٗا﴾ «به راستی، الله است که آسمان‌ها و زمین را نگه مى‌دارد تا [از مسیر و مدارِ خود] منحرف نشوند؛ و اگر انحراف یابند، پس از او كسی آنها را نگه نمی‌دارد. بی‌تردید، الله همواره بردبارِ آمرزنده است». [فاطر: 41]

و ایمان داریم که الله متعال آسمان را از افتادن بر زمین نگه داشته است؛ مگر به اذن و فرمان او باشد؛ چنانکه می‌فرماید: ﴿وَيُمۡسِكُ ٱلسَّمَآءَ أَن تَقَعَ عَلَى ٱلۡأَرۡضِ إِلَّا بِإِذۡنِهِۦٓ﴾ «و آسمان را نگه می‌دارد که جز به اجازۀ او بر زمین نیفتد؟». [الحج: 65]

و ایمان داریم که الله متعال امور این مخلوقات را تدبیر نموده و حفظ می‌کند؛ و این مهم بر او سخت و دشوار نیست؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَسِعَ كُرۡسِيُّهُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَۖ وَلَا يَـُٔودُهُۥ حِفۡظُهُمَاۚ وَهُوَ ٱلۡعَلِيُّ ٱلۡعَظِيمُ﴾ «کرسیِ او آسمان‌ها و زمین را در بر گرفته است و نگهداشتنِ آنها بر او [سنگین و] دشوار نیست و او بلندمرتبه [و] بزرگ است». [البقرة: 255]

و ایمان داریم که الله متعال این مخلوقات بزرگ را برای حکمت‌های بزرگی خلق نموده که نمی‌توان آنها را برشمرد و بر آنها احاطه یافت؛ و الله متعال خلقت و آفرینش آنها را محکم و استوار نموده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَتَرَى ٱلۡجِبَالَ تَحۡسَبُهَا جَامِدَةٗ وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ ٱلسَّحَابِۚ صُنۡعَ ٱللَّهِ ٱلَّذِيٓ أَتۡقَنَ كُلَّ شَيۡءٍۚ إِنَّهُۥ خَبِيرُۢ بِمَا تَفۡعَلُونَ﴾ «و کوه‌ها را می‌بینی [و] آنها را بی‌حرکت می‌پنداری؛ حال آنکه مانند گذرِ ابر‌ها در حرکتند. این، آفرینشِ الهی است که هر چیزی را محکم [و استوار] پدید آورده است. بی‌تردید، او به آنچه می‌کنید آگاه است». [النمل: 88] و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَمَا خَلَقۡنَا ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا لَٰعِبِينَ﴾ «ما آسمان‌ها و زمین و آنچه را که میان آنهاست به بازی نیافریده‌ایم». [الدخان: 38] و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَٱلۡأَرۡضَ مَدَدۡنَٰهَا وَأَلۡقَيۡنَا فِيهَا رَوَٰسِيَ وَأَنۢبَتۡنَا فِيهَا مِن كُلِّ شَيۡءٖ مَّوۡزُونٖ١٩﴾ «و زمین را گستردیم و کوه‌های استواری در آن افکندیم و از هر گیاه سنجیده [و مناسبی] در آن رویاندیم». ﴿وَجَعَلۡنَا لَكُمۡ فِيهَا مَعَٰيِشَ وَمَن لَّسۡتُمۡ لَهُۥ بِرَٰزِقِينَ٢٠﴾ «و براى شما و کسانی كه روزى‌دهنده آنان نیستید، اسباب زندگی در آن قرار دادیم». ﴿وَإِن مِّن شَيۡءٍ إِلَّا عِندَنَا خَزَآئِنُهُۥ وَمَا نُنَزِّلُهُۥٓ إِلَّا بِقَدَرٖ مَّعۡلُومٖ٢١﴾ «و هیچ چیز نیست، مگر آنکه گنجینه‌هایش نزد ماست و ما آن را جز به ‌اندازه‌ای معیّن فرو نمی‌فرستیم». [الحجر: 19-21].

و الله متعال برای ربوبیت خود که مستلزم الوهیتش می‌باشد، به آسمان‌ها و زمین استدلال می‌کند؛ چنانکه می‌فرماید: ﴿أَمَّنۡ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَأَنزَلَ لَكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَنۢبَتۡنَا بِهِۦ حَدَآئِقَ ذَاتَ بَهۡجَةٖ مَّا كَانَ لَكُمۡ أَن تُنۢبِتُواْ شَجَرَهَآۗ أَءِلَٰهٞ مَّعَ ٱللَّهِۚ بَلۡ هُمۡ قَوۡمٞ يَعۡدِلُونَ﴾ «[آیا معبودان شما بهترند] یا ذاتی که آسمان‌ها و زمین را آفرید و آبی از آسمان برای‌تان نازل کرد و با آن باران، بوستان‌هایی خرم [و زیبا] رویاندیم که هرگز توان رویاندن درختانش را نداشتید؟ آیا معبود دیگری با الله است؟ [هرگز؛] بلکه آنان مردم منحرف هستند [که مخلوقات را هم‌طرازِ الله قرار می‌دهند]». [النمل: 60] و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّنۡ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَسَخَّرَ ٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَ لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُۖ فَأَنَّىٰ يُؤۡفَكُونَ﴾ «و اگر از آنان [= مشرکان] بپرسی: چه کسی آسمان‌ها و زمین را آفریده و خورشید و ماه را به خدمت [انسان] گماشته است؟ مسلّماً می‌گویند: الله؛ پس چگونه [از حق] رویگردان می‌شوند؟». [العنكبوت: 61] و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّن نَّزَّلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَحۡيَا بِهِ ٱلۡأَرۡضَ مِنۢ بَعۡدِ مَوۡتِهَا لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُۚ قُلِ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡقِلُونَ﴾ «و اگر از آنان بپرسی: چه کسی از آسمان باران فرستاد و به وسیله‌ی آن، زمین را ـ پس از خشکی و خزانش ـ زنده کرد؟، مسلّماً می‌گویند: الله. بگو: حمد و ستایش مخصوص الله است؛ بلکه بیشتر آنان [در این نشانه‌ها] نمی‌اندیشند». [العنكبوت: 63]

و ایمان داریم که الله متعال زمین را مکانی برای ابتلا و آزمایش قرار داده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَهُوَ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ وَكَانَ عَرۡشُهُۥ عَلَى ٱلۡمَآءِ لِيَبۡلُوَكُمۡ أَيُّكُمۡ أَحۡسَنُ عَمَلٗا﴾ «و اوست كه آسمان‌ها و زمین را در شش روز آفرید و [پیش از آن،] عرشِ او بر آب بود، تا شما را بیازماید كه كدام‌تان نیكوكارترید». [هود: 7] چنانکه زمین را محل استقرار و معاش و تجمع و جایگاه مردم قرار داد. الله متعال می‌فرماید: ﴿مِنۡهَا خَلَقۡنَٰكُمۡ وَفِيهَا نُعِيدُكُمۡ وَمِنۡهَا نُخۡرِجُكُمۡ تَارَةً أُخۡرَىٰ﴾ «شما را از آن [خاک] آفریدیم و به آن بازمی‌گردانیم و بار دیگر [در قیامت] از آن بیرون می‌آوریم». [طه: 55] و می‌فرماید: ﴿أَلَمۡ نَجۡعَلِ ٱلۡأَرۡضَ كِفَاتًا٢٥﴾ «آیا زمین را جایگاه [تجمع مردم] قرار ندادیم؟». ﴿أَحۡيَآءٗ وَأَمۡوَٰتٗا٢٦﴾ «هم در حال حیات و هم مرگ‌شان؟». [المرسلات: 25، 26].

و ایمان داریم که این جهان با همه‌ی بزرگی آن، الله را که پروردگار جهانیان است، تمجید نموده و به بزرگی یاد می‌کند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿تُسَبِّحُ لَهُ ٱلسَّمَٰوَٰتُ ٱلسَّبۡعُ وَٱلۡأَرۡضُ وَمَن فِيهِنَّۚ وَإِن مِّن شَيۡءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمۡدِهِۦ وَلَٰكِن لَّا تَفۡقَهُونَ تَسۡبِيحَهُمۡۚ إِنَّهُۥ كَانَ حَلِيمًا غَفُورٗا﴾ «آسمان‌های هفتگانه و زمین و هر‌کس در آنهاست او را به پاکی می‌ستایند؛ و هیچ چیز نیست مگر آنکه او را به پاکی یاد می‌کند؛ ولی شما تسبیح‌ آنان را درنمی‌یابید. بی‌تردید، او همواره بردبار [و] آمرزنده است». [الإسراء: 44] و برای عظمت و بزرگی او خاضع و فروتن و به فرمان هستند. الله متعال می‌فرماید: ﴿ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰٓ إِلَى ٱلسَّمَآءِ وَهِيَ دُخَانٞ فَقَالَ لَهَا وَلِلۡأَرۡضِ ٱئۡتِيَا طَوۡعًا أَوۡ كَرۡهٗا قَالَتَآ أَتَيۡنَا طَآئِعِينَ﴾ «آنگاه به آسمان پرداخت، در حالى كه [هنوز به صورت] دودی بود؛ و به آسمان و زمین گفت: خواه یا ناخواه، از درِ تسلیم درآیید. آن دو گفتند: با میل، از درِ تسلیم درآمدیم». [فصلت: 11]

این جهان از تکبر و خودبزرگ‌بینی بندگان در برابر پروردگار می‌ترسد و هراس دارد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿تَكَادُ ٱلسَّمَٰوَٰتُ يَتَفَطَّرۡنَ مِنۡهُ وَتَنشَقُّ ٱلۡأَرۡضُ وَتَخِرُّ ٱلۡجِبَالُ هَدًّا٩٠﴾ «از این [سخن کفرآمیز،] نزدیک است آسمان‌ها از هم بپاشد و زمین بشکافد و کوه‌ها در هم بشکنند و فروریزند». ﴿أَن دَعَوۡاْ لِلرَّحۡمَٰنِ وَلَدٗا٩١﴾ «[چرا] که برای [الله] رحمان فرزندی ادعا کرده‌اند». [مريم: 90، 91].

باب: خلقت خورشید و ماه

و ایمان داریم که الله متعال خورشید و ماه را خلق نموده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَهُوَ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَ وَٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَۖ كُلّٞ فِي فَلَكٖ يَسۡبَحُونَ﴾ «اوست که شب و روز و خورشید و ماه را آفرید [و چنان منظم ساخت که] هریک [از اینها] در مداری [معیّن] شناورند». [الأنبياء: 33]

و ایمان داریم که خورشید و ماه در حرکت هستند؛ چنانکه الله متعال از این مهم خبر داده است: ﴿وَٱلشَّمۡسُ تَجۡرِي لِمُسۡتَقَرّٖ لَّهَاۚ ذَٰلِكَ تَقۡدِيرُ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡعَلِيمِ٣٨﴾ «و خورشید [نیز پیوسته] به سوی قرار‌گاهش در حرکت است. این تقدیرِ [پروردگارِ] شکست‌ناپذیرِ داناست». ﴿وَٱلۡقَمَرَ قَدَّرۡنَٰهُ مَنَازِلَ حَتَّىٰ عَادَ كَٱلۡعُرۡجُونِ ٱلۡقَدِيمِ٣٩﴾ «و براى ماه [نیز] منزلگاه‌هایی مقرر نموده‌ایم تا [سرانجام از قرص كامل به هلال و] به شکل شاخه‌ی خشک خرما بازگردد». ﴿لَا ٱلشَّمۡسُ يَنۢبَغِي لَهَآ أَن تُدۡرِكَ ٱلۡقَمَرَ وَلَا ٱلَّيۡلُ سَابِقُ ٱلنَّهَارِۚ وَكُلّٞ فِي فَلَكٖ يَسۡبَحُونَ٤٠﴾ «نه خورشید را سزاوار است که [در سیر خود] به ماه برسد و نه شب بر روز پیشی می‌گیرد؛ و هر یک از [کُرات و سیارات] در مداری شناورند». [يس: 38-40] پس پربرکت و بزرگوار است الله که نیکوترین آفریننده است.

و از نمودهای رحمت پروردگار نسبت به بندگانش این است که به فرمان خویش، خورشید و ماه را رام نموده و در خدمت آنها قرار داد، تا منافع بندگان تامین شود؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَسَخَّرَ لَكُمُ ٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَ دَآئِبَيۡنِۖ وَسَخَّرَ لَكُمُ ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَ﴾ «و خورشید و ماه را که پیوسته [در مدارِ خود] در حرکتند و [همچنین] شب و روز را به خدمت‌تان گماشت». [إبراهيم: 33]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَ وَٱلنُّجُومَ مُسَخَّرَٰتِۭ بِأَمۡرِهِۦٓ﴾ «و خورشید و ماه و ستارگان را [پدید آورد] كه [همگی] به فرمانِ او به خدمت [انسان] گماشته شده‌اند». [الأعراف: 54]

و الله متعال خورشید و ماه را برای حکمت‌های بزرگ و بی‌حد و حصری خلق نموده است؛ بیان یکی از این حکمت‌ها در این کلام الهی آمده است: ﴿فَالِقُ ٱلۡإِصۡبَاحِ وَجَعَلَ ٱلَّيۡلَ سَكَنٗا وَٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَ حُسۡبَانٗاۚ ذَٰلِكَ تَقۡدِيرُ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡعَلِيمِ﴾ «[او] شکافندۀ سپیده‌دم است و شب را [مایه‌ی] آرامش قرار داد و خورشید و ماه را [نیز عامل] حساب [روزها و ماه‌ها و سال‌ها]. تقدیرِ [پروردگار] شکست‌ناپذیرِ دانا چنین است‌». [الأنعام: 96] ابن عباس رضی الله عنهما می‌گوید: ﴿وَٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَ حُسۡبَانٗاۚ﴾ [الأنعام: 96] یعنی: خورشید و ماه را سبب حساب روزها و ماه‌ها و سال‌ها قرار داده است. [تفسير طبری (11/558)]. همچنین الله متعال در بیان برخی از حکمت‌های خلق خورشید و ماه می‌فرماید: ﴿هُوَ ٱلَّذِي جَعَلَ ٱلشَّمۡسَ ضِيَآءٗ وَٱلۡقَمَرَ نُورٗا وَقَدَّرَهُۥ مَنَازِلَ لِتَعۡلَمُواْ عَدَدَ ٱلسِّنِينَ وَٱلۡحِسَابَۚ مَا خَلَقَ ٱللَّهُ ذَٰلِكَ إِلَّا بِٱلۡحَقِّۚ يُفَصِّلُ ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يَعۡلَمُونَ﴾ «اوست که خورشید را درخشان نمود و ماه را تابان کرد و جایگاه‌ها[ی مشخصی] برایش قرار داد تا [با تغییر وضع ماه] شمارشِ سال‌ها و حساب [زندگی خود] را بدانید. الله اینها را جز به‌حق نیافریده است. او نشانه‌[های خود] را برای گروهی که می‌دانند، به تفصیل بیان می‌کند». [يونس: 5]

و ایمان داریم که الله متعال خورشید و ماه را از آیات و نشانه‌های بزرگ دال بر ربوبیتش قرار داده است؛ ربوبیتش که مستلزم الوهیت او می‌باشد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّنۡ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَسَخَّرَ ٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَ لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُۖ فَأَنَّىٰ يُؤۡفَكُونَ﴾ «و اگر از آنان [= مشرکان] بپرسی: چه کسی آسمان‌ها و زمین را آفریده و خورشید و ماه را به خدمت [انسان] گماشته است؟ مسلّماً می‌گویند: الله؛ پس چگونه [از حق] رویگردان می‌شوند؟». [العنكبوت: 61] و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِ ٱلَّيۡلُ وَٱلنَّهَارُ وَٱلشَّمۡسُ وَٱلۡقَمَرُۚ لَا تَسۡجُدُواْ لِلشَّمۡسِ وَلَا لِلۡقَمَرِ وَٱسۡجُدُواْۤ لِلَّهِۤ ٱلَّذِي خَلَقَهُنَّ إِن كُنتُمۡ إِيَّاهُ تَعۡبُدُونَ﴾ «از نشانه‌هاى [توان و تدبیر] او، شب و روز و خورشید و ماه است. در برابر خورشید و ماه سجده نكنید؛ بلكه اگر تنها او را عبادت می‌کنید، بر الله كه آنها را آفریده است سجده کنید». [فصلت: 37] و در حدیث صحیح وارد شده که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «إِنَّ الشَّمْسَ وَالقَمَرَ آيَتَانِ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ، لَا يَنْكَسِفَانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَلَا لِحَيَاتِهِ، وَلَكِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُخَوِّفُ بِهَا عِبَادَه»: «خورشید و ماه دو نشانه‌ از نشانه‌های الله هستند؛ برای مرگ و زندگی کسی دچار کسوف نمی‌شوند؛ بلکه الله متعال به وسیله‌ی آن بندگانش را می‌ترساند». [به روایت بخاری (1048) و نسائی (1459)].

و ایمان داریم که خورشید و ماه برای الله پروردگار جهانیان سجده می‌کنند؛ چنانکه باقی مخلوقات سجده می‌کنند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ يَسۡجُدُۤ لَهُۥۤ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَن فِي ٱلۡأَرۡضِ وَٱلشَّمۡسُ وَٱلۡقَمَرُ وَٱلنُّجُومُ وَٱلۡجِبَالُ وَٱلشَّجَرُ وَٱلدَّوَآبُّ وَكَثِيرٞ مِّنَ ٱلنَّاسِۖ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيۡهِ ٱلۡعَذَابُۗ وَمَن يُهِنِ ٱللَّهُ فَمَا لَهُۥ مِن مُّكۡرِمٍۚ إِنَّ ٱللَّهَ يَفۡعَلُ مَا يَشَآءُ﴾ «آیا ندیدی که هرکس در آسمان‌ها و هر‌کس در زمین است و خورشید و ماه و ستارگان و کوه‌ها و درختان و جنبندگان و بسیاری از مردم برای الله سجده می‌کنند؟ و بسیاری نیز هستند که [در نتیجه‌ی سرپیچی از عبادت، فرمانِ] عذاب بر آنان تحقق یافته است؛ و هرکس که الله او را خوار سازد، کسی گرامی‌اش نمی‌دارد. بی‌تردید، الله هر چه بخواهد انجام می‌دهد». [الحج: 18]

و ایمان داریم که خورشید همه روزه در زیر عرش سجده می‌کند؛ چنانکه صادق المصدوق صلی الله علیه وسلم از آن خبر داده است: چنانکه از ابوذر رضی الله عنه روایت است که به هنگام غروب خورشید، رسول خدا صلی الله علیه وسلم به او فرمود: «أَتَدْرِي أَيْنَ تَذْهَبُ؟»: «آیا می‌دانی خورشید کجا می‌رود؟». گفتم: الله و رسولش داناترند؛ رسول خدا فرمود: «فَإِنَّهَا تَذْهَبُ حَتَّى تَسْجُدَ تَحْتَ العَرْشِ، فَتَسْتَأْذِنَ فَيُؤْذَنُ لَهَا. وَيُوشِكُ أَنْ تَسْجُدَ، فَلَا يُقْبَلَ مِنْهَا، وَتَسْتَأْذِنَ فَلَا يُؤْذَنَ لَهَا، يُقَالُ لَهَا: ارْجِعِي مِنْ حَيْثُ جِئْتِ، فَتَطْلُعُ مِنْ مَغْرِبِهَا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: ﴿وَٱلشَّمۡسُ تَجۡرِي لِمُسۡتَقَرّٖ لَّهَاۚ ذَٰلِكَ تَقۡدِيرُ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡعَلِيمِ﴾ [يس: 38] «خورشید می‌رود تا زیر عرش سجده کند؛ پس اجازه می‌گیرد و به آن اجازه داده می‌شود؛ و نزدیک است که سجده کند، اما از وی قبول نمی‌شود و اجازه می‌خواهد که به آن اجازه داده نمی‌شود؛ به خورشید گفته می‌شود: به همان جایی بازگرد که از آنجا آمدی؛ پس از محل غروبش طلوع می‌کند؛ و این همان است که الله متعال می‌فرماید: «و خورشید [نیز پیوسته] به سوی قرار‌گاهش در حرکت است. این تقدیرِ [پروردگارِ] شکست‌ناپذیرِ داناست». [بخاری (3199) و مسلم (159) و أبو داود (4002) و ترمذی (2186، 3227)].

باب: خلقت ستارگان

و ایمان داریم که الله متعال ستارگان و سیارگان را برای حکمت‌های بزرگی خلق نموده است؛ از جمله اینکه الله متعال می‌فرماید: ﴿وَعَلَٰمَٰتٖۚ وَبِٱلنَّجۡمِ هُمۡ يَهۡتَدُونَ﴾ «و نشانه‌هایى [برای یافتن مسیرها در طول روز آفرید] و توسط ستاره[ها نیز در شب] راه‌یابی مى‌كنند». [النحل: 16] قتاده رحمه الله می‌گوید: «مراد از علامات، ستارگان است؛ و الله تبارک وتعالی ستارگان را به سبب سه ویژگی خلق نموده است: آنها را زینت آسمان قرار داده است؛ آنها را سبب راه‌یابی قرار داده است؛ و آنها را برای راندن شیاطین قرار داده است؛ بنابراین اگر کسی تعامل دیگری با آنها داشته باشد، اعتقاد خود را از دست داده است و در انتخاب خود به خطا رفته و سهم خود از موارد مذکور را ضایع کرده است؛ و خود را مکلف به چیزی نموده که علم و دانشی نسبت به آن ندارد». [تفسير طبری (17185)].

و از ابوموسی رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: به همراه رسول خدا صلی الله علیه وسلم نماز مغرب را خواندیم؛ سپس گفتیم: کاش بنشینیم تا نماز عشاء را با ایشان بخوانیم؛ ابوموسی می‌گوید: پس نشستیم تا رسول خدا نزد ما آمد و آنگاه فرمود: «مَا زِلْتُمْ هَاهُنَا؟»: «همچنان شما اینجایید؟». گفتیم: ای رسول خدا، به همراه شما نماز مغرب را خواندیم، سپس با خود گفتیم: می‌نشینیم تا به همراه شما نماز عشاء را بخوانیم؛ رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «أَحْسَنْتُمْ، أَوْ أَصَبْتُمْ»: «کار خوبی کردید؛ یا کار درستی کردید». راوی می‌گوید: پس رسول خدا سرش را به سوی آسمان بلند کرد؛ و زیاد سرش را به سوی آسمان بلند می‌کرد؛ آنگاه فرمود: «النُّجُومُ أَمَنَةٌ لِلسَّمَاءِ، فَإِذَا ذَهَبَتِ النُّجُومُ أَتَى السَّمَاءَ مَا تُوعَدُ، وَأَنَا أَمَنَةٌ لِأَصْحَابِي، فَإِذَا ذَهَبْتُ أَتَى أَصْحَابِي مَا يُوعَدُونَ، وَأَصْحَابِي أَمَنَةٌ لِأُمَّتِي، فَإِذَا ذَهَبَ أَصْحَابِي أَتَى أُمَّتِي مَا يُوعَدُونَ»: «ستارگان باعث امنیت آسمان هستند؛ پس چون ستارگان از بین بروند، آنچه به آسمان وعده داده شده به آن می‌رسد؛ و من سبب امنیت اصحابم می‌باشم؛ پس چون از میان بروم، آنچه به اصحابم وعده داده شده، به سراغ‌شان می‌آید؛ و اصحاب من سبب امنیت امتم هستند؛ و چون اصحابم از میان بروند، آنچه به امتم وعده داده شده، به سراغ‌شان می‌آید». [به روایت مسلم (2531)].

و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَلَقَدۡ زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنۡيَا بِمَصَٰبِيحَ وَجَعَلۡنَٰهَا رُجُومٗا لِّلشَّيَٰطِينِ﴾ «و به راستی ما آسمان دنیا را با چراغ‌ها آراستیم و آنها را برای راندن شیاطین قرار دادیم». [الملك: 5]

و از ابن عباس رضی الله عنهما روایت است که می‌گوید: مردی انصاری از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وسلم به من خبر داد: شبی آنها به همراه رسول خدا صلی الله علیه وسلم نشسته بودند که ستاره‌ای پرتاب شد و همه جا را روشن کرد؛ پس رسول خدا صلی الله علیه وسلم به آنها گفت: «مَاذَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، إِذَا رُمِيَ بِمِثْلِ هَذَا؟»: «در جاهلیت وقتی مانند این چیزی پرتاب می‌شد، چه می‌گفتید؟». گفتند: الله و رسولش داناترند. ما می‌گفتیم: امشب مرد بزرگی متولد شده است؛ مرد بزرگی مرده است؛ پس رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «فَإِنَّهَا لَا يُرْمَى بِهَا لِمَوْتِ أَحَدٍ وَلَا لِحَيَاتِهِ، وَلَكِنْ رَبُّنَا تبارك وتعالى اسْمُهُ، إِذَا قَضَى أَمْرًا سَبَّحَ حَمَلَةُ الْعَرْشِ، ثُمَّ سَبَّحَ أَهْلُ السَّمَاءِ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ، حَتَّى يَبْلُغَ التَّسْبِيحُ أَهْلَ هَذِهِ السَّمَاءِ الدُّنْيَا، ثُمَّ قَالَ: الَّذِينَ يَلُونَ حَمَلَةَ الْعَرْشِ لِحَمَلَةِ الْعَرْشِ: مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ؟ فَيُخْبِرُونَهُمْ مَاذَا قَالَ»: «ستارگان به سبب مرگ کسی یا تولد کسی پرتاب نمی‌شوند؛ بلکه پروردگار ما که اسم او مبارک و بزرگوار است، چون امری را مقدر نماید، حاملان عرش تسبیح می‌گویند، سپس اهل آسمان که نزدیک به آنها هستند، تسبیح می‌گویند تا اینکه تسبیح به اهل آسمان این دنیا می‌رسد؛ سپس فرمود: کسانی که نزدیک به حاملان عرش هستند به حاملان عرش می‌گویند: پروردگارتان چه گفت؟ و به این ترتیب آنها را خبر می‌دهد که الله متعال چه گفته است». رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «فَيَسْتَخْبِرُ بَعْضُ أَهْلِ السَّمَوَاتِ بَعْضًا، حَتَّى يَبْلُغَ الْخَبَرُ هَـذِهِ السَّمَاءَ الدُّنْيَا، فَتَخْطَفُ الْجِنُّ السَّمْعَ، فَيَقْذِفُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ، وَيُرْمَـوْنَ بِهِ، فَمَا جَاؤُوا بِهِ عَلَى وَجْهِهِ فَهُوَ حَقٌّ، وَلَكِنَّهُمْ يَقْرِفُونَ فِيهِ، وَيَزِيدُونَ»: «درنتیجه، اهل آسمان‌ها در مورد آن به یکدیگر خبر می‌دهند تا خبر مذکور به آسمان دنیا می‌رسد؛ پس جنیان به استراق سمع می‌پردازند و آن را به دوستان خود القا می‌کنند و ستارگان به سوی آنان پرتاب می‌شوند؛ پس آنچه را به همان صورت خودش بیاورند (و به دوستانش‌شان انتقال دهند)، حقیقت دارد؛ اما آن را آمیخته به دروغ می‌کنند و به آن می‌افزایند». [به روایت مسلم (2229)].

و شیاطین استراق سمع می‌کردند؛ اما وقتی پیامبر ما محمد صلی الله علیه وسلم مبعوث شد، از نشستن برای شنیدن منع شدند؛ الله متعال در این مورد خبر داده و می‌فرماید: ﴿وَأَنَّا كُنَّا نَقۡعُدُ مِنۡهَا مَقَٰعِدَ لِلسَّمۡعِۖ فَمَن يَسۡتَمِعِ ٱلۡأٓنَ يَجِدۡ لَهُۥ شِهَابٗا رَّصَدٗا﴾ «و اینکه در [گذشته] جاهایی [در آسمان‌] براى شنیدن، به كمین مى‌نشستیم؛ [اما] اكنون هرکس بخواهد گوش دهد، تیر شهابى در كمین خود مى‌یابد». [الجن: 9] و الله متعال می‌فرماید: ﴿إِنَّا زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنۡيَا بِزِينَةٍ ٱلۡكَوَاكِبِ٦﴾ «به راستی که ما آسمان دنیا را با زیورِ ستارگان آراستیم». ﴿وَحِفۡظٗا مِّن كُلِّ شَيۡطَٰنٖ مَّارِدٖ٧﴾ «و [آن را] از [دسترس] هر شیطان سرکشی حفظ کردیم». ﴿لَّا يَسَّمَّعُونَ إِلَى ٱلۡمَلَإِ ٱلۡأَعۡلَىٰ وَيُقۡذَفُونَ مِن كُلِّ جَانِبٖ٨﴾ «[آن شیاطین، هرگز] نمی‌توانند [سخنان فرشتگان] عالم بالا را بشنوند و از هر سو [با شهاب‌های آتشین] تیرباران می‌شوند». ﴿دُحُورٗاۖ وَلَهُمۡ عَذَابٞ وَاصِبٌ٩﴾ «[از ورود آنان، به عالم فرشتگان جلوگیری می‌شود و همواره به] عقب رانده می‌شوند و عذابی جاودان [در پیش] دارند». ﴿إِلَّا مَنۡ خَطِفَ ٱلۡخَطۡفَةَ فَأَتۡبَعَهُۥ شِهَابٞ ثَاقِبٞ١٠﴾ «مگر کسی [از شیاطین] که ناگهان چیزی [از گفتگوی فرشتگان را] برباید که [در این صورت،] شهابی درخشان او را دنبال می‌کند». [الصافات: 6-10].

و از ابن عباس رضی الله عنهما روایت است که می‌گوید: «جنیان به آسمان بالا می‌رفتند تا وحی را بشنوند و چون کلمه‌ای را می‌شنیدند، نُه کلمه به آن می‌افزودند؛ و به این ترتیب آن یک کلمه حق بود و آنچه به آن می‌افزودند، باطل؛ وقتی رسول خدا صلی الله علیه وسلم مبعوث شد، از نشستن برای استراق سمع منع شدند، پس این مساله را برای ابلیس ذکر کردند؛ و پیش از این هدف ستارگان قرار نمی‌گرفتند؛ پس ابلیس به آنها گفت: اینکه هم اکنون هدف ستارگان قرار می‌گیرید به سبب امری است که در زمین روی داده است؛ پس سربازانش را فرستاد که رسول خدا صلی الله علیه وسلم را ایستاده در حال نماز بین دو کوه – به نظرم گفت: در مکه- یافتند؛ پس ابلیس را ملاقات نموده و در این مورد به او خبر دادند که گفت: این اتفاقی است که در زمین افتاده است». [به روایت ترمذی (3324) و أحمد (2482) و نسائی در الكبرى (11562) و أبو يعلى (2502)].

و ایمان داریم که ستارگان و سیارات نفع و ضرری نمی‌رسانند؛ و تاثیری در حوادث آسمانی و زمینی ندارند؛ و هرکس معتقد باشد که ذاتا تاثیری دارند، درواقع کفر یا شرک ورزیده است. چنانکه از ابن عباس رضی الله عنهما روایت است که می‌گوید: در زمان رسول خدا صلی الله علیه وسلم بر مردم باران بارید که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «أَصْبَحَ مِنَ النَّاسِ شَاكِرٌ، وَمِنْهُمْ كَافِرٌ»: «برخی از مردم شکرگزار شدند و برخی از آنها کافر گشتند». گفتند: این رحمت الله است. و برخی از آنان گفتند: فلان و فلان ستاره راست گفتند. ابن عباس می‌گوید: پس این آیات نازل شدند: ﴿۞فَلَآ أُقۡسِمُ بِمَوَٰقِعِ ٱلنُّجُومِ٧٥ وَإِنَّهُۥ لَقَسَمٞ لَّوۡ تَعۡلَمُونَ عَظِيمٌ٧٦ إِنَّهُۥ لَقُرۡءَانٞ كَرِيمٞ٧٧ فِي كِتَٰبٖ مَّكۡنُونٖ٧٨ لَّا يَمَسُّهُۥٓ إِلَّا ٱلۡمُطَهَّرُونَ٧٩ تَنزِيلٞ مِّن رَّبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٨٠ أَفَبِهَٰذَا ٱلۡحَدِيثِ أَنتُم مُّدۡهِنُونَ٨١ وَتَجۡعَلُونَ رِزۡقَكُمۡ أَنَّكُمۡ تُكَذِّبُونَ٨٢﴾ [الواقعة: 75-82] «سوگند به جایگاه ستارگان که اگر بدانید، سوگند بزرگی است. كه این [گفتار]، قرآنى گرانقدر است؛ در لوح محفوظ قرار دارد؛ جز فرشتگان پاک‌سیرت، کسی [آن را نمی‌بیند و] به آن دسترسی ندارد. از سوی پروردگار جهانیان نازل شده است. آیا این سخن را سبک [و غیر قابل اعتنا] مى‌دانید؟! و به جای شکرِ روزی‌هایی که به شما داده شده است، آن را دروغ می‌پندارید؟». [به روایت مسلم (73)].

و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «أَخْوَفُ مَا أَخَافُ عَلَى أُمَّتِي فِي آخِرِ زَمَانِهَا إِيمَانٌ بِالنُّجُومِ، وَتَكْذِيبٌ بِالْقَدَرِ، وَحَيْفُ السُّلْطَانِ»: «بیشترین چیزی که در مورد امتم و در پایان عمرش می‌ترسم، ایمان آوردن به ستارگان و تکذیب تقدیر و ظلم و جور حاکم است». [به روایت رویانی (1245) و طبرانی در الكبير (8113)].

و رسول خدا صلی الله علیه وسلم از نگاه کردن به ستارگان نهی کردند؛ رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «مَنِ اقْتَبَسَ عِلْمًا مِنَ النُّجُومِ، اقْتَبَسَ شُعْبَةً مِنَ السِّحْرِ، زَادَ مَا زَادَ»: «هرکس علم و دانش نجوم را بیاموزد، شعبه‌ای از سحر و جادوگری را آموخته است و هرچه بر دانش آن بیفزاید بر آموخته‌ی خود از سحر افزوده است». [به روایت أبوداود (3905) و ابن ماجه (3726) و ابن أبي شيبة (26159) واحمد (2000) و عبد بن حميد (714)].

بنابراین آموزش و فراگیری علم نجوم جایز نیست مگر به اندازه‌ای که بتوان به وسیله‌ی آن راه دریا و خشکی را یافت؛ چون فراگیری آن به کهانت می‌انجامد. چنانکه از سعید بن جبیر روایت است که می‌گوید: «مردی نزد عبدالله بن عباس آمد و گفت: ای ابن عباس، مرا سفارش کن. ابن عباس گفت: تو را به تقوای الهی توصیه می‌کنم؛ و از اینکه اصحاب پیامبر صلی الله علیه وسلم را به بدی یاد کنی، بازمی‌دارم؛ زیرا نمی‌دانی آنان چه فضلی دارند. و تو را از استفاده‌ی از ستارگان مگر برای راه یابی در دریاو خشکی، نهی کرده و برحذر می‌دارم؛ که این کار به کهانت می‌انجامد؛ و مبادا با کسانی همنشین شوی که تقدیر را تکذیب می‌کنند. و کسی که دوست دارد دعوتش اجابت شود و عملش مورد تایید قرار گرفته و پذیرفته شود، باید راستگو باشد و امانت را ادا کند و سینه‌اش را نسبت به مسلمانان سالم نگه دارد». [به روایت ابن بطة در الإبانة (1987)].

باب: خلقت فرشتگان

و ایمان داریم که الله متعال فرشتگان را از نور خلق نموده است؛ چنانکه در حدیث صحیح از ام المؤمنین عایشه رضی الله عنها روایت است که می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «خُلِقَتِ الْمَلَائِكَةُ مِنْ نُورٍ، وَخُلِقَ الْجَانُّ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ، وَخُلِقَ آدَمُ مِمَّا وُصِفَ لَكُمْ»: «فرشتگان از نور خلق شدند؛ و جنیان از شعله‌ی آتش خلق شدند؛ و آدم از آنچه برای شما توصیف شده، خلق شده است». [به روایت مسلم (2996)].

و الله متعال فرشتگان را در خلقت و آفرینش متفاوت آفریده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ فَاطِرِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ جَاعِلِ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ رُسُلًا أُوْلِيٓ أَجۡنِحَةٖ مَّثۡنَىٰ وَثُلَٰثَ وَرُبَٰعَۚ يَزِيدُ فِي ٱلۡخَلۡقِ مَا يَشَآءُۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ﴾ «سپاس [و ستایش] از آنِ الله - آفرینندۀ آسمان‌ها و زمین- است؛ [پروردگاری که] فرشتگان را با بال‌های دوگانه و سه‌گانه و چهارگانه، فرستادگان [خویش به سوی مردم] قرار داد [و] هر چه بخواهد در آفرینش می‌افزاید. بی‌تردید، الله بر هر چیزی تواناست». [فاطر: 1]

و رسول خدا صلی الله علیه وسلم خبر داد از این‌که جبرئیل را در حالی دیده که ششصد بال داشته و بسیار بزرگ بوده است. چنانکه از ابو اسحاق شیبانی روایت است که می‌گوید: از زرِّ بن حبیش در مورد این آیه سوال نمودم که می‌فرماید: ﴿فَكَانَ قَابَ قَوۡسَيۡنِ أَوۡ أَدۡنَىٰ٩ فَأَوۡحَىٰٓ إِلَىٰ عَبۡدِهِۦ مَآ أَوۡحَىٰ١٠﴾ [النجم: 9-10] «تا آنکه [فاصله‌ی او با پیامبر] به اندازۀ طول دو کمان یا کمتر بود. آنگاه [آن فرشته‌ی بزرگوار] آنچه را که باید به بندۀ الله وحی می‌کرد، وحی نمود». گفت: ابن مسعود برای ما روایت نموده که: «رسول خدا صلی الله علیه وسلم جبرئیل را با ششصد بال دیده است». [به روایت بخاری (3232) و مسلم (174) و ترمذی (3277)]. و از ام المؤمنین عایشه رضی الله عنها روایت است که می‌گوید: «هرکس گمان می‌کند که محمد پروردگارش را دیده است، ادعای بزرگی کرده است؛ بلکه جبرئیل را در صورت خودش دیده است؛ و آفرینش او چنان بوده که بین دو افق را گرفته بوده است». [به روایت بخاری (3234) و مسلم (177) و ترمذی (3068)].

در مورد فرشتگان، به اذن الله، در کتاب ایمان به فرشتگان، به تفصیل سخن خواهیم گفت؛ و در اینجا فقط به خلقت و آفرینش آنها بسنده می‌کنیم.

باب: خلقت جن و شیاطین

و ایمان داریم که الله متعال جن را از شعله‌ای آتش آفریده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَٱلۡجَآنَّ خَلَقۡنَٰهُ مِن قَبۡلُ مِن نَّارِ ٱلسَّمُومِ﴾ «و پیش از آن، جن را از آتشی سوزان و بى‌دود آفریدیم». [الحجر: 27] و همچنین می‌فرماید: ﴿وَخَلَقَ ٱلۡجَآنَّ مِن مَّارِجٖ مِّن نَّارٖ﴾ «و جن را از شعله‌ای از آتش خلق کرد». [الرحمن: 15] و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «خُلِقَتِ الْمَلَائِكَةُ مِنْ نُورٍ، وَخُلِقَ الْجَانُّ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ، وَخُلِقَ آدَمُ  عليه السلام  مِمَّا وُصِفَ لَكُمْ»: «فرشتگان از نور خلق شدند؛ و جن از شعله‌ی آتش خلق شده است؛ و آدم علیه السلام از آنچه برای شما توصیف شده، خلق شده است». [به روایت مسلم (2996)].

و ایمان داریم که الله متعال جن و انسان را برای عبادت خود خلق نموده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَمَا خَلَقۡتُ ٱلۡجِنَّ وَٱلۡإِنسَ إِلَّا لِيَعۡبُدُونِ﴾ «و جن و انس را فقط برای این آفریده‌ام که مرا عبادت كنند [و از بندگىِ دیگران سر باز زنند]». [الذاريات: 56] و در میان جنیان هشدار دهندگان و نه پیامبرانی هستند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَإِذۡ صَرَفۡنَآ إِلَيۡكَ نَفَرٗا مِّنَ ٱلۡجِنِّ يَسۡتَمِعُونَ ٱلۡقُرۡءَانَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوٓاْ أَنصِتُواْۖ فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوۡاْ إِلَىٰ قَوۡمِهِم مُّنذِرِينَ﴾ «[ای پیامبر، به یاد آور] هنگامی‌ که گروهى از جن را به سوی تو فرستادیم كه قرآن را بشنوند؛ هنگامی که نزد پیامبر حضور یافتند، [به یكدیگر] گفتند: خاموش باشید [تا به آیات قرآن گوش فرادهیم] و چون [تلاوتش] به پایان رسید، نزد قوم خود بازگشتند تا به آنان [در مورد عواقبِ سرپیچی از فرمان حق] هشدار دهند». [الأحقاف: 29] ابن عباس رضی الله عنهما می‌گوید: «الرسل من بني آدم، ومن الجن نذر»: «پیامبران از جنس آدمیزاد هستند و در میان جنیان هشداردهندگانی هستند». [تفسير ابن كثير (3/340)].

اما اینکه الله متعال می‌فرماید: ﴿يَٰمَعۡشَرَ ٱلۡجِنِّ وَٱلۡإِنسِ أَلَمۡ يَأۡتِكُمۡ رُسُلٞ مِّنكُمۡ يَقُصُّونَ عَلَيۡكُمۡ ءَايَٰتِي﴾ [الأنعام: 130] «ای گروه جن و انس، آیا رسولانی از میان خود شما برای‌تان نیامدند كه آیات مرا بر شما بخوانند». «منکم» یعنی از جمله‌ی شما و نه از همه‌ی شما؛ مانند این آیه است که می‌فرماید: ﴿وَجَعَلَ ٱلۡقَمَرَ فِيهِنَّ نُورٗا﴾ [نوح: 16] «و ماه را در میان آسمان‌ها مایه‌ی روشنایی قرار داد». و اینکه می‌فرماید: ﴿فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا﴾ [الشمس: 14] «[ولی آنان] او را تکذیب کردند و آن [ماده‌شتر] را کشتند». با اینکه قاتل شتر یک نفر بوده است.

و ایمان داریم که خلقت و آفرینش جن پیش از خلقت آدم بوده است؛ و بر این اساس است که الله متعال می‌فرماید: ﴿وَٱلۡجَآنَّ خَلَقۡنَٰهُ مِن قَبۡلُ مِن نَّارِ ٱلسَّمُومِ﴾ «و پیش از آن، جن را از آتشی سوزان و بى‌دود آفریدیم». [الحجر: 27] و ابلیس در راس شیاطین است؛ الله متعال ما را از شر او در پناه خود حفظ بفرماید. الله متعال او را از آتش خلق نموده است چنانکه سایر جن و شیاطین را از آتش خلق کرده است؛ الله متعال از ابلیس خبر می‌دهد که گفت: ﴿قَالَ أَنَا۠ خَيۡرٞ مِّنۡهُ خَلَقۡتَنِي مِن نَّارٖ وَخَلَقۡتَهُۥ مِن طِينٖ﴾ «[ابلیس] گفت: من از او بهترم: مرا از آتش آفریدی و[لی] او را از گِل پدید آوردی» [الأعراف: 12] و ابلیس از جنیان است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَإِذۡ قُلۡنَا لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ ٱسۡجُدُواْ لِأٓدَمَ فَسَجَدُوٓاْ إِلَّآ إِبۡلِيسَ كَانَ مِنَ ٱلۡجِنِّ فَفَسَقَ عَنۡ أَمۡرِ رَبِّهِۦٓ﴾ «و [یاد کن از] هنگامی که به فرشتگان گفتیم: برای آدم سجده کنید؛ آنگاه [همه] سجده کردند، مگر ابلیس ‌که از جن بود و از فرمان پروردگارش سرپیچید». [الكهف: 50]

و ابلیس کسی بود که پدر و مادر ما را فریب داد تا آنکه آنها را از بهشت بیرون نمود؛ چنانکه آنها را وسوسه نمود و برای آنان قسم خورد که ناصح و خیرخواه آنان است؛ بنابراین با فریب و نیرنگ، آنها را به نافرمانی سوق داد و از میوه درخت معلوم خوردند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَيَٰٓـَٔادَمُ ٱسۡكُنۡ أَنتَ وَزَوۡجُكَ ٱلۡجَنَّةَ فَكُلَا مِنۡ حَيۡثُ شِئۡتُمَا وَلَا تَقۡرَبَا هَٰذِهِ ٱلشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ١٩﴾ «و ای آدم، تو و همسرت در بهشت ساکن شوید و از [خوردنی‌های آن از] هر جا که خواستید بخورید؛ و[لی] به این درخت نزدیک نشوید که از ستمکاران [نافرمان] خواهید بود». ﴿فَوَسۡوَسَ لَهُمَا ٱلشَّيۡطَٰنُ لِيُبۡدِيَ لَهُمَا مَا وُۥرِيَ عَنۡهُمَا مِن سَوۡءَٰتِهِمَا وَقَالَ مَا نَهَىٰكُمَا رَبُّكُمَا عَنۡ هَٰذِهِ ٱلشَّجَرَةِ إِلَّآ أَن تَكُونَا مَلَكَيۡنِ أَوۡ تَكُونَا مِنَ ٱلۡخَٰلِدِينَ٢٠﴾ [الأعراف: 20] «پس شیطان آن دو را وسوسه کرد تا آنچه از شرمگاه‌شان بر آنان پوشیده مانده بود، برای‌شان آشکار سازد [پس حیله‌ای اندیشید] و گفت: پروردگارتان شما را از [خوردن میوۀ] این درخت منع نكرد مگر [براى‌] آنكه [مبادا تبدیل به] دو فرشته گردید یا از جاودانان شوید». ﴿وَقَاسَمَهُمَآ إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ ٱلنَّٰصِحِينَ٢١﴾ «و برای آن‌ دو سوگند یاد کرد که: من قطعاً خیرخواه‌تان هستم»‌. ﴿فَدَلَّىٰهُمَا بِغُرُورٖۚ فَلَمَّا ذَاقَا ٱلشَّجَرَةَ بَدَتۡ لَهُمَا سَوۡءَٰتُهُمَا وَطَفِقَا يَخۡصِفَانِ عَلَيۡهِمَا مِن وَرَقِ ٱلۡجَنَّةِۖ وَنَادَىٰهُمَا رَبُّهُمَآ أَلَمۡ أَنۡهَكُمَا عَن تِلۡكُمَا ٱلشَّجَرَةِ وَأَقُل لَّكُمَآ إِنَّ ٱلشَّيۡطَٰنَ لَكُمَا عَدُوّٞ مُّبِينٞ٢٢﴾ [الأعراف: 22] « پس آرام آرام آنان را با مكر وفريب (به سوی نافرمانی وخوردن از آن درخت) كشيد و چون از [میوۀ] آن درخت [ممنوعه] چشیدند، شرمگاه‌شان بر آنان نمایان شد؛ و شروع کردند به قرار دادن برگ[های درختانِ] بهشت بر [شرمگاه] خود [تا آن را بپوشانند]؛ و پروردگارشان [اینچنین] به آنها ندا داد: آیا شما را از [خوردنِ میوۀ] آن درخت منع نکردم و به شما نگفتم که بی‌تردید، شیطان دشمن آشکار شماست؟». ﴿قَالَا رَبَّنَا ظَلَمۡنَآ أَنفُسَنَا وَإِن لَّمۡ تَغۡفِرۡ لَنَا وَتَرۡحَمۡنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ٢٣﴾ «[آن دو] گفتند: پروردگارا، ما [با سرپیچی از دستور تو] به خویشتن ستم کردیم و اگر ما را نیامرزی و بر ما رحم نکنی، قطعاً از زیانکاران خواهیم بود». [الأعراف: 19-23].

و ایمان داریم که شیطان از سجده کردن تکبر نموده و سرباز زد و درنتیجه الله متعال از او خشمگین شد و او را لعنت نموده و از بهشت جاودان طرد کرد؛ و از الله متعال خواست که به او تا روز قیامت مهلت دهد؛ و الله متعال به او مهلت داد؛ و شیطان به عزت الله متعال سوگند یاد کرد که همه‌ی فرزندان آدم را به فتنه بیندازد مگر بندگان خالص الله را؛ الله متعال از کید و مکر و نیرنگ شیطان خبر داده و می‌فرماید: ﴿إِذۡ قَالَ رَبُّكَ لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّي خَٰلِقُۢ بَشَرٗا مِّن طِينٖ٧١﴾ «[یاد کن از] هنگامی که پروردگارت به فرشتگان گفت: «من بشری از گِل می‌آفرینم». ﴿فَإِذَا سَوَّيۡتُهُۥ وَنَفَخۡتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُواْ لَهُۥ سَٰجِدِينَ٧٢﴾ «آنگاه كه او را سامان دادم و از روح خویش در او دمیدم، [به نشانۀ بزرگداشتِ الله] برایش به سجده بیفتید». ﴿فَسَجَدَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ كُلُّهُمۡ أَجۡمَعُونَ٧٣﴾ «[چون آدم پدید آمد،] فرشتگان همگی سجده کردند». ﴿إِلَّآ إِبۡلِيسَ ٱسۡتَكۡبَرَ وَكَانَ مِنَ ٱلۡكَٰفِرِينَ٧٤﴾ «مگر ابلیس [که] تکبر نمود و کافر شد». ﴿قَالَ يَٰٓإِبۡلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَن تَسۡجُدَ لِمَا خَلَقۡتُ بِيَدَيَّۖ أَسۡتَكۡبَرۡتَ أَمۡ كُنتَ مِنَ ٱلۡعَالِينَ٧٥﴾ «[الله] فرمود: «اى ابلیس، چه چیز مانع تو شد از اینکه در برابر آنچه به دستان خویش آفریده‌ام سجده كنى؟ آیا تکبر ورزیدی یا برتری‌جویی کردی؟». ﴿قَالَ أَنَا۠ خَيۡرٞ مِّنۡهُ خَلَقۡتَنِي مِن نَّارٖ وَخَلَقۡتَهُۥ مِن طِينٖ٧٦﴾ «او گفت: «من از او برترم: مرا از آتش آفریده‌ای و او را از گِل». ﴿قَالَ فَٱخۡرُجۡ مِنۡهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٞ٧٧﴾ «[الله] فرمود: « از آن [بهشت برین] بیرون شو [که] بی‌تردید، تو [منفور و] رانده‌شده‌ای». ﴿وَإِنَّ عَلَيۡكَ لَعۡنَتِيٓ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلدِّينِ٧٨﴾ «و لعنت من تا روز جزا [= قیامت] بر تو خواهد بود». ﴿قَالَ رَبِّ فَأَنظِرۡنِيٓ إِلَىٰ يَوۡمِ يُبۡعَثُونَ٧٩﴾ «[ابلیس] گفت: «پروردگارا، پس تا روزی که [بندگانت] برانگیخته می‌شوند، به من مهلت بده». ﴿قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ ٱلۡمُنظَرِينَ٨٠﴾ «[الله] فرمود: «مهلت خواهی داشت». ﴿إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡوَقۡتِ ٱلۡمَعۡلُومِ٨١﴾ «تا روز [قیامت،] آن وقت معیّن». ﴿قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغۡوِيَنَّهُمۡ أَجۡمَعِينَ٨٢﴾ «[ابلیس] گفت: «پس به عزت تو سوگند که قطعاً همۀ آنان را گمراه می‌کنم». ﴿إِلَّا عِبَادَكَ مِنۡهُمُ ٱلۡمُخۡلَصِينَ٨٣﴾ «مگر بندگان مخلصت را از میان آنان». [ص: 71-83]. و چنانکه الله متعال خبر داده است، شیطان گفت: ﴿قَالَ فَبِمَآ أَغۡوَيۡتَنِي لَأَقۡعُدَنَّ لَهُمۡ صِرَٰطَكَ ٱلۡمُسۡتَقِيمَ﴾ «[ابلیس] گفت: پس به خاطر آنکه مرا در گمراهی [و هلاکت] افکندی، من نیز بر سر راه مستقیم تو برای [فریب] آنان می‌نشینم». ﴿ثُمَّ لَأٓتِيَنَّهُم مِّنۢ بَيۡنِ أَيۡدِيهِمۡ وَمِنۡ خَلۡفِهِمۡ وَعَنۡ أَيۡمَٰنِهِمۡ وَعَن شَمَآئِلِهِمۡۖ وَلَا تَجِدُ أَكۡثَرَهُمۡ شَٰكِرِينَ﴾ «سپس بر آنان ـ از روبرو و از پشت سر و از طرف راست و چپ‌شان‌ـ درمى‌آیم و [چنان می‌کنم که] بیشتر آنان را شكرگزار [نعمت‌های خود] نیابی». [الأعراف: 16، 17].

و جنیان مخاطب شرایع و مکلف هستند؛ و قدرت شنیدن وحی و فهم آن را از پیامبران و هشدار دهنگان دارند؛ و چنانکه الله متعال خبر داده است، وقتی قرآن را شنیدند، گفتند: ﴿وَإِذۡ صَرَفۡنَآ إِلَيۡكَ نَفَرٗا مِّنَ ٱلۡجِنِّ يَسۡتَمِعُونَ ٱلۡقُرۡءَانَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوٓاْ أَنصِتُواْۖ فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوۡاْ إِلَىٰ قَوۡمِهِم مُّنذِرِينَ﴾ «[ای پیامبر، به یاد آور] هنگامی‌ که گروهى از جن را به سوی تو فرستادیم كه قرآن را بشنوند؛ هنگامی که نزد پیامبر حضور یافتند، [به یكدیگر] گفتند: خاموش باشید [تا به آیات قرآن گوش فرادهیم] و چون [تلاوتش] به پایان رسید، نزد قوم خود بازگشتند تا به آنان [در مورد عواقبِ سرپیچی از فرمان حق] هشدار دهند». ﴿قَالُواْ يَٰقَوۡمَنَآ إِنَّا سَمِعۡنَا كِتَٰبًا أُنزِلَ مِنۢ بَعۡدِ مُوسَىٰ مُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِ يَهۡدِيٓ إِلَى ٱلۡحَقِّ وَإِلَىٰ طَرِيقٖ مُّسۡتَقِيمٖ﴾ «گفتند: اى قوم، ما [آیاتِ] كتابى را شنیدیم كه پس از موسى نازل شده است و کتاب‌های [آسمانیِ] پیش از خود را تصدیق می‌کند و به [سوى] حق و راه راست هدایت مى‌نماید». [الأحقاف: 29، 30].

و می‌دانیم که برخی از جنیان صالح هستند و برخی از آنان صالح نیستند؛ بنابراین هرکس از آنها ایمان آورد، فرجام و عاقبت او بهشت است؛ و هرکس از آنان که کفر ورزد، فرجام او آتش دوزخ است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَأَنَّا مِنَّا ٱلصَّٰلِحُونَ وَمِنَّا دُونَ ذَٰلِكَۖ كُنَّا طَرَآئِقَ قِدَدٗا﴾ «و اینکه در میان ما افرادی صالح و افرادی نادرستند، ما گروه‌هایی متفاوت [و گوناگون] هستیم». [الجن: 11] سپس الله متعال می‌فرماید: ﴿وَأَنَّا مِنَّا ٱلۡمُسۡلِمُونَ وَمِنَّا ٱلۡقَٰسِطُونَۖ فَمَنۡ أَسۡلَمَ فَأُوْلَٰٓئِكَ تَحَرَّوۡاْ رَشَدٗا﴾ «و اینکه گروهی از ما، مسلمان، و گروهی، کافر [و ظالم] هستند؛ هرکس که اسلام آورد، آنانند که راه رستگاری را جستجو کرده [و برگزیده]اند». ﴿وَأَمَّا ٱلۡقَٰسِطُونَ فَكَانُواْ لِجَهَنَّمَ حَطَبٗا﴾ «و اما کافران [و ستمکاران] هیزم [آتش] جهنم خواهند بود». [الجن: 14، 15].

و الله متعال از توبیخ انسان‌ها و جنیان بدکار توسط فرشتگان در روز قیامت خبر داده و می‌فرماید: ﴿يَٰمَعۡشَرَ ٱلۡجِنِّ وَٱلۡإِنسِ أَلَمۡ يَأۡتِكُمۡ رُسُلٞ مِّنكُمۡ يَقُصُّونَ عَلَيۡكُمۡ ءَايَٰتِي وَيُنذِرُونَكُمۡ لِقَآءَ يَوۡمِكُمۡ هَٰذَا﴾ «ای گروه جن و انس، آیا رسولانی از میان خود شما برای‌تان نیامدند كه آیات مرا بر شما بخوانند و از دیدار این روز به شما هشدار دهند؟ آنان می‌گویند: [آری،] ما علیه خویش گواهى می‌دهیم [كه آمدند]؛ و زندگى دنیا فریب‌شان داد و به زیان خود گواهى دادند كه كافر بوده‌اند». [الأنعام: 130] همچنین الله متعال می‌فرماید: ﴿قَالَ ٱدۡخُلُواْ فِيٓ أُمَمٖ قَدۡ خَلَتۡ مِن قَبۡلِكُم مِّنَ ٱلۡجِنِّ وَٱلۡإِنسِ فِي ٱلنَّارِ﴾ «[فرشتگان] به آنها می‌گویند: در بین گروه‌هایی از جن و انس که پیش از شما [کافر و گمراه] بوده‌اند، در آتش [دوزخ] وارد شوید». [الأعراف: 38]

و الله متعال سبب ورود آنان به دوزخ را گوش نکردن به هدایت بیان می‌کند؛ گوش کردنی که برای پذیرفتن باشد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَلَقَدۡ ذَرَأۡنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرٗا مِّنَ ٱلۡجِنِّ وَٱلۡإِنسِۖ لَهُمۡ قُلُوبٞ لَّا يَفۡقَهُونَ بِهَا وَلَهُمۡ أَعۡيُنٞ لَّا يُبۡصِرُونَ بِهَا وَلَهُمۡ ءَاذَانٞ لَّا يَسۡمَعُونَ بِهَآ﴾ «و بی‌تردید، بسیارى از جنّیان و آدمیان را براى دوزخ آفریده‌ایم؛ [زیرا‌] دل‌هایی دارند كه با آنها [حقایق را] درک نمى‌كنند و چشمانى دارند كه با آنها [نشانه‌های توان و تدبیر الهی را] نمى‌بینند و گوش‌هایی دارند كه با آنها [سخنان حق را] نمى‌شنوند». [الأعراف: 179] آیه‌ی مذکور بر این دلالت داردکه جنیان قلب و گوش و چشم دارند. و شیاطین صداهایی دارند که با آنها انسان‌ها را سرگردان نموده و می‌فریبند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَٱسۡتَفۡزِزۡ مَنِ ٱسۡتَطَعۡتَ مِنۡهُم بِصَوۡتِكَ وَأَجۡلِبۡ عَلَيۡهِم بِخَيۡلِكَ وَرَجِلِكَ﴾ «و هرکس از آنان را توانستى به آواى خود برانگیز [و به سوی گناه بکشان] و با سواران و پیادگانت بر آنان بانگ بزن». [الإسراء: 64]

الله متعال بشر را موعظه نموده تا شیطان آنها را نفریبد، چنانکه پدرشان را فریب داد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿يَٰبَنِيٓ ءَادَمَ لَا يَفۡتِنَنَّكُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ كَمَآ أَخۡرَجَ أَبَوَيۡكُم مِّنَ ٱلۡجَنَّةِ يَنزِعُ عَنۡهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوۡءَٰتِهِمَآۚ إِنَّهُۥ يَرَىٰكُمۡ هُوَ وَقَبِيلُهُۥ مِنۡ حَيۡثُ لَا تَرَوۡنَهُمۡۗ إِنَّا جَعَلۡنَا ٱلشَّيَٰطِينَ أَوۡلِيَآءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ﴾ «ای فرزندان آدم، [آگاه باشید که] شیطان شما را نفریبد چنان که پدر و مادرتان را از بهشت بیرون کرد و لباس آن دو را از تنشان [بیرون] کشید تا شرمگاه‌شان را به آنان نشان دهد. بی‌تردید، او و گروهش، از جایی که آنها را نمی‌بینید، شما را می‌بینند. به راستی که ما شیاطین‌ را دوستان کسانی قرار داده‌ایم که ایمان نمی‌آورند». [الأعراف: 27]

و ایمان داریم که شیطان – با اینکه می‌داند نمی‌تواند بندگان مخلص الله متعال را فریب دهد – به همراه سربازانش تلاش می‌کند که آنها را بفریبد و عبادت‌های آنها را فاسد گرداند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَكَذَٰلِكَ جَعَلۡنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوّٗا شَيَٰطِينَ ٱلۡإِنسِ وَٱلۡجِنِّ يُوحِي بَعۡضُهُمۡ إِلَىٰ بَعۡضٖ زُخۡرُفَ ٱلۡقَوۡلِ غُرُورٗاۚ وَلَوۡ شَآءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُۖ فَذَرۡهُمۡ وَمَا يَفۡتَرُونَ﴾ «و [ای پیامبر محمد، تو را با دشمنیِ مشرکان آزمودیم و] همچنین برای هر پیامبری، دشمنی از شیاطین انس و جن قرار دادیم که برخی از آنان در نهان، به برخی دیگر سخنان فریبنده [و بی‌اساس] القا می‌کنند و اگر پروردگارت می‌خواست، [هرگز] چنین نمی‌کردند؛ پس آنان را با دروغ‌هایی که می‌بافند واگذار». [الأنعام: 112] و در حدیث وارد شده که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «إِنَّ عِفْرِيتًا مِنَ الجِنِّ تَفَلَّتَ عَلَيَّ البَارِحَةَ -أَوْ كَلِمَةً نَحْوَهَا- لِيَقْطَعَ عَلَيَّ الصَّلَاةَ، فَأَمْكَنَنِي اللَّهُ مِنْهُ، فَأَرَدْتُ أَنْ أَرْبِطَهُ إِلَى سَارِيَةٍ مِنْ سَوَارِي المسْجِدِ حَتَّى تُصْبِحُوا وَتَنْظُرُوا إِلَيْهِ كُلُّكُمْ، فَذَكَرْتُ قَوْلَ أَخِي سُلَيْمَانَ: رَبِّ هَبْ لِي مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي»: «ديشب، جن سركشی نزد من آمد تا نماز مرا بهم زند. اما خداوند مرا بر او چيره گردانيد. خواستم او را به يكی از ستون‌های مسجد ببندم تا هنگام صبح، همه‌ی شما او را ببينيد. اما بياد سخن برادرم سليمان افتادم كه فرموده بود: «پروردگارا! به من پادشاهی و قدرتی عنايت فرما كه بعد از من، شامل حال هيچكس نشود». روح می‌گوید: پس او را ناکام بازگرداند. [به روایت بخاری (461) و مسلم (541)]. و از ابن مسعود رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ، إِلَّا وَقَدْ وُكِّلَ بِهِ قَرِينُهُ مِنَ الْجِنِّ»: «هیچیک از شما نیست مگر اینکه همنشینی از جنیان بر او گماشته شده است». گفتند: ای رسول خدا، حتی برای شما چنین است؟ فرمود: «وَإِيَّايَ، إِلَّا أَنَّ اللهَ أَعَانَنِي عَلَيْهِ فَأَسْلَمَ، فَلَا يَأْمُرُنِي إِلَّا بِخَيْرٍ»: «و برای من چنین است؛ جز اینکه الله متعال مرا بر او یاری نموده و اسلام آورده است و مرا جز به خیر و خوبی امر نمی‌کند». [به روایت مسلم (2814)]

و از سبرة بن ابوفاکة رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: از رسول خدا صلی الله علیه وسلم شنیدم که فرمود: «إِنَّ الشَّيْطَانَ قَعَدَ لِابْنِ آدَمَ بِأَطْرُقِهِ، فَقَعَدَ لَهُ بِطَرِيقِ الْإِسْلَامِ، فَقَالَ: تُسْلِمُ وَتَذَرُ دِينَكَ وَدِينَ آبَائِكَ وَآبَاءِ أَبِيكَ، فَعَصَاهُ فَأَسْلَمَ، ثُمَّ قَعَدَ لَهُ بِطَرِيقِ الْهِجْرَةِ، فَقَالَ: تُهَاجِرُ وَتَدَعُ أَرْضَكَ وَسَمَاءَكَ، وَإِنَّمَا مَثَلُ الْمُهَاجِرِ كَمَثَلِ الْفَرَسِ فِي الطِّوَلِ، فَعَصَاهُ فَهَاجَرَ، ثُمَّ قَعَدَ لَهُ بِطَرِيقِ الْجِهَادِ، فَقَالَ: تُجَاهِدُ، فَهُوَ جَهْدُ النَّفْسِ وَالْمَالِ، فَتُقَاتِلُ فَتُقْتَلُ، فَتُنْكَحُ الْمَرْأَةُ، وَيُقْسَمُ الْمَالُ، فَعَصَاهُ فَجَاهَدَ»: «شیطان با راه و روش‌هایی که دارد برای آدمیزاد به کمین می‌نشیند؛ در راه اسلام برای او به کمین می‌نشیند و می‌گوید: اسلام می‌آوری و دین خود و دین پدرانت و پدران پدرت را رها می‌کنی؛ پس از او نافرمانی کرده و اسلام می‌آورد؛ سپس در مسیر هجرت به کمین او می‌نشیند و می‌گوید: هجرت می‌کنی و زمین و آسمانت را رها می‌کنی؛ حال آنکه مثال مهاجر همچون اسبی در افسار است (= در قید و بند است)؛ پس از شیطان نافرمانی نموده و هجرت می‌کند؛ سپس در مسیر جهاد برای او به کمین می‌نشیند و می‌گوید: جهاد می‌کنی که تباه کردن جان و مال است؛ می‌جنگی و کشته می‌شوی و همسرت ازدواج می‌کند و مالت تقسیم می‌شود؛ پس از او نافرمانی نموده و جهاد می‌کند». سپس رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «فَمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ كَانَ حَقًّا عَلَى اللَّهِ عز وجل أَنْ يُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ، وَمَنْ قُتِلَ كَانَ حَقًّا عَلَى اللَّهِ عز وجل أَنْ يُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ، وَإِنْ غَرِقَ كَانَ حَقًّا عَلَى اللَّهِ أَنْ يُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ، أَوْ وَقَصَتْهُ دَابَّتُهُ كَانَ حَقًّا عَلَى اللَّهِ أَنْ يُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ»: «هرکس چنین کند، این حق را نزد الله عزوجل دارد که او را وارد بهشت کند؛ و هرکس کشته شود، این حق را نزد الله عزوجل دارد که او را وارد بهشت نماید؛ و اگر غرق شود، این حق را نزد الله عزوجل دارد که او را وارد بهشت کند؛ یا اگر چارپایش او را به زمین انداخته و گردنش بشکند، این حق را نزد الله عزوجل دارد که او را وارد بهشت کند». [به روایت نسائی (3134) و در الکبری (4327) و ابن ابی شیبة (19675) و احمد (15958) و ابن حبان (4593)].

وقتی شیطان خبیث از تسلط بر پیامبران علیهم السلام نا امید نمی‌شود، به طریق اولی از تسلط بر دیگران نا امید نمی‌شود؛ چنانکه ازابوالعلاء روایت است که عثمان بن ابوالعاص رضی الله عنه نزد رسول خدا صلی الله علیه وسلم آمد و گفت: ای رسول خدا، شیطان در میان من و نمازم مانع می‌شود؛ و مرا در مورد قرائتم به شک و تردید می‌اندازد؛ پس رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «ذَاكَ شَيْطَانٌ يُقَالُ لَهُ خِنْزَبٌ، فَإِذَا أَحْسَسْتَهُ فَتَعَوَّذْ بِاللهِ مِنْهُ، وَاتْفِلْ عَلَى يَسَارِكَ ثَلَاثًا»: «آن شیطانی است که به او خنزب گفته می‌شود؛ چون او را احساس کردی، از او به الله پناه ببر و سه بار به سمت چپ خود تف کن». عثمان بن ابوالعاص می‌گوید: پس این کار را انجام دادم که الله متعال او را از من دور نمود. [به روایت مسلم (2203)].

و در صحیح بخاری روایت است که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «إِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِي مِنِ ابْنِ آدَمَ مَجْرَى الدَّمِ»: «شیطان همچون خود در بدن آدمیزاد جریان می‌یابد». [به روایت بخاری (2038)، (7171)]. و ابن بطة رحمه الله در این معنا بابی را در کتابش «الابانة» ذکر نموده و می‌گوید: «باب ایمان به اینکه شیطان مخلوقی مسلط بر آدمیزاد است که همچون خون در بدن آنها جریان می‌یابد مگر نسبت به کسی که الله متعال او را در امان دارد؛ و هرکس این مساله را انکار کند، از فرقه‌های هلاک‌شده است». [الابانة الکبری، ابن بطة (4/ 61)].

و می‌دانیم که آدمیزاد هم دریافت‌هایی از فرشته دارد و هم دریافت‌هایی از شیطان؛ و پیامبر ما بیان نموده که چگونه از دریافت‌های شیطان پرهیز کنیم؛ چنانکه از عبدالله بن مسعود رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «إِنَّ لِلشَّيْطَانِ لَمَّةً بِابْنِ آدَمَ، وَلِلْمَلَكِ لَمَّةً، فَأَمَّا لَمَّةُ الشَّيْطَانِ فَإِيعَادٌ بِالشَّرِّ وَتَكْذِيبٌ بِالحَقِّ، وَأَمَّا لَمَّةُ المَلَكِ فَإِيعَادٌ بِالخَيْرِ وَتَصْدِيقٌ بِالحَقِّ، فَمَنْ وَجَدَ ذَلِكَ فَلْيَعْلَمْ أَنَّهُ مِنَ اللَّهِ، فَلْيَحْمَدِ اللَّهَ، وَمَنْ وَجَدَ الأُخْرَى فَلْيَتَعَوَّذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ، ثُمَّ قَرَأَ: ﴿ٱلشَّيۡطَٰنُ يَعِدُكُمُ ٱلۡفَقۡرَ وَيَأۡمُرُكُم بِٱلۡفَحۡشَآءِ﴾ [البقرة: 268]»: «شیطان پیام‌هایی به قلب آدمیزاد ارسال می‌کند و فرشته پیام‌هایی؛ اما پیام‌های شیطان، از نوع وعده‌ی شر و بدی و تکذیب حق است؛ و پیام‌های فرشته از نوع وعده‌ی خیر و خوبی و تصدیق حق؛ پس هرکس آن را احساس نمود، بداند که از جانب الله است؛ پس باید حمد و ستایش خداوند را بگوید؛ و هرکس آن یکی را احساس نمود، باید از شیطان رانده شده به الله پناه ببرد؛ سپس این آیه را خواند: «شیطان، شما را [به هنگام انفاق می‌ترساند و] وعدۀ فقر [و تنگدستی] می‌دهد و شما را به زشتی‌ها [= ارتکاب گناه] امر می‌کند». [به روایت ترمذی (2988) و ابن مبارک در الزهد (1435) و احمد در الزهد (854) و ابوداود در الزهد (164)].

و ایمان داریم که الله متعال بندگان مومنش را از کید و مکر و نیرنگ شیاطین حفظ می‌کند، مادامی که استغفار نموده و طلب آمرزش کنند. چنانکه در مسند روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «إِنَّ الشَّيْطَانَ قَالَ: وَعِزَّتِكَ يَا رَبِّ، لَا أَبْرَحُ أُغْوِي عِبَادَكَ مَا دَامَتْ أَرْوَاحُهُمْ فِي أَجْسَادِهِمْ، قَالَ الرَّبُّ: وَعِزَّتِي وَجَلَالِي لَا أَزَالُ أَغْفِرُ لَهُمْ مَا اسْتَغْفَرُونِي»: «شیطان گفت: پروردگارا، به عزت تو سوگند، از فریب دادن بندگانت دست نمی‌کشم مادامی که ارواح آنان در اجسادشان است؛ پروردگار فرمود: به عزت و جلالم سوگند، همواره آنها را می‌بخشم مادامی که از من طلب مغفرت و آمرزش کنند». [به روایت احمد (11237) و عبد بن حميد (932) و أبو يعلى (1273، 1399) و طبرانی در الأوسط (8788) و در الدعاء (1779)].

و می‌دانیم که شیطان خود را در صورت آدمیزاد یا به صورتی که الله متعال به او اجازه دهد، درمی‌آورد. چنانکه در صحیح بخاری از ابوهریره رضی الله عنه روایت شده که می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه وسلم مرا مسئول نگه‌داری زکات رمضان نمود که فردی نزد من آمد و شروع به دزديدن گندم كرد. من او را دستگير نمودم و گفتم: بخدا سوگند، تو را نزد رسول الله صلى الله عليه وسلم خواهم برد. و ادامه حدیث را ذکر می‌کند تا آنجا که: آن فرد گفت: چون به بستر خواب رفتی، آیة الکرسی را بخوان؛ در این صورت همواره نگهبانی از جانب خداوند بر تو خواهد بود و تا صبح شیطانی به تو نزدیک نمی‌شود؛ پس رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «صَدَقَكَ وَهُوَ كَذُوبٌ، ذَاكَ شَيْطَانٌ»: «به تو راست گفته است، هرچند او دروغگوست؛ آن شیطان بوده است». [به روایت بخاری (3275، 5010)، به صورت معلق از شيخش عثمان بن هيثم در دو جا].

اهل جاهلیت از فرط جهلی که داشتند، به بزرگان جنیان پناه می‌بردند و این کار جز به ترس و گمراهی و سرکشی آنان نیفزود؛ الله متعال از این مساله خبر داده و می‌فرماید: ﴿وَأَنَّهُۥ كَانَ رِجَالٞ مِّنَ ٱلۡإِنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٖ مِّنَ ٱلۡجِنِّ فَزَادُوهُمۡ رَهَقٗا﴾ «و اینکه مردانی از آدمیان، به مردانی از جنّیان پناه می‌بردند و [این‌گونه] بر گمراهی و سرکشیِ‌ آنان می‌افزودند». [الجن: 6]

و ایمان داریم که بت‌پرستان، فقط جنیان را عبادت می‌کردند؛ الله متعال از حقیقت معبودان آنها خبر داده و می‌فرماید: ﴿وَيَوۡمَ يَحۡشُرُهُمۡ جَمِيعٗا ثُمَّ يَقُولُ لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ أَهَٰٓؤُلَآءِ إِيَّاكُمۡ كَانُواْ يَعۡبُدُونَ﴾ «و [یاد کن از] روزی که الله همه‌ی آنان را برمی‌انگیزد، آنگاه به فرشتگان می‌گوید: آیا اینها شما را عبادت می‌کردند؟» ﴿قَالُواْ سُبۡحَٰنَكَ أَنتَ وَلِيُّنَا مِن دُونِهِمۖ بَلۡ كَانُواْ يَعۡبُدُونَ ٱلۡجِنَّۖ أَكۡثَرُهُم بِهِم مُّؤۡمِنُونَ﴾ [سبأ: 41] «[فرشتگان] می‌گویند: تو منزّهی؛ [دوست و] کارسازِ ما تو هستی، نه آنان؛ بلکه [این مشرکان] شیاطین را عبادت می‌کردند و بیشتر آنان به آنها ایمان داشتند». [سبأ: 40، 41].

و می‌دانیم که شیطان انسان را با کفر می‌فریبد، سپس در دنیا او را رها می‌کند؛ چنانکه الله متعال از او خبر داده است: ﴿كَمَثَلِ ٱلشَّيۡطَٰنِ إِذۡ قَالَ لِلۡإِنسَٰنِ ٱكۡفُرۡ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيٓءٞ مِّنكَ إِنِّيٓ أَخَافُ ٱللَّهَ رَبَّ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾ «[داستان منافقان با یهودیان] همچون [داستان] شیطان است، هنگامی‌ که به انسان گفت: کافر شو؛ اما هنگامی که کافر شد، [به او] گفت: من از تو بیزارم؛ [چرا که] من از الله ـ پروردگار جهانیان ـ می‌ترسم». [الحشر: 16] و چنانکه او را با کفر گمراه نموده و فریب می‌دهد، با سحر او را می‌فریبد؛ و به او سحر می‌آموزد؛ الله متعال در این مورد خبر داده می‌فرماید: ﴿وَلَٰكِنَّ ٱلشَّيَٰطِينَ كَفَرُواْ يُعَلِّمُونَ ٱلنَّاسَ ٱلسِّحۡرَ﴾ «ولی شیاطین [که] کفر ورزیدند، به مردم سحر می‌آموختند». [البقرة: 102]

و می‌دانیم که شیاطین در آخرت دوستان‌شان را رها می‌کنند؛ و آنان را به خاطر پیروی‌شان از آنها ملامت و نکوهش می‌نمایند؛ الله متعال از شیطان خبر می‌دهد که در آتش دوزخ در میان آنها برخاسته و می‌گوید: ﴿وَقَالَ ٱلشَّيۡطَٰنُ لَمَّا قُضِيَ ٱلۡأَمۡرُ إِنَّ ٱللَّهَ وَعَدَكُمۡ وَعۡدَ ٱلۡحَقِّ وَوَعَدتُّكُمۡ فَأَخۡلَفۡتُكُمۡۖ وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيۡكُم مِّن سُلۡطَٰنٍ إِلَّآ أَن دَعَوۡتُكُمۡ فَٱسۡتَجَبۡتُمۡ لِيۖ فَلَا تَلُومُونِي وَلُومُوٓاْ أَنفُسَكُمۖ مَّآ أَنَا۠ بِمُصۡرِخِكُمۡ وَمَآ أَنتُم بِمُصۡرِخِيَّ إِنِّي كَفَرۡتُ بِمَآ أَشۡرَكۡتُمُونِ مِن قَبۡلُۗ إِنَّ ٱلظَّٰلِمِينَ لَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ﴾ «و چون كار [داورى] انجام شد، شیطان مى‌گوید: بی‌تردید، الله به شما وعده داد؛ وعده‌ای راست و درست؛ و من به شما وعده [دروغین] دادم و با شما خُلفِ وعده کردم؛ و من هیچ تسلطى بر شما نداشتم جز اینكه شما را دعوت دادم و شما [نیز دعوت] مرا اجابت کردید؛ پس مرا سرزنش نكنید و خودتان را سرزنش كنید. [امروز] نه من فریادرسِ شما هستم و نه شما فریادرسِ من هستید. من بیزارم از اینكه پیش از این مرا [با الله] شریک می‌گرفتید. ستمكاران [مشرک] عذابى پردرد خواهند داشت». [إبراهيم: 22]

باب خلقت و آفرینش انسان

و ایمان داریم که الله متعال به فرشتگانش خبر داده است که در زمین جانشینی قرار می‌دهد تا آن را با عبادت و بندگی خویش آباد نماید؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَإِذۡ قَالَ رَبُّكَ لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّي جَاعِلٞ فِي ٱلۡأَرۡضِ خَلِيفَةٗۖ قَالُوٓاْ أَتَجۡعَلُ فِيهَا مَن يُفۡسِدُ فِيهَا وَيَسۡفِكُ ٱلدِّمَآءَ وَنَحۡنُ نُسَبِّحُ بِحَمۡدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَۖ قَالَ إِنِّيٓ أَعۡلَمُ مَا لَا تَعۡلَمُونَ﴾ «و [یاد کن] هنگامی که پروردگارت به فرشتگان فرمود: من در زمین جانشینى خواهم گماشت. [فرشتگان] گفتند: آیا كسى را در آنجا مى‌گمارى كه تبهكارى و خونریزی به راه اندازد؛ در حالی که ما تو را با سپاس به پاکی می‌ستاییم و مقدس می‌داریم؟ الله فرمود: من [دربارۀ هدف و مصلحتِ آفرینشِ او] چیزهایی مى‌دانم كه شما نمى‌دانید». [البقرة: 30] و الله متعال بیان نموده که آدم را از خاک آفریده است؛ چنانکه می‌فرماید: ﴿إِنَّ مَثَلَ عِيسَىٰ عِندَ ٱللَّهِ كَمَثَلِ ءَادَمَۖ خَلَقَهُۥ مِن تُرَابٖ ثُمَّ قَالَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ﴾ [آل عمران: 59] «در حقیقت، مَثَل عیسی نزد الله، همچون مَثل [خلقتِ] آدم است [که] او را از خاک آفرید سپس به او فرمود: باش؛ پس [بی‌درنگ] موجود شد». و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «إِنَّ اللَّهَ عز وجل خَلَقَ آدَمَ مِنْ قَبْضَةٍ قَبَضَهَا مِنْ جَمِيعِ الْأَرْضِ، فَجَاءَ بَنُو آدَمَ عَلَى قَدْرِ الْأَرْضِ. جَاءَ مِنْهُمُ الْأَبْيَضُ وَالْأَحْمَرُ وَالْأَسْوَدُ وَبَيْنَ ذَلِكَ، وَالْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ، وَالسَّهْلُ وَالْحَزْنُ، وَبَيْنَ ذَلِكَ»: «الله عزوجل آدم را از مشتی که آن را از همه‌ی زمین برداشته، خلق نموده است؛ و به این ترتیب فرزندان آدم متناسب با زمین به وجود آمدند؛ برخی از آنان سفید و برخی سرخ و برخی سیاه و برخی ما بین این رنگ‌ها به دنیا آمدند. برخی بد و برخی خوب؛ برخی نرم و برخی خشن و برخی در بین اینها هستند». [به روایت ابو داود (4693) و ترمذی (2955) و عبدالرزاق در التفسـير (41) و احمد (19582) و بـزار (3025)، 3026))]. و الله متعال این خاک را به گل تبدیل نمود و سپس انسان را طی مراحلی خلق نمود. الله متعال می‌فرماید: ﴿وَلَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ مِن صَلۡصَٰلٖ مِّنۡ حَمَإٖ مَّسۡنُونٖ﴾ «و در حقیقت، ما [نخستین] انسان [= آدم] را از گِلِ خشک [بازمانده] از لجنی بدبو آفریدیم‌». ﴿وَٱلۡجَآنَّ خَلَقۡنَٰهُ مِن قَبۡلُ مِن نَّارِ ٱلسَّمُومِ﴾ «و پیش از آن، جن را از آتشی سوزان و بى‌دود آفریدیم». ﴿وَإِذۡ قَالَ رَبُّكَ لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّي خَٰلِقُۢ بَشَرٗا مِّن صَلۡصَٰلٖ مِّنۡ حَمَإٖ مَّسۡنُونٖ﴾ «و [یاد کن] از هنگامی که پروردگارت به فرشتگان فرمود: همانا من بشری را از گِلِ خشک [بازمانده] از لجنی بدبو خواهم آفرید». ﴿فَإِذَا سَوَّيۡتُهُۥ وَنَفَخۡتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُواْ لَهُۥ سَٰجِدِينَ﴾ «پس چون [او را آفریدم و] به او سامان دادم و از روح خویش در وی دمیدم، [به نشانه‌ی اطاعت از فرمان من، همگی] بر او سجده کنید». ﴿فَسَجَدَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ كُلُّهُمۡ أَجۡمَعُونَ﴾ «فرشتگان همگی سجده کردند». [الحجر: 26-30]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَلَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ مِن سُلَٰلَةٖ مِّن طِينٖ﴾ «و در حقیقت، انسان را از چکیده‌ای از گِل آفریدیم». [المؤمنون: 12]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿فَٱسۡتَفۡتِهِمۡ أَهُمۡ أَشَدُّ خَلۡقًا أَم مَّنۡ خَلَقۡنَآۚ إِنَّا خَلَقۡنَٰهُم مِّن طِينٖ لَّازِبِۭ﴾ «پس از آنان [= کافران] بپرس که آیا آفرینش [پیکرهای] آنان سخت‌تر است یا آنچه که ما [از زمین و آسمان‌ها و جهان بیکران] آفریده‌ایم؛ [در حالی که] ما آنها از گِلى [بی‌ارزش و] چسبنده پدید آوردیم». [الصافات: 11]

امام احمد رحمه الله بعد از ذکر آیاتی که در آنها خلقت و آفرینش آدم علیه السلام بیان شده، می‌گوید: می‌گوییم: این آغاز خلقت و آفرینش آدم بوده است؛ الله متعال ابتدا او را از خاک و سپس گل سره و سیاه و سفید و گل خوب و بد خلق نموده است؛ و به همین دلیل نسل او خوب و بد و سیاه و سرخ و سفید هستند؛ سپس آن خاک را خیس نمود و تبدیل به گل شد؛ و این همان است که می‌فرماید: «مِّن طِينٖ» و چون اجزای گل به هم چسبیدند، گلی چسبنده شد؛ پس فرمود: «مِن سُلَٰلَةٖ مِّن طِينٖ»؛ می‌گوید: مانند گل زمانی که عصاره‌ی آن گرفته شود و از لابلای انگشتان خارج می‌شود؛ سپس بدبو و متعفن می‌شود و تبدیل به لجنی بدبو می‌گردد؛ و از این لجن او را خلق نموده است؛ و زمانی که خشک شده، مانند گل خشکیده‌ای همچون سفال گشته است؛ می‌گوید: و به این ترتیب صدایی همچون صدای سفال به خود گرفته است. و این بیان خلقت و آفرینش انسان است؛ اما اینکه می‌فرماید: ﴿مِن سُلَٰلَةٖ مِّن مَّآءٖ مَّهِينٖ﴾ [السجدة: 8] «از چکیدۀ آبی ضعیف [و بی‌قدر] مقرّر کرد». بیانگر آغاز خلقت و آفرینش نسل آدم می‌باشد؛ که از «سلالة» یعنی نطفه‌ای می‌باشد که از مرد خارج می‌شود؛ و این همان آبی است که اشاره شده است: «من ماءٍ» یعنی نطفه؛ و «مهین» یعنی ضعیف». [الرد على الجهمية والزنادقة (ص: 179-180) چاپ دغش العجمي].

و ایمان داریم که الله متعال آدم را با دست شریف و مبارک خود آفریده است و فرشتگان برای او سجده کردند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿فَإِذَا سَوَّيۡتُهُۥ وَنَفَخۡتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُواْ لَهُۥ سَٰجِدِينَ﴾ «پس چون [او را آفریدم و] به او سامان دادم و از روح خویش در وی دمیدم، [به نشانه‌ی اطاعت از فرمان من، همگی] بر او سجده کنید». ﴿فَسَجَدَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ كُلُّهُمۡ أَجۡمَعُونَ﴾ «فرشتگان همگی سجده کردند». [الحجر: 29، 30]. و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «يَجْتَمِعُ المؤمِنُونَ يَوْمَ القِيَامَةِ، فَيَقُولُونَ: لَوِ اسْتَشْفَعْنَا إِلَى رَبِّنَا، فَيَأْتُونَ آدَمَ، فَيَقُولُونَ: أَنْتَ أَبُو النَّاسِ، خَلَقَكَ اللَّهُ بِيَدِهِ، وَأَسْجَدَ لَكَ مَلَائِكَتَهُ»: «مومنان در روز قیامت جمع می‌شوند و می‌گویند: ای کاش کسی را شفیع خود نزد پروردگارمان کنیم؛ پس نزد آدم می‌روند و می‌گویند: تو پدر مردم هستی، الله تو را با دست خود خلق نموده است و فرشتگان برای تو سجده نمودند». [به روایت بخاری (4476) و مسلم (193) و ابن ماجه (4312)].

و ایمان داریم که الله متعال آدم علیه السلام را بر صورت خودش خلق نموده است؛ چنانکه از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ عَلَى صُورَتِهِ، طُولُهُ سِتُّونَ ذِرَاعًا»: «الله متعال آدم را بر صورت خودش خلق نمود؛ و طول او شصت ذراع بوده است». [به روایت بخاری (6227) و مسلم (2841)]. و از ابوهریره روایت است که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «إِذَا قَاتَلَ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ فَلْيَجْتَنِبِ الْوَجْهَ؛ فَإِنَّ اللهَ خَلَقَ آدَمَ عَلَى صُورَتِهِ»: «چون یکی از شما با برادرش درگیر شد، باید از ضربه زدن به صورت او پرهیز کند؛ چراکه الله متعال آدم را بر صورت خودش خلق نموده است». [به روایت بخاری (2559) و مسلم (2612) و این لفظ مسلم است]. و از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «إِذَا ضَرَبَ أَحَدُكُمْ فَلْيَتَجَنَّبِ الْوَجْهَ، وَلَا يَقُلْ: قَبَّحَ اللَّهُ وَجْهَكَ وَوَجْهَ مَنْ أَشْبَهَ وَجْهَكَ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ آدَمَ عَلَى صُورَتِهِ»: «چون یکی از شما (خواست) به دیگری ضربه زند، از ضربه زدن به صورت (طرف مقابل) دوری نماید و نگوید: "الله روی تو و کسی را که شبیه توست زشت گرداند"، زیرا الله متعال آدم را بر صورت خودش خلق کرده است». [به روایت عبدالرزاق (17952) و حميدی (1153) و احمد (7420) و بخاری در أدب المفرد (173) و ابن أبي عاصم در السنة (531)].

و ایمان داریم که الله متعال همسری از وجود آدم برای او خلق نمود تا در کنار او آرام بگیرد؛ و همسرش حواء بوده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿هُوَ ٱلَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفۡسٖ وَٰحِدَةٖ وَجَعَلَ مِنۡهَا زَوۡجَهَا لِيَسۡكُنَ إِلَيۡهَا﴾ «[ای مردم،] او ذاتی است که شما را از یک تن آفرید و همسرش را از او پدید آورد تا در کنارش آرام گیرد». [الأعراف: 189] و الله متعال می‌فرماید: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱتَّقُواْ رَبَّكُمُ ٱلَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفۡسٖ وَٰحِدَةٖ وَخَلَقَ مِنۡهَا زَوۡجَهَا وَبَثَّ مِنۡهُمَا رِجَالٗا كَثِيرٗا وَنِسَآءٗ﴾ «ای مردم، تقوای پروردگارتان پیشه کنید [همان ذاتی] که شما را از یک تن آفرید و همسرش را [نیز] از او آفرید و از [نسلِ] آن دو، مردان و زنان بسیاری پراکند». [النساء: 1]

و ایمان داریم که الله متعال آدم و حواء را خلق نمود و آنان را در بهشت ساکن نمود؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَقُلۡنَا يَٰٓـَٔادَمُ ٱسۡكُنۡ أَنتَ وَزَوۡجُكَ ٱلۡجَنَّةَ وَكُلَا مِنۡهَا رَغَدًا حَيۡثُ شِئۡتُمَا﴾ «و گفتیم: ای آدم! تو و همسرت [حوّا] در بهشت سکونت کنید و از [نعمت‌های] آن ـ از هر جا که می‌خواهید ـ گوارا بخورید». [البقرة: 35] و آنها را از خوردن از درختی مشخص نهی نمود؛ اما شیطان از روی حسادتی که به آنها داشت، آنان را وسوسه کرد و آن دو از میوه آن درخت خوردند و الله متعال نیز آنها را از بهشت بیرون نمود و به زمین فروفرستاد؛ الله متعال در این مورد خبر داده و می‌فرماید: ﴿وَيَٰٓـَٔادَمُ ٱسۡكُنۡ أَنتَ وَزَوۡجُكَ ٱلۡجَنَّةَ فَكُلَا مِنۡ حَيۡثُ شِئۡتُمَا وَلَا تَقۡرَبَا هَٰذِهِ ٱلشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ﴾ [الأعراف: 19] «و ای آدم، تو و همسرت در بهشت ساکن شوید و از [خوردنی‌های آن از] هر جا که خواستید بخورید؛ و[لی] به این درخت نزدیک نشوید که از ستمکاران [نافرمان] خواهید بود».(١٩)» ﴿فَوَسۡوَسَ لَهُمَا ٱلشَّيۡطَٰنُ لِيُبۡدِيَ لَهُمَا مَا وُۥرِيَ عَنۡهُمَا مِن سَوۡءَٰتِهِمَا وَقَالَ مَا نَهَىٰكُمَا رَبُّكُمَا عَنۡ هَٰذِهِ ٱلشَّجَرَةِ إِلَّآ أَن تَكُونَا مَلَكَيۡنِ أَوۡ تَكُونَا مِنَ ٱلۡخَٰلِدِينَ٢٠﴾ «پس شیطان آن دو را وسوسه کرد تا آنچه از شرمگاهشان بر آنان پوشیده مانده بود، برایشان آشکار سازد [پس حیله‌ای اندیشید] و گفت: «پروردگارتان شما را از [خوردن میوۀ] این درخت منع نكرد مگر [براى‌] آنكه [مبادا تبدیل به] دو فرشته گردید یا از جاودانان شوید». ﴿وَقَاسَمَهُمَآ إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ ٱلنَّٰصِحِينَ٢١﴾ «و برای آن‌ دو سوگند یاد کرد که: «من قطعاً خیرخواهتان هستم»‌. ﴿فَدَلَّىٰهُمَا بِغُرُورٖۚ فَلَمَّا ذَاقَا ٱلشَّجَرَةَ بَدَتۡ لَهُمَا سَوۡءَٰتُهُمَا وَطَفِقَا يَخۡصِفَانِ عَلَيۡهِمَا مِن وَرَقِ ٱلۡجَنَّةِۖ وَنَادَىٰهُمَا رَبُّهُمَآ أَلَمۡ أَنۡهَكُمَا عَن تِلۡكُمَا ٱلشَّجَرَةِ وَأَقُل لَّكُمَآ إِنَّ ٱلشَّيۡطَٰنَ لَكُمَا عَدُوّٞ مُّبِينٞ٢٢﴾ «پس آرام آرام آنان را با مكر وفريب (به سوی نافرمانی وخوردن از آن درخت) كشيد و چون از [میوۀ] آن درخت [ممنوعه] چشیدند، شرمگاهشان بر آنان نمایان شد؛ و شروع کردند به قرار دادن برگ[های درختانِ] بهشت بر [شرمگاه] خود [تا آن را بپوشانند]؛ و پروردگارشان [اینچنین] به آنها ندا داد: «آیا شما را از [خوردنِ میوۀ] آن درخت منع نکردم و به شما نگفتم که بی‌تردید، شیطان دشمن آشکار شماست؟». ﴿قَالَا رَبَّنَا ظَلَمۡنَآ أَنفُسَنَا وَإِن لَّمۡ تَغۡفِرۡ لَنَا وَتَرۡحَمۡنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ٢٣﴾ «[آن دو] گفتند: «پروردگارا، ما [با سرپیچی از دستور تو] به خویشتن ستم کردیم و اگر ما را نیامرزی و بر ما رحم نکنی، قطعاً از زیانکاران خواهیم بود». ﴿قَالَ ٱهۡبِطُواْ بَعۡضُكُمۡ لِبَعۡضٍ عَدُوّٞۖ وَلَكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ مُسۡتَقَرّٞ وَمَتَٰعٌ إِلَىٰ حِينٖ٢٤﴾ «[الله] فرمود: «[از بهشت بر زمین] فرود آیید. [در حالی که زین پس] برخی از شما دشمن برخی دیگرید و در زمین تا مدتی [معیّن] قرارگاه و بهره‌مندی برایتان خواهد بود». ﴿قَالَ فِيهَا تَحۡيَوۡنَ وَفِيهَا تَمُوتُونَ وَمِنۡهَا تُخۡرَجُونَ٢٥﴾ «[و] فرمود: «در آن زندگی می‌کنید و در همان[جا] می‌میرید و [روز قیامت نیز] از آن بیرون آورده می‌شوید». [الأعراف: 19-25].

و ایمان داریم که الله متعال آدم را جانشینی در زمین قرار داده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَإِذۡ قَالَ رَبُّكَ لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّي جَاعِلٞ فِي ٱلۡأَرۡضِ خَلِيفَةٗۖ قَالُوٓاْ أَتَجۡعَلُ فِيهَا مَن يُفۡسِدُ فِيهَا وَيَسۡفِكُ ٱلدِّمَآءَ وَنَحۡنُ نُسَبِّحُ بِحَمۡدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَۖ قَالَ إِنِّيٓ أَعۡلَمُ مَا لَا تَعۡلَمُونَ﴾ «و [یاد کن] هنگامی که پروردگارت به فرشتگان فرمود: من در زمین جانشینى خواهم گماشت. [فرشتگان] گفتند: آیا كسى را در آنجا مى‌گمارى كه تبهكارى و خونریزی به راه اندازد؛ در حالی که ما تو را با سپاس به پاکی می‌ستاییم و مقدس می‌داریم؟ الله فرمود: من [دربارۀ هدف و مصلحتِ آفرینشِ او] چیزهایی مى‌دانم كه شما نمى‌دانید». [البقرة: 30].

و به این ترتیب الله متعال او را آزمایش نمود که فراموش نمود و درنتیجه نافرمانی کرد؛ و پس از آن پروردگارش او را برگزید و هدایت نمود؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَلَقَدۡ عَهِدۡنَآ إِلَىٰٓ ءَادَمَ مِن قَبۡلُ فَنَسِيَ وَلَمۡ نَجِدۡ لَهُۥ عَزۡمٗا﴾ «به راستی، پیش از این با آدم پیمان بستیم [که از میوۀ درخت ممنوعه نخورَد]؛ ولی [پیمانش را] فراموش کرد و عزمی [استوار] در او نیافتیم». [طه: 115] سپس آدم از پروردگارش کلماتی را دریافت نمود که سبب بخشیده شدن او از سوی الله متعال و پذیرفتن توبه‌اش شد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿فَتَلَقَّىٰٓ ءَادَمُ مِن رَّبِّهِۦ كَلِمَٰتٖ فَتَابَ عَلَيۡهِۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ٣٧﴾ «آنگاه آدم از پروردگارش کلماتی فراگرفت [و درخواستِ بخشایش نمود] و الله توبه‌ی او را پذیرفت؛ زیرا الله، توبه‌پذیرِ مهربان است». ﴿قُلۡنَا ٱهۡبِطُواْ مِنۡهَا جَمِيعٗاۖ فَإِمَّا يَأۡتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدٗى فَمَن تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ٣٨﴾ «گفتیم: «همگی از آن [= بهشت] فرود آیید و هر ‌گاه از جانبِ من رهنمودی برایتان آمد، کسانی که از آن [هدایت] پیروی کنند، نه ترسی خواهند داشت و نه اندوهگین می‌شوند». [البقرة: 37، 38].

و ایمان داریم که الله متعال همه‌ی اینها را چهل سال پیش از خلقت و آفرینش آدم نوشته است؛ چنانکه در حدیث صحیح از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «آدم و موسی با یکدیگر بحث کردند؛ پس موسی به او گفت: ای آدم، تو پدر ما هستی؛ ما را محروم نمودی و از بهشت بیرون کردی؛ آدم به او گفت: ای موسی، الله متعال تو را برای سخن گفتن با خود برگزید و با دست خود (تورات را) برای تو نوشت؛ آیا به خاطر امری که الله متعال چهل سال پیش خلقتم برای من مقدر نموده، ملامتم می-کنی؟ و به این ترتیب حجت و دلیل آدم بر موسی غالب شد (و این عبارت را سه مرتبه فرمود) ». [به روایت بخاری (6614) و مسلم (2652) و ابو داود (4701) و ترمذی (2134) و ابن ماجه (80)].

و ایمان داریم که آغاز خلقت فرزندان آدم چنان است که الله متعال از آن خبر داده و فرموده است: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِن كُنتُمۡ فِي رَيۡبٖ مِّنَ ٱلۡبَعۡثِ فَإِنَّا خَلَقۡنَٰكُم مِّن تُرَابٖ ثُمَّ مِن نُّطۡفَةٖ ثُمَّ مِنۡ عَلَقَةٖ ثُمَّ مِن مُّضۡغَةٖ مُّخَلَّقَةٖ وَغَيۡرِ مُخَلَّقَةٖ لِّنُبَيِّنَ لَكُمۡۚ وَنُقِرُّ فِي ٱلۡأَرۡحَامِ مَا نَشَآءُ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗى ثُمَّ نُخۡرِجُكُمۡ طِفۡلٗا ثُمَّ لِتَبۡلُغُوٓاْ أَشُدَّكُمۡۖ وَمِنكُم مَّن يُتَوَفَّىٰ وَمِنكُم مَّن يُرَدُّ إِلَىٰٓ أَرۡذَلِ ٱلۡعُمُرِ لِكَيۡلَا يَعۡلَمَ مِنۢ بَعۡدِ عِلۡمٖ شَيۡـٔٗا﴾ «ای مردم، اگر دربارۀ برانگیخته شدن [در قیامت] تردید دارید، [بدانید که] بی‌تردید، ما شما را از خاک آفریدیم، سپس از نطفه و آنگاه از خون بسته‌شده، سپس از پاره‌گوشتی دارای خلقت کامل و [بعضاً] خلقت ناقص؛ [چنین کردیم] تا [قدرت خویش را] برای‌تان آشکار سازیم؛ و هر چه را که بخواهیم، تا مدتی معیّن در رَحِم [مادران] نگه می‌داریم، آنگاه شما را به صورت نوزادی بیرون می‌آوریم، سپس [پرورش می‌یابید] تا به حد رشد [و بلوغ] خود برسید؛ و از شما کسی هست که [در دوران جوانی] می‌میرد و کسی نیز هست [که آنقدر عمر می‌کند تا] به نهایت فرتوتی [و کهنسالی] می‌رسد، چنان که پس از [آن همه] دانش، [همه را فراموش می‌کند و] چیزی نمی‌داند». [الحج: 5] و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَلَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ مِن سُلَٰلَةٖ مِّن طِينٖ١٢﴾ «و در حقیقت، انسان را از چکیده‌ای از گِل آفریدیم». ﴿ثُمَّ جَعَلۡنَٰهُ نُطۡفَةٗ فِي قَرَارٖ مَّكِينٖ١٣﴾ «سپس او را [به شکل] نطفه‌ای در قرارگاهی استوار [= رحِم] نهادیم.(١٣)» ﴿ثُمَّ خَلَقۡنَا ٱلنُّطۡفَةَ عَلَقَةٗ فَخَلَقۡنَا ٱلۡعَلَقَةَ مُضۡغَةٗ فَخَلَقۡنَا ٱلۡمُضۡغَةَ عِظَٰمٗا فَكَسَوۡنَا ٱلۡعِظَٰمَ لَحۡمٗا ثُمَّ أَنشَأۡنَٰهُ خَلۡقًا ءَاخَرَۚ فَتَبَارَكَ ٱللَّهُ أَحۡسَنُ ٱلۡخَٰلِقِينَ١٤﴾ «سپس نطفه را [به شکل] خونِ بسته ساختیم و آنگاه خونِ بسته را [به صورت] پاره‌گوشتی ساختیم؛ سپس پاره‌گوشت را [به شکل] استخوان درآوردیم و آنگاه بر استخوان‌ها گوشت پوشاندیم؛ سپس آن [جنین] را آفرینشی دیگر بخشیدیم. [پربرکت و] بزرگوار است الله که نیکوترین آفریننده است». [المؤمنون: 12-14]. و از عبدالله بن مسعود رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه وسلم که صادق المصدوق است برای ما روایت نموده و فرمود: «إِنَّ أَحَدَكُمْ يُجْمَعُ خَلْقُهُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا، ثُمَّ يَكُونُ عَلَقَةً مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ يَكُونُ مُضْغَةً مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ يَبْعَثُ اللَّهُ مَلَكًا فَيُؤْمَرُ بِأَرْبَعِ كَلِمَاتٍ، وَيُقَالُ لَهُ: اكْتُبْ عَمَلَهُ، وَرِزْقَهُ، وَأَجَلَهُ، وَشَقِيٌّ أَوْ سَعِيدٌ، ثُمَّ يُنْفَخُ فِيهِ الرُّوحُ»: «خلقت هریک از شما در شکم مادرش چهل روز طول می‌کشد (نطفه بسته می‌شود) سپس چهل روز تکه خونی می‌باشد و پس از آن چهل روز تکه گوشتی؛ سپس الله متعال فرشته‌ای را می‌فرستد که مامور به نوشتن چهار چیز است و به او گفته می‌شود: عمل و رزق و اجل و شقاوت یا سعادت او را بنویس؛ سپس در او روح دمیده می‌شود». [به روایت بخاری (3208) و مسلم (2643) و ابو داود (4708) و ترمذی (2137) و ابن ماجه (76)].

و رسول خدا صلی الله علیه وسلم بیان نمودند که چگونه گاهی فرزند شبیه پدرش و گاهی شبیه مادرش می‌شود؛ وقتی عبدالله بن سلام از ایشان سوال نمود و گفت: من از شما در موردسه چیز سوال می‌کنم که جز یک پیامبر پاسخ آنها را نمی‌داند؛ نخستین علامت قیامت چیست؟ و نخستین غذایی که بهشتیان می‌خورند، چیست؟ و چگونه فرزندی که متولد می‌شود، گاهی شبیه پدر و گاهی شبیه مادرش می‌باشد؟ رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «أَخْبَرَنِي بِهِ جِبْرِيلُ آنِفًا»: «اندکی قبل جبرئیل در این مورد به من خبر داد». ابن سلام گفت: در میان ملائکه، جبرئیل دشمن یهود است. رسول خدا فرمود: «أَمَّا أَوَّلُ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ فَنَارٌ تَحْشُرُهُمْ مِنَ المشرِقِ إِلَى المغربِ، وَأَمَّا أَوَّلُ طَعَامٍ يَأْكُلُهُ أَهْلُ الجَنَّةِ فَزِيَادَةُ كَبِدِ الحُوتِ، وَأَمَّا الوَلَدُ فَإِذَا سَبَقَ مَاءُ الرَّجُلِ مَاءَ المرأةِ نَزَعَ الوَلَدَ، وَإِذَا سَبَقَ مَاءُ المرأةِ مَاءَ الرَّجُلِ نَزَعَتِ الوَلَدَ»: «اما نخستین نشانه‌های قیامت آتشی است که مردم را از مشرق به سوی مغرب جمع می‌کند؛ و نخستین غذایی که بهشتیان می‌خورند، زایده‌ی جگر ماهی است؛ اما فرزند، اگر انزال آب مرد زودتر از آب زن باشد، فرزند شبیه مرد می‌شود؛ و اگر انزال آب زن زودتر از آب مرد باشد، فرزند شبیه زن می‌شود». پس عبدالله بن سلام گفت: گواهی می‌دهم که معبود بر حقی جز الله نیست و تو فرستاده‌ی الله هستی. [به روایت بخاری (3938)].

و ایمان داریم که همه‌ی مردم فرزندان آدم هستند؛ و آدم از خاک است؛ و هیچکس برتر از دیگری نیست، مگر بر مبنای تقوا؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنَّا خَلَقۡنَٰكُم مِّن ذَكَرٖ وَأُنثَىٰ وَجَعَلۡنَٰكُمۡ شُعُوبٗا وَقَبَآئِلَ لِتَعَارَفُوٓاْۚ إِنَّ أَكۡرَمَكُمۡ عِندَ ٱللَّهِ أَتۡقَىٰكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٞ﴾ «ای مردم، ما شما را از [آمیزش] مرد و زنى آفریدیم و به تیره‌ها و قبیله‌های مختلف تقسیم كردیم تا یكدیگر را بازشناسید. بی‌تردید، بزرگوارترین شما نزد الله پرهیزگارترینِ شماست؛ و الله [به آنچه می‌کنید] دانا و آگاه است». [الحجرات: 13] و از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «إِنَّ اللَّهَ عز وجل قَدْ أَذْهَبَ عَنْكُمْ عُبِّيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ، وَفَخْرَهَا بِالْآبَاءِ مُؤْمِنٌ تَقِيٌّ، وَفَاجِرٌ شَقِيٌّ، أَنْتُمْ بَنُو آدَمَ، وَآدَمُ مِنْ تُرَابٍ...»: «الله عزوجل فخرفروشی و تکبر دوران جاهليت و باليدن به آباء و اجداد را از شما ساقط کرده است؛ انسان‌ها دو دسته‌اند: مؤمنِ پرهيزگار و بدکار و گمراه. شما فرزندان آدم هستيد و آدم از خاک آفريده شد». [به روایت ابو داود (5116) و ترمذی (3956) و معافى بن عمران در الزهد (147) و ابن وهب در الجامع (30) و احمد (8736)].

و ایمان داریم که الله متعال آدم را از خاک آفرید و از نفس او همسرش حواء را خلق نمود؛ و سایر بشر را از آبی پست خلق نمود جز عیسی علیه السلام که الله متعال او را از مادرش و بدون پدر آفرید؛ چنانکه الله متعال از این مهم خبر داده و فرموده است: ﴿إِذۡ قَالَتِ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ يَٰمَرۡيَمُ إِنَّ ٱللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٖ مِّنۡهُ ٱسۡمُهُ ٱلۡمَسِيحُ عِيسَى ٱبۡنُ مَرۡيَمَ وَجِيهٗا فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِ وَمِنَ ٱلۡمُقَرَّبِينَ٤٥﴾ «و [ای پیامبر، یاد کن از] هنگامی که فرشتگان گفتند: «ای مریم، الله تو را به کلمه‌ای از جانب خویش بشارت می‌دهد که نامش مسیح ـ عیسی پسر مریم ـ است؛ در حالی ‌که [او] در دنیا و آخرت آبرومند و از نزدیکان [درگاه الهی] است». ﴿وَيُكَلِّمُ ٱلنَّاسَ فِي ٱلۡمَهۡدِ وَكَهۡلٗا وَمِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ٤٦﴾ «او در گهواره [به اعجاز،] و در کهنسالی [به وحی الهی‌] با مردم سخن می‌گوید و از شایستگان است». ﴿قَالَتۡ رَبِّ أَنَّىٰ يَكُونُ لِي وَلَدٞ وَلَمۡ يَمۡسَسۡنِي بَشَرٞۖ قَالَ كَذَٰلِكِ ٱللَّهُ يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُۚ إِذَا قَضَىٰٓ أَمۡرٗا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ٤٧﴾ «[مریم] گفت: «پروردگارا، چگونه فرزندی خواهم داشت در حالی که [هیچ] بشری به من دست نزده است؟» [فرشته] گفت: «الله بدین‌سان هر چه را بخواهد می‌آفریند [و] هر گاه چیزی را اراده کند، فقط به آن می‌گوید: "باش" آنگاه آن [چیز بی‌درنگ] موجود می‌شود». [آل عمران: 45-47].

و ایمان داریم که عیسی علیه السلام – هرچند خلقت او عجیب بوده است- بنده‌ی الله و فرستاده‌ی اوست؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿إِنۡ هُوَ إِلَّا عَبۡدٌ أَنۡعَمۡنَا عَلَيۡهِ وَجَعَلۡنَٰهُ مَثَلٗا لِّبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ﴾ «عیسى فقط بنده‌اى است كه نعمت [رسالت] بر او ارزانى داشتیم و او را نمونه‌ای [از قدرت الهی] براى بنی‌اسرائیل قرار دادیم». [الزخرف: 59] بنابراین او هم بشری همچون سایر انسان‌هاست که غذا می‌خورد؛ و اله و معبود نیست؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿مَّا ٱلۡمَسِيحُ ٱبۡنُ مَرۡيَمَ إِلَّا رَسُولٞ قَدۡ خَلَتۡ مِن قَبۡلِهِ ٱلرُّسُلُ وَأُمُّهُۥ صِدِّيقَةٞۖ كَانَا يَأۡكُلَانِ ٱلطَّعَامَۗ ٱنظُرۡ كَيۡفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ ٱلۡأٓيَٰتِ ثُمَّ ٱنظُرۡ أَنَّىٰ يُؤۡفَكُونَ﴾ «مسیح پسر مریم، جز پیامبری نیست که پیش از او [نیز] پیامبران دیگری بودند و مادرش زن بسیار راستگو [و درستکار] بود؛ هر دو [مانند انسان‌های دیگر] غذا می‌خوردند. [ای پیامبر] بنگر که چگونه آیات [خود] را برای‌شان روشن می‌سازیم و باز بنگر که چگونه [از حقیقت] رویگردان می‌شوند». [المائدة: 75]

و در کتاب پروردگارمان، قرآن کریم می‌بینیم که الله متعال با دلایل زیادی ادعای کسانی را رد می‌کند که مسیح را اله و معبود خود خواندند؛ دو مورد از این دلایل از قرار زیر می‌باشد: ﴿مَا ٱتَّخَذَ ٱللَّهُ مِن وَلَدٖ وَمَا كَانَ مَعَهُۥ مِنۡ إِلَٰهٍۚ إِذٗا لَّذَهَبَ كُلُّ إِلَٰهِۭ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلَا بَعۡضُهُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖۚ سُبۡحَٰنَ ٱللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ﴾ «الله هرگز فرزندی برنگزیده است و هیچ معبودی با او نیست. [اگر چنین بود،] آنگاه هر معبودی آنچه را آفریده بود [با خود] می‌بُرد و مسلماً برخی بر برخی دیگر برتری می‌جستند [و نظامِ هستی تباه می‌گشت]. الله از آنچه [مشرکان] توصیف می‌کنند، منزّه است». [المؤمنون: 91] و می‌فرماید: ﴿لَّقَدۡ كَفَرَ ٱلَّذِينَ قَالُوٓاْ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡمَسِيحُ ٱبۡنُ مَرۡيَمَۚ قُلۡ فَمَن يَمۡلِكُ مِنَ ٱللَّهِ شَيۡـًٔا إِنۡ أَرَادَ أَن يُهۡلِكَ ٱلۡمَسِيحَ ٱبۡنَ مَرۡيَمَ وَأُمَّهُۥ وَمَن فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗاۗ وَلِلَّهِ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَاۚ يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ﴾ [المائدة: 17] «کسانی که گفتند: الله همان مسیح ـ پسر مریم ـ است، یقیناً کافر شدند. [ای پیامبر، به آنان] بگو: اگر الله بخواهد که مسیح ـ پسر مریم ـ و مادرش و همه‌ی کسانی را که روی زمین هستند نابود کند، چه كسى در برابر الله اختیارى دارد [كه مانع شود]؟ فرمانرواییِ آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو قرار دارد از آنِ الله است؛ هر چه بخواهد می‌آفریند؛ و الله بر همه چیز تواناست». [المائدة: 17]

و ایمان داریم که الله متعال انسان‌ها را بر فطرت خلق نموده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿فَأَقِمۡ وَجۡهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفٗاۚ فِطۡرَتَ ٱللَّهِ ٱلَّتِي فَطَرَ ٱلنَّاسَ عَلَيۡهَاۚ لَا تَبۡدِيلَ لِخَلۡقِ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكَ ٱلدِّينُ ٱلۡقَيِّمُ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ﴾ «[ای پیامبر،] حقگرایانه و خالصانه به این دین روی آور. [این آیین پاک،] اسلام است که الله فطرت مردم را بر اساس آن سرشته است. هیچ تغییری در آفرینشِ الله نیست. این است [راه راست و] دین استوار؛ ولی بیشتر مردم [حقیقت را] نمی‌دانند». [الروم: 30] ابن زید و مجاهد و عکرمه می‌گویند: فطرت همان اسلام است. [تفسیر طبری (20/ 98)].

و ابن عباس رضی الله عنهما و ابراهیم نخعی و سعید بن جبیر و مجاهد و عکرمه و قتاده و ضحاک و ابن زید در این مورد که می‌فرماید: «لاَ تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ» می‌گویند: یعنی دین الله تغییر پذیر نیست. و بخاری در صحیح خود بابی را با این عنوان ذکر نموده است: «باب «لاَ تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ» یعنی «لدین الله»؛ «خُلُقُ الأَوَّلِين» یعنی دین اولین‌ها؛ و فطرة یعنی اسلام».

و از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الفِطْرَةِ، فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ، أَوْ يُنَصِّرَانِهِ، أَوْ يُمَجِّسَانِهِ، كَمَثَلِ البَهِيمَـةِ تُنْتَجُ البَهِيمَةَ، هَلْ تَرَى فِيهَا جَدْعَاءَ؟»: «هر نوزادی که متولد می‌شود، بر فطرت متولد می‌گردد؛ و این پدر و مادرش هستند که او را یهودی یا نصرانی یا مجوسی می‌کنند؛ مانند چارپایی که چارپایی سالم به دنیا می‌آورد، آیا در فرزند او نقصی می‌بینید؟». سپس ابوهریره رضی الله عنه می‌گوید: ﴿فِطۡرَتَ ٱللَّهِ ٱلَّتِي فَطَرَ ٱلنَّاسَ عَلَيۡهَاۚ لَا تَبۡدِيلَ لِخَلۡقِ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكَ ٱلدِّينُ ٱلۡقَيِّمُ﴾ «[این آیین پاک،] اسلام است که الله فطرت مردم را بر اساس آن سرشته است. هیچ تغییری در آفرینشِ الله نیست. این است [راه راست و] دین استوار». [الروم: 30] [به روایت بخاری (4775) و مسلم (2658) و ابو داود (4714) و ترمذی (2138)].

و از عیاض بن حمار مجاشعی رضی الله عنه روایت است که: روزی رسول خدا صلی الله علیه وسلم در خطبه‌اش فرمود: «أَلَا إِنَّ رَبِّي أَمَرَنِي أَنْ أُعَلِّمَكُمْ مَا جَهِلْتُمْ، مِمَّا عَلَّمَنِي يَوْمِي هَذَا، كُلُّ مَالٍ نَحَلْتُهُ عَبْدًا حَلَالٌ، وَإِنِّي خَلَقْتُ عِبَادِي حُنَفَاءَ كُلَّهُمْ، وَإِنَّهُمْ أَتَتْهُمُ الشَّيَاطِينُ فَاجْتَالَتْهُمْ عَنْ دِينِهِمْ، وَحَرَّمَتْ عَلَيْهِمْ مَا أَحْلَلْتُ لَهُمْ، وَأَمَرَتْهُمْ أَنْ يُشْرِكُوا بِي مَا لَمْ أُنْزِلْ بِهِ سُلْطَانًا...»: «بدانید و آگاه باشید که پروردگارم به من امر نموده تا آنچه را نمی‌دانید به شما بیاموزم؛ از جمله آنچه امروز به من آموخته این است که: هر مالی به بنده‌ای دادم، حلال است؛ و من همه‌ی بندگانم را مسلمان آفریدم؛ اما این شیاطین هستند که به سراغ آنها آمده و آنان را از دین‌شان بازمی‌دارند؛ و آنچه برای آنان حلال نمودم، حرام می‌کنند؛ و آنان را دستور می‌دهند تا با من کسانی را شریک کنند که هیچ دلیلی برای آن نازل نشده است» [به روایت مسلم (2865)].

و ایمان داریم که الله متعال طرف مقابل منکران بعث می‌باشد؛ چنانکه آغاز خلقت‌شان از خاک را برایشان متذکر می‌شود؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَضَرَبَ لَنَا مَثَلٗا وَنَسِيَ خَلۡقَهُۥۖ قَالَ مَن يُحۡيِ ٱلۡعِظَٰمَ وَهِيَ رَمِيمٞ٧٨﴾ «و برای ما مثالی زد و آفرینش خویش را فراموش کرد [و] گفت: «چه کسی این استخوان‌ها را [دوباره] زنده می‌کند در حالی که پوسیده است؟». ﴿قُلۡ يُحۡيِيهَا ٱلَّذِيٓ أَنشَأَهَآ أَوَّلَ مَرَّةٖۖ وَهُوَ بِكُلِّ خَلۡقٍ عَلِيمٌ٧٩﴾ «بگو: همان ذاتی زنده‌اش می‌کند که نخستین بار آن را پدید آورد و او به هر آفرینشی دانا‌ست». [يس: 78-79].

چنانکه به آنان تذکر می‌دهد که خلقت‌شان از آبی پست بوده است، پس چگونه در برابر پروردگارشان تکبر می‌کنند و زنده شدن پس از مرگ و حشر و حضور در برابر پروردگارشان را بعید می‌شمارند؟ الله متعال می‌فرماید: ﴿ٱلَّذِيٓ أَحۡسَنَ كُلَّ شَيۡءٍ خَلَقَهُۥۖ وَبَدَأَ خَلۡقَ ٱلۡإِنسَٰنِ مِن طِينٖ٧﴾ «[همان] ذاتی ‌که هر چه آفرید، به نیکو‌ترین [شکل] آفرید و آفرینش [نخستین] انسان را از گِل آغاز کرد». ﴿ثُمَّ جَعَلَ نَسۡلَهُۥ مِن سُلَٰلَةٖ مِّن مَّآءٖ مَّهِينٖ٨﴾ «سپس [تداوم‌] نسل او را از چکیدۀ آبی پست [و بی‌قدر] مقرّر کرد». ﴿ثُمَّ سَوَّىٰهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِن رُّوحِهِۦۖ وَجَعَلَ لَكُمُ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡأَبۡصَٰرَ وَٱلۡأَفۡـِٔدَةَۚ قَلِيلٗا مَّا تَشۡكُرُونَ٩﴾ «آنگاه [اندام] او را سامان داد و از روح خویش [= روحی که خود آفرید] در وی دمید؛ و [نعمتِ] گوش و چشم‌ و دل برایتان قرار داد. چه اندک سپاس می‌گزارید!». ﴿وَقَالُوٓاْ أَءِذَا ضَلَلۡنَا فِي ٱلۡأَرۡضِ أَءِنَّا لَفِي خَلۡقٖ جَدِيدِۭۚ بَلۡ هُم بِلِقَآءِ رَبِّهِمۡ كَٰفِرُونَ١٠﴾ «[مشرکان] می‌گویند: «آیا وقتی [مُردیم و] در زمین [تبدیل به خاک و] ناپدید شدیم، آفرینش جدیدی خواهیم یافت؟» بلکه آنان دیدار پروردگارشان را منکرند». ﴿قُلۡ يَتَوَفَّىٰكُم مَّلَكُ ٱلۡمَوۡتِ ٱلَّذِي وُكِّلَ بِكُمۡ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّكُمۡ تُرۡجَعُونَ١١﴾ «[ای پیامبر،] بگو: «فرشتۀ مرگ که بر شما گماشته شده است، جانتان را می‌گیرد؛ آنگاه به سوی پروردگارتان بازگردانده می‌شوید». [السجدة: 7-11].

و ایمان داریم که آفرینش بندگان توسط الله، دلالت دارد بر اینکه تنها او مستحق عبادت است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱعۡبُدُواْ رَبَّكُمُ ٱلَّذِي خَلَقَكُمۡ وَٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ﴾ «ای مردم! پروردگار خویش را عبادت کنید؛ همان ذاتی که شما و پیشینیانتان را آفرید؛ باشد که پرهیزگار شوید». [البقرة: 21]

چنانکه الله متعال در قرآن کریم به ما خبر داده است که نوح برای قومش یادآوری نمود که الله متعال آنها را در چند مرحله آفریده است؛ پس چگونه از عظمت الله نمی‌ترسند؟ الله متعال می‌فرماید: ﴿مَّا لَكُمۡ لَا تَرۡجُونَ لِلَّهِ وَقَارٗا١٣﴾ «شما را چه شده است که از عظمت [و شکوه] الله نمی‌ترسید؟». ﴿وَقَدۡ خَلَقَكُمۡ أَطۡوَارًا١٤﴾ «در حالی ‌که شما را طی مراحل گوناگون آفرید». [نوح: 13،  14].

و انسان احوالی در برزخ و در سرای آخرت دارد که تفصیل آن در کتاب ایمان به روز آخرت ذکر خواهد شد. ان شاء الله.

باب خلقت روح:

و می‌دانیم که روح ناشی از امر و فرمان الله است؛ و بشر چیزی در مورد حقیقت آن نمی‌داند مگر به همان اندازه‌ای که الله متعال او را آگاه کرده باشد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَيَسۡـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلرُّوحِۖ قُلِ ٱلرُّوحُ مِنۡ أَمۡرِ رَبِّي وَمَآ أُوتِيتُم مِّنَ ٱلۡعِلۡمِ إِلَّا قَلِيلٗا﴾ «و [ای پیامبر، کافران] از تو دربارۀ روح می‌پرسند؛ بگو: روح از [جمله امور غیبی و ناشی از] فرمانِ پروردگارِ من است و جز اندکی از دانش به شما نداده‌اند». [الإسراء: 85] و از عبدالله بن مسعود رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: من به همراه رسول خدا صلی الله علیه وسلم در زمین کشاورزی بودم و ایشان به عصایی از شاخه‌ی درخت خرما تکیه زده بود که یهودیان گذشتند و به یکدیگر گفتند: از او در مورد روح سوال کنید؛ نظرتان چیست؟ برخی گفتند: با چیزی که دوست ندارید با شما مواجه نشود. پس گفتند: از او سوال کنید و در نهایت از پیامبر در مورد روح سوال کردند؛ پس رسول خدا صلی الله علیه وسلم درنگ نمود و پاسخی به آنان نداد؛ این بود که فهمیدم بر او وحی می‌شود؛ لذا از جا برخاستم؛ وقتی وحی نازل شد، فرمود: ﴿وَيَسۡـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلرُّوحِۖ قُلِ ٱلرُّوحُ مِنۡ أَمۡرِ رَبِّي﴾ «بگو: روح از [جمله امور غیبی و ناشی از] فرمانِ پروردگارِ من است». [به روایت بخاری (4721) و مسلم (2794) و ترمذی (3141)].

و ایمان داریم که ارواح مخلوق هستند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿ٱللَّهُ خَٰلِقُ كُلِّ شَيۡءٖۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ وَكِيلٞ﴾ «الله آفریدگار هر چیزی است و او تعالی بر همه چیز [نگهبان و] کارساز است». [الزمر: 62] و زمانی که الله متعال خلقت آدم علیه السلام را تمام نمود، از روحی که آن را خلق کرده بود، در او دمید؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿فَإِذَا سَوَّيۡتُهُۥ وَنَفَخۡتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُواْ لَهُۥ سَٰجِدِينَ﴾ «پس چون [او را آفریدم و] به او سامان دادم و از روح خویش در وی دمیدم، [به نشانه‌ی اطاعت از فرمان من، همگی] بر او سجده کنید». [الحجر: 29] و زمانی که جنین در شکم مادرش، چهار ماه را تمام می‌کند، الله متعال فرشته را به سوی او می‌فرستد و در او روح می‌دمد؛ چنانکه از عبدالله بن مسعود رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه وسلم که صادق المصدوق است، فرمودند: «إِنَّ أَحَدَكُمْ يُجْمَعُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا، ثُمَّ عَلَقَةً مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ يَكُونُ مُضْغَةً مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ يَبْعَثُ اللَّهُ مَلَكًا فَيُؤْمَرُ بِأَرْبَعٍ: بِرِزْقِهِ وَأَجَلِهِ، وَشَقِيٌّ أَوْ سَعِيدٌ، ثُمَّ يُنْفَخُ فِيهِ الرُّوحُ»: «خلقت هریک از شما در شکم مادرش چهل روز طول می‌کشد (نطفه بسته می‌شود) سپس چهل روز تکه خونی می‌باشد و پس از آن چهل روز تکه گوشتی؛ سپس الله متعال فرشته‌ای را می‌فرستد که مامور به نوشتن چهار چیز است و به او گفته می‌شود: رزق و اجل و شقاوت یا سعادت او را بنویس؛ سپس در او روح دمیده می‌شود». [به روایت بخاری (3208) و مسلم (2643) و ابو داود (4708) و ترمذی (2137) و ابن ماجه (76)]. جز مسیح علیه السلام که مریم از طریق دمیدن فرشته در او، باردار شد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَٱلَّتِيٓ أَحۡصَنَتۡ فَرۡجَهَا فَنَفَخۡنَا فِيهَا مِن رُّوحِنَا وَجَعَلۡنَٰهَا وَٱبۡنَهَآ ءَايَةٗ لِّلۡعَٰلَمِينَ﴾ «و [یاد کن از مریم،] زنی که دامانِ خود را پاک نگاه داشت و [ما] از روح[ی از جانب] خویش در [وجودِ] او دمیدیم و او و پسرش را برای جهانیان نشانه‌ای [از قدرت الهی] قرار دادیم». [الأنبياء: 91] و الله متعال می‌فرماید: ﴿إِنَّمَا ٱلۡمَسِيحُ عِيسَى ٱبۡنُ مَرۡيَمَ رَسُولُ ٱللَّهِ وَكَلِمَتُهُۥٓ أَلۡقَىٰهَآ إِلَىٰ مَرۡيَمَ وَرُوحٞ مِّنۡهُ﴾ «بی‌تردید، مسیح ـ عیسی پسر مریم ـ فرستادۀ الله و کلمۀ اوست که [امر کرد: «باش» که بی‌درنگ موجود شد و به این صورت، به امرِ الله، جبرئیل] وی را به مریم القا کرد و [عیسی] روحی از جانب اوست». [النساء: 171]

و ایمان داریم که ارواح در حین خواب قبض می‌شوند و سپس به جسم بازگردانده می‌شوند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿ٱللَّهُ يَتَوَفَّى ٱلۡأَنفُسَ حِينَ مَوۡتِهَا وَٱلَّتِي لَمۡ تَمُتۡ فِي مَنَامِهَاۖ فَيُمۡسِكُ ٱلَّتِي قَضَىٰ عَلَيۡهَا ٱلۡمَوۡتَ وَيُرۡسِلُ ٱلۡأُخۡرَىٰٓ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمًّى﴾ «الله جان‌ها را در لحظه‌ی مرگ مى‌گیرد و [نیز] جان کسی را كه نمرده است، به هنگام خوابش [مى‌گیرد]؛ آنگاه جان‌هایی را كه حكم مرگ بر آنها رانده است، نگه مى‌دارد و جانِ دیگران را تا هنگام معین [مرگ] بازپس می‌فرستد». [الزمر: 42]

و از عبدالله بن ابوقتاده از پدرش رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: شبی همسفر رسول الله صلى الله عليه وسلم بوديم. گروهی گفتند: ای رسول خدا، چه خوب بود اگر برای خواب توقف می‌كرديم. رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود: «أَخَافُ أَنْ تَنَامُوا عَنِ الصَّلَاةِ»: «می‌ترسم از نماز صبح خواب بمانید». بلال گفت: من شما را بيدار می‌‌كنم. مردم دراز كشيدند و خوابيدند. بلال هم نشست و به شترش تكيه زد. ديری نگذشت كه خواب بر او نيز غلبه كرد و خوابید. پس رسول الله صلى الله عليه وسلم زمانی از خواب بيدار شد كه آفتاب طلوع كرده بود. آنگاه خطاب به بلال فرمود: «يَا بِلَالُ، أَيْنَ مَا قُلْتَ؟»: «ای بلال! كجاست آنچه وعده نمودی؟» بلال گفت: من هرگز چنين بخواب نرفته بودم. رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «إِنَّ اللَّهَ قَبَضَ أَرْوَاحَكُمْ حِينَ شَاءَ، وَرَدَّهَا عَلَيْكُمْ حِينَ شَاءَ»: «الله ارواح شما را هر گاه که خواست قبض کرد و آنگاه که خواست باز گرداند». [به روایت بخاری (595) و ابو داود (439، 440) و نسائی (846)].

و از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «إِذَا أَوَى أَحَدُكُمْ إِلَى فِرَاشِهِ فَلْيَنْفُضْ فِرَاشَهُ بِدَاخِلَةِ إِزَارِهِ، فَإِنَّهُ لَا يَدْرِي مَا خَلَفَهُ عَلَيْهِ، ثُمَّ يَقُولُ: بِاسْمِكَ رَبِّ وَضَعْتُ جَنْبِي، وَبِكَ أَرْفَعُهُ، إِنْ أَمْسَكْتَ نَفْسِي فَارْحَمْهَا، وَإِنْ أَرْسَلْتَهَا فَاحْفَظْهَا بِمَا تَحْفَظُ بِهِ عِبَادَكَ الصَّالِحِين»: «چون یکی از شما به بستر خواب رفت، باید بسترش را از طرفی که با بدن او در تماس است، تکان دهد؛ چون نمی‌داند که پس از او چه رخ داده است؛ سپس بگوید: پروردگارا با نام تو پهلو بر زمین می‌گذارم و با نام تو از زمین برمی‌دارم؛ اگر جانم را گرفتی به آن رحم بفرما و اگر آن را دوباره بازفرستادی، آن را با آن چه بندگان نيكوكارت را حفاظت می‌نمايی، حفاظت كن». [به روایت بخاری (6320) و مسلم (2714) و ابو داود (5050) و ترمذی (3401) و ابن ماجه (3874)].

و ایمان داریم به هنگام مرگ، روح از بدن جدا می‌شود؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿كُلُّ نَفۡسٖ ذَآئِقَةُ ٱلۡمَوۡتِۖ ثُمَّ إِلَيۡنَا تُرۡجَعُونَ﴾ «هرکسی چشندۀ [طعم‌] مرگ است؛ آنگاه به سوی ما بازگردانده می‌شوید». [العنكبوت: 57] بنابراین با مرگ، روح به کلی از بدن جدا می‌شود؛ و چشم آن را دنبال می‌کند؛ چنانکه از ام سلمه رضی الله عنها روایت است که می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه وسلم بر ابوسلمه وارد شد، درحالی‌که چشمانش باز مانده بود، پس چشمانش را بست و سپس فرمود: «إِنَّ الرُّوحَ إِذَا قُبِضَ تَبِعَهُ الْبَصَرُ...»: «چون روح قبض شود، چشم آن را دنبال می‌کند». [به روایت مسلم (920) و ابو داود (3118) و ابن ماجه (1454)]. بنابراین روح همچون مرگ بدن نمی‌میرد؛ بلکه مرگ روح، جدا شدن آن از بدن است.

و ایمان داریم که فرشتگان به هنگام مرگ، ارواح را از اجسادشان خارج می‌کنند؛ و ارواح یا در نعمت خواهند بود و یا در عذاب؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَلَوۡ تَرَىٰٓ إِذِ ٱلظَّٰلِمُونَ فِي غَمَرَٰتِ ٱلۡمَوۡتِ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ بَاسِطُوٓاْ أَيۡدِيهِمۡ أَخۡرِجُوٓاْ أَنفُسَكُمُۖ ٱلۡيَوۡمَ تُجۡزَوۡنَ عَذَابَ ٱلۡهُونِ بِمَا كُنتُمۡ تَقُولُونَ عَلَى ٱللَّهِ غَيۡرَ ٱلۡحَقِّ وَكُنتُمۡ عَنۡ ءَايَٰتِهِۦ تَسۡتَكۡبِرُونَ﴾ [الأنعام: 93] «و [ای پیامبر، صحنه‌ی هولناکی است] اگر هنگامی را ببینی ‌که [این] ستمکاران، در [ترس و] سختی‌های مرگ فرورفته‌اند و فرشتگان [قبضِ روح،‌] دست‌های‌شان را [به سوی آنان] گشوده‌اند [و فریاد مى‌زنند:] جان‌های‌تان را [از بدن] بیرون دهید. امروز به [سزاى‌] آنچه به ناحق بر الله دروغ مى‌بستید و در برابر آیاتش تكبر مى‌كردید، به عذابی خفت‌بار مجازات می‌شوید».

و به این ترتیب فرشته روح را خارج می‌کند و سپس آن را در عذاب یا نعمت قرار می‌دهد؛ چنانکه جسم در چنین شرایطی قرار می‌گیرد. چنانکه از براء بن عازب رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: به همراه رسول خدا صلی الله علیه وسلم در تشییع جنازه‌ی مردی از انصار شرکت نمودیم تا اینکه به قبر رسیدیم؛ و زمانی که در قبر قرار گرفت، رسول خدا صلی الله علیه وسلم نشست؛ و ما پیرامون ایشان نشستیم؛ گویا در بالای سر ما پرندگانی بودند و در دست پیامبر چوبی که با آن به زمین می‌زد؛ پس سرش را بالا گرفت و دو یا سه بار فرمود: «اسْتَعِيذُوا بِاللَّهِ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ»: «از عذاب قبر به الله پناه ببرید». سپس فرمود: «إِنَّ الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ إِذَا كَانَ فِي انْقِطَاعٍ مِنَ الدُّنْيَا وَإِقْبَالٍ مِنَ الْآخِرَةِ، نَزَلَ إِلَيْهِ مَلَائِكَةٌ مِنَ السَّمَاءِ بِيضُ الْوُجُوهِ، كَأَنَّ وُجُوهَهُمُ الشَّمْسُ، مَعَهُمْ كَفَنٌ مِنْ أَكْفَانِ الْجَنَّةِ، وَحَنُوطٌ مِنْ حَنُوطِ الْجَنَّةِ، حَتَّى يَجْلِسُوا مِنْهُ مَدَّ الْبَصَرِ، ثُمَّ يَجِيءُ مَلَكُ الْمَوْتِ  عليه السلام  حَتَّى يَجْلِسَ عِنْدَ رَأْسِهِ، فَيَقُولُ: أَيَّتُهَا النَّفْسُ الطَّيِّبَةُ، اخْرُجِي إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ». قَالَ: «فَتَخْرُجُ تَسِيلُ كَمَا تَسِيلُ الْقَطْرَةُ مِنْ فِي السِّقَاءِ، فَيَأْخُذُهَا، فَإِذَا أَخَذَهَا لَمْ يَدَعُوهَا فِي يَدِهِ طَرْفَةَ عَيْنٍ حَتَّى يَأْخُذُوهَا، فَيَجْعَلُوهَا فِي ذَلِكَ الْكَفَنِ، وَفِي ذَلِكَ الْحَنُوطِ، وَيَخْرُجُ مِنْهَا كَأَطْيَبِ نَفْحَةِ مِسْكٍ وُجِدَتْ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ»، قَالَ: «فَيَصْعَدُونَ بِهَا، فَلَا يَمُرُّونَ - يَعْنِي: بِهَا - عَلَى مَلَإٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، إِلَّا قَالُوا: مَا هَذَا الرُّوحُ الطَّيِّبُ؟ فَيَقُولُونَ: فُلَانُ بْنُ فُلَانٍ، بِأَحْسَنِ أَسْمَائِهِ الَّتِي كَانُوا يُسَمُّونَهُ بِهَا فِي الدُّنْيَا، حَتَّى يَنْتَهُوا بِهَا إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا، فَيَسْتَفْتِحُونَ لَهُ، فَيُفْتَحُ لَهُمْ، فَيُشَيِّعُهُ مِنْ كُلِّ سَمَاءٍ مُقَرَّبُوهَا إِلَى السَّمَاءِ الَّتِي تَلِيهَا، حَتَّى يُنْتَهَى بِهِ إِلَى السَّمَاءِ السَّابِعَةِ، فَيَقُولُ اللَّهُ عز وجل: اكْتُبُوا كِتَابَ عَبْدِي فِي عِلِّيِّينَ، وَأَعِيدُوهُ إِلَى الْأَرْضِ، فَإِنِّي مِنْهَا خَلَقْتُهُمْ، وَفِيهَا أُعِيدُهُمْ، وَمِنْهَا أُخْرِجُهُمْ تَارَةً أُخْرَى». قَالَ: «فَتُعَادُ رُوحُهُ فِي جَسَدِهِ...»: «چون بنده‌ی مومن در هنگامه‌ی جدایی از دنیا و روی آوردن به آخرت قرار می‌گیرد، فرشتگانی سفیدرو از آسمان بر او نازل می‌شوند؛ گویا چهره‌های‌شان خورشیداست؛ با آنان کفنی از کفن‌های بهشت است؛ و حنوط و خوشبویی از خوشبویی‌های بهشت؛ و به این صورت تا جایی که چشم می‌بیند، نزد او می‌نشینند؛ سپس ملک الموت علیه السلام می‌آید تا اینکه نزد سرش می‌نشیند و می‌گوید: ای نفس پاکیزه، به سوی مغفرت و بخشش و رضایتی از جانب الله خارج شو». رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «پس روحش جاری می‌شود همچون جاری شدن قطره از دهانه‌ی مشک؛ پس روحش را می‌گیرد؛ و چون روحش را می‌گیرد، به اندازه‌ی یک چشم بر هم زدن در دستش رها نمی‌کنند و آن را می‌گیرند و در آن کفن و آن حنوط قرار می‌دهند؛ و از آن با بهترین بوی مشکی که بر روی زمین است، خارج می‌شود». رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «پس به همراه آن به آسمان صعود می‌کنند و با آن از هیچ گروهی از ملائکه نمی‌گذرند مگر اینکه می‌گویند: این روح پاکیزه از آن کیست؟ پس می‌گویند: فلان بن فلان است؛ و او را با زیباترین اسمی نام می‌برند که در دنیا به آن نامیده می‌شد؛ تا اینکه با او به آسمان دنیا می‌رسند؛ پس برای او درخواست باز شدن آسمان می‌کنند و آسمان دنیا به روی او گشوده می‌شود؛ و به این ترتیب مقربان هر آسمانی تا آسمان دیگر او را همراهی می‌کنند؛ تا اینکه با او به آسمان هفتم می‌رسند؛ آنگاه الله عزوجل می‌فرماید: نامه‌ی اعمال بنده‌ام را در علیین بنویسید؛ و او را به زمین بازگردانید که من آنها را از زمین خلق نمودم و آنها را به آن بازمی‌گردانم؛ و بار دیگر از آن خارج می‌گردانم». رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «پس روحش به جسدش بازگردانده می‌شود». [به روایت ابو داود (3212) و نسائی (2001) و ابن ماجه (1548) و ابو داود طيالسی (789) و عبدالرزاق (6324)، 6737)) و احمد (18534) و این لفظ از اوست. در این حدیث رسول خدا صلی الله علیه وسلم ذکر می‌کند که روح خارج شده و جاری می‌شود و قبض می‌گردد و کفن می‌شود و به آسمان برده ‌شده و بازگردانده می‌شود؛ و این شأن مخلوق است.

و ایمان داریم که ارواح پس از ترک بدن تا روز قیامت در خوشی یا در عذاب خواهند بود. زیرا از کعب بن مالک رضی الله عنه از رسول الله صلی الله علیه وسلم روایت است که فرمود: «إِنَّمَا نَسَمَةُ الْمُؤْمِنِ طَائِرٌ فِي شَجَرِ الْجَنَّةِ حَتَّى يَبْعَثَهُ اللَّهُ عز وجل إِلَى جَسَدِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»: «روح مؤمن پرنده‌ای در میان درختان بهشت می‌باشد تا اینکه الله عزوجل در روز قیامت آن را به جسدش بازگرداند». [به روایت نسائی (2073) و ترمذی (1641) و ابن ماجه (4271) و عبدالرزاق در تفسير ( (484، (2681) و حميدی (897) و احمد ( (15776، (15777)].

و از مسروق روایت است که می‌گوید: در مورد این آیه از عبدالله بن مسعود رضی الله عنه سوال کردیم: ﴿وَلَا تَحۡسَبَنَّ ٱلَّذِينَ قُتِلُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ أَمۡوَٰتَۢاۚ بَلۡ أَحۡيَآءٌ عِندَ رَبِّهِمۡ يُرۡزَقُونَ﴾ «هرگز کسانی را که در راه الله کشته شده‌اند مُرده مپندار؛ بلکه زنده‌اند [و] نزد پروردگارشان روزی داده می‌شوند». [آل عمران: 169] گفت: ما در این مورد از رسول خدا صلی الله علیه وسلم سوال نمودیم که فرمود: «أَرْوَاحُهُمْ فِي جَوْفِ طَيْرٍ خُضْرٍ، لَهَا قَنَادِيلُ مُعَلَّقَةٌ بِالْعَرْشِ، تَسْرَحُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ شَاءَتْ، ثُمَّ تَأْوِي إِلَى تِلْكَ الْقَنَادِيلِ...»: «ارواح آنان در شکم پرنده‌ای سبز رنگ است که لانه‌هایی چراغ‌مانند آویزان به عرش دارد؛ در بهشت هرجا که بخواهد، گشت و گذار می‌کند، سپس به این لانه‌ها بازمی‌گردد». [ به روایت مسلم (1887) و ترمذی (3011) و ابن ماجه (2801)].

کتاب دین

خلاصه‌ی کتاب:

ایمان داریم که الله متعال اسلام را به عنوان دین برگزیده است؛ و اسلام دین همه‌ی پیامبران علیهم السلام است؛ و همان فطرتی است که الله متعال انسان‌ها را بر آن سرشته است؛ و همان میثاق و پیمانی است که الله متعال از آدم و فرزندانش گرفته است.

و ایمان داریم که این اسلام، وصیت ابراهیم علیه السلام به فرزندانش می‌باشد؛ همچنین وصیت یعقوب علیه السلام به فرزندان می‌باشد؛ و بهترین ادیان و کامل‌ترین آنهاست؛ و الله متعال دینی جز آن را نمی‌پذیرد.

و ایمان داریم که این دین، همان دینی است که جبرئیل امین آن را بر محمد صلی الله علیه وسلم نازل کرده است؛ و مراتبی دارد: اسلام، ایمان و احسان؛ و هریک ارکانی دارد.

و این دین جامع و دربردارنده‌ی هر خیری است و اعمال قلوب و اعضا را شامل می‌شود.

و می‌دانیم که ایمان قول و عمل و اعتقاد است؛ و اهل ایمان در اعمال‌شان متفاوت هستند؛ و ایمان داریم که ایمان زیاد و کم می‌شود؛ با طاعت زیاد می‌شود و با معصیت و نافرمانی کم.

و گواهی می‌دهیم که اهل ایمان، همان رستگاران در دنیا و آخرت هستند؛ و عاقبت اهل این دین حق، بهشت است و درجات و مراتب‌شان متفاوت است.

و می‌دانیم که دستور آیات قرآن و احادیث شریف، پایبندی به سنت و تمسک به آن و پرهیز از مخالفت با آن است؛ چنانکه از پراکندگی و اختلاف نهی کرده است.

باب: دین نزد الله فقط اسلام است.

ایمان داریم که الله متعال اسلام را به عنوان دین برگزیده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَرَضِيتُ لَكُمُ ٱلۡإِسۡلَٰمَ دِينٗا﴾ «و اسلام را [به عنوان بهترین] دین برای‌تان برگزیدم». [المائدة: 3] و الله متعال می‌فرماید: ﴿إِنَّ ٱلدِّينَ عِندَ ٱللَّهِ ٱلۡإِسۡلَٰمُ﴾ «در حقیقت، دین [پسندیده] نزد الله همان اسلام است». [آل عمران: 19] و اسلام دین همه‌ی پیامبران علیهم السلام بوده است؛ الله متعال از نوح علیه السلام خبر می‌دهد که گفت: ﴿وَأُمِرۡتُ أَنۡ أَكُونَ مِنَ ٱلۡمُسۡلِمِينَ﴾ «و من دستور یافته‌ام که از تسلیم‌شدگان [اوامر الهی] باشم». [يونس: 72] و الله متعال در مورد ابراهیم علیه السلام می‌فرماید: ﴿إِذۡ قَالَ لَهُۥ رَبُّهُۥٓ أَسۡلِمۡۖ قَالَ أَسۡلَمۡتُ لِرَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾ [البقرة: 131] «آنگاه که پروردگارش به او فرمود: [خالصانه] تسلیم شو؛ [و او در پاسخ] گفت: تسلیمِ پروردگار جهانیان شدم».

و ایمان داریم که الله متعال دین را برای ما کامل کرده است؛ بنابراین به هیچ وجه نقصی در آن نیست؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿ٱلۡيَوۡمَ أَكۡمَلۡتُ لَكُمۡ دِينَكُمۡ وَأَتۡمَمۡتُ عَلَيۡكُمۡ نِعۡمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ ٱلۡإِسۡلَٰمَ دِينٗا﴾ «امروز دین‌تان را کامل کردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم و اسلام را [به عنوان بهترین] دین برای‌تان برگزیدم». [المائدة: 3] و اسلام بهترین و کامل‌ترین ادیان است؛ و این دین، دین توحید است؛ دین ابراهیم علیه السلام؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَمَنۡ أَحۡسَنُ دِينٗا مِّمَّنۡ أَسۡلَمَ وَجۡهَهُۥ لِلَّهِ وَهُوَ مُحۡسِنٞ وَٱتَّبَعَ مِلَّةَ إِبۡرَٰهِيمَ حَنِيفٗاۗ وَٱتَّخَذَ ٱللَّهُ إِبۡرَٰهِيمَ خَلِيلٗا﴾ «و دین چه کسی بهتر از [دین] کسی است که خالصانه خود را تسلیم الله كرده و نیكوكار است و از آیین ابراهیمِ حق‌گرا پیروى نموده است؟ و الله ابراهیم را به دوستی خالصانه خود برگزید». [النساء: 125] و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَمَن يَرۡغَبُ عَن مِّلَّةِ إِبۡرَٰهِـۧمَ إِلَّا مَن سَفِهَ نَفۡسَهُۥۚ وَلَقَدِ ٱصۡطَفَيۡنَٰهُ فِي ٱلدُّنۡيَاۖ وَإِنَّهُۥ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ لَمِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ﴾ «و چه کسی جز آن که خود را به [سبکسری و] نادانی می‌اندازد، از آیین ابراهیم روی‌گردان می‌گردد؟ و به راستی که ما او را در دنیا برگزیدیم و بی‌تردید، در آخرت [نیز] از شایستگان خواهد بود». [البقرة: 130] و الله متعال که مقام و منزلت او والا و اسامی او مقدس هستند، در مورد ابراهیم علیه السلام می‌فرماید: ﴿مَا كَانَ إِبۡرَٰهِيمُ يَهُودِيّٗا وَلَا نَصۡرَانِيّٗا وَلَٰكِن كَانَ حَنِيفٗا مُّسۡلِمٗا وَمَا كَانَ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ﴾ «ابراهیم نه یهودی بود و نه نصرانی؛ بلکه حق‌گرایی مسلمان بود و هرگز از زمرۀ مشرکان نبود». [آل عمران: 67].

و همان فطرتی است که الله متعال انسان‌ها را بر آن سرشته است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿فَأَقِمۡ وَجۡهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفٗاۚ فِطۡرَتَ ٱللَّهِ ٱلَّتِي فَطَرَ ٱلنَّاسَ عَلَيۡهَاۚ لَا تَبۡدِيلَ لِخَلۡقِ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكَ ٱلدِّينُ ٱلۡقَيِّمُ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ﴾ «[ای پیامبر،] حقگرایانه و خالصانه به این دین روی آور. [این آیین پاک،] اسلام است که الله فطرت مردم را بر اساس آن سرشته است. هیچ تغییری در آفرینشِ الله نیست. این است [راه راست و] دین استوار؛ ولی بیشتر مردم [حقیقت را] نمی‌دانند». [الروم: 30].

و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الفِطْرَةِ، فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ، أَوْ يُنَصِّرَانِهِ، أَوْ يُمَجِّسَانِهِ، كَمَثَلِ البَهِيمَةِ تُنْتَجُ البَهِيمَةَ، هَلْ تَرَى فِيهَا جَدْعَاءَ»: «هر نوزادی که متولد می‌شود، بر فطرت متولد می‌گردد؛ و این پدر و مادرش هستند که او را یهودی یا نصرانی یا مجوسی می‌کنند؛ مانند چارپایی که چارپایی سالم به دنیا می‌آورد، آیا در فرزند او نقصی می‌بینید؟». سپس ابوهریره رضی الله عنه می‌گوید: ﴿فِطۡرَتَ ٱللَّهِ ٱلَّتِي فَطَرَ ٱلنَّاسَ عَلَيۡهَاۚ لَا تَبۡدِيلَ لِخَلۡقِ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكَ ٱلدِّينُ ٱلۡقَيِّمُ٠﴾ «[این آیین پاک،] اسلام است که الله فطرت مردم را بر اساس آن سرشته است. هیچ تغییری در آفرینشِ الله نیست. این است [راه راست و] دین استوار». [الروم: 30]. [به روایت بخاری (1385) و مسلم (2658) و ابو داود (4714) و ترمذی (2138)]. و این همان میثاق و پیمانی است که الله متعال از آدم و فرزندانش گرفت؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَإِذۡ أَخَذَ رَبُّكَ مِنۢ بَنِيٓ ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِمۡ ذُرِّيَّتَهُمۡ وَأَشۡهَدَهُمۡ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡ أَلَسۡتُ بِرَبِّكُمۡۖ قَالُواْ بَلَىٰ شَهِدۡنَآۚ أَن تَقُولُواْ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ إِنَّا كُنَّا عَنۡ هَٰذَا غَٰفِلِينَ﴾ «و [یاد کن از] هنگامی ‌که پروردگارت از پشت فرزندان آدم، نسل‌شان را برگرفت و آنان را بر خودشان گواه گرفت [و فرمود:] آیا من پروردگار شما نیستم؟ آنان گفتند: آری؛ [بر این حقیقت] گواهی می‌دهیم. [الله فرمود: از شما اقرار گرفتم] تا مبادا روز قیامت بگویید که "ما قطعاً از این [امر] بی‌خبر بودیم"». [الأعراف: 172].

و ایمان داریم که الله متعال دینی جز اسلام را نمی‌پذیرد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَمَن يَبۡتَغِ غَيۡرَ ٱلۡإِسۡلَٰمِ دِينٗا فَلَن يُقۡبَلَ مِنۡهُ وَهُوَ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ﴾ «هر‌کس دینی غیر از اسلام برگزیند، هرگز از او پذیرفته نخواهد شد و در آخرت از زیانکاران است». [آل عمران: 85].

باب اسلام

و ایمان داریم که این دین، همان دینی است که جبرئیل امین آن را بر محمد صلی الله علیه وسلم نازل کرده است؛ و مراتبی دارد: اسلام، ایمان و احسان؛ و هریک ارکانی دارد. چنانکه از عمر بن خطاب رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: روزی نزد رسول خدا صلی الله علیه وسلم بودیم که مردی با لباس‌های بسیار سفید وموهایی بسیار سیاه که اثری از سفر بر او نبود و کسی از ما او را نمی‌شناخت، بر ما وارد شد؛ تا اینکه نزد رسول خدا صلی الله علیه وسلم نشست و زانوانش را به زانوهای پیامبر چسباند؛ و دستانش را بر دو رانش گذاشت و گفت: ای محمد، از اسلام به من خبر بده؛ پس رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «الْإِسْلَامُ أَنْ تَشْهَدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، وَتُقِيمَ الصَّلَاةَ، وَتُؤْتِيَ الزَّكَاةَ، وَتَصُومَ رَمَضَانَ، وَتَحُجَّ الْبَيْتَ إِنِ اسْتَطَعْتَ إِلَيْهِ سَبِيلًا»: «اسلام این است که گواهی دهی معبود بر حقی جز الله نیست و محمد فرستاده‌‌ی الله است؛ و اینکه نماز بگزاری و زکات بدهی و رمضان را روزه بگیری و خانه‌ی کعبه را حج کنی، اگر توانی برای ادای آن یافتی». آن مرد گفت: راست گفتی. عمر می‌گوید: ما از او تعجب کردیم که سوال می‌کند و پاسخ را تصدیق می‌نماید. وی گفت: در مورد ایمان به من خبر بده؛ رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «أَنْ تُؤْمِنَ بِاللهِ، وَمَلَائِكَتِهِ، وَكُتُبِهِ، وَرُسُلِهِ، وَالْيَوْمِ الْآخِرِ، وَتُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ»: «این است که به الله و ملائکه‌ی او و کتاب‌هایش و پیامبرانش و روز آخرت ایمان داشته باشی؛ و به خیر و شر تقدیر ایمان داشته باشی». آنگاه گفت: راست گفتی. سپس گفت: از احسان به من خبر بده؛ رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «أَنْ تَعْبُدَ اللهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ»: «اینکه الله متعال را چنان عبادت کنی، گویا او را می‌بینی؛ و اگر از تصور این حالت ناتوان باشی که او را می‌بینی، یقین داشته باشی که او تو را می‌بیند». آنگاه گفت: در مورد قیامت به من خبر بده. پس رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «مَا الْمَسْؤولُ عَنْهَا بِأَعْلَمَ مِنَ السَّائِلِ»: «کسی که از آن سوال شده، از سوال کننده داناتر به آن نیست». سپس گفت: از علامت‌های آن به من خبر بده؛ رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «أَنْ تَلِدَ الْأَمَةُ رَبَّتَهَا، وَأَنْ تَرَى الْحُفَاةَ الْعُرَاةَ الْعَالَةَ رِعَاءَ الشَّاءِ يَتَطَاوَلُونَ فِي الْبُنْيَانِ»: «این است که کنیز اربابش را به دنیا بیاورد و پا برهنگان بی‌جامه و فقیر که چوپانی گوسفندان می‌کردند، در ساختمان سازی رقابت کنند». عمر رضی الله عنه می‌گوید: آنگاه وی رفت و مدتی در همین حال باقی ماندم؛ سپس رسول خدا صلی الله علیه وسلم به من فرمود: «يَا عُمَرُ، أَتَدْرِي مَنِ السَّائِلُ؟»: «ای عمر، می‌دانی سوال‌کننده که بود؟». گفتم: الله و رسولش داناترند؛ رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «فَإِنَّهُ جِبْرِيلُ أَتَاكُمْ يُعَلِّمُكُمْ دِينَكُمْ»: «او جبرئیل بود؛ نزد شما آمده بود تا دین‌تان را به شما بیاموزد». [به روایت مسلم (8) و ابوداود (4695) و ترمذی (2610) و نسائی (4990) و ابن ماجه (63)].

و رسول خدا صلی الله علیه وسلم ارکان اسلام را در احادیث دیگر بیان نموده و فرمودند: «بُنِيَ الإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ: شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَإِقَامِ الصَّلَاةِ، وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَالحَجِّ، وَصَوْمِ رَمَضَانَ»: «اسلام بر پنج پایه بنا شده است: گواهی به اینکه معبود بر حقی جز الله نیست و محمد فرستاده‌ی اوست؛ و برپاداشتن نماز و پرداختن زکات و ادای حج و روزه‌ی رمضان». [به روایت بخاری (8) و مسلم (16) و ترمذی (2609) و نسائی (5001)]. و از طلحة بن عبیدالله رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: مردی از اهالی نجد با موهايی آشفته نزد رسول الله صلى الله عليه وسلم آمد. صدای زمزمه‌‌اش شنيده می‌شد ولی قابل فهم نبود تا اينكه نزديک آمد. آنگاه متوجه شديم كه در باره‌ی اسلام می‌پرسد. رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «خَمْسُ صَلَوَاتٍ فِي اليَوْمِ وَاللَّيْلَةِ»: «در شبانه روز، پنج وعده نماز است». آن شخص پرسيد: آيا غير از اين پنج نماز، نماز ديگری بر من فرض است؟ رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «لَا، إِلَّا أَنْ تَطَوَّعَ»: «خير، جز اینکه می‌توانی نماز نفلی بخوانی». و بعد رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «وَصِيَامُ رَمَضَانَ»: «و روزه‌ی رمضان است». آن شخص پرسيد: آيا علاوه بر روزه‌ی رمضان، روزه‌ی ديگری بر من فرض است؟ رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «خير، جز اینکه می‌توانی روزه‌ی نفلی بگیری». راوی می‌گويد: بعد از آن، رسول الله صلى الله عليه وسلم زكات را مطرح نمود. وآن شخص پرسيد: آيا غير از زكات، صدقه‌ی ديگری بر من فرض است؟ رسول الله صلى الله عليه وسلم در جواب فرمود: «خير، جز اينكه می‌توانی صدقه‌ی نفلی بدهی». راوی می‌گويد: سپس آن مرد درحالی‌ برگشت که چنين می‌گفت: به خدا سوگند، نه بر اينها چيزی می‌افزايم ونه از آنها چيزی كم می‌كنم. رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «أَفْلَحَ إِنْ صَدَقَ»: «اگر راست بگويد، رستگار شد». [به روایت بخاری (46) و مسلم (11) و ابو داود (391) و نسائی (458)].

و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَمَآ أُمِرُوٓاْ إِلَّا لِيَعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ حُنَفَآءَ وَيُقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَيُؤۡتُواْ ٱلزَّكَوٰةَۚ وَذَٰلِكَ دِينُ ٱلۡقَيِّمَةِ﴾ «و آنان فرمان نیافتند جز اینکه الله را عبادت کنند درحالی‌‌که دین [خود] را برای او خالص گردانند [و از شرک و عبادت معبودان باطل،] به توحید روی آورند؛ و نماز برپا دارند و زکات بپردازند؛ و این است آیین راستین و مستقیم». [البينة: 5] و الله متعال می‌فرماید: ﴿فَإِن تَابُواْ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَوُاْ ٱلزَّكَوٰةَ فَخَلُّواْ سَبِيلَهُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ﴾ «پس اگر توبه كردند و نماز برپا داشتند و زكات پرداختند، رهای‌شان کنید [چرا که] بی‌تردید الله آمرزندۀ مهربان است». [التوبة: 5] و الله عزوجل می‌فرماید: ﴿فَإِن تَابُواْ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَوُاْ ٱلزَّكَوٰةَ فَإِخۡوَٰنُكُمۡ فِي ٱلدِّينِ﴾ «پس [با این حال،] اگر توبه کردند و نماز برپا داشتند و زکات پرداختند، برادران دینیِ شما [مسلمانان] هستند». [التوبة: 11] و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَشْهَدُوا أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَيُقِيمُوا الصَّلَاةَ، وَيُؤْتُوا الزَّكَاةَ، فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ عَصَمُوا مِنِّي دِمَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ إِلَّا بِحَقِّ الإِسْلَامِ، وَحِسَابُهُمْ عَلَى اللَّهِ»: «ماموریت یافتم با مردم بجنگم تا گواهی دهند که معبود بر حقی جز الله نیست و محمد فرستاده‌ی اوست و نماز برپادارند و زکات بپردازند؛ و هرگاه چنین کردند، جان‌ها و مال‌های‌شان را از من مصون داشته‌اند مگر به سبب حقی در اسلام؛ و حساب‌شان با الله است». [به روایت بخاری (25)و مسلم (22)].

و از ابوموسی رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: گفتند: ای رسول خدا، عمل چه کسی در اسلام برتر و بهتر است؟ رسول خدا صلی الله عليه وسلم فرمود: «مَنْ سَلِمَ المسلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ»: «کسی که مسلمانان از دست و زبان او در امان باشند». [به روایت بخاری (11) و مسلم (42) و ترمذی (2504) و نسائی (4999)].

و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «إِذَا أَسْلَمَ العَبْدُ فَحَسُنَ إِسْلَامُهُ، يُكَفِّرُ اللَّهُ عَنْهُ كُلَّ سَيِّئَةٍ كَانَ زَلَفَهَا، وَكَانَ بَعْدَ ذَلِكَ القِصَاصُ: الحَسَنَةُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا إِلَى سَبْعِ مِائَةِ ضِعْفٍ، وَالسَّيِّئَةُ بِمِثْلِهَا إِلَّا أَنْ يَتَجَاوَزَ اللَّهُ عَنْهَا»: «چون بنده اسلام بیاورد و اسلام خویش را نیکو نماید (مسلمان خوبی شود)، الله متعال تمام گناهان گذشته‌اش را می‌بخشد و بعد از آن نوبت به پاداش می‌رسد که: هر نیکی با ده برابر مانند آن تا هفتصد برابر پاداش داده می‌شود؛ و هر بدی به مانند آن محاسبه می‌شود مگر اینکه الله متعال از آن هم گذشت کند». [به روایت بخاری به صورت معلق (41)و نسائی (4998)].

باب ایمان

و ایمان داریم که مرتبه‌ی دوم از مراتب دین، ایمان است. و ایمان چنانکه در پاسخ پیامبر صلی الله علیه وسلم به جبرئیل آمده است، آنگاه که از ایشان در مورد ایمان سوال نمود و گفت: از ایمان به من خبر بده، عبارت است از: «أَنْ تُؤْمِنَ بِاللهِ، وَمَلَائِكَتِهِ، وَكُتُبِهِ، وَرُسُلِهِ، وَالْيَوْمِ الْآخِرِ، وَتُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ»: «اینکه به الله و ملائکه‌ی او و کتاب‌هایش و پیامبرانش و روز آخرت ایمان بیاوری؛ و به خیر و شر تقدیر ایمان داشته باشی». و جبرئیل در پاسخ گفت: راست گفتی. آنگاه عمر گفت: آن شخص رفت و اندکی من در همین حالت بودم که رسول خدا صلی الله علیه وسلم به من فرمود: «يَا عُمَرُ أَتَدْرِي مَنِ السَّائِلُ؟»: «ای عمر، می‌دانی سوال‌کننده که بود؟». گفتم: الله و رسولش داناترند. ایشان فرمود: «فَإِنَّهُ جِبْرِيلُ أَتَاكُمْ يُعَلِّمُكُمْ دِينَكُمْ»: «او جبرئیل بود، نزد شما آمده بود تا دین‌تان را به شما بیاموزد». [به روایت مسلم (8) و ابو داود (4695) و ترمذی (2610) و نسائی (4990) و ابن ماجه (63)].

هرچند رسول خدا صلی الله علیه وسلم در حدیث جبرئیل علیه السلام معنای خاصی را از ایمان ذکر نمودند؛ اینکه عبارت است از: «ایمان آوردن به الله و ملائکه‌ی او و کتاب‌هایش و پیامبرانش و روز آخرت؛ و ایمان آوردن به خیر و شر تقدیر»؛ همچنین به معنای عام‌تری هم می‌باشد که درواقع جامع و دربردارنده‌ی هر خیر و خوبی و شامل اعمال قلب و اعضا می‌گردد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿إِنَّمَا ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ٱلَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ ٱللَّهُ وَجِلَتۡ قُلُوبُهُمۡ وَإِذَا تُلِيَتۡ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتُهُۥ زَادَتۡهُمۡ إِيمَٰنٗا وَعَلَىٰ رَبِّهِمۡ يَتَوَكَّلُونَ٢﴾ «بی‌تردید، مؤمنان فقط کسانی هستند که وقتی ذکر و یاد الله می‌شود، دل‌هایشان هراسان می‌گردد و هرگاه آیاتش بر آنان خوانده می‌شود، بر ایمانشان می‌افزاید و بر پروردگارشان توکل می‌کنند». ﴿ٱلَّذِينَ يُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَمِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ٣﴾ «همان کسانی‌ که نماز برپا می‌دارند و از آنچه روزی‌شان کرده‌ایم انفاق می‌کنند». ﴿أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ حَقّٗاۚ لَّهُمۡ دَرَجَٰتٌ عِندَ رَبِّهِمۡ وَمَغۡفِرَةٞ وَرِزۡقٞ كَرِيمٞ٤﴾ «آنان هستند كه به راستی مؤمنند. براى آنان نزد پروردگارشان، درجاتی [والا] و آمرزش و روزىِ نیكو خواهد بود». [الأنفال: 2-4].

و رسول خدا صلی الله علیه وسلم ایمان را برای نمایندگان عبدالقیس، به شعایر ظاهری تفسیر نمود. چنانکه در حدیث صحیح از ابن عباس رضی الله عنهما روایت است که می‌گوید: وقتی نمایندگان عبدالقیس نزد رسول خدا صلی الله علیه وسلم آمدند، رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «مَنِ القَوْمُ؟ -أَوْ مَنِ الوَفْدُ؟-»: «از کدام گروه و طایفه هستید؟». گفتند: ربیعه؛ رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «مَرْحَبًا بِالقَوْمِ، أَوْ بِالوَفْدِ، غَيْرَ خَزَايَا وَلَا نَدَامَى»: «بسيار خوش آمديد، اميدوارم از آمدن‌تان سرافکنده و پشيمان نشويد». پس گفتند: ای رسول خدا، چون كفار طايفة مُضَر در بین ما و شما قرار دارند، ما جز در ماه‌های حرام، نمی‌توانيم خدمت شما برسيم. بنابراين رهنمودهای لازم را که مرزهای حق و باطل را از هم جدا کند، در اختيار ما قرار دهيد تا ما آنها را به ديگران ابلاغ نماييم و به وسیله‌ی آن وارد بهشت شویم. سپس در مورد نوشيدنی‌ها از رسول الله صلى الله عليه وسلم سؤال كردند. پس رسول الله صلى الله عليه وسلم آنها را به چهار چیز امر نمود و از چهار چيز منع كرد. آنان را به ايمان آوردن به خدای يگانه دعوت نمود و فرمود: «أَتَدْرُونَ مَا الإِيمَانُ بِاللَّهِ وَحْدَهُ؟»: «آيا می‌دانيد ايمان آوردن به خدای يگانه يعنی چه؟» حاضران در جواب گفتند: الله و رسولش بهتر می‌دانند. رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَإِقَامُ الصَّلَاةِ، وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ، وَصِيَامُ رَمَضَانَ، وَأَنْ تُعْطُوا مِنَ المغنَمِ الخُمُسَ»: «ايمان به الله عبارت است از: گواهی دادن به اینکه معبود بر حقی جز الله نیست و محمد فرستاده‌ی اوست و برپاداشتن نماز و پرداختن زكات و روزه گرفتن ماه رمضان و پرداخت خمس غنيمت». و آنها را از چهار چيز نهی كرد كه عبارتند از: «عَنِ الْحَنْتَمِ، وَالدُّبَّاءِ، وَالنَّقِيرِ، وَالْمُزَفَّتِ، وَرُبَّمَا قَالَ: «الْمُقَيَّرِ»: «از خم، ظرف كدو، ظرف تنه درخت خرما و ظرف قير اندود». (در آن زمان، اين ظرف‌ها مخصوص تهيه‌ی شراب بودند). در پايان، رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمودند: «احْفَظُوهُنَّ، وَأَخْبِرُوا بِهِنَّ مَنْ وَرَاءَكُمْ»: «آنچه گفتم بخاطر بسپاريد و به اطلاع ديگران برسانيد». (حنتم: كوزه چرب شده که در آن خمر (شراب) را نگاه می‌داشتند [النهایة في غریب الحدیث، 1/448]؛ الدباء: کدو حلوایی كه در آن نبیذ می‌ساختند و به سرعت تبدیل به شراب می‌شد [النهایة في غریب الحدیث، 1/96]؛ النقیر: تنه درخت که وسط آن سوراخ می‌شود و خرما را در وسط آن قرار می‌دهند و آب را بر آن می‌ریزند، تا تبدیل به شراب مست کننده شود [النهایة في غریب الحدیث، 5/104]). [به روایت بخاری (53) و مسلم (17) و ابو داود (3692) و ترمذی (2611) و نسائی (5031)].

و بخاری در صحیح خود بابی را به این عنوان اختصاص داده است که می‌گوید: «باب امور ایمان و اینکه الله متعال می‌فرماید: ﴿لَّيۡسَ ٱلۡبِرَّ أَن تُوَلُّواْ وُجُوهَكُمۡ قِبَلَ ٱلۡمَشۡرِقِ وَٱلۡمَغۡرِبِ وَلَٰكِنَّ ٱلۡبِرَّ مَنۡ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ وَٱلۡكِتَٰبِ وَٱلنَّبِيِّـۧنَ وَءَاتَى ٱلۡمَالَ عَلَىٰ حُبِّهِۦ ذَوِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينَ وَٱبۡنَ ٱلسَّبِيلِ وَٱلسَّآئِلِينَ وَفِي ٱلرِّقَابِ وَأَقَامَ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَى ٱلزَّكَوٰةَ وَٱلۡمُوفُونَ بِعَهۡدِهِمۡ إِذَا عَٰهَدُواْۖ وَٱلصَّٰبِرِينَ فِي ٱلۡبَأۡسَآءِ وَٱلضَّرَّآءِ وَحِينَ ٱلۡبَأۡسِۗ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ صَدَقُواْۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُتَّقُونَ﴾ «نیکی [فقط] این نیست که [برای نماز] روی خود را به سوی مشرق و [یا] مغرب بگردانید؛ بلکه نيكى آن است كه كسى به الله و روز قیامت و فرشتگان و کتاب [آسمانی] و پیامبران ایمان آورد و مال [خود] را ـ با وجود دوست داشتنش‌ـ به خویشاوندان و یتیمان و مستمندان و در راه‌ماندگان و درخواست‌کنندگان [= گدایان] و در [راه آزادیِ] بردگان ببخشد و نماز برپا دارد و زکات بپردازد؛ و [نیز] کسانی که چون عهد می‌بندند به پیمانشان وفا می‌کنند و [کسانی که] در فقر و سختی و زیان و بیماری و به هنگام [شدت گرفتنِ] نبرد، [پایداری و] شکیبایی می‌کنند؛ آنان [که به این ویژگی‌ها آراسته‌اند] کسانی هستند که راست گفتند و همانان پرهیزگارانند». [البقرة: 177]

و ایمان داریم که ایمان قول و عمل و اعتقاد است؛ رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «الْإِيمَانُ بِضْعٌ وَسَبْعُونَ -أوْ بِضْعٌ وَسِتُّونَ- شُعْبَةً، فَأَفْضَلُهَا قَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ، وَأَدْنَاهَا إِمَاطَةُ الْأَذَى عَنِ الطَّرِيقِ، وَالْحَيَاءُ شُعْبَةٌ مِنَ الْإِيمَانِ»: «ایمان هفتاد و اندی -یا شصت و اندی - شعبه است؛ برترین شعبه گفتن لااله الاالله است و پایین‌ترین مرتبه‌ی آن دور کردن سبب اذیت و آزار از مسیر است و حیا شعبه‌ای از ایمان است». [ به روایت بخاری (9) و مسلم (35) و لفظ از مسلم می‌باشد؛ و ابو داود (4676) و ترمذی (2614) و نسائی (5005) و ابن ماجه (57)].

و ایمان داریم که اهل ایمان در اعمال‌شان متفاوت بوده و مراتب مختلفی دارند؛ چنانکه از ابوسعید خدری رضی الله عنه روایت است که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «يَدْخُلُ أَهْلُ الجَنَّةِ الجَنَّةَ، وَأَهْلُ النَّارِ النَّارَ، ثُمَّ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: أَخْرِجُوا مِنَ النَّارِ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ إِيمَانٍ. فَيُخْرَجُونَ مِنْهَا قَدِ اسْوَدُّوا، فَيُلْقَوْنَ فِي نَهَرِ الحَيَا، أَوِ الحَيَاةِ -شَكَّ مَالِكٌ- فَيَنْبُتُونَ كَمَا تَنْبُتُ الحبَّةُ فِي جَانِبِ السَّيْلِ، أَلَمْ تَرَ أَنَّهَا تَخْرُجُ صَفْرَاءَ مُلْتَوِيَةً؟!»: «بهشتیان وارد بهشت می‌شوند و دوزخیان وارد دوزخ می‌شوند؛ سپس الله متعال می‌فرماید: کسی را که در قلبش به اندازه‌ی دانه‌ی خردلی ایمان وجود دارد، از دوزخ خارج کنید؛ و به این ترتیب این افراد را در حالی از دوزخ خارج می‌کنند که سیاه شده‌اند؛ پس در رود زندگی انداخته می‌شوند و به این ترتیب همچون دانه‌ای در کنار سیل، رشد می‌کنند، آيا نديده‌ايد كه آن دانه و جوانه، نخست زرد و بعد سبز و شاداب می‌شود». [به روایت بخاری (22) و مسلم (184)].

و از ابوامامه بن سهل بن حنیف روایت است که از ابوسعید خدری رضی الله عنه شنیده که می‌گوید: رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «بَيْنَا أَنَا نَائِمٌ، رَأَيْتُ النَّاسَ يُعْرَضُونَ عَلَيَّ، وَعَلَيْهِمْ قُمُصٌ، مِنْهَا مَا يَبْلُغُ الثُّدِيَّ، وَمِنْهَا مَا دُونَ ذَلِكَ، وَعُرِضَ عَلَيَّ عُمَرُ بْنُ الخَطَّابِ، وَعَلَيْهِ قَمِيصٌ يَجُرُّهُ»: «باری خواب بودم که مردم را دیدم که به من عرضه می‌شدند و لباسی بر تن داشتند؛ برخی از این لباس‌ها تا سینه‌ بودند و برخی تا پایین‌تر از آن؛ و عمر بن خطاب بر من عرضه شد که لباس او بر روی زمین کشیده می‌شد». گفتند: ای رسول خدا، این خواب را به چه تعبیر کردید؟ فرمود: «الدِّينَ»: «به میزان دینداری هرکس». [به روایت بخاری (23) و مسلم (2390) و ترمذی (2285) و در آن از یکی از اصحاب پیامبر روایت شده است؛ و نسائی (5011)].

و ایمان داریم که ایمان کم و زیاد می‌شود؛ با طاعت و فرمانبرداری زیاد و با معصیت و نافرمانی کم می‌شود. الله متعال می‌فرماید: ﴿نَّحۡنُ نَقُصُّ عَلَيۡكَ نَبَأَهُم بِٱلۡحَقِّۚ إِنَّهُمۡ فِتۡيَةٌ ءَامَنُواْ بِرَبِّهِمۡ وَزِدۡنَٰهُمۡ هُدٗى﴾ «[ای پیامبر،] ما داستان آنان را به درستی برایت بازگو می‌کنیم. آنان جوانانی [شایسته] بودند که به پروردگارشان ایمان آورده بودند و ما [نیز] بر هدایت‌شان افزودیم». [الكهف: 13] و می‌فرماید: ﴿وَيَزۡدَادَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِيمَٰنٗا﴾ «و کسانی ‌که ایمان آورده‌اند بر ایمان خود بیفزایند». [المدثر: 31]

و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ مَنْ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَفِي قَلْبِهِ وَزْنُ شَعِيرَةٍ مِنْ خَيْرٍ، وَيَخْرُجُ مِنَ النَّارِ مَنْ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَفِي قَلْبِهِ وَزْنُ بُرَّةٍ مِنْ خَيْرٍ، وَيَخْرُجُ مِنَ النَّارِ مَنْ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَفِي قَلْبِهِ وَزْنُ ذَرَّةٍ مِنْ خَيْرٍ»: «کسی که لااله الاالله بگوید و در قلبش به اندازه‌ی دانه‌ی جوی خیر و خوبی باشد، از آتش دوزخ خارج می‌شوند؛ و کسی که لااله الاالله بگوید و در قلبش به اندازه‌ی دانه‌ی گندمی خیر و خوبی باشد، از آتش دوزخ خارج می‌شود؛ و کسی که لااله الاالله بگوید و در قلبش به اندازه‌‌ی مورچه‌ی کوچکی خیر و خوبی باشد، از آتش دوزخ خارج می‌شود». [به روایت بخاری (44) و مسلم (193) و ترمذی (2593)].

و عمر بن عبدالعزیز به عدی بن عدی نامه نوشت که: «ایمان فرایض و شرایع و حدود و سنت‌هایی دارد؛ پس هرکس آنها را کامل کند، ایمان را تکمیل کرده است؛ و هرکس آنها را کامل نکند، ایمان را تکمیل نکرده است؛ اگر حیاتی باقی باشد، آنها را برای شما بیان خواهم کرد تا به آنها عمل کنید؛ و اگر مُردم، من به همراهی با شما حریص نیستم». [به روایت بخاری به صورت معلق (1/ 10) و ابن ابی شيبة در مصنف (31084) و در الإيمان (135) و خلال در السنة ((1162، ( 1553) و ابن بطة در الإبانة (1166) و لالكائی در شرح اصول اعتقاد أهل السنة والجماعة (1572)].

و معمر و سفیان ثوری و مالک بن انس و ابن جریج و سفیان بن عیینه می‌گفتند: «ایمان عبارت است از قول و عمل؛ و زیاد و کم می‌شود». [الإبانة الكبرى (2/806) و الشريعة، آجری (2/ 606)].

و حافظ ابوبکر عبدالله بن زبیر حمُیدی می‌گوید: «و ایمان قول و عمل است؛ زیاد و کم می‌شود؛ و قول جز با عمل و عمل و قول جز با نیت و قول و عمل و نیت جز طبق سنت سودی ندارند». [أصول السنة، حُميدي ص 37].

و خلال می‌گوید: «عبدالملک میمونی می‌گوید: یعلی بن عبید بیش از شصت سال پیش به من گفت: ایمان قول و عمل است؛ و کسی که روزه می‌گیرد و نماز می‌خواند و کارهای نیک انجام می‌دهد، ایمان بیشتری از کسی دارد که دزدی می‌کند و مرتکب زنا می‌شود». [السنة، ابو بكر بن خلال (3/ 590)].

و ابن ابی حاتم می‌گوید: «از پدرم و ابوزرعه در مورد اعتقاد و باور مذاهب اهل سنت و علمایی که در شهرهای مختلف با آنان ملاقات داشته و درکشان نموده‌اند و نیز اعتقاد خودشان در خصوص اصول دین، سؤال کردم؛ پس گفتند: مذهب علما در همه‌ی شهرها – حجاز و عراق و شام و یمن – را چنین یافتیم که: ایمان قول و عمل است، زیاد و کم می‌شود». [شرح أصول اعتقاد أهل السنة والجماعة (1/198) و عقيدة السلف - مقدمة ابن أبي زيد القيرواني لكتابه الرسالة (ص: 29)].

و لالکائی می‌گوید: «ایمان قول و عمل است؛ و دیدگاه این فقها همین است: مالك بن انس، عبدالعزيز بن ابو سلمة الماجشون، ليث بن سعد، اوزاعی، سعيد بن عبدالعزيز، ابن جريج، سفيان بن عيينة، فضيل بن عياض، نافع بن عمر جمحی، محمد بن مسلم طائفی، محمد بن عبدالله ابن عمرو بن عثمان بن عفان، المثنى بن صباح، شافعی، عبدالله ابن الزبير حميدی، ابو ابراهيم مزنی، سفيان ثوری، شريک، ابو بكر بن عياش، وكيع، حماد بن سلمة، حماد بن زيد، يحيى بن سعيد قطان، عبدالله بن مبارک، ابو اسحاق فزاری، نضر بن محمد مروزی، نضر بن شميل، احمد بن حنبل، اسحاق بن راهويه، ابوثور و ابوعبيد». [شرح أصول اعتقاد أهل السنة والجماعة، امام لالكائی (4/ 913)].

و ابوعبدالله بن ابی زمنین در کتابش «اصول السنة» می‌گوید: «بابی در این زمینه که ایمان قول و عمل است: و دیدگاه اهل سنت این است که: ایمان اخلاص قلبی برای الله و گواهی دادن زبانی و عمل با اعضا و جوارح با نیت نیکو و طبق سنت نبوی می‌باشد». [أصول السنة ص: 207].

باب احسان:

و ایمان داریم که مرتبه‌ی سوم از مراتب دین، احسان است. و عبارت است از همان پاسخی که رسول خدا صلی الله علیه وسلم در سوال از احسان، به جبرئیل داد؛ آنجا که جبرئیل علیه السلام گفت: از احسان به من خبر بده و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «أَنْ تَعْبُدَ اللهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ...»: «این است که الله متعال را چنان عبادت کنی که گویا او را می‌بینی؛ و اگر از تصور این حالت ناتوان باشی که او را می‌بینی، یقین داشته باشی که او تو را می‌بیند». و در ادامه عمر می‌گوید: آنگاه وی رفت و مدتی در همین حال باقی ماندم؛ سپس رسول خدا صلی الله علیه وسلم به من فرمود: «يَا عُمَرُ، أَتَدْرِي مَنِ السَّائِلُ؟»: «ای عمر، می‌دانی سوال‌کننده که بود؟». گفتم: الله و رسولش داناترند؛ رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «فَإِنَّهُ جِبْرِيلُ أَتَاكُمْ يُعَلِّمُكُمْ دِينَكُمْ»: «او جبرئیل بود؛ نزد شما آمده بود تا دین‌تان را به شما بیاموزد». [به روایت مسلم (8) و ابو داود (4695) و ترمذی (2610) و نسائی (4990) و ابن ماجه (63)].

و الله متعال خبر داده است که فرجام اهل این دین حق، با اختلاف درجات و مراتبی که دارند، بهشت است؛ چه آنانی که اهل اسلام هستند و چه آنان که اهل ایمان هستند و چه آنان که اهل احسان هستند، همگی اهل بهشت هستند. چنانکه الله متعال می‌فرماید: ﴿وَٱلَّذِيٓ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ هُوَ ٱلۡحَقُّ مُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِۗ إِنَّ ٱللَّهَ بِعِبَادِهِۦ لَخَبِيرُۢ بَصِيرٞ٣١﴾ «[ای پیامبر،] آنچه از این کتاب به تو وحی کردیم حق است و آن [کتاب‌های آسمانی] را که پیشتر بوده است تصدیق می‌کند. بی‌تردید، الله به [حال] بندگانش آگاه و بیناست». ﴿ثُمَّ أَوۡرَثۡنَا ٱلۡكِتَٰبَ ٱلَّذِينَ ٱصۡطَفَيۡنَا مِنۡ عِبَادِنَاۖ فَمِنۡهُمۡ ظَالِمٞ لِّنَفۡسِهِۦ وَمِنۡهُم مُّقۡتَصِدٞ وَمِنۡهُمۡ سَابِقُۢ بِٱلۡخَيۡرَٰتِ بِإِذۡنِ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡفَضۡلُ ٱلۡكَبِيرُ٣٢﴾ «آنگاه این کتاب [= قرآن] را به آن بندگانمان که [آنان را] برگزیدیم [= امت محمد] به میراث دادیم؛ [برخی] از آنان در حق خویش ستمکارند و [برخی دیگر] از آنان میانه‌رو هستند و [برخی] از آنان به فرمان الله در نیکی‌ها پیشتازند. این [مسلمانی و بهره‌مندی از قرآن، فضیلت و] بخشایش بزرگ است». ﴿جَنَّٰتُ عَدۡنٖ يَدۡخُلُونَهَا يُحَلَّوۡنَ فِيهَا مِنۡ أَسَاوِرَ مِن ذَهَبٖ وَلُؤۡلُؤٗاۖ وَلِبَاسُهُمۡ فِيهَا حَرِيرٞ٣٣﴾ «[پاداششان] باغ‌های جاودان [بهشتی] است که به آن وارد می‌شوند. در آنجا به دستبند‌هایی از طلا و مروارید آراسته می‌گردند و لباسشان از حریر است». ﴿وَقَالُواْ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِيٓ أَذۡهَبَ عَنَّا ٱلۡحَزَنَۖ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٞ شَكُورٌ٣٤﴾ «[آنان پس از ورود به بهشت] می‌گویند: «سپاس [و ستایش] از آنِ الله است که اندوه را از ما دور کرد. به راستی که پروردگارمان آمرزندۀ سپاسگزار است». [فاطر: 31-34].

باب امر به پایبندی سنت و تمسک به آن:

آیات قرآن کریم و احادیث شریف به پایبندی به سنت و تمسک به آن امر کرده‌اند و در مورد مخالفت با سنت هشدار داده و از پراکندگی و اختلاف و فرقه فرقه شدن نهی کرده‌اند. الله متعال می‌فرماید: ﴿لَّقَدۡ كَانَ لَكُمۡ فِي رَسُولِ ٱللَّهِ أُسۡوَةٌ حَسَنَةٞ لِّمَن كَانَ يَرۡجُواْ ٱللَّهَ وَٱلۡيَوۡمَ ٱلۡأٓخِرَ وَذَكَرَ ٱللَّهَ كَثِيرٗا﴾ «بی‌تردید، در [رفتار و گفتار] رسول الله، سرمشق نیکویی برای‌تان است؛ برای هرکس که به الله و روز آخرت امید دارد و الله را بسیار یاد می‌کند». [الأحزاب: 21] و الله متعال می‌فرماید: ﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ فَرَّقُواْ دِينَهُمۡ وَكَانُواْ شِيَعٗا لَّسۡتَ مِنۡهُمۡ فِي شَيۡءٍ﴾ «[ای پیامبر،] كسانى كه دین خود را پراكنده ساختند و فرقه‌فرقه شدند، بی‌تردید، تو را با آنان کاری نیست». [الأنعام: 159] و الله متعال می‌فرماید: ﴿شَرَعَ لَكُم مِّنَ ٱلدِّينِ مَا وَصَّىٰ بِهِۦ نُوحٗا وَٱلَّذِيٓ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ وَمَا وَصَّيۡنَا بِهِۦٓ إِبۡرَٰهِيمَ وَمُوسَىٰ وَعِيسَىٰٓۖ أَنۡ أَقِيمُواْ ٱلدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُواْ فِيهِ﴾ «از دین همان را براى شما مقرر كرد كه به نوح امر كرده بود؛ و نیز آنچه به تو وحى كردیم و آنچه به ابراهیم و موسى و عیسى امر كردیم؛ اینكه: دین را برپا نگاه دارید و در مورد آن فرقه‌فرقه نشوید [و اختلاف نورزید]». [الشورى: 13].

و از جابر بن عبدالله رضی الله عنهما روایت است که می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ خَيْرَ الْحَدِيثِ كِتَابُ اللهِ، وَخَيْرُ الْهُدَى هُدَى مُحَمَّدٍ، وَشَرُّ الْأُمُورِ مُحْدَثَاتُهَا، وَكُلُّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ»: «اما بعد؛ بهترین سخن، کتاب الله و بهترین روش، روش محمد و بدترین امور، امور نوپیدای در دین است؛ و هر بدعت و نوپیدایی در دین گمراهی است». [به روایت مسلم (867] و نسائی (1578) و ابو داود (2954) و ابن ماجه (45)].

و از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که رسول خدا ج فرمودند: «كُلُّ أُمَّتِي يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ أَبَى»: «همه‌ی امتم وارد بهشت می‌شوند جز کسانی که از ورود به آن خودداری کنند». گفتند: ای رسول خدا؛ و چه کسی از ورود به آن خودداری می‌کند؟ فرمود: «مَنْ أَطَاعَنِي دَخَلَ الْجَنَّةَ، وَمَنْ عَصَانِي فَقَدْ أَبَى»: «هرکس از من اطاعت کند وارد بهشت می‌شود و هرکس از من نافرمانی کند، درحقیقت از ورود به آن خودداری کرده است». [به روایت بخاری (7280)].

از عِرْبَاض بن ساریة رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: روزی رسول خدا صلی الله علیه وسلم بعد از نماز عصر ما را چنان موعظه‌ای نمود که در اثر آن اشک از چشم‌ها جاری شد و قلب‌ها به خود لرزید؛ پس مردی گفت: این موعظه‌ی خداحافظی و وداع است؛ ای رسول خدا، از ما چه عهد و پیمانی می‌گیری؛ فرمود: «أُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللهِ، وَالسَّمْعِ وَالطَّاعَةِ، وَإِنْ عَبْدٌ حَبَشِيٌّ، فَإِنَّهُ مَنْ يَعِشْ مِنْكُمْ يَرَى اخْتِلَافًا كَثِيرًا، وَإِيَّاكُمْ وَمُحْدَثَاتِ الْأُمُورِ؛ فَإِنَّهَا ضَلَالَةٌ، فَمَنْ أَدْرَكَ ذَلِكَ مِنْكُمْ فَعَلَيْهِ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ الْمَهْدِيِّينَ، عَضُّوا عَلَيْهَا بِالنَّوَاجِذِ»: «شما را به تقوای الهی توصیه می‌کنم و شنیدن و اطاعت کردن از امیرتان، هرچند برده‌ای حبشی باشد؛ هریک از شما که زندگی کند (و عمری به دنیا داشته باشد) اختلافات زیادی را می‌بیند؛ از امور نوپیدا(ی در دین) حذر کنید که مصداق ضلالت و گمراهی هستند؛ پس هرکس از شما آن وضعیت را درک نمود، باید به سنت من و سنت و راه و روش خلفای هدایت‌گرِ هدایت‌شده‌ تمسک جسته و پایبند و ملتزم باشد و با دندان آنها را محکم بگیرد». [به روایت ابو داود (4607) و ترمذی (2676) و ابن ماجه (42) و احمد (17416) و دارمی (96) و ترمذی این حديث را صحیح دانسته است].

و بخاری در صحیح خود، در کتاب «الاعتصام بالکتاب والسنة» می‌گوید: باب اقتدا به سنت‌های رسول خدا صلی الله علیه وسلم و اینکه الله متعال می‌فرماید: ﴿وَٱجۡعَلۡنَا لِلۡمُتَّقِينَ إِمَامًا﴾ [الفرقان: 74] «و ما را پیشوای پرهیزگاران قرار بده». می‌گوید: یعنی امامانی که به افراد پیش از خودمان اقتدا کنیم و افراد پس از ما به ما اقتدا کنند؛ و ابن عون می‌گوید: «سه چیز هستند که آنها را برای خود و برادرانم دوست دارم: این سنت که آن را بیاموزند و در مورد آن سوال کنند؛ و قرآن که آن را فهمیده و درک کنند و در مورد آن سوال نمایند؛ و اینکه مردم را جز بر خیر و خوبی ترک نکنند». [صحیح بخاری (8/ 139)].

کتاب ایمان به الله

خلاصه‌ی کتاب:

و ایمان داریم که الله متعال اول است و چیزی پیش از او نبوده است؛ و او آخِر است و چیزی پس از او نیست؛ و خود را به معرفی نموده که او کسی است که آسمان‌ها و زمین را خلق کرده است؛ و او مالک حقیقی آسمان‌ها و زمین است؛ و اوست که شب را در روز و روز را در شب وارد می‌کند؛ و این جهان شاهد و گواه بر این است که تنها خالق آن الله متعال است که هیچ خالقی به همراه او نیست.

و دلایل زیاد و بی‌حد و حصری از آیات و نشانه‌هایش ذکر نموده که همگی دال بر این هستند که او به وجود آورنده و خالق این جهان است؛ و با نشانه‌هایی که در وجودمان و اطراف‌مان می‌بینیم، حجت را بر ما اقامه کرده است.

و به آنچه پیامبران ایمان داشتند، ایمان داریم؛ و به دلایل و براهینی که با خود آوردند و بر الله متعال دلالت دارند، یقین داریم.

و ایمان داریم که الله متعال خالق است و مخلوقات را بیهوده و عبث نیافریده است؛ بلکه خلق و آفرینشی حکیمانه برای هدفی بزرگ و والاست.

دلایل وارده در قرآن کریم – چنانکه در سوره‌ی انعام و نحل و سایر سوره‌ها – وارده شده‌اند، بی‌شمارند و شواهد بسیار زیادند که همگی بر وجود الله متعال و ربوبیت او دلالت می‌کنند؛ دلایل عقلی و براهین بزرگی که هیچکس نمی‌تواند مانند آنها یا نزدیک به آنها را بیاورد؛ و با تنوعی که دارند، مناسب همه‌ی انسان‌ها بوده و در اقامه حجت بر آنان کافی هستند؛ هرچند کافران انکار کنند و باطل‌گرایان دوست نداشته باشند؛ و اصلا آیا نزد کافر دلیلی جز انکار هست؟

و ایمان داریم که الله متعال در ربوبیت خویش یگانه است و تنها او خالق و آفریننده است و اوست که در ابتدا خلق را آفرید و کسی در این مهم با او مشارکت نداشت و الله متعال به امر خویش خلق می‌کند و به وسیله آنچه از اسباب که بخواهد، خلق می‌کند و جز او همه کس و همه چیز، مخلوق است.

و ایمان داریم که الله متعال پروردگار و خالق و مدبر و مالک همه چیز است؛ و در همه چیز تصرف تام دارد؛ و هیچ مخلوقی توان تدبیر خود یا تدبیر امر دیگری را ندارد مگر در موردی و به مقداری که الله متعال توانش را به او بدهد.

و ایمان داریم که او مالک حقیقی است؛ و هرچه جز او هست، مملوک و ملک اوست؛ و مالکیت هر مالکی باطل یا موقتی و از بین رفتنی است.

و ایمان داریم که فقط الله متعال زنده‌کننده و میراننده است؛ و او کسی است که مرگ و زندگی را خلق نموده و اوست که جان‌ها را می‌گیرد.

و ایمان داریم که او روزی‌دهنده‌ای بسیار قدرتمند با نیروی بی‌کران است؛ چنانکه روزی‌دهنده‌ای جز او نیست؛ و کفایت‌کننده‌ای جز او نیست؛ و ایمان داریم که علم الله متعال به همه چیز محیط است؛ چنانکه هیچ کوچک یا بزرگی از علم و دانایی او پنهان نیست؛ و او دانای نهان و آشکار است.

و ایمان داریم که قدرت و امر و فرمان الله متعال بر همه چیز غالب است.

و ایمان داریم که خلقت و امر و فرمان از آن پروردگار متعال است؛ او که پروردگاری جز او نیست؛ قانون‌گذاری جز او نیست؛ اوست که مخلوقات را خلق نموده و شرایع را تشریع و قانون‌گذاری کرده و فرایض را فرض نموده و دین را بیان داشته است؛ و او مالک آنان است و او به تنهایی قادر به محاسبه‌ی آنان و جزا دادن به آنان می‌باشد.

و ایمان داریم که پروردگار متعال خالق بندگان و خالق افعال‌شان است.

و ایمان داریم که فقط ایمان به ربوبیت الله متعال برای مومن شدن انسان کفایت نمی‌کند؛ و چنین ایمانی صاحبش را وارد بهشت نمی‌کند؛ چون ایمان نیاورده که الله متعال معبود بر حق است و نباید جز الله متعال را عبادت نمود.

و ایمان داریم که الله متعال در الوهیت خود یکتاست؛ و هیچ معبود بر حقی جز او نیست؛ یکتاست و شریکی ندارد؛ و او حق است و اینکه جز او را به فریاد می‌خوانند، باطل است. و این مساله‌ی بسیار مهم و بزرگی است که الله متعال به خاطر آن کتاب‌ها نازل کرده و پیامبران را فرستاده و بهشت و دوزخ را خلق کرده است؛ و جمهور علمای امت بر آن اجماع دارند؛ و فطرت بر آن دلالت می‌کند و عقل‌های سالم گواه آن هستند. و به یقین می‌دانیم که اساس دعوت پیامبران که متوجه اقوام‌شان بوده، دعوت آنان به عبادت الله متعال به یگانگی و ترک عبادت هر چیزی جز او بوده است.

و عبادت حقیقی همان است که برای الله پروردگار جهانیان باشد و موافق با راه و روش سید و سرور پیامبران باشد؛ چون عبادت هر معبودی جز الله متعال باطل است.

و این رکن رکین و اساس استوار دین الله – یعنی اثبات الوهیت فقط برای الله متعال و نفی عبادت از جز او – پایه‌ی اصلی آسیاب دین و ستون دعوت پیامبران است؛ و به این معناست که مخلوقات اعمال خویش را تنها برای الله خالق انجام دهند.

و الله متعال در قرآن کریم و در موارد بسیاری به آیات ربوبیتش استدلال می‌کند که مستلزم عبادت او به یگانگی هستند.

و ایمان داریم که خالق این آیات و نشانه‌های بزرگ در جهان، فقط الله متعال است؛ و چنانکه خالقی به همراه او نیست، نباید کسی جز او عبادت شود.

و الله متعال در دلایلی که به عنوان شواهدی بر الوهیتش ذکر می‌کند، چنان تنوعی قرار داده است که حجت با آن اقامه می‌شود و راه راست روشن می‌گردد؛ تا به این ترتیب مردم بهانه و حجتی نزد الله متعال نداشته باشند.

و اقرار و اعتراف به الوهیت الله، همراه با گواهی دادن به رسالت رسول الله صلی الله علیه وسلم، همان چیزی است که الله متعال آن را مرز میان اسلام و کفر شخص به الله قرار داده است.

و باید به همراه ایمان به الله متعال، کفر به طاغوت و برائت از شرک و مشرکان باشد.

اینکه این ایمان، تنها در قلب باشد، کفایت نمی‌کند، بلکه باید زبان گویای آن باشد؛ و ایمان محقق نمی‌گردد تا اینکه اعضا به آن عمل کنند؛ و ایمان در قلب متفاوت بوده و کم و زیاد می‌شود.

و بنده باید در این ایمان، برای الله متعال که پروردگار جهانیان است، اخلاص داشته باشد؛ یقینش کامل بوده و هیچ شک و تردیدی نداشته باشد؛ و ایمانش توام با علم و اخلاص و پذیرفتن و استسلام و فرمانبرداری و صدق و راستی در قول و فعل و اعتقادش باشد؛ به علاوه‌ی محبتی که باید نسبت به این دین و شرع آن و کسی که آن را آورده و کسی که آن را پذیرفته، داشته باشد.

و چنانکه الله متعال حقیقت ایمان و مقتضای آن و ارکان و شروطش را بیان نموده، شبهات مشرکان معاند و لجباز را نقض کرده است؛ و بیان نموده که آنها برای شرک خود، حجتی ندارند؛ چون آن بت‌ها و همتایانی که برای الله متعال قائل شده‌اند، مخلوقاتی هستند که خود تدبیر می‌شوند و چیزی را خلق نمی‌کنند و مالک مقدار خیلی کم و ناچیزی نه در آسمان‌ها و نه در زمین نیستند.

و حق تعالی بیان نموده که این معبودان باطلی که بجای الله عبادتشان می‌کنند، هیچ یک از دعاهای آنها را نمی‌شنوند و بر فرضی که توان شنیدن داشته باشند، توان اجابت کردن ندارند و روز قیامت به شرک آنان کفر می‌ورزند و از آنها برائت می‌جویند.

چنانکه حق سبحانه وتعالی بیان فرموده، آن بت‌ها و همتایانی که به عنوان معبودانی به جای الله متعال در نظر گرفته شدند، نه سودی می‌رسانند و نه ضرری؛ پس چگونه به جای الله متعال عبادت می‌شوند؟

و الله متعال اینکه ملائکه را عبادت کنند، باطل شمرده است؛ و بیان داشته که آنها – با وجود اینکه مقربان درگاه الهی هستند – شفاعت نمی‌کنند مگر بعد از اجازه‌ی الله متعال؛ وقتی حال و وضع ملائکه به این صورت باشد، چگونه به جای الله متعال عبادت می‌شوند؟

و پیامبران علیهم السلام با وجود مقام و منزلت والایی که در دنیا و آخرت دارند، مالک هیچ سود و ضرری برای خود نیستند؛ چه رسد به دیگران؟

و ایمان داریم که الله متعال در صفات کمال و جلالش یکتاست؛ و الله متعال اسامی نیکو و صفات والایی دارد که عقل‌های کامل به آنها گواهی می‌دهند؛ و فطرت‌های سالم تسلیم آنها می‌باشند؛ و علمای امت اسلامی بر این مهم اجماع دارند؛ بلکه رسالت‌های الهی با بیان صفات الله و اسامی و افعال او آمده‌اند؛ و الله متعال از معبودان مشرکان عیب و ایراد می‌گیرد که نمی‌شنوند و نمی‌بینند.

و ایمان داریم که الله متعال چنان است که خود را وصف نموده و فرستاده‌اش او را توصیف کرده است؛ کسی مثل و مانند الله متعال نیست و او شنوای بیناست؛ بنابراین هر چه را الله متعال برای خود اثبات نموده یا فرستاده‌اش برای او اثبات نموده است، ثابت می‌دانیم و هرچه را الله متعال از خود نفی کرده یا فرستاده‌اش از او نفی نموده، از او نفی می‌کنیم؛ بی‌آنکه دچار تعطیل و تمثیل و تکییف و تحریف شویم. [تعطیل به معنای انکار اسماء و صفات؛ و تمثیل به معنای مثل و مانند قائل شدن برای آنها و تکییف به معنای کیفیت قائل شدن و تحریف به معنای تغییر لفظی نص یا معنای آن می‌باشد].

و به یقین می‌دانیم که پروردگار ما پیش از خلق مخلوقات، موصوف به صفاتش بوده است؛ و از ازل تا ابد در نهایت کمال و جلال و جمال می‌باشد؛ چون او اول و آخر است؛ اول است و کسی پیش از او نبوده است و آخر است و کسی بعد از او نیست؛ بنابراین او در کمال و بزرگی اسماء و صفاتش اول و آخر است.

و ایمان داریم که در میان صفات الله متعال، صفاتی هستند که ملازم ذاتش می‌باشند؛ مانند حیات و علم و شنوایی و بینایی و دست و انگشتان؛ و برخی از صفات او، صفات متعلق به اراده و مشیت او هستند؛ مانند غضب و رضایت و نزول.

و ایمان داریم که او «فعال لما یرید» است و هرکاری بخواهد انجام می‌دهد؛ چنانکه هرگاه بخواهد، هرکاری بخواهد، به گونه‌ای که بخواهد انجام می‌دهد. هرکس را بخواهد عزت می‌بخشد و هرکس را بخواهد ذلیل می‌کند؛ کسی نمی‌تواند مانع امر و فرمان او گردد و حکم و داوری و قضاوت او را به میز محاکمه بکشاند.

و ایمان داریم که برخی از صفات الله متعال به صورت مطلق وارد شده‌اند، بنابراین به همان اطلاق، الله متعال را به آنها وصف می‌کنیم؛ مانند شنوایی و حیات و بینایی و .. . و برخی از صفات به صورت مقید ذکر شده‌اند که با قید خود باقی می‌مانند؛ مانند توصیف مکر برای الله متعال در برابر دشمنانش، زمانی که مکر و نیرنگ می‌کنند؛ و فراموش کردن دشمنانش، زمانی که او را فراموش می‌کنند.

برخی از صفات الله متعال عبارتند از: علم و شنوایی و بینایی و حیات و قیومیت و کلام؛ و الله متعال پیش از آنکه مخلوقات را خلق کند و با آنان هم کلام شود، موصوف به کلام بوده است؛ و کلام پروردگارمان وابسته به مشیت اوست؛ بنابراین هرگاه که خواسته، تکلم کرده است. خبرِ صفت کلام الله متعال از جهات متعدد در قرآن وارد شده است؛ چنانکه وارده شده: او با بندگانش سخن می‌گوید و هرکس از آنها را که بخواهد با صدای آهسته یا بلند، مخاطب قرار می‌دهد و در روز قیامت با مردم سخن می‌گوید و مردم در روز قیامت کلام الله را می‌شنوند.

و ایمان داریم که الله متعال با حجابی از نور، از چشم مخلوقاتش پنهان است؛ بنابراین او را در دنیا نمی‌بینند؛ هرچند برخی از پیامبرانش کلام او را شنیده‌اند؛ چنانکه از پشت حجاب با آنان سخن گفته است؛ چنانکه با موسی علیه السلام هم کلام شده است.

و توصیف کلام پروردگارمان چنین است که هر کلام او جدیدتر و بهتر از کلام دیگر اوست.

بخشی از کلام او قرآن و همه‌ی کتاب‌های الهی نازل شده بر پیامبرانش می‌باشد؛ مانند صحف ابراهیم و موسی علیهما السلام و تورات و انجیل و زبور که همگی کلام الله هستند؛ و الله متعال به همه‌ی آنها تکلم نموده و جبرئیل بدون واسطه از الله متعال شنیده و آنها را بر پیامبران الله نازل نموده است. و در این بین وجه تمایز تورات این است که الله متعال آن را به صورت مکتوب و در شکل الواحی نازل کرده است. و کلام الله و کلمات او مخلوق نیستند؛ و کلام الله غیر از خلق اوست؛ چنانکه میان خلق و امرش تفاوت گذاشته است؛ و ما میان کلمات کَونی خداوند و کلمات شرعی او تفاوت می‌گذاریم.

و برخی صفات الله متعال عبارتند از: عزت، قهر، جبروت، ملکوت، کبریایی، عظمت، اراده، مشیت، قدرت، رحمت؛ و این رحمت صفتی از صفات الله متعال است و مضاف به الله متعال می‌باشد و اضافه شدن آن از نوع اضافه‌ی صفت به موصوف است.

و از دیگر صفات او، علو است؛ علو قهر و علو قدر و منزلت و علو ذات؛ و هر سه‌ی اینها صفت او هستند و دال بر کمالش؛ و قرآن عظیم و سنت نبوی شریف و عقل و فطرت، به طرق گوناگون، همگی بر علو با انواع آن، دلالت می‌کنند؛ بلکه دلایل دال بر علو الله متعال تنوع زیادی دارند؛ و هر نوعی زیرمجموعه‌های زیاد و بی‌شماری دارد.

و از صفات الله متعال، استواء بر عرش است که الله متعال در هفت جا از کتابش ذکر نموده است.

و یکی از صفات او محبت است؛ و از صفات او رضایت است؛ و از صفات او کراهیت نسبت به دشمنانش می‌باشد؛ چون آنها رضایت او را دوست ندارند و نمی‌پسندند؛ و از آنچه الله متعال بر فرستاده‌اش صلی الله علیه وسلم نازل نموده، بدشان می‌آید.

و از صفات او خشم و غصب نسبت به دشمنانش و مقت او نسبت به کافران است.

و از صفات او، مکر او نسبت به دشمنانش می‌باشد که در پی مکر و نیرنگ نسبت به دوستانش می‌باشند. و از صفات او «الأسف» می‌باشد که شدیدترین خشم و غضب است. و از صفات او مخادعه‌ی کسانی است که در پی خدعه و فریب او هستند؛ چنانکه الله متعال منافقانی را که در پی فریب او هستند، به خدعه گرفتار می‌کند. و از صفات الله متعال این است که کسانی را مسخره می‌کند که او را مسخره می‌کنند.

و از صفات او، خندیدن و تعجب نمودن و آمدن در روز قیامت برای قضاوت و داوری در بین مردم است.

و به صفت نزول ایمان داریم؛ و اینکه پروردگارمان به صورت حقیقی به آسمان دنیا نزول می‌یابد، نزولی که شایسته‌ی جلال و عظمت اوست؛ و نزول او همچون نزول مخلوقات نیست؛ بلکه همچون سایر صفات اوست که به آنها ایمان داشته و می‌دانیم؛ و در کیفیت و چگونگی آن عمیق نمی‌شویم یا در رد آن تکلف به خرج نمی‌دهیم؛ بلکه چنانکه پیامبر ما، صادق المصدوق از آن خبر داده است، به آن ایمان داریم.

و به صفت معیت و همراهی الله، پروردگار جهانیان ایمان داریم؛ و اینکه الله متعال به همراه مخلوقاتش می‌باشد. و این معیت دو نوع است: معیت خاص که برای اولیا و دوستان الله و پیامبرانش علیهم السلام می‌باشد؛ و مقتضای آن نصرت و یاری و تایید است؛ و معیت عام که شامل همه‌ی انسان‌ها می‌شود؛ هم انسان‌های مومن و هم کافر؛ و مقتضای آن علم و احاطه و قدرت و تسلط است.

اما صفت معیت، حلول و اختلاط را ایجاب نمی‌کند؛ و با علو الله متعال منافاتی ندارد. چون به اجماع اهل علم به معنای علم و احاطه است؛ یعنی الله متعال با علم و احاطه‌ و قدرت خود با ماست.

و برای الله متعال وجهی را ثابت می‌دانیم که شایسته‌ی جلال و عظمت اوست؛ و دستی که شایسته‌ی جلال و کمال اوست؛ و خبر آن در قرآن و سنت به صورت‌های گوناگون وارد شده است؛ چنانکه ذکر دست به صورت مثنی وارد شده است؛ و اینکه الله متعال دستش را باز و بسته می‌کند. و الله متعال با دستش آسمان‌ها را در هم می‌پیچد؛ و زمین در قبضه‌ی اوست؛ و توصیف این دست چنان است که انگشتانی دارد. و همه‌ی اینها ثابت می‌کنند که: دستی که وصف آن در قرآن و سنت وارد شده است، دستی حقیقی و شایسته و لایق جلال و بزرگی الله متعال است؛ و در تاویل یا تشبیه یا تحریف آیات و احادیث دال بر آن، تکلف نمی‌کنیم.و از صفات او صفت انگشتان است.

و ایمان داریم که مومنان در روز قیامت، پروردگارشان را می‌بینند؛ چنانکه قرآن بر آن دلالت دارد و اخبار متواتر از پیامبرمان صلی الله علیه وسلم ثابت است که مومنان را به دیدن عیان پروردگارشان در روز قیامت بشارت می‌دهند.

و همچنان که خود را با صفات کمال و جمال و جلال و عزت و کبریایی توصیف نموده است، صفات نقص را از خود نفی نموده است؛ و نفی صفات در قرآن و سنت، اصل نیستند؛ چون اصل، اثبات صفات است؛ و قرآن و سنت پر هستند از بیان صفات الله عزوجل، چنانکه شایسته‌ی جلال و عظمت و کمال اوست؛ و چون پروردگار متعال صفتی را از خود نفی می‌کند، نفی آن بخاطر بیان کمالِ متضاد آن است؛ یا از این جهت است که بشر نقص را به او که صاحب عزت و کمال است، نسبت داده‌اند؛ و به این ترتیب پروردگار متعال نقص منسوب به خود را نفی می‌کند.

و ایمان داریم که الله متعال اسامی نیکویی دارد؛ و اسامی او در نهایت نیکویی هستند؛ و نیکوتر از آنها نیست؛ و از هر اسمی برای الله متعال صفتی مشتق شده است؛ و اسامی او قابل شمارش نیستند.

و پروردگارمان ما را از الحاد در اسامی‌اش یا انکار آنها یا منکر شدن معانی آنها یا تعطیل‌شان بر حذر داشته است.

و اسامی و صفات الله متعال که در قرآن و سنت وارد شده‌اند، بزرگ‌تر از آن هستند که کتابی آنها را در خود جای دهد؛ و ما به این اسماء و صفات وفق مراد پروردگارمان و مراد پیامبرمان صلی الله علیه وسلم ایمان داریم؛ و می‌دانیم که حقایق آنها را بشر نمی‌داند و به آنها احاطه ندارد و اساسا عقل و درک‌شان به آنها نمی‌رسد و در تاویل آنها تکلف به خرج نمی‌دهیم.

باب ایمان به وجود الله

و ایمان داریم که الله متعال اول است و چیزی قبل از او نبوده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿هُوَ ٱلۡأَوَّلُ وَٱلۡأٓخِرُ وَٱلظَّٰهِرُ وَٱلۡبَاطِنُ﴾ «او ازلى و ابدى است و پیدا و ناپیدا». [الحديد: 3]. و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «كَانَ اللَّهُ وَلَمْ يَكُنْ شَيْءٌ قَبْلَهُ، وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الماء»: «الله بود و چیزی پیش از او نبوده است و عرش او بر آب است». [به روایت بخاری (7418) و ترمذی (3951)]. و بخاری آن را از طریق عمران بن حصین تخریج نموده است؛ و در روایتی از او وارد شده که رسول خدا ج فرمودند: «كَانَ اللَّهُ وَلَمْ يَكُنْ شَيْءٌ غَيْرَهُ، وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الماء»: «الله بود و چیزی غیر از او نبوده است؛ و عرش او بر آب است». [به روایت بخاری (3191)]. و خود را برای ما چنین معرفی نموده که خالق آسمان‌ها و زمین است؛ و مالک آسمان‌ها و زمین است؛ و اوست که شب را در روز و روز را در شب وارد می‌کند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿هُوَ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰ عَلَى ٱلۡعَرۡشِۖ يَعۡلَمُ مَا يَلِجُ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا يَخۡرُجُ مِنۡهَا وَمَا يَنزِلُ مِنَ ٱلسَّمَآءِ وَمَا يَعۡرُجُ فِيهَاۖ وَهُوَ مَعَكُمۡ أَيۡنَ مَا كُنتُمۡۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٞ٤﴾ «اوست كه آسمان‌ها و زمین را در شش روز آفرید؛ آنگاه [آن گونه كه شايسته جلال و مقام اوست] بر عرش قرار گرفت. هر چه در زمین نفوذ می‌كند یا از آن برمی‌آید و هر چه از آسمان فرود می‌آید یا در آن صعود می‌كند، [همه را] مى‌داند؛ و هر جا كه باشید، همراه شماست؛ و الله به آنچه مىكنید، بیناست». ﴿لَّهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَإِلَى ٱللَّهِ تُرۡجَعُ ٱلۡأُمُورُ٥﴾ «فرمانروایی آسمان‌ها و زمین از آنِ اوست؛ و همه‌ی امور تنها به او بازگردانده مى‌شود». ﴿يُولِجُ ٱلَّيۡلَ فِي ٱلنَّهَارِ وَيُولِجُ ٱلنَّهَارَ فِي ٱلَّيۡلِۚ وَهُوَ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ٦﴾ «[با تغییر تدریجى فصول] شب را در روز مىكشانَد و روز را در شب؛ و او به راز دل‌ها داناست». [الحديد: 4- 6].

و الله متعال تاکید نموده که این جهان خود شاهد و گواه‌ این است که تنها او پدیدآورنده و خالقش است و خالقی به همراه او نیست؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿هَٰذَا خَلۡقُ ٱللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ ٱلَّذِينَ مِن دُونِهِۦ﴾ «این آفرینشِ الله است؛ اینک [ای مشرکان،] به من نشان دهید کسانی ‌که غیر از او هستند [و شما آنها را عبادت می‌کنید] چه آفریده‌اند؟». [لقمان: 11] و بر این اساس دلایل زیادی را ذکر می‌کند که همگی بر این دلالت دارند که او پدیدآورنده و خالق این جهان است، از جمله اینکه: او زنده را از مرده خارج می‌کند و مرده را از زنده. و اوست که بشر را از خاک خلق نمود. و اوست که از خودمان همسرانی برای ما خلق نمود. و از این قبیل است اختلاف زبان‌ها و رنگ‌ها در میان مخلوقات. و نیز خوابیدن بندگان در شب و جستجوی رزق و روزی در روز. و اینکه رعد و برق را سبب بیم و امید قرار داده و آب را از آسمان نازل می‌کند. و اینکه او کسی است که خلق و آفرینش را آغاز نموده است؛ چنانکه می‌فرماید: ﴿يُخۡرِجُ ٱلۡحَيَّ مِنَ ٱلۡمَيِّتِ وَيُخۡرِجُ ٱلۡمَيِّتَ مِنَ ٱلۡحَيِّ وَيُحۡيِ ٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ مَوۡتِهَاۚ وَكَذَٰلِكَ تُخۡرَجُونَ١٩﴾ «او تعالی [موجود] زنده را از [مادّۀ] بی‌جان [= نطفه] پدید می‌آورد و [مادّۀ] بی‌جان را از [موجود] زنده خارج می‌سازد؛ و زمین را ـ پس از خشکی و خزانش ـ زنده می‌سازد؛ و [شما نیز روز قیامت،] اینچنین برانگیخته می‌شوید». ﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَنۡ خَلَقَكُم مِّن تُرَابٖ ثُمَّ إِذَآ أَنتُم بَشَرٞ تَنتَشِرُونَ٢٠﴾ «و [یکی دیگر] از نشانه‌های او تعالی [این] است که شما را از خاک آفرید، سپس انسان‌هایی شدید [که تولید مثل کردید و در زمین] پراکنده گشتید». ﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَنۡ خَلَقَ لَكُم مِّنۡ أَنفُسِكُمۡ أَزۡوَٰجٗا لِّتَسۡكُنُوٓاْ إِلَيۡهَا وَجَعَلَ بَيۡنَكُم مَّوَدَّةٗ وَرَحۡمَةًۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ٢١﴾ «و از [دیگر] نشانه‌های او [این] است که از جنس خود شما همسرانی برایتان آفرید تا در کنارشان آرام گیرید و در میانتان محبت و مهربانی قرار داد. بی‌گمان، در این [نعمت،] نشانه‌هایی است [از قدرت پروردگار] برای مردمی که تفکر می‌کنند». ﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦ خَلۡقُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَٱخۡتِلَٰفُ أَلۡسِنَتِكُمۡ وَأَلۡوَٰنِكُمۡۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّلۡعَٰلِمِينَ٢٢﴾ «و از [دیگر] نشانه‌های او تعالی، آفرینش آسمان‌ها و زمین و اختلاف زبان‌ها و رنگ‌های شماست. بی‌تردید، در این [امور،] نشانه‌هایی [از قدرت پروردگار] برای دانشوران است». ﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦ مَنَامُكُم بِٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ وَٱبۡتِغَآؤُكُم مِّن فَضۡلِهِۦٓۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَسۡمَعُونَ٢٣﴾ «و [یکی دیگر] از نشانه‌های او، خواب شما در شب و روز و تلاشتان برای بهره‌گیری از بخشش پروردگار [و تأمین معاش] است. بی‌گمان، در این امور، برای مردمی که گوش شنوا دارند، نشانه‌هایی [از قدرتِ پروردگار] است». ﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦ يُرِيكُمُ ٱلۡبَرۡقَ خَوۡفٗا وَطَمَعٗا وَيُنَزِّلُ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَيُحۡيِۦ بِهِ ٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ مَوۡتِهَآۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ٢٤﴾ «و از [دیگر] نشانه‌های او [این] است که برق را برای ترس [از صاعقه] و امید [به باران]، به شما نشان می‌دهد و آبی از آسمان می‌فرستد و زمین را ـ پس از خشکی و خزانش ـ با آن زنده می‌سازد. بی‌گمان، در این امور، برای مردمی که می‌اندیشند، نشانه‌هایی [از قدرتِ پروردگار] است». ﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَن تَقُومَ ٱلسَّمَآءُ وَٱلۡأَرۡضُ بِأَمۡرِهِۦۚ ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمۡ دَعۡوَةٗ مِّنَ ٱلۡأَرۡضِ إِذَآ أَنتُمۡ تَخۡرُجُونَ٢٥﴾ «و از نشانه‌های او [این] است که آسمان‌ها و زمین به فرمانش برپاست و [روز قیامت] هنگامی که با ندایی شما را از زمین فرامی‌خوانَد، ناگهان [همگی از گورها] بیرون می‌آیید». ﴿وَلَهُۥ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ كُلّٞ لَّهُۥ قَٰنِتُونَ٢٦﴾ «هر کس [و هر چه] در آسمان‌ها و زمین است از آنِ الله است و همگی [تسلیم و] فرمانبردارِ او هستند». ﴿وَهُوَ ٱلَّذِي يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥ وَهُوَ أَهۡوَنُ عَلَيۡهِ﴾ «او همان ذاتی است که آفرینش مخلوقات را آغاز می‌کند، سپس آنان را [پس از مرگشان] بازمی‌گردانَد و این کار برایش آسان‌تر [از آفرینش نخستین] است». [الروم: 19-27].

و همچنین الله متعال حجت را بر خلق اقامه نموده که آنها را از یک تن آفریده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿خَلَقَكُم مِّن نَّفۡسٖ وَٰحِدَةٖ ثُمَّ جَعَلَ مِنۡهَا زَوۡجَهَا وَأَنزَلَ لَكُم مِّنَ ٱلۡأَنۡعَٰمِ ثَمَٰنِيَةَ أَزۡوَٰجٖۚ يَخۡلُقُكُمۡ فِي بُطُونِ أُمَّهَٰتِكُمۡ خَلۡقٗا مِّنۢ بَعۡدِ خَلۡقٖ فِي ظُلُمَٰتٖ ثَلَٰثٖۚ ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمۡ لَهُ ٱلۡمُلۡكُۖ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ فَأَنَّىٰ تُصۡرَفُونَ﴾ «او شما را از یک تن آفرید، آنگاه همسرش را نیز از وی پدید آورد؛ و براى [استفادۀ] شما، هشت نوع از چهارپایان [= نر و مادۀ شتر، گاو، گوسفند و بز] را آفرید. شما را در شكم مادرتان طى مراحل مختلف در نهانگاه‌های سه‌گانه [پردۀ مَشیمه، رحِم و شكم] مى‌آفریند. این است الله، پروردگار شما كه فرمانروایى، خاص اوست. معبودى [به‌حق] جز او نیست؛ پس چگونه [از عبادت الله] به بیراهه می‌روید؟». [الزمر: 6] و به این ترتیب آغاز خلقت را ذکر نموده است و اینکه همه‌ی حیوانات مخلوق او هستند؛ سپس حجت را بر ما اقامه نموده که ما را در تاریکی‌هایی در رحم‌ها خلق نموده است؛ و کسی جز او توان خلق انسان از نطفه را ندارد.

و در آیات گذشته، یکی از بزرگ‌ترین دلایل وجودش را ذکر نموده است که خلقت آسمان‌ها و زمین و هر چیزی است که درون آنها و بر روی آنهاست.

همچنین با دلیل عنایتش به خلق و آنچه در وجود خود و فرزندان‌شان می‌یابند، حجت را بر خلق اقامه کرده است؛ چنانکه آنها را درحالی از شکم‌های مادران‌شان خارج نموده که چیزی نمی‌دانستند. و تا کامل شدن خلق و دانایی‌شان عهده‌دار امورشان بوده است. الله متعال می‌فرماید: ﴿وَٱللَّهُ أَخۡرَجَكُم مِّنۢ بُطُونِ أُمَّهَٰتِكُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ شَيۡـٔٗا وَجَعَلَ لَكُمُ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡأَبۡصَٰرَ وَٱلۡأَفۡـِٔدَةَ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ﴾ «[ای مردم،] الله شما را از شکمِ مادران‌تان خارج نمود در حالی ‌که هیچ چیز نمی‌دانستید؛ و گوش و چشم و دل [= عقل] برای‌تان پدید آورد [تا قدرت‌های الهی را درک کنید]؛ باشد که سپاس گزارید». [النحل: 78] و چنانکه همه چیز را به وجود آورده و سر و سامان بخشیده است، همه‌ی مخلوقاتش را به آنچه مصلحت‌شان را به همراه دارد، هدایت کرده است؛ الله متعال از فرعون خبر داده که گفت: ﴿قَالَ فَمَن رَّبُّكُمَا يَٰمُوسَىٰ﴾ «[فرعون] گفت: ای موسی، پروردگار شما کیست؟». [طه: 49] و پاسخ الله متعال چنین بود: ﴿قَالَ رَبُّنَا ٱلَّذِيٓ أَعۡطَىٰ كُلَّ شَيۡءٍ خَلۡقَهُۥ ثُمَّ هَدَىٰ﴾ «[موسی] گفت: پروردگار ما [همان] ذاتی است که به هر چیزی آفرینشِ [= ظاهر و ویژگی‌های مناسب] او را بخشیده و سپس [آن را] هدایت نموده است». [طه: 50]

و ایمان داریم که الله متعال زمین را گسترانده و کوه‌ها را در آن استوار قرار داده است؛ و از هر چیزی در آن به اندازه و سنجیده رویانده است؛ و توازن مشهود در زمین بهترین شاهد بر این است که الله متعال به وجود آورنده است؛ چنانکه باریدن باران در هیئتی مخصوص، چنانکه بشر از باراندن آن ناتوان است و توان ذخیره کردن بارانی را ندارد که از آسمان نازل می‌شود، خود شاهدی بر این است که الله یکتای قهار به وجود آورنده و پدید آورنده است. الله متعال می‌فرماید: ﴿وَٱلۡأَرۡضَ مَدَدۡنَٰهَا وَأَلۡقَيۡنَا فِيهَا رَوَٰسِيَ وَأَنۢبَتۡنَا فِيهَا مِن كُلِّ شَيۡءٖ مَّوۡزُونٖ١٩﴾ «و زمین را گستردیم و کوه‌های استواری در آن افکندیم و از هر گیاه سنجیده [و مناسبی] در آن رویاندیم». ﴿وَجَعَلۡنَا لَكُمۡ فِيهَا مَعَٰيِشَ وَمَن لَّسۡتُمۡ لَهُۥ بِرَٰزِقِينَ٢٠﴾ «و براى شما و کسانی كه روزى‌دهنده آنان نیستید اسباب زندگی در آن قرار دادیم». ﴿وَإِن مِّن شَيۡءٍ إِلَّا عِندَنَا خَزَآئِنُهُۥ وَمَا نُنَزِّلُهُۥٓ إِلَّا بِقَدَرٖ مَّعۡلُومٖ٢١﴾ «و هیچ چیز نیست، مگر آنکه گنجینه‌هایش نزد ماست و ما آن را جز به ‌اندازه‌ای معیّن فرو نمی‌فرستیم». ﴿وَأَرۡسَلۡنَا ٱلرِّيَٰحَ لَوَٰقِحَ فَأَنزَلۡنَا مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَسۡقَيۡنَٰكُمُوهُ وَمَآ أَنتُمۡ لَهُۥ بِخَٰزِنِينَ٢٢﴾ «و بادها را بارورکننده[ی ابرها] فرستادیم، سپس آبی از آسمان‌ها نازل کردیم و شما را با آن سیراب ساختیم؛ در حالى كه شما ذخیره‌كننده‌اش نیستید». [الحجر: 19-22].

و به آنچه پیامبران ایمان داشتند، ایمان داریم؛ و به دلایل و براهینی که با خود آوردند و بر الله متعال دلالت دارند، یقین داریم. چنانکه الله متعال خبر می‌دهد که ابراهیم علیه السلام برای نمرود چنین استدلال نمود که الله خورشید را از مشرق می‌آورد و جز او کسی نمی‌تواند آن را از مغرب بر آورد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿قَالَ إِبۡرَٰهِـۧمُ رَبِّيَ ٱلَّذِي يُحۡيِۦ وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا۠ أُحۡيِۦ وَأُمِيتُۖ قَالَ إِبۡرَٰهِـۧمُ فَإِنَّ ٱللَّهَ يَأۡتِي بِٱلشَّمۡسِ مِنَ ٱلۡمَشۡرِقِ فَأۡتِ بِهَا مِنَ ٱلۡمَغۡرِبِ﴾ «ابراهیم گفت: پروردگار من ذاتی است که زنده می‌کند و می‌میرانَد. [نمرود] گفت: من [نیز] زنده می‌کنم و می‌میرانم. ابراهیم گفت: الله خورشید را از مشرق [بیرون] می‌آورَد؛ پس تو آن را از مغرب بیاور. [آنگاه] آن کس که کفر ورزیده بود، مبهوت شد [و از ارائه دلیل ناتوان ماند]؛ و الله ستمکاران را هدایت نمی‌کند». [البقرة: 258]

چنانکه برای قومش استدلال نمود که: الله متعال است که او را هدایت کرده و به او غذا و آب داده است؛ و چون بیمار شود، شفایش می‌دهد؛ و اوست که می‌میراند و زنده می‌گرداند؛ و چنانکه الله متعال خبر داده است، فرمود: ﴿ٱلَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهۡدِينِ٧٨﴾ «آن [معبودی] ‌که مرا آفریده و هدایتم می‌کند» ﴿وَٱلَّذِي هُوَ يُطۡعِمُنِي وَيَسۡقِينِ٧٩﴾ «و همان ذاتی ‌که به من غذا می‌دهد و سیرابم می‌سازد». ﴿وَإِذَا مَرِضۡتُ فَهُوَ يَشۡفِينِ٨٠﴾ «و هنگامی که بیمار می‌شوم، اوست که شفایم می‌دهد». ﴿وَٱلَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحۡيِينِ٨١﴾ «و ذاتی ‌که مرا می‌میرانَد و [دوباره] زنده‌ام می‌کند». [الشعراء: 78-81]. و الله متعال از موسی علیه السلام خبر می‌دهد که در برابر فرعون استدلال نموده و به او گفت: پروردگار او: ﴿ٱلَّذِيٓ أَعۡطَىٰ كُلَّ شَيۡءٍ خَلۡقَهُۥ ثُمَّ هَدَىٰ﴾ «ذاتی است که به هر چیزی آفرینشِ [= ظاهر و ویژگی‌های مناسب] او را بخشیده و سپس [آن را] هدایت نموده است». [طه: 50] و در قرآن کریم آمده است که الله متعال خود را از هر عیب و نقصی پاک و مبرا دانسته است و خود را چنین به ما معرفی نموده و فرموده است: ﴿سَبِّحِ ٱسۡمَ رَبِّكَ ٱلۡأَعۡلَى١﴾ «نام پروردگار بلند مرتبه‌ات را به پاکی یاد کن». ﴿ٱلَّذِي خَلَقَ فَسَوَّىٰ٢﴾ «[همان ذاتی] که [انسان را] آفرید و هماهنگ و متعادل ساخت». ﴿وَٱلَّذِي قَدَّرَ فَهَدَىٰ٣﴾ «و [همان] ذاتی‌ که اندازه‌گیری کرد و [به شایستگی آفرید] و سپس هدایت نمود». [الأعلى: 1-3].

و الله متعال در اینکه او خالق و پدیدآورنده‌ی این جهان است و خالقی جز او نیست، به این مهم استدلال می‌کند که اوست کسی که بوستان‌های خرم و شاداب را رویانده است؛ و بشر نمی‌تواند درختی را برویاند. چنانکه به این مساله استدلال می‌کند که او زمین را قرارگاه امنی قرار داده است؛ و در آن رودها و کوه‌های استوار قرار داده است؛ و میان دو دریا مانعی قرار داده است تا با یکدیگر مخلوط نشوند. و او تنها کسی است که به هنگام دعای درمانده و از همه جا مانده، آن را اجابت می‌کند؛ هرچند مومن نباشد؛ و او کسی است که مردم را در تاریکی‌های خشکی و دریا هدایت می‌کند؛ و او کسی است که بادها را بشارت‌دهنده‌های باران فرستاده است؛ و اوست که ما را روزی می‌دهد و رازقی جز او نیست؛ پروردگاری جز او نیست؛ خالقی جز او نیست؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿أَمَّنۡ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَأَنزَلَ لَكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَنۢبَتۡنَا بِهِۦ حَدَآئِقَ ذَاتَ بَهۡجَةٖ مَّا كَانَ لَكُمۡ أَن تُنۢبِتُواْ شَجَرَهَآۗ أَءِلَٰهٞ مَّعَ ٱللَّهِۚ بَلۡ هُمۡ قَوۡمٞ يَعۡدِلُونَ٦٠﴾ «[آیا معبودان شما بهترند] یا ذاتی که آسمان‌ها و زمین را آفرید و آبی از آسمان برایتان نازل کرد و با آن باران، بوستان‌هایی خرم [و زیبا] رویاندیم که هرگز توان رویاندن درختانش را نداشتید؟ آیا معبود دیگری با الله است؟ [هرگز؛] بلکه آنان مردم منحرف هستند [که مخلوقات را هم‌طرازِ الله قرار می‌دهند]». ﴿أَمَّن جَعَلَ ٱلۡأَرۡضَ قَرَارٗا وَجَعَلَ خِلَٰلَهَآ أَنۡهَٰرٗا وَجَعَلَ لَهَا رَوَٰسِيَ وَجَعَلَ بَيۡنَ ٱلۡبَحۡرَيۡنِ حَاجِزًاۗ أَءِلَٰهٞ مَّعَ ٱللَّهِۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٦١﴾ «[آیا معبودان شما بهترند] یا ذاتی ‌که زمین را قرارگاه [امنی] ساخت و جویبارهایی میان آن جاری ساخت و کوه‌هایی [استوار] برایش پدید آورد و میان دو دریا مانعی قرار داد [تا آب شور و شیرین با هم نیامیزند]؟ آیا معبود دیگری با الله وجود دارد؟ [هرگز؛] اما بیشتر آنان نمی‌دانند». ﴿أَمَّن يُجِيبُ ٱلۡمُضۡطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكۡشِفُ ٱلسُّوٓءَ وَيَجۡعَلُكُمۡ خُلَفَآءَ ٱلۡأَرۡضِۗ أَءِلَٰهٞ مَّعَ ٱللَّهِۚ قَلِيلٗا مَّا تَذَكَّرُونَ٦٢﴾ «[آیا معبودان شما بهترند] یا ذاتی ‌که [دعای] درمانده را ـ وقتی او را بخواند- اجابت می‌کند و گرفتاری را برطرف می‌سازد و شما را جانشینان [پیشینیان در] زمین قرار می‌دهد؟ آیا معبود دیگری با الله وجود دارد؟ چه اندک پند می‌گیرید!». ﴿أَمَّن يَهۡدِيكُمۡ فِي ظُلُمَٰتِ ٱلۡبَرِّ وَٱلۡبَحۡرِ وَمَن يُرۡسِلُ ٱلرِّيَٰحَ بُشۡرَۢا بَيۡنَ يَدَيۡ رَحۡمَتِهِۦٓۗ أَءِلَٰهٞ مَّعَ ٱللَّهِۚ تَعَٰلَى ٱللَّهُ عَمَّا يُشۡرِكُونَ٦٣﴾ «[آیا معبودان شما بهترند] یا ذاتی ‌که شما را در تاریکی‌های بیابان و دریا [به وسیله‌ی ماه و ستارگان] هدایت می‌کند و آن ‌ذاتی که پیش از [باران] رحمتش، باد‌ها را به مژده می‌فرستد؟ آیا معبود دیگری با الله وجود دارد؟ الله از چیزهایی که [برایش] شریک قرار می‌دهند برتر است». ﴿أَمَّن يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥ وَمَن يَرۡزُقُكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِۗ أَءِلَٰهٞ مَّعَ ٱللَّهِۚ قُلۡ هَاتُواْ بُرۡهَٰنَكُمۡ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٦٤﴾ «[آیا معبودان شما بهترند] یا ذاتی‌ که آفرینش را آغاز کرد و سپس آن را بازمی‌گردانَد و [یا] آن ذاتی ‌که از آسمان و زمین به شما روزی می‌دهد؟ آیا معبود دیگری با الله وجود دارد؟ بگو: «اگر راستگویید، دلیلتان را بیاورید». [النمل: 60 -64].

و الله متعال که ثنا و ستایش او بی‌انتها و اسامی او پاک و مقدس است، می‌فرماید: ﴿وَهُوَ ٱلَّذِي مَدَّ ٱلۡأَرۡضَ وَجَعَلَ فِيهَا رَوَٰسِيَ وَأَنۡهَٰرٗاۖ وَمِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِ جَعَلَ فِيهَا زَوۡجَيۡنِ ٱثۡنَيۡنِۖ يُغۡشِي ٱلَّيۡلَ ٱلنَّهَارَۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ٣﴾ «و او همان ذاتی است كه زمین را بگسترد و در آن، کوه‌های استوار و جویبارها پدید آورد و در آن از هر گونه میوه‌اى دو گونه آفرید؛ شب را به روز [و روز را به شب‌] می‌پوشانَد. قطعاً در این [امور] براى مردمى كه می‌اندیشند نشانه‌هایی [از قدرت پروردگار] است». ﴿وَفِي ٱلۡأَرۡضِ قِطَعٞ مُّتَجَٰوِرَٰتٞ وَجَنَّٰتٞ مِّنۡ أَعۡنَٰبٖ وَزَرۡعٞ وَنَخِيلٞ صِنۡوَانٞ وَغَيۡرُ صِنۡوَانٖ يُسۡقَىٰ بِمَآءٖ وَٰحِدٖ وَنُفَضِّلُ بَعۡضَهَا عَلَىٰ بَعۡضٖ فِي ٱلۡأُكُلِۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ٤﴾ «و در زمین، قطعاتی است در کنار هم [که با یکدیگر متفاوتند]؛ و [نیز] باغ‌هایی از انگور و کشتزارها و درختان خرما که [نر و ماده‌اند و] گاه از یک ریشه می‌رویند و گاه از ریشه‌های متفاوتند و [همۀ آنها] با یک آب سیراب می‌شوند. و [با این حال،] بعضی از آنها را در [طعم و خواص] میوه بر دیگری برتری می‌دهیم. بی‌تردید، در این [امر نیز] برای مردمی که خرد می‌ورزند، نشانه‌های [روشنى‌] است». [الرعد: 3-4] و به این ترتیب الله متعال ثابت نموده که تنها او کسی است که زمین را گسترده است؛ و از همه‌ی درختان و میوه‌ها به صورت زوج آفریده است؛ و تنها اوست که با شب روز را می‌پوشاند. و بر این مساله استدلال می‌کند که قطعات کنار هم در زمین، میوه‌هایی به بار می‌آورند که برخی شبیه به هم هستند و برخی شبیه به هم نیستند؛ حال آنکه همگی با یک آب آبیاری شدند؛ پس پاک و منزه است الله که پروردگار و خالقی جز او نیست.

و بیان می‌کند که کوه‌ها با وجود سختی و صلابتی که دارند، خلقت و آفرینش بدیعی دارند که بر ابداع خالق دلالت می‌کند؛ چنانکه الله متعال می‌فرماید: ﴿وَمِنَ ٱلۡجِبَالِ جُدَدُۢ بِيضٞ وَحُمۡرٞ مُّخۡتَلِفٌ أَلۡوَٰنُهَا وَغَرَابِيبُ سُودٞ﴾ «و از کوه‌ها [نیز رگه‌ها و] راه‌هایی سفید و قرمز و كاملاً سیاه [آفریدیم] که رنگ‌هایش گوناگون است؟». [فاطر: 27].

و الله متعال برای ما بیان نموده که: او کسی است که همه‌ی این مخلوقات با تمام تنوع‌شان را خلق نموده و مسخر و درخدمت انسان قرار داده است؛ از جمله حرکت کشتی در دریا؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿ٱللَّهُ ٱلَّذِي سَخَّرَ لَكُمُ ٱلۡبَحۡرَ لِتَجۡرِيَ ٱلۡفُلۡكُ فِيهِ بِأَمۡرِهِۦ وَلِتَبۡتَغُواْ مِن فَضۡلِهِۦ وَلَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ١٢﴾ «الله همان ذاتی است كه دریاها را در خدمت شما گماشت تا کشتی‌ها به فرمانش در آن حرکت کنند و [شما بتوانید] از فضل او [روزى] بجویید؛ باشد که شکر به جای آورید». ﴿وَسَخَّرَ لَكُم مَّا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗا مِّنۡهُۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ١٣﴾ «آنچه را در آسمان‌ها و زمین است، از [رحمت] خویش در خدمت شما گماشت؛ كه در این [امر،] نشانه‌هایی [از لطف و قدرت الهی] برای اندیشمندان است». [الجاثية: ١٢، ١٣].

و الله متعال ما را به وجود خود راهنمایی نموده است؛ به این صورت که این چارپایان را برای ما به عنوان مرکب قرار داده است که علاوه بر آن می‌توانیم از پوست آنها به عنوان پوشاک و از گوشت آنها به عنوان خوراک و از شیر آنها به عنوان نوشیدنی استفاده کنیم؛ و پرندگان را بر فراز آسمان نگاه می‌دارد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿أَلَمۡ يَرَوۡاْ إِلَى ٱلطَّيۡرِ مُسَخَّرَٰتٖ فِي جَوِّ ٱلسَّمَآءِ مَا يُمۡسِكُهُنَّ إِلَّا ٱللَّهُۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ٧٩﴾ «آیا [مشرکان] پرندگان را ندیده‌اند که در فضای آسمان رام شده‌اند [و] کسی جز الله آنها را [در آن حال‌] نگه نمی‌دارد؟ به راستی، در این [امر‌]، براى مردمى كه ایمان دارند، نشانه‌هایى [از قدرت پروردگار] است». ﴿وَٱللَّهُ جَعَلَ لَكُم مِّنۢ بُيُوتِكُمۡ سَكَنٗا وَجَعَلَ لَكُم مِّن جُلُودِ ٱلۡأَنۡعَٰمِ بُيُوتٗا تَسۡتَخِفُّونَهَا يَوۡمَ ظَعۡنِكُمۡ وَيَوۡمَ إِقَامَتِكُمۡ وَمِنۡ أَصۡوَافِهَا وَأَوۡبَارِهَا وَأَشۡعَارِهَآ أَثَٰثٗا وَمَتَٰعًا إِلَىٰ حِينٖ٨٠﴾ «الله از خانه‌هایتان محلِ سکونت [و آرامش] برای شما قرار داد و از پوست چهارپایان [نیز] خانه‌هایی [= خیمه‌هایی] برایتان قرار داد تا روز کوچ کردن‌ سبکبار باشید و روز اقامتتان [نیز برپایی‌اش آسان باشد]؛ و از پشم و کُرک و مو‌هایشان تا مدتی معیّن اثاث [خانه] و اسباب [و وسایل زندگی، برایتان] فراهم کرد». ﴿وَٱللَّهُ جَعَلَ لَكُم مِّمَّا خَلَقَ ظِلَٰلٗا وَجَعَلَ لَكُم مِّنَ ٱلۡجِبَالِ أَكۡنَٰنٗا وَجَعَلَ لَكُمۡ سَرَٰبِيلَ تَقِيكُمُ ٱلۡحَرَّ وَسَرَٰبِيلَ تَقِيكُم بَأۡسَكُمۡۚ كَذَٰلِكَ يُتِمُّ نِعۡمَتَهُۥ عَلَيۡكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تُسۡلِمُونَ٨١﴾ «الله از آنچه [مانند درختان] آفرید، سایه‌هایی برایتان فراهم آورده است و از کوه‌ها [نیز راه‌ها و] پناهگاه‌هایی برایتان قرار داده است و جامه‌هایى برایتان پدید آورده است كه شما را از [سرما] و گرما نگاه می‌دارد و [زِره‌ها و] تن‌پوشهایی كه در جنگ[های]تان از شما محافظت مى‌کند. او اینچنین نعمتش را بر شما تمام مى‌گردانَد؛ باشد که [در برابرِ توحید] تسلیم شوید [و شرک نورزید]». [النحل: ٧٩-81]. همه‌ی اینها دلایلی گواه بر وجود الله متعال و ربوبیت او هستند؛ براستی چه کسی جز الله متعال آنها را به وجود آورده است؟! بلکه بوجود آورنده و پدید آورنده‌ و پروردگاری جز او نیست.

و برای ما شاهد بزرگی اقامه نموده که در هر روز تکرار می‌شود؛ شاهدی که بر وجود او و ربوبیتش شهادت می‌دهد. و آن این است که: او کسی است که صبح را می‌شکافد و دانه و هسته را می‌شکافد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿۞إِنَّ ٱللَّهَ فَالِقُ ٱلۡحَبِّ وَٱلنَّوَىٰۖ يُخۡرِجُ ٱلۡحَيَّ مِنَ ٱلۡمَيِّتِ وَمُخۡرِجُ ٱلۡمَيِّتِ مِنَ ٱلۡحَيِّۚ ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُۖ فَأَنَّىٰ تُؤۡفَكُونَ٩٥﴾ «بی‌تردید، الله شکافندۀ دانه[ی گیاهان] و هسته[ی خرما در دل زمین] است؛ [موجود] زنده را از [مادۀ] بی‌جان بیرون مى‌آورد [= رویشِ گیاه از دانه] و [مادۀ به ظاهر] بی‌جان را از [موجود] زنده خارج مى‌سازد [= بیرون آمدنِ تخم یا نطفه از حیوانات]. این الله است [که چنین قدرت مطلقی دارد]؛ پس چگونه [از راه بندگى او] منحرف مى‌شوید؟» ﴿فَالِقُ ٱلۡإِصۡبَاحِ وَجَعَلَ ٱلَّيۡلَ سَكَنٗا وَٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَ حُسۡبَانٗاۚ ذَٰلِكَ تَقۡدِيرُ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡعَلِيمِ٩٦﴾ «[او] شکافندۀ سپیده‌دم است و شب را [مایۀ] آرامش قرار داد و خورشید و ماه را [نیز] با حساب [و نظمی دقیق پدید آورد]. تقدیرِ [پروردگار] شکست‌ناپذیرِ دانا چنین است». [الأنعام: ٩٥، ٩٦].

و چنانکه خورشید و ماه را دو آیه و نشانه قرار داده است، شب و روز را دو آیه و نشانه‌ی دال بر وجودش و ربوبیتش قرار داده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَجَعَلۡنَا ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَ ءَايَتَيۡنِۖ فَمَحَوۡنَآ ءَايَةَ ٱلَّيۡلِ وَجَعَلۡنَآ ءَايَةَ ٱلنَّهَارِ مُبۡصِرَةٗ﴾ «شب و روز را دو نشانه[ی قدرت و یگانگی خویش] قرار دادیم؛ و نشانۀ شب را محو [و تیره‌] كردیم و نشانۀ روز را روشنى‌بخش قرار دادیم». [الإسراء: 12]

و الله متعال این مساله که دریا را شور یا شیرین قرار داده است و از آنها گوشت تر و تازه و زیورآلات خارج می‌کند، دلیلی بر وجود خود بیان داشته است؛ چنانکه می‌فرماید: ﴿وَهُوَ ٱلَّذِي سَخَّرَ ٱلۡبَحۡرَ لِتَأۡكُلُواْ مِنۡهُ لَحۡمٗا طَرِيّٗا وَتَسۡتَخۡرِجُواْ مِنۡهُ حِلۡيَةٗ تَلۡبَسُونَهَاۖ وَتَرَى ٱلۡفُلۡكَ مَوَاخِرَ فِيهِ﴾ «اوست كه دریا را به خدمت‌تان گماشت تا از [صیدِ] آن، گوشت تازه بخورید و زیورى [همچون مروارید و مرجان] از آن بیرون مى‌آورید که می‌پوشید؛ و کشتی‌ها را در آن [دریا] مى‌بینى كه [امواج را] مى‌شكافند». [النحل: 14]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَهُوَ ٱلَّذِي مَرَجَ ٱلۡبَحۡرَيۡنِ هَٰذَا عَذۡبٞ فُرَاتٞ وَهَٰذَا مِلۡحٌ أُجَاجٞ وَجَعَلَ بَيۡنَهُمَا بَرۡزَخٗا وَحِجۡرٗا مَّحۡجُورٗا﴾ «و او همان ذاتی است که دو دریا را به هم آمیخت: این یکی خوشگوار و شیرین است و آن یکی بسیار شور و تلخ؛ و در میان آن دو مانعی نفوذناپذیر قرار داد [تا با هم نیامیزند]». [الفرقان: 53].

و الله متعال بیان نموده که عقل‌های سالم این مساله را درک می‌کنند که امکان ندارد این جهان بدون پدید آورنده به وجود آمده باشد؛ چنانکه الله متعال می‌فرماید: ﴿وَهُوَ ٱلَّذِي يُحۡيِۦ وَيُمِيتُ وَلَهُ ٱخۡتِلَٰفُ ٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ﴾ «و اوست که زنده می‌کند و می‌میراند و گردشِ شب و روز از [تدبیرِ] اوست. آیا نمی‌اندیشید؟». [المؤمنون: 80]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿قَالَ أَفَتَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَنفَعُكُمۡ شَيۡـٔٗا وَلَا يَضُرُّكُمۡ٦٦﴾ «[ابراهیم] گفت: «آیا به جای الله چیزهایی را عبادت می‌کنید که نه سودی برایتان دارد و نه زیانی به شما می‌رساند؟». ﴿أُفّٖ لَّكُمۡ وَلِمَا تَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ٦٧﴾ «اُف بر شما و بر آنچه به جای الله عبادت می‌کنید! آیا نمی‌اندیشید؟». [الأنبياء: ٦٦، ٦٧]. آیا دلایلی بزرگ‌تر از این دلایل دال بر وجود و ربوبیت الله متعال دیده‌اید؟

الله متعال کسی که خلقت را به جز او نسبت می‌دهد، توبیخ نموده و از آنها سوال می‌کند: آیا از عدم خلق شده‌اند؟ یا آنها خود خویشتن و آسمان‌ها و زمین را خلق نموده‌اند؟ یا خزائن الله متعال نزد آنهاست؟ یا اینکه آیا آنان بر همه چیز تسلط دارند؟ الله متعال می‌فرماید: ﴿أَمۡ خُلِقُواْ مِنۡ غَيۡرِ شَيۡءٍ أَمۡ هُمُ ٱلۡخَٰلِقُونَ٣٥﴾ «آیا آنان از هیچ آفریده شده‌اند یا خود آفرینندۀ خویشند؟». ﴿أَمۡ خَلَقُواْ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَۚ بَل لَّا يُوقِنُونَ٣٦﴾ «آیا آنان آسمان‌ها و زمین را آفریده‌اند؟ [نه،] بلکه آنان یقین ندارند [که الله آفرینندۀ مطلق است]». ﴿أَمۡ عِندَهُمۡ خَزَآئِنُ رَبِّكَ أَمۡ هُمُ ٱلۡمُصَۜيۡطِرُونَ٣٧﴾ «آیا گنجینه‌های [نعمت و هدایت] پروردگارت نزد آنان است؟ آیا [بر همه چیز] تسلط دارند؟». [الطور: ٣٥-٣٧]. و این آیه از بزرگ‌ترین آیات دال بر وجود خالق است؛ و بر این اساس ثابت است که جبیر بن مطعم می‌گوید: از رسول خدا صلی الله علیه وسلم شنیدم که در نماز مغرب سوره‌ی طور را خواند و چون به این آیات رسید: ﴿أَمۡ خُلِقُواْ مِنۡ غَيۡرِ شَيۡءٍ أَمۡ هُمُ ٱلۡخَٰلِقُونَ٣٥﴾ «آیا آنان از هیچ آفریده شدهاند یا خود آفرینندۀ خویشند؟». ﴿أَمۡ خَلَقُواْ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَۚ بَل لَّا يُوقِنُونَ٣٦﴾ «آیا آنان آسمان‌ها و زمین را آفریده‌اند؟ [نه،] بلکه آنان یقین ندارند [که الله آفرینندۀ مطلق است]». ﴿أَمۡ عِندَهُمۡ خَزَآئِنُ رَبِّكَ أَمۡ هُمُ ٱلۡمُصَۜيۡطِرُونَ٣٧﴾ «آیا گنجینه‌های [نعمت و هدایت] پروردگارت نزد آنان است؟ آیا [بر همه چیز] تسلط دارند؟». فرمود: «كَادَ قَلْبِي أَنْ يَطِيرَ»: «نزدیک بود قلبم از جا کنده شود». [به روایت بخاری (4854) و مسلم (463) و ابو داود (811) و نسائی (987) و ابن ماجه (832)]. و جبیر رضی الله عنه این آیات را پیش از این شنیده که اسلام بیاورد؛ و آیات بیانگر این مهم هستند که آنها مخلوقاتی پرورش یافته و مقهور هستند؛ پس الله متعال از توصیف ناقص و معیوب آنان، پاک و منزه است.

الله متعال می‌فرماید: ﴿مَّآ أَشۡهَدتُّهُمۡ خَلۡقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَلَا خَلۡقَ أَنفُسِهِمۡ وَمَا كُنتُ مُتَّخِذَ ٱلۡمُضِلِّينَ عَضُدٗا﴾ «من آنان را [که مشرکانه به عبادت می‌گیرید] نه هنگام آفرینش آسمان و زمین به گواهی گرفتم و نه هنگام آفرینش خودشان؛ و من هرگز گمراه‌کنندگان را یار و مددکار [خویش] نگرفته‌ام». [الكهف: 51]. بنابراین وقتی انسان نسبت به خلقت و آفرینش آسمان‌ها و خلقت خود جاهل است، چگونه خالق و بوجود آورنده‌‌اش را انکار می‌کند؟!

و ایمان داریم که الله متعال مخلوقات را بیهوده و عبث نیافریده است؛ بلکه ما را از روی حکمت و برای هدف بزرگی آفریده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَمَا خَلَقۡنَا ٱلسَّمَآءَ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا لَٰعِبِينَ١٦﴾ «و ما آسمان و زمین و آنچه را که میان آنهاست به بازیچه نیافریده‌ایم». ﴿لَوۡ أَرَدۡنَآ أَن نَّتَّخِذَ لَهۡوٗا لَّٱتَّخَذۡنَٰهُ مِن لَّدُنَّآ إِن كُنَّا فَٰعِلِينَ١٧﴾ «اگر [به فرض] می‌خواستیم که سرگرمی‌ای [مانند فرزند یا هم‌صحبت برای خود] برگزینیم، آن را [نه از معبود‌های شما بلکه] از نزد خویش برمی‌گزیدیم». [الأنبياء: 16-17]

و ادعای نصاری را رد می‌کند که مدعی بودند مسیح الهی خالق است و پروردگاری مدبر این جهان؛ و بیان می‌کند که چیزی در زمین و آسمان از الله متعال پوشیده و پنهان نیست؛ و او کسی است که بشر را در رحم صورت می‌بخشد؛ و از جمله کسانی که الله متعال او را خلق نموده و در رحم مادرش صورت بخشیده است، مسیح علیه السلام است؛ چنانکه الله متعال می‌فرماید: ﴿إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَخۡفَىٰ عَلَيۡهِ شَيۡءٞ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فِي ٱلسَّمَآءِ﴾ «بی‌تردید، هیچ چیز ـ [نه] در زمین و نه در آسمان ‌ـ از الله پوشیده نمی‌مانَد». ﴿هُوَ ٱلَّذِي يُصَوِّرُكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡحَامِ كَيۡفَ يَشَآءُۚ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٦﴾ «اوست که شما را هر گونه که بخواهد در رحِم‌ها شکل می‌دهد. هیچ معبودی [به‌حق] جز آن ذاتِ شکست‌ناپذیرِ حکیم نیست». [آل عمران: 5-6]. و دلایل زیاد و شواهد بی‌شمار دیگری که در قرآن کریم وارد شده است – چنانکه در سوره‌ی انعام و نحل و دیگر سوره‌ها وارد شده است – و همگی بر وجود الله متعال و ربوبیت او دلالت می‌کنند.

باب ایمان به ربوبیت الله متعال

و ایمان داریم که الله متعال در ربوبیتش یکتاست؛ و فقط او خالق است؛ و کسی است که خلقت و آفرینش را آغاز نموده است، بی‌آنکه شریکی در آن داشته باشد. الله متعال می‌فرماید: ﴿ٱللَّهُ يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥ ثُمَّ إِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ﴾ «الله آفرینش مخلوقات را آغاز می‌کند؛ سپس آنان را [پس از مرگ‌شان] بازمی‌گردانَد؛ آنگاه [در قیامت، همگی] به سویش بازگردانده می‌شوید». [الروم: 11] و الله متعال می‌فرماید: ﴿قُلۡ هَلۡ مِن شُرَكَآئِكُم مَّن يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥۚ قُلِ ٱللَّهُ يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥۖ فَأَنَّىٰ تُؤۡفَكُونَ﴾ «[ای پیامبر، به مشرکان] بگو: آیا از شریکان[=معبودانِ]تان كسى هست كه آفرینش را آغاز كند و سپس آن را [پس از مرگ] بازگردانَد؟ بگو: الله است كه آفرینش را آغاز مى‌كند سپس آن را بازمى‌گردانَد؛ پس به كجا منحرف مى‌شوید؟». [يونس: 34]

و الله متعال به امر و فرمانش خلق می‌کند؛ می‌فرماید: ﴿إِنَّمَآ أَمۡرُهُۥٓ إِذَآ أَرَادَ شَيۡـًٔا أَن يَقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ﴾ «فرمان او چون چیزی را اراده کند تنها این است که به آن می‌گوید: موجود شو؛ پس [بی‌درنگ] موجود می‌شود». [يس: 82] و الله متعال به هر سببی که بخواهد می‌آفریند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿فَأَخۡرَجۡنَا بِهِۦٓ أَزۡوَٰجٗا مِّن نَّبَاتٖ شَتَّىٰ﴾ «و به وسیله‌ی آن، انواع گوناگون گیاهان را [از زمین] بیرون آوردیم». [طه: 53]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَمِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِ جَعَلَ فِيهَا زَوۡجَيۡنِ ٱثۡنَيۡنِ﴾ «و در آن از هرگونه میوه‌اى دو گونه آفرید». [الرعد: 3]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَمِن كُلِّ شَيۡءٍ خَلَقۡنَا زَوۡجَيۡنِ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ﴾ «و همه چیز را به صورت زوج [= نر و ماده] آفریدیم؛ باشد که [توجه كنید و] پند گیرید». [الذاريات: 49].

و الله متعال خبر داده که او خالق همه چیز است؛ و هر چیزی جز او مخلوق است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿ٱللَّهُ خَٰلِقُ كُلِّ شَيۡءٖۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ وَكِيلٞ﴾ «الله آفریدگار هر چیزی است و او تعالی بر همه چیز [نگهبان و] کارساز است». [الزمر: 62]

و ایمان داریم که الله، پروردگار همه چیز و و خالق و مدبر همه چیز است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱعۡبُدُواْ رَبَّكُمُ ٱلَّذِي خَلَقَكُمۡ وَٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ٢١﴾ «ای مردم! پروردگار خویش را عبادت کنید؛ همان ذاتی که شما و پیشینیانتان را آفرید؛ باشد که پرهیزگار شوید». ﴿ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَرۡضَ فِرَٰشٗا وَٱلسَّمَآءَ بِنَآءٗ وَأَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَخۡرَجَ بِهِۦ مِنَ ٱلثَّمَرَٰتِ رِزۡقٗا لَّكُمۡ﴾ «همان ذاتی که زمین را برای شما گستراند و آسمان را [همچون سقفی] بالای سرتان قرار داد و از آسمان، آبی فروفرستاد و به وسیله‌ی آن، انواع میوه‌ها را به وجود آورد تا روزیِ شما باشد». [البقرة: 21، 22]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿إِنَّ رَبَّكُمُ ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰ عَلَى ٱلۡعَرۡشِۖ يُدَبِّرُ ٱلۡأَمۡرَ﴾ «بی‌گمان، پروردگار شما الله است که آسمان‌ها و زمین را در شش روز آفرید؛ سپس [آن گونه كه شايسته جلال و مقام اوست] بر عرش قرار گرفت. او کار [جهان] را تدبیر می‌کند». [يونس: 3]. بنابراین الله متعال خالق آسمان‌ها و زمین و مالک آنهاست؛ و در آنها تصرف تام دارد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿لَّهُۥ مَقَالِيدُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۗ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ﴾ «کلید گنجینه‌های آسمان‌ها و زمین از آنِ اوست؛ و کسانی که به آیات الهی کافر شدند، قطعاً زیانکارند». [الزمر: 63]. و هیچ مخلوقی توان تدبیر امور خود یا تدبیر امور دیگری را ندارد؛ مگر در رابطه با آنچه که الله متعال توانش را به او داده باشد؛ بنابراین نه فرشتگان و نه پیامبران علیهم السلام و نه اولیا توانایی تصرف در جهان یا جلب منفعت یا دفع ضرر را ندارند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿قُلِ ٱدۡعُواْ ٱلَّذِينَ زَعَمۡتُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ لَا يَمۡلِكُونَ مِثۡقَالَ ذَرَّةٖ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَلَا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا لَهُمۡ فِيهِمَا مِن شِرۡكٖ وَمَا لَهُۥ مِنۡهُم مِّن ظَهِيرٖ﴾ «[ای پیامبر، به مشرکان] بگو: کسانی را که به جای الله [یاور و شفاعتگرِ خود] می‌پندارید، [به فریاد] بخوانید. آنان حتی همسنگِ ذره‌ای در آسمان‌ها و زمین مالک چیزی نیستند و نه در [آفرینش و تدبیر] آن دو [= زمین و آسمان] شرکتی دارند و نه او [= الله] از جانب آنان هیچ پشتیبانی دارد». [سبأ: 22].

و ایمان داریم که الله متعال مالک حقیقی است؛ و هرچه جز او مملوک است؛ و هر مالکی، مالکیتش موقت و تمام شدنی است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿مَٰلِكِ يَوۡمِ ٱلدِّينِ﴾ «مالک روزِ جزاست». [الفاتحة: 4]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿قُلِ ٱللَّهُمَّ مَٰلِكَ ٱلۡمُلۡكِ تُؤۡتِي ٱلۡمُلۡكَ مَن تَشَآءُ وَتَنزِعُ ٱلۡمُلۡكَ مِمَّن تَشَآءُ وَتُعِزُّ مَن تَشَآءُ وَتُذِلُّ مَن تَشَآءُۖ بِيَدِكَ ٱلۡخَيۡرُۖ إِنَّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ﴾ «[ای پیامبر،] بگو: بارالها، ای فرمانروایِ هستی، هرکس را بخواهی حکومت می‌بخشی و از هرکس بخواهی حکومت را بازپس می‌گیری؛ و به هرکس بخواهی عزت [و قدرت] می‌دهی و هرکس را بخواهی خوار می‌داری. [پروردگارا،] خوبی به دست توست و بی‌گمان، تو بر هر چیزی توانایی». [آل عمران: 26]. و هرچه جز او هست، پرورش یافته و مقهور است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿إِن كُلُّ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ إِلَّآ ءَاتِي ٱلرَّحۡمَٰنِ عَبۡدٗا﴾ «در آسمان‌ها و زمین هیچ كسى نیست، مگر آنكه [در روز قیامت، خاکسار و] بنده‌وار نزد الله رحمان مى‌آید». [مريم: 93].

و ایمان داریم که الله متعال کسی است که آسمان‌ها و زمین را خلق کرده است؛ و اوست که شب را بر روز و روز را بر شب می‌گستراند؛ و اوست که خورشید و ماه را در خدمت بندگان گذاشته است و هریک تا سرآمد معینی در حرکت است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ بِٱلۡحَقِّۖ يُكَوِّرُ ٱلَّيۡلَ عَلَى ٱلنَّهَارِ وَيُكَوِّرُ ٱلنَّهَارَ عَلَى ٱلَّيۡلِۖ وَسَخَّرَ ٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَۖ كُلّٞ يَجۡرِي لِأَجَلٖ مُّسَمًّىۗ أَلَا هُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡغَفَّٰرُ﴾ «آسمان‌ها و زمین را به‌حق [و با هدف] آفرید. شب را بر روز مى‌گسترانَد و روز را بر شب؛ و خورشید و ماه را در خدمت [شما] گماشت که هر یک تا سرآمدِ معیّنى در حرکت است. آگاه باشید! او شکست‌ناپذیرِ آمرزگار است». [الزمر: 5]. و الله متعال کسی است که خورشید را درخشان و ماه را تابان و نورانی قرار داد؛ و آمد و شد شبانه‌روز را نشانه‌ای دال بر عظمت و بزرگی خلقتش و تدبیر نیکویش قرار داده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿هُوَ ٱلَّذِي جَعَلَ ٱلشَّمۡسَ ضِيَآءٗ وَٱلۡقَمَرَ نُورٗا وَقَدَّرَهُۥ مَنَازِلَ لِتَعۡلَمُواْ عَدَدَ ٱلسِّنِينَ وَٱلۡحِسَابَۚ مَا خَلَقَ ٱللَّهُ ذَٰلِكَ إِلَّا بِٱلۡحَقِّۚ يُفَصِّلُ ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يَعۡلَمُونَ٥﴾ «اوست که خورشید را درخشان نمود و ماه را تابان کرد و جایگاه‌ها[ی مشخصی] برایش قرار داد تا [با تغییر وضع ماه] شمارشِ سال‌ها و حساب [زندگی خود] را بدانید. الله اینها را جز به‌حق نیافریده است. او نشانه‌[های خود] را برای گروهی که می‌دانند، به تفصیل بیان می‌کند». ﴿إِنَّ فِي ٱخۡتِلَٰفِ ٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ وَمَا خَلَقَ ٱللَّهُ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَتَّقُونَ٦﴾ «بی‌گمان، در آمد و شدِ شب و روز و آنچه الله در آسمان‌ها و زمین آفریده است برای کسانی که پروا می‌کنند، نشانه‌ها[ی قدرت الهی] است». [يونس: 5-6]. و اوست که ما را از یک تن آفرید و همسرش را از او قرار داد؛ و همه‌ی حیوانات را خلق نمود؛ الله متعال که ثنا و ستایش او بزرگ و اسامی او مقدس هستند، می‌فرماید: ﴿خَلَقَكُم مِّن نَّفۡسٖ وَٰحِدَةٖ ثُمَّ جَعَلَ مِنۡهَا زَوۡجَهَا وَأَنزَلَ لَكُم مِّنَ ٱلۡأَنۡعَٰمِ ثَمَٰنِيَةَ أَزۡوَٰجٖۚ يَخۡلُقُكُمۡ فِي بُطُونِ أُمَّهَٰتِكُمۡ خَلۡقٗا مِّنۢ بَعۡدِ خَلۡقٖ فِي ظُلُمَٰتٖ ثَلَٰثٖۚ ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمۡ لَهُ ٱلۡمُلۡكُۖ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ فَأَنَّىٰ تُصۡرَفُونَ﴾ «او شما را از یک تن آفرید، آنگاه همسرش را نیز از وی پدید آورد؛ و براى [استفادۀ] شما، هشت نوع از چهارپایان [= نر و مادۀ شتر، گاو، گوسفند و بز] را آفرید. شما را در شكم مادرتان طى مراحل مختلف در نهانگاه‌های سه‌گانه [پردۀ مَشیمه، رحِم و شكم] مى‌آفریند. این است الله، پروردگار شما كه فرمانروایى، خاص اوست. معبودى [به‌حق] جز او نیست؛ پس چگونه [از عبادت الله] به بیراهه می‌روید؟». [الزمر: 6].

و ایمان داریم که الله متعال روزی‌دهنده‌ای بسیار قدرتمند با نیروی بی‌کران است؛ چنانکه روزی‌دهنده‌ای جز او نیست؛ و کفایت‌کننده‌ای جز او نیست. الله متعال می‌فرماید: ﴿إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلرَّزَّاقُ ذُو ٱلۡقُوَّةِ ٱلۡمَتِينُ﴾ «[زیرا] الله است که روزی‌رسانِ بسیار قدرتمند با نیروی بی‌کران است». [الذاريات: 58]. و الله عزوجل می‌فرماید: ﴿وَمَا مِن دَآبَّةٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ إِلَّا عَلَى ٱللَّهِ رِزۡقُهَا وَيَعۡلَمُ مُسۡتَقَرَّهَا وَمُسۡتَوۡدَعَهَاۚ كُلّٞ فِي كِتَٰبٖ مُّبِينٖ﴾ «و هیچ جنبنده‌اى در زمین نیست، مگر [اینكه‌] روزی‌اش بر عهدۀ الله است و [او] قرارگاه و محل مرگش را مى‌داند. همه [اینها] در كتابى روشن [ثبت‌] است». [هود: 6].

و ایمان داریم که علم الله متعال به همه چیز محیط است و همه چیز را در بر می‌گیرد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿يَعۡلَمُ مَا بَيۡنَ أَيۡدِيهِمۡ وَمَا خَلۡفَهُمۡۖ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيۡءٖ مِّنۡ عِلۡمِهِۦٓ إِلَّا بِمَا شَآءَ﴾ «گذشته و آیندۀ آنان [= بندگان] را می‌داند و [آنان] به چیزی از علم او احاطه [و آگاهی] نمی‌یابند، مگر آنچه خود [الله] بخواهد». [البقرة: 255]. چنانکه هیچ کوچک یا بزرگی از علم و دانایی او پنهان نیست؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَا تَأۡتِينَا ٱلسَّاعَةُۖ قُلۡ بَلَىٰ وَرَبِّي لَتَأۡتِيَنَّكُمۡ عَٰلِمِ ٱلۡغَيۡبِۖ لَا يَعۡزُبُ عَنۡهُ مِثۡقَالُ ذَرَّةٖ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَلَا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَآ أَصۡغَرُ مِن ذَٰلِكَ وَلَآ أَكۡبَرُ إِلَّا فِي كِتَٰبٖ مُّبِينٖ﴾ «کسانی که کفر ورزیدند می‌گویند: قیامت هرگز به سراغ ما نخواهد آمد. بگو: آری، سوگند به پروردگارم كه دانای غیب است، قطعاً به سراغ‌تان مى‌آید. همسنگِ ذره‌اى در آسمان‌ها و زمین از او پوشیده نیست و كوچک‌تر و بزرگ‌تر از آن ذره چیزى نیست، مگر آنكه در كتابی آشکار [= لوح محفوظ] ثبت است». [سبأ: 3]. و علم او به همه چیزِ این هستی احاطه دارد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَعِندَهُۥ مَفَاتِحُ ٱلۡغَيۡبِ لَا يَعۡلَمُهَآ إِلَّا هُوَۚ وَيَعۡلَمُ مَا فِي ٱلۡبَرِّ وَٱلۡبَحۡرِۚ وَمَا تَسۡقُطُ مِن وَرَقَةٍ إِلَّا يَعۡلَمُهَا وَلَا حَبَّةٖ فِي ظُلُمَٰتِ ٱلۡأَرۡضِ وَلَا رَطۡبٖ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَٰبٖ مُّبِينٖ﴾ «و کلیدهای [گنجینه‌های‌] نهان نزد اوست [و] جز او [هیچ کس] آن را نمی‌داند و [اوست که] آنچه را در خشکی و دریاست می‌داند و هیچ برگی [از درخت‌] نمی‌افتد مگر اینکه آن را می‌داند؛ و هیچ دانه‌ای در تاریکی‌های زمین و هیچ تر و خشکی نیست مگر اینكه در كتابى روشن [= لوح محفوظ] قرار دارد». [الأنعام: 59]. و همچنین درتوضیح بخشی از این علم محیط می‌فرماید: ﴿وَمَا مِن دَآبَّةٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا طَٰٓئِرٖ يَطِيرُ بِجَنَاحَيۡهِ إِلَّآ أُمَمٌ أَمۡثَالُكُمۚ مَّا فَرَّطۡنَا فِي ٱلۡكِتَٰبِ مِن شَيۡءٖۚ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّهِمۡ يُحۡشَرُونَ﴾ «و هیچ جنبنده‌اى در زمین نیست و نه هیچ پرنده‌اى كه با دو بال‌ خود پرواز مى‌كند، مگر آنكه آنها [نیز در آفرینش و زندگی،] گروه‌هایی مانند شما هستند. ما هیچ چیزى را در كتاب [= لوح محفوظ] فروگذار نكرده‌ایم؛ سپس [همه، روز قیامت‌] نزد پروردگارشان گرد آورده می‌شوند». [الأنعام: 38].

و ایمان داریم که الله متعال دانای نهان و آشکار است. الله متعال می‌فرماید: ﴿عَٰلِمُ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِ ٱلۡكَبِيرُ ٱلۡمُتَعَالِ﴾ «[او] دانای نهان و آشکار [و] بزرگِ بلندمرتبه است». [الرعد: 9]. و هیچیک از مخلوقاتش را از غیب آگاه نمی‌کند مگر پیامبرانی که آنان را برگزیده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿عَٰلِمُ ٱلۡغَيۡبِ فَلَا يُظۡهِرُ عَلَىٰ غَيۡبِهِۦٓ أَحَدًا٢٦﴾ «[الله] دانای غیب است و هیچ کس را بر [اسرارِ] غیبِ خود آگاه نمی‌سازد». ﴿إِلَّا مَنِ ٱرۡتَضَىٰ مِن رَّسُولٖ فَإِنَّهُۥ يَسۡلُكُ مِنۢ بَيۡنِ يَدَيۡهِ وَمِنۡ خَلۡفِهِۦ رَصَدٗا٢٧﴾ «مگر رسولانی که آنان را پسندیده [و برگزیده] است؛ که بی‌گمان، از پیش روی او و پشت سرش، نگهبانی [از فرشتگان برای محافظت از وی] می‌گمارد». [الجن: 26-27]. و هرکس ادعای علم غیب کند، فردی دروغگو و دروغ‌باف است. و پیامبران غیب نمی‌دانند؛ و الله متعال به پیامبرش صلی الله علیه وسلم امر نموده تا بگوید: ﴿قُل لَّآ أَقُولُ لَكُمۡ عِندِي خَزَآئِنُ ٱللَّهِ وَلَآ أَعۡلَمُ ٱلۡغَيۡبَ﴾ «[ای پیامبر، به مشرکان] بگو: من نمی‌گویم گنجینه‌های الله نزد من است و غیب [نیز] نمی‌دانم». [الأنعام: 50].

و ایمان داریم که فقط الله متعال زنده‌کننده‌ی میراننده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿إِنَّ ٱللَّهَ لَهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ يُحۡيِۦ وَيُمِيتُۚ وَمَا لَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ مِن وَلِيّٖ وَلَا نَصِيرٖ﴾ «در حقیقت، فرمانرواییِ آسمان‌ها و زمین از آنِ الله است. [اوست که] زنده می‌کند و می‌میرانَد؛ و شما به جز الله هیچ کارساز و یاوری ندارید». [التوبة: 116]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَهُوَ ٱلَّذِيٓ أَحۡيَاكُمۡ ثُمَّ يُمِيتُكُمۡ ثُمَّ يُحۡيِيكُمۡۗ إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ لَكَفُورٞ﴾ «و او تعالی ذاتی است که شما را زنده کرد، سپس می‌میرانَد و آنگاه [بارِ دیگر] زنده می‌کند. به راستی که انسان [نسبت به نعمت‌های الهی] بسیار ناسپاس است». [الحج: 66]. و این الله متعال است که مرگ و زندگی را خلق می‌کند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلۡمَوۡتَ وَٱلۡحَيَوٰةَ لِيَبۡلُوَكُمۡ أَيُّكُمۡ أَحۡسَنُ عَمَلٗاۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡغَفُورُ﴾ «[همان] ذاتی که مرگ و زندگی را آفرید، تا شما را بیازماید که کدام یک از شما نیکوکار‌تر است؛ و او پیروزمندِ بخشنده است». [الملك: 2]. و اوست که جان‌ها را می‌گیرد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿ٱللَّهُ يَتَوَفَّى ٱلۡأَنفُسَ حِينَ مَوۡتِهَا﴾ [الزمر: 42] «الله جان‌ها را در لحظه‌ی مرگ مى‌گیرد». [الزمر: 42].

و ایمان داریم که قدرت و امر و فرمان الله متعال بر همه چیز غالب است. چنانکه پروردگارمان به ما خبر داده است که: ﴿وَلِلَّهِ يَسۡجُدُ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ طَوۡعٗا وَكَرۡهٗا وَظِلَٰلُهُم بِٱلۡغُدُوِّ وَٱلۡأٓصَالِ﴾ [الرعد: 15] «و هرکس [و هر چه] در آسمان‌ها و زمین است ـ خواه و ناخواه ـ و [حتی] سایه‌های‌شان، بامداد و شبانگاه براى الله سجده [و فروتنی] مى‌كنند». [الرعد: 15]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿يَوۡمَ هُم بَٰرِزُونَۖ لَا يَخۡفَىٰ عَلَى ٱللَّهِ مِنۡهُمۡ شَيۡءٞۚ لِّمَنِ ٱلۡمُلۡكُ ٱلۡيَوۡمَۖ لِلَّهِ ٱلۡوَٰحِدِ ٱلۡقَهَّارِ﴾ «روزی كه مردم حاضر و نمایان می‌شوند و چیزی از آنان بر الله پوشیده نخواهد ماند، [الله می‌فرماید:] امروز فرمانروایی از آنِ کیست؟ [آنگاه خود می‌فرماید:] از آنِ الله یگانه پیروزمند». [غافر: 16].

و ایمان داریم که الله متعال آسمان را خلق نمود و آن را بدون ستون برافراشت؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ بِغَيۡرِ عَمَدٖ تَرَوۡنَهَاۖ وَأَلۡقَىٰ فِي ٱلۡأَرۡضِ رَوَٰسِيَ أَن تَمِيدَ بِكُمۡ﴾ «چنان که می‌بینید، [الله] آسمان‌ها را بدون ستون آفرید و کوه‌های استوار [و محکمی] در زمین پِی افکند تا [زمین] شما را نلرزانَد». [لقمان: 10]. و آنچه در آسمان‌ها و در زمین است، همگی از آن الله متعال است و در خدمت مردم گماشته است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَسَخَّرَ لَكُم مَّا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗا مِّنۡهُۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ﴾ «آنچه را در آسمان‌ها و زمین است، از [رحمت] خویش در خدمت شما گماشت؛ كه در این [امر،] نشانه‌هایی [از لطف و قدرت الهی] برای اندیشمندان است». [الجاثية: 13].

و ایمان داریم که خلقت و امر و فرمان از آن پروردگار متعال است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿أَلَا لَهُ ٱلۡخَلۡقُ وَٱلۡأَمۡرُۗ تَبَارَكَ ٱللَّهُ رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾ «آگاه باشید! آفرینش و فرمانروایی، از آنِ اوست. پربرکت [و بزرگ] است الله که پروردگار جهانیان است». [الأعراف: 54]. بنابراین پروردگاری جز او نیست؛ و قانون‌گذاری غیر او نیست؛ چنانکه خود می‌فرماید: ﴿شَرَعَ لَكُم مِّنَ ٱلدِّينِ مَا وَصَّىٰ بِهِۦ نُوحٗا وَٱلَّذِيٓ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ﴾ «از دین همان را براى شما مقرر كرد كه به نوح امر كرده بود؛ و نیز آنچه به تو وحى كردیم». [الشورى: 13]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿لِكُلّٖ جَعَلۡنَا مِنكُمۡ شِرۡعَةٗ وَمِنۡهَاجٗا﴾ «[ای مردم،] ما برای هریک از شما [امت‌ها] آیین و راهی روشن قرار دادیم». [المائدة: 48]. بنابراین او کسی است که شرایع را تشریع نموده و فرایض را فرض کرده و دین را بیان داشته است. و الله متعال کسانی را توبیخ نموده که علما و راهبان‌شان را معبود خود کردند؛ و چیزهایی را که آنها از نزد خود به عنوان دین تراشیدند و به آنان عرضه کردند، قبول نمودند. الله متعال می‌فرماید: ﴿ٱتَّخَذُوٓاْ أَحۡبَارَهُمۡ وَرُهۡبَٰنَهُمۡ أَرۡبَابٗا مِّن دُونِ ٱللَّهِ﴾ «[این مشرکان،] علما و راهبان خود را به جای الله [به عنوان] معبودان خویش تلقی کردند». [التوبة: 31]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿أَمۡ لَهُمۡ شُرَكَٰٓؤُاْ شَرَعُواْ لَهُم مِّنَ ٱلدِّينِ مَا لَمۡ يَأۡذَنۢ بِهِ ٱللَّهُ﴾ «آیا [مشرکان] معبودانى دارند كه بدون اجازۀ الله، [قوانین] دینى برای‌شان مقرر كرده‌اند؟». [الشورى: 21].

و چنانکه الله متعال کسی است که مردم را خلق نموده است، همچنین مالک آنان می‌باشد؛ او کسی است که شرایع را برای آنان تشریع نموده و او به تنهایی قادر به محاسبه‌ی آنان و جزا دادن به آنان می‌باشد. الله متعال می‌فرماید: ﴿وَخَلَقَ ٱللَّهُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ بِٱلۡحَقِّ وَلِتُجۡزَىٰ كُلُّ نَفۡسِۭ بِمَا كَسَبَتۡ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ﴾ «الله آسمان‌ها و زمین را [هدفمند و] به‌حق آفرید تا [همه آزمایش شوند] و جزاى دستاوردهاى همه [بندگان] داده شود؛ بدون آنكه ظلمی به آنان شود». [الجاثية: 22]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿إِنَّ ٱلسَّاعَةَ ءَاتِيَةٌ أَكَادُ أُخۡفِيهَا لِتُجۡزَىٰ كُلُّ نَفۡسِۭ بِمَا تَسۡعَىٰ﴾ «یقیناً قیامت آمدنی است؛ [ولی] می‌خواهم [وقت] آن را پنهان دارم تا به هر کسی در برابر [کار و] تلاشی که می‌کند پاداش داده شود». [طه: 15].

و ایمان داریم که پروردگار متعال خالق بندگان و خالق افعال‌شان است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَٱللَّهُ خَلَقَكُمۡ وَمَا تَعۡمَلُونَ﴾ «و حال آنکه الله، [هم] شما و [هم] آنچه را انجام می‌دهید آفریده است». [الصافات: 96].

و صادقانه شهادت می‌دهیم که الله متعال هر آیه و نشانه‌ای از نشانه‌های خود در هستی را شاهد و گواهی بر خالق بودن خود قرار داده است؛ و الله متعال این مساله را با این کلامش تاکید نموده است: ﴿أَفَمَن يَخۡلُقُ كَمَن لَّا يَخۡلُقُۚ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ﴾ «آیا آن ذاتی که می‌آفریند همچون کسی است که [هیچ] نمی‌آفریند؟ آیا پند نمی‌گیرید؟». [النحل: 17]. و الله متعال کسانی را توبیخ نموده که برای او شریکانی در ربوبیت یا الوهیتش قائل می‌شوند؛ چون فقط او خالق است؛ چنانکه می‌فرماید: ﴿أَمۡ جَعَلُواْ لِلَّهِ شُرَكَآءَ خَلَقُواْ كَخَلۡقِهِۦ فَتَشَٰبَهَ ٱلۡخَلۡقُ عَلَيۡهِمۡۚ قُلِ ٱللَّهُ خَٰلِقُ كُلِّ شَيۡءٖ وَهُوَ ٱلۡوَٰحِدُ ٱلۡقَهَّٰرُ﴾ «یا آنان شریکانی برای الله قرار داده‌اند که همچون آفرینش او آفریده‌اند و [در نتیجه، امرِ] آفرینش بر آنان مُشتبه شده است؟ بگو: الله آفرینندۀ همه چیز است و او یگانه‌ی پیروزمند است». [الرعد: 16].

و مشرکان به ربوبیت الله متعال ایمان داشتند و می‌دانستند که الله خالق و رازق و زنده‌کننده و میراننده است؛ و او نفع و ضرر می‌رساند؛ و بت‌ها و معبودان‌شان نفع و ضرری متوجه کسی نمی‌کنند؛ و بلکه آنها را وسایل و واسطه‌هایی می‌دانستند که آنها را به الله نزدیک می‌گرداندند؛ با این همه الله متعال چنین اعتقاد و باوری را از آنها نپذیرفت؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّنۡ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَسَخَّرَ ٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَ لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُۖ فَأَنَّىٰ يُؤۡفَكُونَ٦١﴾ «و اگر از آنان [= مشرکان] بپرسی: «چه کسی آسمان‌ها و زمین را آفریده و خورشید و ماه را به خدمت [انسان] گماشته است؟» مسلّماً می‌گویند: «الله»؛ پس چگونه [از حق] رویگردان می‌شوند؟» ﴿ٱللَّهُ يَبۡسُطُ ٱلرِّزۡقَ لِمَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦ وَيَقۡدِرُ لَهُۥٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ٦٢﴾ «الله [نعمت و] روزی را برای هر کس که بخواهد می‌گشاید و [یا] تنگ می‌گرداند. بی‌تردید، الله به هر چیزی داناست». ﴿وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّن نَّزَّلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَحۡيَا بِهِ ٱلۡأَرۡضَ مِنۢ بَعۡدِ مَوۡتِهَا لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُۚ قُلِ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡقِلُونَ٦٣﴾ «و اگر از آنان بپرسی: «چه کسی از آسمان باران فرستاد و به وسیله‌ی آن، زمین را ـ پس از خشکی و خزانش ـ زنده کرد؟»، مسلّماً می‌گویند: «الله». بگو: «حمد و ستایش مخصوص الله است»؛ بلکه بیشتر آنان [در این نشانه‌ها] نمی‌اندیشند». [العنكبوت: 61-63]. و با اینکه آنها در سختی‌ها از الله متعال کمک می‌خواستند و چون اندوهگین می‌شدند، به او پناه می‌بردند، اما این مساله سودی به آنها نرساند؛ چون همواره بر شرک و کفرشان پایدار بودند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿فَإِذَا رَكِبُواْ فِي ٱلۡفُلۡكِ دَعَوُاْ ٱللَّهَ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ فَلَمَّا نَجَّىٰهُمۡ إِلَى ٱلۡبَرِّ إِذَا هُمۡ يُشۡرِكُونَ٦٥﴾ «وقتی [مشرکان] در کشتی سوار می‌شوند، الله را با اخلاص می‌خوانند؛ اما چون آنان را به خشکی می‌رسانَد و [از خطرِ غرق‌شدن] می‌رهانَد، آنگاه [باز هم] شرک می‌ورزند (65)» ﴿لِيَكۡفُرُواْ بِمَآ ءَاتَيۡنَٰهُمۡ وَلِيَتَمَتَّعُواْۚ فَسَوۡفَ يَعۡلَمُونَ٦٦﴾ «[چنین می‌کنند] تا نسبت به نعمت‌هایی که به آنان داده‌ایم ناسپاسی کنند و [از لذت‌های زندگی دنیا] بهره‌مند باشند. به زودی [سرانجامِ دردناک‌شان را] خواهند دانست (66)» [العنكبوت: 65-66].

باب ایمان به الوهیت الله

و ایمان داریم که الله متعال در الوهیت خود یکتاست؛ و هیچ معبود بر حقی جز او نیست؛ یکتاست و شریکی ندارد؛ و او حق است و اینکه جز او را به فریاد می‌خوانند، باطل است. و این مساله‌ی بسیار مهم و بزرگی است که الله متعال به خاطر آن کتاب‌ها نازل کرده و پیامبران را فرستاده و بهشت و دوزخ را خلق کرده است؛ و فطرت بر آن دلالت می‌کند و عقل‌های سالم گواه آن هستند. و به یقین می‌دانیم که اساس دعوت پیامبران که متوجه اقوام‌شان بوده، دعوت آنان به عبادت الله متعال به یگانگی و ترک عبادت هر چیزی جز او بوده است. الله متعال می‌فرماید: ﴿وَمَآ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِيٓ إِلَيۡهِ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنَا۠ فَٱعۡبُدُونِ﴾ «و ما پیش از تو هیچ پیامبری را نفرستادیم، مگر آنکه به او وحی کردیم که [به مردم بگوید]: معبودی [به‌حق] جز من [= الله] نیست؛ پس تنها مرا عبادت کنید». [الأنبياء: 25]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَلَقَدۡ بَعَثۡنَا فِي كُلِّ أُمَّةٖ رَّسُولًا أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَٱجۡتَنِبُواْ ٱلطَّٰغُوتَ﴾ «یقیناً ما در هر امتی، پیامبری را [با این پیام] برانگیختیم که: الله یکتا را عبادت کنید و از طاغوت [= معبودان غیر الله] دوری کنید». [النحل: 36]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَسۡـَٔلۡ مَنۡ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ مِن رُّسُلِنَآ أَجَعَلۡنَا مِن دُونِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ءَالِهَةٗ يُعۡبَدُونَ﴾ «از پیامبرانی که پیش از تو فرستادیم بپرس که آیا غیر از [الله] رحمان، معبودانی برای عبادت قرار داده‌ایم [مسلّماً چنین نیست]». [الزخرف: 45]. و هر پیامبری به قوم خود گفته است: الله را عبادت کنید که معبودی جز او ندارید؛ از نوح تا محمد صلی الله علیه وسلم دعوت‌شان همین بوده است؛ چنانکه الله متعال از نوح علیه السلام خبر می‌دهد که فرمود: ﴿يَٰقَوۡمِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرُهُۥٓ﴾ «ای قوم من، الله را عبادت کنید که جز او معبود [بر‌حقی] ندارید». [الأعراف: 59]. و از آخرین پیامبران محمد صلی الله علیه وسلم خبر می‌دهد که: ﴿قُلۡ إِنَّمَآ أَنَا۠ مُنذِرٞۖ وَمَا مِنۡ إِلَٰهٍ إِلَّا ٱللَّهُ ٱلۡوَٰحِدُ ٱلۡقَهَّارُ﴾ «[ای پیامبر، به کافران] بگو: من فقط بیم‌دهنده‌ام و معبودی [به‌حق] نیست، مگر الله یگانه‌ی پیروزمند». [ص: 65]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمۡۖ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ خَٰلِقُ كُلِّ شَيۡءٖ فَٱعۡبُدُوهُۚ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ وَكِيلٞ﴾ «این است الله، پروردگار شما؛ هیچ معبودی [به‌حق] جز او نیست؛ آفرینندۀ همه چیز است؛ پس او را عبادت کنید و [بدانید که] او [مراقب و] کارگزار همه چیز است». [الأنعام: 102].

و این امر بزرگی است که الله متعال مردم را به خاطر آن خلق نموده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَمَا خَلَقۡتُ ٱلۡجِنَّ وَٱلۡإِنسَ إِلَّا لِيَعۡبُدُونِ﴾ «و جن و انس را فقط برای این آفریده‌ام که مرا عبادت كنند [و از بندگىِ دیگران سر باز زنند]». [الذاريات: 56]. و «یعبدون» به معنای «یوحدون»: «موحد باشند» می‌باشد. بخاری رحمه الله در تفسیر این آیه می‌گوید: «در میان این دو گروه، اهل سعادت را نیافریدم مگر برای اینکه موحد باشند». [اینگونه در بخاری وارد شده بدون اینکه به کسی نسبت داده شود (6/ 49) و ابن حجر در «الفتح» ذکر نموده که این سخن فراء است (8/600)].

و از ابن عباس رضی الله عنهما روایت است که می‌گوید: وقتی رسول خدا صلی الله علیه وسلم معاذ بن جبل را به سوی اهل یمن فرستاد، به او فرمود: «إِنَّكَ تَقْدَمُ عَلَى قَوْمٍ مِنْ أَهْلِ الكِتَابِ، فَلْيَكُنْ أَوَّلَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَى أَنْ يُوَحِّدُوا اللَّهَ تَعَالَى»: «تو نزد گروهی از اهل کتاب می‌روی؛ پس باید نخستین چیزی که آنها را به سوی آن دعوت می‌کنی، این باشد که الله متعال را یکتا و یگانه بدانند». [بخاری (1458) و مسلم (19)]. و بخاری رحمه الله در این زمینه بابی را باز نموده، با این عنوان: «باب آنچه در زمینه‌ی دعوت پیامبر صلی الله علیه وسلم مبنی بر دعوت امتش به توحید و یگانگی الله متعال آمده است».

و عبادت حقیقی همان است که خالص برای الله پروردگار جهانیان و موافق با راه و روش سید و سرور پیامبران باشد؛ چون عبادت هر معبودی جز الله متعال باطل است. الله متعال می‌فرماید: ﴿ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦ هُوَ ٱلۡبَٰطِلُ﴾ «این به سبب آن است که الله حق است و آنچه را که [مشرکان] جز او می‌خوانند [همه] باطل است». [الحج: 62]. و «لااله الاالله» به این معناست که: معبود بر حقی جز الله نیست؛ چنانکه آیه‌ی قبل بر آن دلالت می‌کند.

و فقط ایمان داشتن به الله متعال و عبادت او و نه هیچکسی جز او، مضمون «لااله الاالله» می‌باشد؛ و این کلمه‌ی بزرگ متضمن نفی استحقاق عبادت از هر معبودی جز الله متعال و نفی الوهیت حقیقی از هر معبودی جز الله متعال و اثبات الوهیت حقیقی برای الله، پروردگار جهانیان می‌باشد؛ و اینکه عبادت صحیح فقط برای الله متعال می‌باشد؛ و این کلمه زیاد در قرآن کریم وارد شده است؛ و آیات زیادی در معنای آن توام با نفی و اثبات وارد شده‌اند؛ چنانکه الله متعال می‌فرماید: ﴿وَلَقَدۡ بَعَثۡنَا فِي كُلِّ أُمَّةٖ رَّسُولًا أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَٱجۡتَنِبُواْ ٱلطَّٰغُوتَ﴾ «یقیناً ما در هر امتی، پیامبری را [با این پیام] برانگیختیم که: الله یکتا را عبادت کنید و از طاغوت [= معبودان غیر الله] دوری کنید». [النحل: 36]. و اینکه الله متعال می‌فرماید: ﴿وَٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَلَا تُشۡرِكُواْ بِهِۦ شَيۡـٔٗا﴾ «و الله را عبادت کنید و چیزی را با او شریک نگردانید». [النساء: 36].

و این رکن رکین و اساس استوار دین الله – یعنی اثبات الوهیت فقط برای الله متعال و نفی عبادت از جز او – پایه‌ی اصلی آسیاب دین و ستون دعوت پیامبران است؛ و به این معناست که مخلوقات اعمال خویش را تنها برای الله خالق انجام دهند. و تقریبا سوره‌ای در قرآن نیست که خالی از این پیام باشد؛ و در همه‌ی سوره‌ها یا این مفهوم بیان گردیده و یا بر آن تاکید شده است؛ و الله متعال با دلایل بسیار و شواهد متعدد و بی‌شمار و بی‌حد و حصر حجت را بر بندگان اقامه کرده است؛ و بزرگ‌ترین دلیل بر این امر، شهادت و گواهی الله متعال است که می‌فرماید: ﴿قُلۡ أَيُّ شَيۡءٍ أَكۡبَرُ شَهَٰدَةٗۖ قُلِ ٱللَّهُۖ شَهِيدُۢ بَيۡنِي وَبَيۡنَكُمۡۚ وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانُ لِأُنذِرَكُم بِهِۦ وَمَنۢ بَلَغَۚ أَئِنَّكُمۡ لَتَشۡهَدُونَ أَنَّ مَعَ ٱللَّهِ ءَالِهَةً أُخۡرَىٰۚ قُل لَّآ أَشۡهَدُۚ قُلۡ إِنَّمَا هُوَ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞ وَإِنَّنِي بَرِيٓءٞ مِّمَّا تُشۡرِكُونَ﴾ «[ای پیامبر، به مشرکان] بگو: گواهى چه كسى از همه برتر است؟ بگو: الله [که] میان من و شما گواه است؛ و این قرآن [از جانب او] بر من وحی شده است تا به وسیله‌ی آن به شما و هر کس [این پیام به او] می‌رسد هشدار دهم. آیا شما به راستی گواهی می‌دهید که با الله معبودان دیگری هست؟ بگو: من [هرگز به چنین چیزی] گواهی نمی‌دهم. بگو: یقیناً او تنها معبود یگانه است و من از آنچه [با او] شریک قرار می‌دهید بیزارم». [الأنعام: 19].

و الله متعال و بزرگوارترین شاهدان از میان مخلوقاتش که فرشتگان و اهل علم هستند، بر بزرگترین مشهود که وحدانیت و الوهیت الله متعال است، گواهی می‌دهند؛ چنانکه الله متعال می‌فرماید: ﴿شَهِدَ ٱللَّهُ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَأُوْلُواْ ٱلۡعِلۡمِ قَآئِمَۢا بِٱلۡقِسۡطِۚ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ﴾ «الله، ‌که [در جهان هستی] برپادارندۀ عدل است، گواهی داده است که معبودی [به‌حق] جز او نیست و فرشتگان و علما [نیز بر یگانگی و عدالتِ الهی گواهی می‌دهند]. معبودی [به‌حق] جز او نیست [که] شکست‌ناپذیرِ حکیم است». [آل عمران: 18]. و به این ترتیب فرشتگان و اهل علم به همان چیزی گواهی می‌دهند که الله متعال به آن در مورد خود شهادت می‌دهد: ﴿وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ شَهِيدٗا﴾ «و گواهی الله [در این ‌باره] کافی است». [النساء: 79].

الله متعال برای بندگانش چنین استدلال نموده که او خالق هر چیزی است که در این جهان وجود دارد؛ بلکه هر آیه و نشانه‌ای در جهان را شاهدی بر این مهم قرار داده است، شاهدی بر اینکه او مستحق الوهیت و عبادت می‌باشد؛ و به همین دلیل، به کثرت در خصوص این مهم از آنها (مشرکان) سؤال می‌کند و اقرار آنها را مبنی بر اینکه او تعالی خالق و روزی دهنده و زنده کننده و میراننده است، بیان می‌دارد؛ سپس آنان را به خاطر عبادت نکردنش یا عبادت جز او به همراه او، توبیخ می‌کند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّنۡ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَسَخَّرَ ٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَ لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُۖ فَأَنَّىٰ يُؤۡفَكُونَ٦١﴾ «و اگر از آنان [= مشرکان] بپرسی: «چه کسی آسمان‌ها و زمین را آفریده و خورشید و ماه را به خدمت [انسان] گماشته است؟» مسلّماً می‌گویند: «الله»؛ پس چگونه [از حق] رویگردان می‌شوند؟». ﴿ٱللَّهُ يَبۡسُطُ ٱلرِّزۡقَ لِمَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦ وَيَقۡدِرُ لَهُۥٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ٦٢﴾ «الله [نعمت و] روزی را برای هر کس که بخواهد می‌گشاید و [یا] تنگ می‌گرداند. بی‌تردید، الله به هر چیزی داناست». ﴿وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّن نَّزَّلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَحۡيَا بِهِ ٱلۡأَرۡضَ مِنۢ بَعۡدِ مَوۡتِهَا لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُۚ قُلِ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡقِلُونَ٦٣﴾ «و اگر از آنان بپرسی: «چه کسی از آسمان باران فرستاد و به وسیله‌ی آن، زمین را ـ پس از خشکی و خزانش ـ زنده کرد؟»، مسلّماً می‌گویند: «الله». بگو: «حمد و ستایش مخصوص الله است»؛ بلکه بیشتر آنان [در این نشانه‌ها] نمی‌اندیشند». [العنكبوت: 61 - 63]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّنۡ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡعَلِيمُ٩﴾ «[ای پیامبر] اگر از مشرکان بپرسی: «آسمان‌ها و زمین را چه کسی آفریده است؟»، قطعاً می‌گویند: «[الله] شکست‌ناپذیر دانا». ﴿ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَرۡضَ مَهۡدٗا وَجَعَلَ لَكُمۡ فِيهَا سُبُلٗا لَّعَلَّكُمۡ تَهۡتَدُونَ١٠﴾ «همان [پروردگاری] كه زمین را محل آسایش شما قرار داد و راه‌هایی در آن برایتان پدید آورد تا راه یابید». ﴿وَٱلَّذِي نَزَّلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءَۢ بِقَدَرٖ فَأَنشَرۡنَا بِهِۦ بَلۡدَةٗ مَّيۡتٗاۚ كَذَٰلِكَ تُخۡرَجُونَ١١﴾ «و همان ذاتی كه باران را از آسمان به مقدار معینى فرستاد؛ آنگاه سرزمین خزان‌زده و خشک را به وسیله‌ی آن حیات بخشیدیم؛ شما نیز همین گونه [از گورها] بیرون آورده مى‌شوید». ﴿وَٱلَّذِي خَلَقَ ٱلۡأَزۡوَٰجَ كُلَّهَا وَجَعَلَ لَكُم مِّنَ ٱلۡفُلۡكِ وَٱلۡأَنۡعَٰمِ مَا تَرۡكَبُونَ١٢﴾ «پروردگاری كه تمام مخلوقات را آفرید و از کشتی‌ها و چهارپایان، وسیله‌ی سوارى برایتان پدید آورد». [الزخرف: 9-12].

و الله متعال برای بندگانش به نعمت‌هایی استدلال می‌کند که به آنان عطا کرده است؛ نعمت‌هایی که عبادت کسی را بر آنها واجب می‌کند که نعمت را بوجود آورده و به آنها بخشیده است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿قُلۡ مَن يَرۡزُقُكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِ أَمَّن يَمۡلِكُ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡأَبۡصَٰرَ وَمَن يُخۡرِجُ ٱلۡحَيَّ مِنَ ٱلۡمَيِّتِ وَيُخۡرِجُ ٱلۡمَيِّتَ مِنَ ٱلۡحَيِّ وَمَن يُدَبِّرُ ٱلۡأَمۡرَۚ فَسَيَقُولُونَ ٱللَّهُۚ فَقُلۡ أَفَلَا تَتَّقُونَ٣١﴾ «[ای پیامبر، به مشرکان] بگو: «كیست كه از آسمان و زمین به شما روزى مى‌بخشد؟ یا كیست كه بر گوش‌ها و دیدگان حاكم است؟ و كیست كه [موجودِ] زنده را از [مادۀ] بی‌جان بیرون مى‌آورد و [مادۀ] بی‌جان مرده را از [موجودِ] زنده خارج مى‌سازد؟ و كیست كه كار [جهان و جهانیان‌] را تدبیر مى‌كند؟» خواهند گفت: «الله». پس بگو: «آیا پروا نمى‌كنید؟». ﴿فَذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمُ ٱلۡحَقُّۖ فَمَاذَا بَعۡدَ ٱلۡحَقِّ إِلَّا ٱلضَّلَٰلُۖ فَأَنَّىٰ تُصۡرَفُونَ٣٢﴾ «پس آن الله پروردگار حقیقی شماست، و پس از حقیقت، جز گمراهى چیست؟ پس چگونه [از حق‌] بازگردانده مى‌شوید؟». [يونس: 31، 32].

و الله متعال در آیات زیادی از قرآن برای بندگانش به آیات و نشانه‌های ربوبیتش استدلال می‌کند که مستلزم عبادت او به یگانگی هستند؛ و اینکه خالق این آیات و نشانه‌های موجود در جهان، فقط الله متعال است؛ و چنانکه خالقی جز او نیست، نباید کسی جز او عبادت شود؛ بر این اساس آیات مذکور را با این جمله تمام می‌کند که: «أَءِلَٰهٞ مَّعَ ٱللَّهِ»: «آیا معبود دیگری با الله است؟» چنانکه می‌فرماید: ﴿أَمَّنۡ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَأَنزَلَ لَكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَنۢبَتۡنَا بِهِۦ حَدَآئِقَ ذَاتَ بَهۡجَةٖ مَّا كَانَ لَكُمۡ أَن تُنۢبِتُواْ شَجَرَهَآۗ أَءِلَٰهٞ مَّعَ ٱللَّهِۚ بَلۡ هُمۡ قَوۡمٞ يَعۡدِلُونَ٦٠﴾ «[آیا معبودان شما بهترند] یا ذاتی که آسمان‌ها و زمین را آفرید و آبی از آسمان برایتان نازل کرد و با آن باران، بوستان‌هایی خرم [و زیبا] رویاندیم که هرگز توان رویاندن درختانش را نداشتید؟ آیا معبود دیگری با الله است؟ [هرگز؛] بلکه آنان مردم منحرف هستند [که مخلوقات را هم‌طرازِ الله قرار می‌دهند]». ﴿أَمَّن جَعَلَ ٱلۡأَرۡضَ قَرَارٗا وَجَعَلَ خِلَٰلَهَآ أَنۡهَٰرٗا وَجَعَلَ لَهَا رَوَٰسِيَ وَجَعَلَ بَيۡنَ ٱلۡبَحۡرَيۡنِ حَاجِزًاۗ أَءِلَٰهٞ مَّعَ ٱللَّهِۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٦١﴾ «[آیا معبودان شما بهترند] یا ذاتی ‌که زمین را قرارگاه [امنی] ساخت و جویبارهایی میان آن جاری ساخت و کوه‌هایی [استوار] برایش پدید آورد و میان دو دریا مانعی قرار داد [تا آب شور و شیرین با هم نیامیزند]؟ آیا معبود دیگری با الله وجود دارد؟ [هرگز؛] اما بیشتر آنان نمی‌دانند». ﴿أَمَّن يُجِيبُ ٱلۡمُضۡطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكۡشِفُ ٱلسُّوٓءَ وَيَجۡعَلُكُمۡ خُلَفَآءَ ٱلۡأَرۡضِۗ أَءِلَٰهٞ مَّعَ ٱللَّهِۚ قَلِيلٗا مَّا تَذَكَّرُونَ٦٢﴾ «[آیا معبودان شما بهترند] یا ذاتی ‌که [دعای] درمانده را ـ وقتی او را بخواند- اجابت می‌کند و گرفتاری را برطرف می‌سازد و شما را جانشینان [پیشینیان در] زمین قرار می‌دهد؟ آیا معبود دیگری با الله وجود دارد؟ چه اندک پند می‌گیرید!». ﴿أَمَّن يَهۡدِيكُمۡ فِي ظُلُمَٰتِ ٱلۡبَرِّ وَٱلۡبَحۡرِ وَمَن يُرۡسِلُ ٱلرِّيَٰحَ بُشۡرَۢا بَيۡنَ يَدَيۡ رَحۡمَتِهِۦٓۗ أَءِلَٰهٞ مَّعَ ٱللَّهِۚ تَعَٰلَى ٱللَّهُ عَمَّا يُشۡرِكُونَ٦٣﴾ «[آیا معبودان شما بهترند] یا ذاتی ‌که شما را در تاریکی‌های بیابان و دریا [به وسیله‌ی ماه و ستارگان] هدایت می‌کند و آن ‌ذاتی که پیش از [باران] رحمتش، باد‌ها را به مژده می‌فرستد؟ آیا معبود دیگری با الله وجود دارد؟ الله از چیزهایی که [برایش] شریک قرار می‌دهند برتر است». [النمل: 60-63].

و در سوره‌ی روم مخلوقات بزرگی را ذکر می‌کند که بر ربوبیت او دلالت می‌کند؛ ربوبیتی که مستلزم الوهیت اوست؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَنۡ خَلَقَكُم مِّن تُرَابٖ ثُمَّ إِذَآ أَنتُم بَشَرٞ تَنتَشِرُونَ٢٠﴾ «و [یکی دیگر] از نشانه‌های او تعالی [این] است که شما را از خاک آفرید، سپس انسان‌هایی شدید [که تولید مثل کردید و در زمین] پراکنده گشتید». ﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَنۡ خَلَقَ لَكُم مِّنۡ أَنفُسِكُمۡ أَزۡوَٰجٗا لِّتَسۡكُنُوٓاْ إِلَيۡهَا وَجَعَلَ بَيۡنَكُم مَّوَدَّةٗ وَرَحۡمَةًۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ٢١﴾ «و از [دیگر] نشانه‌های او [این] است که از جنس خود شما همسرانی برایتان آفرید تا در کنارشان آرام گیرید و در میانتان محبت و مهربانی قرار داد. بی‌گمان، در این [نعمت،] نشانه‌هایی است [از قدرت پروردگار] برای مردمی که تفکر می‌کنند». ﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦ خَلۡقُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَٱخۡتِلَٰفُ أَلۡسِنَتِكُمۡ وَأَلۡوَٰنِكُمۡۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّلۡعَٰلِمِينَ٢٢﴾ «و از [دیگر] نشانه‌های او تعالی، آفرینش آسمان‌ها و زمین و اختلاف زبان‌ها و رنگ‌های شماست. بی‌تردید، در این [امور،] نشانه‌هایی [از قدرت پروردگار] برای دانشوران است». ﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦ مَنَامُكُم بِٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ وَٱبۡتِغَآؤُكُم مِّن فَضۡلِهِۦٓۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَسۡمَعُونَ٢٣﴾ «و [یکی دیگر] از نشانه‌های او، خواب شما در شب و روز و تلاشتان برای بهره‌گیری از بخشش پروردگار [و تأمین معاش] است. بی‌گمان، در این امور، برای مردمی که گوش شنوا دارند، نشانه‌هایی [از قدرتِ پروردگار] است». ﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦ يُرِيكُمُ ٱلۡبَرۡقَ خَوۡفٗا وَطَمَعٗا وَيُنَزِّلُ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَيُحۡيِۦ بِهِ ٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ مَوۡتِهَآۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ٢٤﴾ «و از [دیگر] نشانه‌های او [این] است که برق را برای ترس [از صاعقه] و امید [به باران]، به شما نشان می‌دهد و آبی از آسمان می‌فرستد و زمین را ـ پس از خشکی و خزانش ـ با آن زنده می‌سازد. بی‌گمان، در این امور، برای مردمی که می‌اندیشند، نشانه‌هایی [از قدرتِ پروردگار] است». ﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَن تَقُومَ ٱلسَّمَآءُ وَٱلۡأَرۡضُ بِأَمۡرِهِۦۚ ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمۡ دَعۡوَةٗ مِّنَ ٱلۡأَرۡضِ إِذَآ أَنتُمۡ تَخۡرُجُونَ٢٥﴾ «و از نشانه‌های او [این] است که آسمان‌ها و زمین به فرمانش برپاست و [روز قیامت] هنگامی که با ندایی شما را از زمین فرامی‌خوانَد، ناگهان [همگی از گورها] بیرون می‌آیید». ﴿وَلَهُۥ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ كُلّٞ لَّهُۥ قَٰنِتُونَ٢٦ وَهُوَ ٱلَّذِي يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥ وَهُوَ أَهۡوَنُ عَلَيۡهِۚ وَلَهُ ٱلۡمَثَلُ ٱلۡأَعۡلَىٰ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٢٧﴾ «هر کس [و هر چه] در آسمان‌ها و زمین است از آنِ الله است و همگی [تسلیم و] فرمانبردارِ او هستند. او همان ذاتی است که آفرینش مخلوقات را آغاز می‌کند، سپس آنان را [پس از مرگشان] بازمی‌گردانَد و این کار برایش آسان‌تر [از آفرینش نخستین] است؛ و برترین صفت در آسمان‌ها و زمین برای اوست و او تعالی شکست‌ناپذیرِ حکیم است». ﴿ضَرَبَ لَكُم مَّثَلٗا مِّنۡ أَنفُسِكُمۡۖ هَل لَّكُم مِّن مَّا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُكُم مِّن شُرَكَآءَ فِي مَا رَزَقۡنَٰكُمۡ فَأَنتُمۡ فِيهِ سَوَآءٞ تَخَافُونَهُمۡ كَخِيفَتِكُمۡ أَنفُسَكُمۡۚ كَذَٰلِكَ نُفَصِّلُ ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ٢٨﴾ «[ای مشرکان،] الله برای شما از خودتان مثالی می‌آورد: آیا از بردگان‌تان کسی هست که در آنچه (= کنیز و همسر) به شما روزی کرده‌ایم، شریک‌تان ‌باشد؛ چنان که هر دو [در برخورداری از او] یکسان باشید و همان طور که از یکدیگر بیم دارید، از آنان نیز بیم داشته باشید؟ [حال که چنین نیست، پس چرا بندگان و مخلوقات الله را با او شریک می‌دانید؟] ما آیات خویش را برای کسانی که می‌اندیشند، اینچنین به روشنی بیان می‌کنیم». ﴿بَلِ ٱتَّبَعَ ٱلَّذِينَ ظَلَمُوٓاْ أَهۡوَآءَهُم بِغَيۡرِ عِلۡمٖۖ فَمَن يَهۡدِي مَنۡ أَضَلَّ ٱللَّهُۖ وَمَا لَهُم مِّن نَّٰصِرِينَ٢٩﴾ «[دلیل شرک، کمبود دلایل توحیدی نیست؛] بلکه ستمکاران بدون علم و آگاهی، از هوی و هوس‌ خود پیروی می‌کنند؛ پس کسی را که الله گمراه کرده است چه کسی هدایت می‌کند؟ و آنان [در برابر عذاب الهی] هیچ یاوری نخواهند داشت». [الروم: 20-29]. الله متعال هر آیه‌ای را با «وَمِنْ آيَاتِهِ» آغاز می‌کند؛ یعنی از دلایل و نشانه‌های جهان که بر ربوبیت الله متعال دلالت می‌کنند که خود مستلزم الوهیت او هستند، این موارد می‌باشند. و به دنبال آن مثالی را ذکر می‌کند؛ الله متعال این مثال را برای کسانی ذکر می‌کند چیزی از مخلوقاتش را با او یکسان می‌دانند؛ می‌فرماید: «آیا یکی از شما می‌پذیرد که کسی در همبستری با کنیزش یا در رابطه با همسرش، با وی شریک باشد؟! به همین ترتیب الله متعال راضی نیست که یکی از مخلوقاتش با او یکسان شمرده شود». و این تفسیر قتاده از آیه است. [تفسیر طبری (20/ 95)]. سپس این آیات را با بیان این مساله به پایان می‌برد که اقتضای فطرت سالم، عبادت الله متعال به یگانگی است؛ لذا می‌فرماید: ﴿فَأَقِمۡ وَجۡهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفٗاۚ فِطۡرَتَ ٱللَّهِ ٱلَّتِي فَطَرَ ٱلنَّاسَ عَلَيۡهَاۚ لَا تَبۡدِيلَ لِخَلۡقِ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكَ ٱلدِّينُ ٱلۡقَيِّمُ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ﴾ «[ای پیامبر،] حقگرایانه و خالصانه به این دین روی آور. [این آیین پاک،] اسلام است که الله فطرت مردم را بر اساس آن سرشته است. هیچ تغییری در آفرینشِ الله نیست. این است [راه راست و] دین استوار؛ ولی بیشتر مردم [حقیقت را] نمی‌دانند». [الروم: 30].

و الله متعال در دلایلی که به عنوان شواهدی بر الوهیتش ذکر می‌کند، چنان تنوعی قرار داده است که حجت با آن اقامه می‌شود و راه راست روشن می‌گردد؛ تا به این ترتیب مردم حجتی نزد الله متعال نداشته باشند. و چنانکه الله متعال به دلایل قاطع و حجت‌های ساطع و شواهد روشن دال بر وحدانیتش استدلال می‌کند، مثال‌هایی ذکر می‌کند و حق را چنانکه باید واضح می‌گرداند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلٗا رَّجُلَيۡنِ أَحَدُهُمَآ أَبۡكَمُ لَا يَقۡدِرُ عَلَىٰ شَيۡءٖ وَهُوَ كَلٌّ عَلَىٰ مَوۡلَىٰهُ أَيۡنَمَا يُوَجِّههُّ لَا يَأۡتِ بِخَيۡرٍ هَلۡ يَسۡتَوِي هُوَ وَمَن يَأۡمُرُ بِٱلۡعَدۡلِ وَهُوَ عَلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ﴾ «و الله مَثل [دیگری] زده است: دو مرد را [فرض کنید] که یکی از آنها گنگ است و هیچ کاری از وی برنمی‌آید و سربارِ سرور خود می‌باشد، هر کجا او را می‌فرستد، هیچ خیری به همراه نمی‌آورد [و وظایفش را به درستی انجام نمی‌دهد]؛ آیا او با کسی ‌که به عدالت فرمان می‌دهد و خود بر راهی مستقیم قرار دارد برابر است؟ [پس شما مشرکان چگونه قادر مطلق را با مردگان و بُت‌های بی‌احساسِ ناتوان یکسان می‌دانید؟]». [النحل: 76] ابن جریر در تفسیر این آیه می‌گوید: «این مثالی است که الله متعال برای خود و معبودانی می‌زند که به جای الله عبادت می‌شوند؛ چنانکه می‌فرماید: ﴿وَضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلٗا رَّجُلَيۡنِ أَحَدُهُمَآ أَبۡكَمُ لَا يَقۡدِرُ عَلَىٰ شَيۡءٖ﴾، یعنی: فرد گنگ را مثل می‌زند برای بتی که نه چیزی می‌شنود و نه سخنی می‌گوید؛ چون یا چوبی تراشیده است و یا فلزی ساخته شده؛ نه می‌تواند به کسی که خدمتش را می‌کند، نفعی رساند، نه اینکه ضرری را از وی دور کند. ﴿وَهُوَ كَلٌّ عَلَىٰ مَوۡلَىٰهُ﴾ و او سر بار صاحبش می‌باشد؛ می‌گوید: این فرد گنگ، سربار پسر عمویش و همپیمانان و سرپرستانش می‌باشد؛ بت هم به همین صورت سربار کسی است که آن را عبادت می‌کند؛ باید آن را حمل و جابجا نموده و به آن رسیدگی کند؛ مانند فرد گنگی که توان کاری را ندارد؛ و سر بار سرپرستانش از پسرعموهایش و دیگران می‌شود؛ ﴿أَيۡنَمَا يُوَجِّههُّ لَا يَأۡتِ بِخَيۡر﴾ ‌یعنی: هرکجا او را می‌فرستد، خیری به همراه نمی‌آورد، زیرا نمی‌داند چه چیزی به او گفته شده و نمی‌تواند چیزی را که می‌خواهد بر زبان آورد و نه خود می‌فهمد و نه دیگران مقصودش را می‌فهمند؛ بت نیز همین‌گونه است، چیزهایی را که به او گفته شود، درک نمی‌کند، تا امر آمر را بجا آورد و نیز توان صحبت کردن ندارد تا به این صورت امر و نهی کند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿هَلۡ يَسۡتَوِي هُوَ وَمَن يَأۡمُرُ بِٱلۡعَدۡلِ﴾، یعنی: آیا این فرد گنگی که سربار مولایش می‌باشد و هر جا برود، هیچ خیری به همراه نمی‌آورد، با کسی که سخن می‌گوید و به حق امر نموده و به آن فرامی‌خواند؛ یعنی الله واحد و قهار که بندگانش را به توحید و طاعتش می‌خواند، یکسان است؟ می‌گوید: الله متعال با بتی که چنین اوصافی دارد، یکسان نیست». [تفسیر طبری (1/ 262)].

همچنین الله متعال مثالی برای معبود باطل و معبود حق می‌زند؛ چنانکه مجاهد گفته است. [تفسیر طبری (21/ 285)]. الله متعال می‌فرماید: ﴿ضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلٗا رَّجُلٗا فِيهِ شُرَكَآءُ مُتَشَٰكِسُونَ وَرَجُلٗا سَلَمٗا لِّرَجُلٍ هَلۡ يَسۡتَوِيَانِ مَثَلًاۚ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ﴾ «الله [براى مقایسه‌ی مشرک و موحد،] مردى را مثال می‌زند كه چند شریک دربارۀ [مالکیتِ] او پیوسته با هم اختلاف و مشاجره دارند؛ و در مقابل آن، مردى كه تحت فرمان یک نفر قرار دارد. آیا این دو نفر، [از نظرِ موقعیت] یكسانند؟ ستایش مخصوص الله است؛ ولى بیشتر آنان نمى‌دانند». [الزمر: 29]

این امر - یعنی اقرار و اعتراف به یگانگی الله همراه با گواهی دادن به رسالت رسول الله صلی الله علیه وسلم - همان چیزی است که الله تعالی آن را به عنوان مرز میان ایمان و کفر انسان قرار داده است. الله تعالی می‌فرماید: ﴿فَإِذَا ٱنسَلَخَ ٱلۡأَشۡهُرُ ٱلۡحُرُمُ فَٱقۡتُلُواْ ٱلۡمُشۡرِكِينَ حَيۡثُ وَجَدتُّمُوهُمۡ وَخُذُوهُمۡ وَٱحۡصُرُوهُمۡ وَٱقۡعُدُواْ لَهُمۡ كُلَّ مَرۡصَدٖۚ فَإِن تَابُواْ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَوُاْ ٱلزَّكَوٰةَ فَخَلُّواْ سَبِيلَهُمۡ﴾ «وقتی ماه‌های حرام سپرى شد، مشركان را هر كجا یافتید، بکُشید و آنان را دستگیر كنید و در محاصره بگذارید و در هر گذرگاهی به كمین آنان بنشینید؛ پس اگر توبه كردند و نماز برپا داشتند و زكات پرداختند، رهای‌شان کنید». [التوبة: 5] و الله متعال می‌فرماید: ﴿فَإِن تَابُواْ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَوُاْ ٱلزَّكَوٰةَ فَإِخۡوَٰنُكُمۡ فِي ٱلدِّينِ﴾ «پس [با این حال،] اگر توبه کردند و نماز برپا داشتند و زکات پرداختند، برادران دینیِ شما [مسلمانان] هستند». [التوبة: 11]. و از ابن عمر رضی الله عنهما روایت است که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَشْهَدُوا أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَيُقِيمُوا الصَّلَاةَ، وَيُؤْتُوا الزَّكَاةَ، فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ عَصَمُوا مِنِّي دِمَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ إِلَّا بِحَقِّ الإِسْلَامِ، وَحِسَابُهُمْ عَلَى اللَّهِ»: «ماموریت یافتم با مردم بجنگم تا گواهی دهند که معبود بر حقی جز الله نیست و محمد فرستاده‌ی الله است و نماز برپادارند و زکات بپردازند؛ پس اگر چنین کردند، جان‌ها و مال‌های‌شان را از من مصون داشته‌اند مگر به سبب حقی در اسلام؛ و حساب‌شان با الله است». [به روایت بخاری (1399)، 7284)) و مسلم (20) و ابو داود (1556) و ترمذی (2607) و نسائی (2443)].

و کفایت نمی‌کند که این ایمان تنها در قلب باشد؛ بلکه باید به زبان آورده شود؛ و بر این اساس است که رسول الله صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ»: «ماموریت یافتم که با مردم بجنگم تا اینکه لا اله الا الله بگویند». [به روایت بخاری (25) و مسلم (22)]. و ایمان محقق نمی‌شود تا اینکه اعضا و جوارح به آن عمل کنند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿إِنَّمَا ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ٱلَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ ٱللَّهُ وَجِلَتۡ قُلُوبُهُمۡ وَإِذَا تُلِيَتۡ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتُهُۥ زَادَتۡهُمۡ إِيمَٰنٗا وَعَلَىٰ رَبِّهِمۡ يَتَوَكَّلُونَ٢﴾ «بی‌تردید، مؤمنان فقط کسانی هستند که وقتی الله یاد می‌شود، دل‌هایشان هراسان می‌گردد و هرگاه آیاتش بر آنان خوانده می‌شود، بر ایمانشان می‌افزاید و بر پروردگارشان توکل می‌کنند». ﴿ٱلَّذِينَ يُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَمِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ٣﴾ «همان کسانی‌ که نماز برپا می‌دارند و از آنچه روزی‌شان کرده‌ایم انفاق می‌کنند». ﴿أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ حَقّٗاۚ لَّهُمۡ دَرَجَٰتٌ عِندَ رَبِّهِمۡ وَمَغۡفِرَةٞ وَرِزۡقٞ كَرِيمٞ٤﴾ «آنان هستند كه به راستی مؤمنند. براى آنان نزد پروردگارشان، درجاتی [والا] و آمرزش و روزىِ نیكو خواهد بود». [الأنفال: 2-4]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿لَّيۡسَ ٱلۡبِرَّ أَن تُوَلُّواْ وُجُوهَكُمۡ قِبَلَ ٱلۡمَشۡرِقِ وَٱلۡمَغۡرِبِ وَلَٰكِنَّ ٱلۡبِرَّ مَنۡ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ وَٱلۡكِتَٰبِ وَٱلنَّبِيِّـۧنَ وَءَاتَى ٱلۡمَالَ عَلَىٰ حُبِّهِۦ ذَوِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينَ وَٱبۡنَ ٱلسَّبِيلِ وَٱلسَّآئِلِينَ وَفِي ٱلرِّقَابِ وَأَقَامَ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَى ٱلزَّكَوٰةَ وَٱلۡمُوفُونَ بِعَهۡدِهِمۡ إِذَا عَٰهَدُواْۖ وَٱلصَّٰبِرِينَ فِي ٱلۡبَأۡسَآءِ وَٱلضَّرَّآءِ وَحِينَ ٱلۡبَأۡسِۗ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ صَدَقُواْۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُتَّقُونَ﴾ «نیکی [فقط] این نیست که [برای نماز] روی خود را به سوی مشرق و [یا] مغرب بگردانید؛ بلکه نيكى آن است كه كسى به الله و روز قیامت و فرشتگان و کتاب [آسمانی] و پیامبران ایمان آورد و مال [خود] را ـ با وجود دوست داشتنش‌ـ به خویشاوندان و یتیمان و مستمندان و در راه‌ماندگان و درخواست‌کنندگان [= گدایان] و در [راه آزادیِ] بردگان ببخشد و نماز برپا دارد و زکات بپردازد؛ و [نیز] کسانی که چون عهد می‌بندند به پیمان‌شان وفا می‌کنند و [کسانی که] در فقر و سختی و زیان و بیماری و به هنگام [شدت گرفتنِ] نبرد، [پایداری و] شکیبایی می‌کنند؛ آنان [که به این ویژگی‌ها آراسته‌اند] کسانی هستند که راست گفتند و همانان پرهیزگارانند». [البقرة: 177].

و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «مَنْ رَأَى مِنْكُمْ مُنْكَرًا فَلْيُغَيِّرْهُ بِيَدِهِ، فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِلِسَانِهِ، فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِقَلْبِهِ، وَذَلِكَ أَضْعَفُ الْإِيمَانِ»: «هرکه از شما منکری را دید، پس باید آن را با دستش تغییر دهد؛ اما اگر نتوانست با دستش آن را تغییر دهد، پس باید با زبانش آن را تغییر دهد؛ و اگر با زبانش نتوانست، پس باید با قلبش آن را زشت و ناروا بشمارد؛ و این ضعیف‌ترین مرتبه‌ی ایمان است». [به روایت مسلم (49) و ابو داود (1140) و ترمذی (2172) و نسائی (5008) و ابن ماجه (1275)]. و این حدیث بر آن دلالت دارد که ایمان در قلب متفاوت است.

و باید همراه ایمان به الله متعال، کفر به طاغوت باشد. الله متعال می‌فرماید: ﴿فَمَن يَكۡفُرۡ بِٱلطَّٰغُوتِ وَيُؤۡمِنۢ بِٱللَّهِ فَقَدِ ٱسۡتَمۡسَكَ بِٱلۡعُرۡوَةِ ٱلۡوُثۡقَىٰ لَا ٱنفِصَامَ لَهَاۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ﴾ «پس هر‌کس به طاغوت کفر بورزد و به الله ایمان بیاورد، قطعاً به محكم‌ترین دستاویز چنگ زده است كه هرگز نخواهد گسست؛ و الله شنواى داناست». [البقرة: 256]. و نیز باید با برائت از شرک و مشرکان همراه باشد. بنابراین کسی نمی‌تواند موحد باشد تا اینکه از شرک و مشرکان برائت بجوید؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَإِذۡ قَالَ إِبۡرَٰهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوۡمِهِۦٓ إِنَّنِي بَرَآءٞ مِّمَّا تَعۡبُدُونَ﴾ «[یاد کن] هنگامی را ‌که ابراهیم به پدر و قومش گفت: از آنچه شما عبادت می‌کنید، بیزارم». [الزخرف: 26].

و باید بنده در این ایمان، برای الله متعال که پروردگار جهانیان است، اخلاص داشته باشد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿هُوَ ٱلۡحَيُّ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ فَٱدۡعُوهُ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَۗ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾ «الله زنده [و پاینده] است و معبودى [به‌حق] جز او نیست؛ پس او را با خلوص اعتقاد بخوانید. ستایش و سپاس مخصوص الله، پروردگار جهانیان است». [غافر: 65]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَمَآ أُمِرُوٓاْ إِلَّا لِيَعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ حُنَفَآءَ﴾ «و آنان فرمان نیافتند جز اینکه الله را عبادت کنند در حالی ‌که دین [خود] را برای او خالص گردانند [و از شرک و عبادت معبودان باطل،] به توحید روی آورند». [البينة: 5]. و از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: گفته شد: ای رسول خدا، در روز قیامت، سعادت‌مندترین و برخوردارترین فرد از شفاعت شما چه کسی است؟ رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «لَقَدْ ظَنَنْتُ -يَا  أَبَا هُرَيْرَةَ- أَلَّا يَسْأَلُنِي عَنْ هَذَا الحَدِيثِ أَحَدٌ أَوَّلُ مِنْكَ؛ لِمَا رَأَيْتُ مِنْ حِرْصِكَ عَلَى الحَدِيثِ، أَسْعَدُ النَّاسِ بِشَفَاعَتِي يَوْمَ القِيَامَةِ، مَنْ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ خَالِصًا مِنْ قَلْبِهِ، أَوْ نَفْسِهِ»: «ای ابوهریره، می‌دانستم که کسی پیش از تو در این مورد از من سوال نمی‌کند؛ چون اشتیاق تو به حدیث را دیدم؛ سعادتمندترین مردم به شفاعت من در روز قیامت کسی است که خاصانه و از صمیم قلب لااله الاالله بگوید». [به روایت بخاری (99)، (6570)].

و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ حَرَّمَ عَلَى النَّارِ مَنْ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، يَبْتَغِي بِذَلِكَ وَجْهَ اللَّهِ»: «الله متعال آتش دوزخ را بر کسی حرام نموده که جهت رضایت و دیدار وجه الله، لا اله الا الله بگوید». [به روایت بخاری (425) و مسلم (33) و نسائی (788) و ابن ماجه (754)].

و به آن یقین داشته و شک و تردیدی نسبت به آن نداشته باشد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿إِنَّمَا ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ ثُمَّ لَمۡ يَرۡتَابُواْ﴾ «مؤمنان [حقیقی] كسانى هستند كه به الله و پیامبرش ایمان آورده‌اند و [لحظه‌ای در ایمان‌شان] تردید نكردند». [الحجرات: 15]. و الله متعال از صاحب باغی خبر می‌دهد که کافر بود و گفت: ﴿وَمَآ أَظُنُّ ٱلسَّاعَةَ قَآئِمَةٗ وَلَئِن رُّدِدتُّ إِلَىٰ رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيۡرٗا مِّنۡهَا مُنقَلَبٗا﴾ «و گمان نمی‌کنم که قیامت بر پا گردد؛ و اگر [قیامتی در کار باشد و] به سوی پروردگارم بازگردانده شوم، قطعاً جایگاهی بهتر از این می‌یابم». [الكهف: 36].

و ایمانش عالمانه و آگاهانه باشد؛ چنانکه حقیقت ایمان و مقتضای آن را به همراه متضادهای آن بداند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿فَٱعۡلَمۡ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا ٱللَّهُ﴾ «[ای پیامبر،] بدان که معبودی [به‌حق] جز الله نیست». [محمد: 19].

و باید به همراه علم و اخلاص، پذیرش ارمغانی که پیامبر صلی الله علیه وسلم آورده و آنچه ایمان در بردارد و کلمه‌ی لااله الاالله بر آن دلالت دارد، یعنی عبادت الله متعال به یگانگی و ترک عبادت جز او، وجود داشته باشد؛ بنابراین چون کسی این کلمه را بگوید و عبادت الله متعال به یگانگی را نپذیرد، از جمله کسانی است که الله متعال در مورد آنها می‌فرماید: ﴿إِنَّهُمۡ كَانُوٓاْ إِذَا قِيلَ لَهُمۡ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا ٱللَّهُ يَسۡتَكۡبِرُونَ٣٥﴾ «آنان بودند كه وقتی به آنان گفته مىشد: «معبودی [به‌حق] جز الله نیست» سرکشی [و تکبر] می‌کردند». ﴿وَيَقُولُونَ أَئِنَّا لَتَارِكُوٓاْ ءَالِهَتِنَا لِشَاعِرٖ مَّجۡنُونِۭ٣٦﴾ «و می‌گفتند: «آیا ما معبودانمان را به خاطر [سخن] شاعری دیوانه رها کنیم؟». [الصافات: 35-36].

و باید تسلیم و فرمانبردار باشد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَمَن يُسۡلِمۡ وَجۡهَهُۥٓ إِلَى ٱللَّهِ وَهُوَ مُحۡسِنٞ فَقَدِ ٱسۡتَمۡسَكَ بِٱلۡعُرۡوَةِ ٱلۡوُثۡقَىٰ﴾ «هرکس [خالصانه] به الله رو کند و نیکوکار باشد، به راستی که به محكم‌ترين دستاويز چنگ زده است». [لقمان: 22].

و باید در قول و عمل و اعتقاد صادق باشد تا به بشارتی دست یابد که پیامبر صلی الله علیه وسلم داده و فرموده است: «مَا مِنْ أَحَدٍ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، صِدْقًا مِنْ قَلْبِهِ، إِلَّا حَرَّمَهُ اللَّهُ عَلَى النَّارِ»: «هیچکس نیست که صادقانه و از صمیم قبل شهادت دهد معبود بر حقی جز الله نیست و محمد فرستاده‌ی اوست، مگر اینکه الله متعال او را بر آتش دوزخ حرام نموده است». [به روایت بخاری (128) و مسلم (32)].

و باید دوست‌دار این دین و کسی باشد که آن را تشریع نموده است؛ و کسی که آن را ابلاغ نموده و بدان عمل نموده، دوست داشته باشد. الله متعال می‌فرماید: ﴿وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَتَّخِذُ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَندَادٗا يُحِبُّونَهُمۡ كَحُبِّ ٱللَّهِۖ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَشَدُّ حُبّٗا لِّلَّهِ﴾ «برخی از مردم، همتایانی غیر از الله را [برای عبادت] برمی‌گزینند و آنها را همچون الله دوست می‌دارند؛ و[لی] کسانی ‌که ایمان آورده‌اند الله را بیشتر دوست ‌دارند». [البقرة: 165] و رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى أَكُونَ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ وَلَدِهِ وَوَالِدِهِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِيْنَ»: «هیچیک از شما ایمان ندارد تا اینکه من نزد او از فرزند و پدر و همه‌ی مردم محبوب‌تر نباشم». [به روایت بخاری (15) و مسلم (44) و نسائی (5013) و ابن ماجه (67)]. و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ وَجَدَ حَلَاوَةَ الإِيمَانِ: أَنْ يَكُونَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِمَّا سِوَاهُمَا، وَأَنْ يُحِبَّ المرءَ لَا يُحِبُّهُ إِلَّا لِلَّهِ، وَأَنْ يَكْرَهَ أَنْ يَعُودَ فِي الكُفْرِ كَمَا يَكْرَهُ أَنْ يُقْذَفَ فِي النَّارِ»: «هرکس در او سه خصلت وجود داشته باشد، حلاوت و شیرینی ایمان را می‌چشد: اینکه الله و رسولش نزد او محبوب‌تر از هر چیزی جز آنها باشد؛ و اینکه کسی را دوست نداشته باشد مگر برای الله؛ و اینکه چنان بازگشت به کفر برای او ناخوشایند باشد که افتادن در آتش برای او ناخوشایند است». [به روایت بخاری (16) و مسلم (43) و ترمذی (2624) و نسائی (4987) و ابن ماجه (4033)].

و چنانکه الله متعال حقیقت ایمان و مقتضای آن و ارکان و شروطش را بیان نموده، شبهات مشرکان معاند و لجباز را نقض کرده است؛ و بیان نموده که آنها در شرک‌شان حجتی ندارند؛ چون آن بت‌ها و همتایانی که برای الله متعال قائل شده‌اند، مخلوقاتی هستند که خود تدبیر می‌شوند و هرگز چیزی را خلق نکرده‌اند؛ و مالک ذره‌ای در آسمان‌ها و زمین نیستند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿أَيُشۡرِكُونَ مَا لَا يَخۡلُقُ شَيۡـٔٗا وَهُمۡ يُخۡلَقُونَ١٩١﴾ «آیا چیزهایی را شریک [الله] قرار می‌دهند که چیزی نمی‌آفرینند و خود آفریده می‌شوند؟». ﴿وَلَا يَسۡتَطِيعُونَ لَهُمۡ نَصۡرٗا وَلَآ أَنفُسَهُمۡ يَنصُرُونَ١٩٢﴾ «و نه می‌توانند آنان را یاری کنند و نه به خویشتن یاری می‌رسانند». ﴿وَإِن تَدۡعُوهُمۡ إِلَى ٱلۡهُدَىٰ لَا يَتَّبِعُوكُمۡۚ سَوَآءٌ عَلَيۡكُمۡ أَدَعَوۡتُمُوهُمۡ أَمۡ أَنتُمۡ صَٰمِتُونَ١٩٣﴾ «و [ای مشرکان،] اگر آنها [= معبودها] را به [راه] هدایت دعوت کنید، از شما پیروی نمی‌کنند. چه آنها را دعوت کنید و چه خاموش باشید، برایتان یکسان است [و پاسخی نخواهید شنید]». ﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ تَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ عِبَادٌ أَمۡثَالُكُمۡۖ فَٱدۡعُوهُمۡ فَلۡيَسۡتَجِيبُواْ لَكُمۡ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ١٩٤﴾ «بی‌گمان، آنهایی که به جای الله [به یاری و دعا] می‌خوانید، بندگان[و آفریدگان]ی همچون خودتان هستند؛ پس آنها را [در سختی‌ها به یاری و دعا] بخوانید. اگر راست مى‌گویید، باید پاسخ شما را بدهند». ﴿أَلَهُمۡ أَرۡجُلٞ يَمۡشُونَ بِهَآۖ أَمۡ لَهُمۡ أَيۡدٖ يَبۡطِشُونَ بِهَآۖ أَمۡ لَهُمۡ أَعۡيُنٞ يُبۡصِرُونَ بِهَآۖ أَمۡ لَهُمۡ ءَاذَانٞ يَسۡمَعُونَ بِهَاۗ قُلِ ٱدۡعُواْ شُرَكَآءَكُمۡ ثُمَّ كِيدُونِ فَلَا تُنظِرُونِ١٩٥﴾ «آیا آنها پاهایی دارند که با آنها راه بروند یا دست‌هایی دارند که با آنها [یاری‌تان دهند و از شما] دفاع کنند؟ آیا چشمانی دارند که با آنها ببینند یا گوش‌هایی دارند که با آنها بشنوند؟ [ای پیامبر، به مشرکان] بگو: «شریکانتان را بخوانید، سپس [علیه من] تدبیر [و نیرنگ] کنید و به من مهلت ندهید». ﴿إِنَّ وَلِـِّۧيَ ٱللَّهُ ٱلَّذِي نَزَّلَ ٱلۡكِتَٰبَۖ وَهُوَ يَتَوَلَّى ٱلصَّٰلِحِينَ١٩٦﴾ «بی‌تردید، [دوست و] کارسازِ من الله است که [این] کتاب را نازل کرده است و او برای شایستگان [دوستی و] کارسازی می‌کند». ﴿وَٱلَّذِينَ تَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦ لَا يَسۡتَطِيعُونَ نَصۡرَكُمۡ وَلَآ أَنفُسَهُمۡ يَنصُرُونَ١٩٧﴾ «و کسانی را که [شما مشرکان] به جای او [به یاری و دعا] می‌خوانید، نه می‌توانند شما را یاری کنند و نه به خویشتن یاری رسانند». ﴿وَإِن تَدۡعُوهُمۡ إِلَى ٱلۡهُدَىٰ لَا يَسۡمَعُواْۖ وَتَرَىٰهُمۡ يَنظُرُونَ إِلَيۡكَ وَهُمۡ لَا يُبۡصِرُونَ١٩٨﴾ «و اگر آنان را به [راه] هدایت دعوت کنید، [سخنانتان را] نمی‌شنوند؛ و آنان را می‌بینی که [ظاهراً] به تو نگاه می‌کنند، در حالی ‌که نمی‌بینند». [الأعراف:  191-198]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿قُلِ ٱدۡعُواْ ٱلَّذِينَ زَعَمۡتُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ لَا يَمۡلِكُونَ مِثۡقَالَ ذَرَّةٖ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَلَا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا لَهُمۡ فِيهِمَا مِن شِرۡكٖ وَمَا لَهُۥ مِنۡهُم مِّن ظَهِيرٖ٢٢﴾ «[ای پیامبر، به مشرکان] بگو: «کسانی را که به جای الله [یاور و شفاعتگرِ خود] می‌پندارید، [به فریاد] بخوانید. آنان حتی همسنگِ ذره‌ای در آسمان‌ها و زمین مالک چیزی نیستند و نه در [آفرینش و تدبیر] آن دو [= زمین و آسمان] شرکتی دارند و نه او [= الله] از جانب آنان هیچ پشتیبانی دارد». ﴿وَلَا تَنفَعُ ٱلشَّفَٰعَةُ عِندَهُۥٓ إِلَّا لِمَنۡ أَذِنَ لَهُۥ﴾ [سبأ: 23] «شفاعت [هیچ کس] نزد او [= الله] سودی ندارد؛ مگر برای آن کس که [الله] به او اجازه داده باشد». [سبأ: 22، 23] و این آیه همه‌ی وابستگی‌های شرکی را از بین می‌برد.

و حق سبحانه وتعالی بیان داشته که آن بت‌ها و همتایانی که معبودانی به جای الله متعال در نظر گرفته شدند، دعا و فریاد کسانی که آنها را می‌خوانند، نمی‌شنوند و اگر بر فرض هم بشنوند، اجابت‌شان نمی‌کنند؛ و روز قیامت به شرک آنان کفر می‌ورزند و از آنان اعلام برائت و بیزاری می‌کنند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿إِن تَدۡعُوهُمۡ لَا يَسۡمَعُواْ دُعَآءَكُمۡ وَلَوۡ سَمِعُواْ مَا ٱسۡتَجَابُواْ لَكُمۡۖ وَيَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ يَكۡفُرُونَ بِشِرۡكِكُمۡۚ وَلَا يُنَبِّئُكَ مِثۡلُ خَبِيرٖ﴾ «اگر آنان را [به یاری و دعا] بخوانید، صدای‌تان را نمی‌شنوند و [به فرض محال] اگر بشنوند، پاسخ‌تان را نمی‌دهند و روز قیامت از شرک شما بیزاری می‌جویند؛ و [ای پیامبر،] هیچکس همچون [پروردگارِ] آگاه، تو را [از حقایق] خبردار نمی‌سازد». [فاطر: 14].

چنانکه الله متعال بیان نموده که آن بت‌ها و همتایانی که معبودانی به جای الله متعال در نظر گرفته شدند، نه سودی می‌رسانند و نه ضرری؛ پس چگونه به جای الله متعال عبادت می‌شوند؟ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَٱتَّخَذُواْ مِن دُونِهِۦٓ ءَالِهَةٗ لَّا يَخۡلُقُونَ شَيۡـٔٗا وَهُمۡ يُخۡلَقُونَ وَلَا يَمۡلِكُونَ لِأَنفُسِهِمۡ ضَرّٗا وَلَا نَفۡعٗا وَلَا يَمۡلِكُونَ مَوۡتٗا وَلَا حَيَوٰةٗ وَلَا نُشُورٗا﴾ «و [مشرکان] به جای او [= الله] معبودانی برگزیده‌اند که چیزی نمی‌آفرینند و خود‌ آفریده می‌شوند و مالک هیچ زیان و سودی برای خود نیستند و [نیز] مالک مرگ و زندگی و [قادر به] برانگیختن [مردگان] نیستند». [الفرقان: 3].

و الله متعال روشن نموده که بت‌ها و همتایانی که برای الله متعال در نظر می‌گیرند، مالک هیچ روزی و رزقی برای پیروان‌شان نیستند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَيَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَمۡلِكُ لَهُمۡ رِزۡقٗا مِّنَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ شَيۡـٔٗا وَلَا يَسۡتَطِيعُونَ﴾ «و [مشرکان] به جاى الله چیزهایى را عبادت می‌کنند كه مالک هیچ روزى‌ای در آسمان‌ها و زمین برای‌شان نیستند و توانایی [هیچ کاری] ندارند». [النحل: 73]. بنابراین چگونه کسی یا کسانی را عبادت می‌کنند که مالک چیزی نیستند؛ و نمی‌توانند روزی دهند و کمترین سود و ضرری برسانند؟

و الله متعال برای آنان خاطرنشان نموده که چون ضرری به آنها برسد یا دچار اندوهی شوند، تنها و تنها و خالصانه به الله پناه می‌برند؛ اما چون الله متعال آنها را نجات می‌دهد، به شرک خود بازمی‌گردند. الله متعال می‌فرماید: ﴿فَإِذَا رَكِبُواْ فِي ٱلۡفُلۡكِ دَعَوُاْ ٱللَّهَ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ فَلَمَّا نَجَّىٰهُمۡ إِلَى ٱلۡبَرِّ إِذَا هُمۡ يُشۡرِكُونَ﴾ «وقتی [مشرکان] در کشتی سوار می‌شوند، الله را با اخلاص می‌خوانند؛ اما چون آنان را به خشکی می‌رسانَد و [از خطرِ غرق‌شدن] می‌رهانَد، آنگاه [باز هم] شرک می‌ورزند». [العنكبوت: 65].

حق تعالی همانطور که ادعای مشرکان مبنی بر گزینش همتایانی برای الله را باطل می‌شمارد، هر ادعایی مبنی بر فرزند داشتن الله متعال را باطل می‌داند؛ چنانکه می‌فرماید: ﴿مَا ٱتَّخَذَ ٱللَّهُ مِن وَلَدٖ وَمَا كَانَ مَعَهُۥ مِنۡ إِلَٰهٍۚ إِذٗا لَّذَهَبَ كُلُّ إِلَٰهِۭ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلَا بَعۡضُهُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖۚ سُبۡحَٰنَ ٱللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ﴾ «الله هرگز فرزندی برنگزیده است و هیچ معبودی با او نیست. [اگر چنین بود،] آنگاه هر معبودی آنچه را آفریده بود [با خود] می‌بُرد و مسلماً برخی بر برخی دیگر برتری می‌جستند [و نظامِ هستی تباه می‌گشت]. الله از آنچه [مشرکان] توصیف می‌کنند، منزّه است». [المؤمنون: 91]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿لَوۡ كَانَ فِيهِمَآ ءَالِهَةٌ إِلَّا ٱللَّهُ لَفَسَدَتَاۚ فَسُبۡحَٰنَ ٱللَّهِ رَبِّ ٱلۡعَرۡشِ عَمَّا يَصِفُونَ﴾ «اگر در آنها [= آسمان و زمین] معبودانی جز الله وجود داشت، [در اثر ناسازگاریِ آنها] قطعاً هر دو تباه مى‌شدند؛ پس الله ـ پروردگار عرش ـ از توصیفی که [مشرکان] می‌کنند پاک و منزه است». [الأنبياء: 22]. و الله متعال در مورد یهود و نصاری که ادعا می‌کردند الله متعال فرزند دارد، می‌فرماید: ﴿وَقَالَتِ ٱلۡيَهُودُ عُزَيۡرٌ ٱبۡنُ ٱللَّهِ وَقَالَتِ ٱلنَّصَٰرَى ٱلۡمَسِيحُ ٱبۡنُ ٱللَّهِۖ ذَٰلِكَ قَوۡلُهُم بِأَفۡوَٰهِهِمۡۖ يُضَٰهِـُٔونَ قَوۡلَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِن قَبۡلُۚ قَٰتَلَهُمُ ٱللَّهُۖ أَنَّىٰ يُؤۡفَكُونَ﴾ «و یهود گفتند: عُزَیر پسر الله است؛ و نصاری گفتند: مسیح پسر الله است. این سخن [باطلى‌] است كه بر زبان مى‌آورند و به گفتار كسانى كه پیش از این كفر ورزیدند شباهت دارد. الله آنان را نابود کند! چگونه [از حق] منحرف می‌شوند؟». [التوبة: 30]. و الله متعال اعتقاد و باورشان را از اساس رد می‌کند، اینکه چگونه بشری که غذا می‌خورد، می‌تواند اله و معبود باشد؟ حال آنکه اله و معبود نمی‌خورد و نمی‌نوشد و نیازهای بشری را ندارد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿مَّا ٱلۡمَسِيحُ ٱبۡنُ مَرۡيَمَ إِلَّا رَسُولٞ قَدۡ خَلَتۡ مِن قَبۡلِهِ ٱلرُّسُلُ وَأُمُّهُۥ صِدِّيقَةٞۖ كَانَا يَأۡكُلَانِ ٱلطَّعَامَۗ ٱنظُرۡ كَيۡفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ ٱلۡأٓيَٰتِ ثُمَّ ٱنظُرۡ أَنَّىٰ يُؤۡفَكُونَ٧٥﴾ «مسیح پسر مریم، جز پیامبری نیست که پیش از او [نیز] پیامبران دیگری بودند و مادرش زن بسیار راستگو [و درستکار] بود؛ هر دو [مانند انسان‌های دیگر] غذا می‌خوردند. [ای پیامبر] بنگر که چگونه آیات [خود] را برایشان روشن می‌سازیم و باز بنگر که چگونه [از حقیقت] رویگردان می‌شوند». ﴿قُلۡ أَتَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَمۡلِكُ لَكُمۡ ضَرّٗا وَلَا نَفۡعٗاۚ وَٱللَّهُ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ٧٦﴾ «[ای پیامبر،] بگو: «آیا چیزی را به جای الله عبادت می‌کنید که سود و زیانی برایتان ندارد؟ و [حال آنكه] الله شنوای داناست». [المائدة: 75-76].

و الله متعال اینکه ملائکه را عبادت کنند، باطل شمرده است؛ و بیان داشته که آنها – با وجود اینکه مقربان درگاه الهی هستند – شفاعت نمی‌کنند مگر بعد از اجازه‌ی الله متعال؛ پروردگارمان جل جلاله می‌فرماید: ﴿وَكَم مِّن مَّلَكٖ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ لَا تُغۡنِي شَفَٰعَتُهُمۡ شَيۡـًٔا إِلَّا مِنۢ بَعۡدِ أَن يَأۡذَنَ ٱللَّهُ لِمَن يَشَآءُ وَيَرۡضَىٰٓ﴾ «چه بسیار فرشتگانی در آسمان‌ها هستند كه شفاعت‌شان به هیچ وجه سودمند نخواهد بود؛ مگر پس از آنكه الله، براى هر کس که بخواهد و راضی باشد، اجازه دهد». [النجم: 26]. و از پروردگارشان بر فراز آنهاست، می‌ترسند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَلِلَّهِۤ يَسۡجُدُۤ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ مِن دَآبَّةٖ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَهُمۡ لَا يَسۡتَكۡبِرُونَ٤٩﴾ «و هر چه در آسمان‌ها و زمین است ـ از جنبندگان و فرشتگان‌ـ [همگی] برای الله سجده می‌آورند و گردنکشی نمی‌کنند». ﴿يَخَافُونَ رَبَّهُم مِّن فَوۡقِهِمۡ وَيَفۡعَلُونَ مَا يُؤۡمَرُونَ۩٥٠﴾ «[فرشتگان] از پروردگار خویش كه [به ذات و غلبه و قدرتش] بالای آنان است مى‌ترسند و آنچه را فرمان داده مى‌شوند انجام می‌دهند». [النحل: 49-50]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿لَّن يَسۡتَنكِفَ ٱلۡمَسِيحُ أَن يَكُونَ عَبۡدٗا لِّلَّهِ وَلَا ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ ٱلۡمُقَرَّبُونَۚ وَمَن يَسۡتَنكِفۡ عَنۡ عِبَادَتِهِۦ وَيَسۡتَكۡبِرۡ فَسَيَحۡشُرُهُمۡ إِلَيۡهِ جَمِيعٗا﴾ «مسیح و فرشتگان مقرّب هرگز اِبا ندارند از اینکه بندۀ الله باشند؛ و هرکس از عبادت او تعالی سرپیچی کند و تکبر ورزد، همه‌ی آنان را [برای حسابرسی‌] نزد خویش جمع خواهد کرد». [النساء: 172]. وقتی حال و وضع فرشتگان چنین باشد، چگونه به جای الله عبادت می‌شوند؟

همچنین پیامبران علیهم السلام با وجود علو شأن و مقامی که در دنیا و آخرت دارند، مالک نفع و ضرری برای خود نیستند، چه رسد به دیگران که مقامشان کمتر و پایین‌تر از ایشان است؟ الله متعال از پیامبران خبر می‌دهد که آنان پروردگارشان را با بیم و امید عبادت می‌کردند: ﴿إِنَّهُمۡ كَانُواْ يُسَٰرِعُونَ فِي ٱلۡخَيۡرَٰتِ وَيَدۡعُونَنَا رَغَبٗا وَرَهَبٗاۖ وَكَانُواْ لَنَا خَٰشِعِينَ﴾ «آنان همواره در کارهای خیر می‌شتافتند و در حال بیم و امید ما را می‌خواندند و پیوسته برای ما [فرمانبردار و] فروتن بودند». [الأنبياء: 90]. و پیامبرش محمد صلی الله علیه وسلم را امر نموده تا بگوید: ﴿قُل لَّآ أَمۡلِكُ لِنَفۡسِي نَفۡعٗا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَآءَ ٱللَّهُۚ وَلَوۡ كُنتُ أَعۡلَمُ ٱلۡغَيۡبَ لَٱسۡتَكۡثَرۡتُ مِنَ ٱلۡخَيۡرِ وَمَا مَسَّنِيَ ٱلسُّوٓءُۚ إِنۡ أَنَا۠ إِلَّا نَذِيرٞ وَبَشِيرٞ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ﴾ «[ای پیامبر،] بگو: من مالکِ سود و زیان خویشتن نیستم، مگر آنچه را که الله بخواهد؛ و اگر غیب می‌دانستم، خیر [و سود] بسیاری [برای خود] فراهم می‌ساختم و هیچ بدی [و زیانی] به من نمی‌رسید. من [کسی] نیستم، مگر بیم‌دهنده و بشارت‌بخشی [دلسوز] برای گروهی که ایمان دارند». [الأعراف: 188]. و زمانی که رسول خدا صلی الله علیه وسلم علیه کسانی از مشرکان دعا نمود که در غزوه‌ی احد او را اذیت کردند، الله متعال این آیه را بر او نازل نمود: ﴿لَيۡسَ لَكَ مِنَ ٱلۡأَمۡرِ شَيۡءٌ أَوۡ يَتُوبَ عَلَيۡهِمۡ أَوۡ يُعَذِّبَهُمۡ فَإِنَّهُمۡ ظَٰلِمُونَ﴾ «[ای پیامبر،] هیچ چیزی از کار [بندگان] در دست تو نیست؛ یا [الله] توبه‌ی آنان [= مشرکان] را می‌پذیرد [و از گناه‌شان درمی‌گذرد] یا عذاب‌شان می‌کند؛ زیرا آنان ستمکارند». [آل عمران: 128]. و از زهری روایت است که می‌گوید: سالم از پدرش رضی الله عنه روایت نموده که وی از رسول خدا صلی الله علیه وسلم شنیده که وقتی سرش را از رکوع رکعت آخر نماز صبح بلند کرده، بعد از گفتن «سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ، رَبَّنَا وَلَكَ الحَمْدُ» گفته است: «اللَّهُمَّ العَنْ فُلَانًا وَفُلَانًا وَفُلَانًا»: «بارالها، فلانی و فلانی و فلانی را لعنت کن». پس الله متعال این آیه را نازل نمود: ﴿لَيۡسَ لَكَ مِنَ ٱلۡأَمۡرِ شَيۡءٌ أَوۡ يَتُوبَ عَلَيۡهِمۡ أَوۡ يُعَذِّبَهُمۡ فَإِنَّهُمۡ ظَٰلِمُونَ﴾. [به روایت بخاری (4559) و نسائی (1078)].

باب ایمان به اسماء و صفات الله متعال

و ایمان داریم که الله متعال در صفات کمال و جلالش یکتاست؛ و الله متعال اسامی نیکو و صفات والایی دارد که نصوص قرآن و سنت در این زمینه متواتر هستند؛ عقل‌های کامل به آنها گواهی می‌دهند؛ و فطرت‌های سالم تسلیم آنها می‌باشند؛ و علمای امت اسلامی بر این مهم اجماع دارند؛ بلکه تمام رسالت‌های الهی با بیان صفات الله و اسامی و افعال او آمده‌اند؛ و الله متعال از مشرکان بابت عبادت بت‌ها، عیب و ایراد می‌گیرد، چون مثل خودشان مخلوق هستند؛ و بلکه از آنها کمتر و ناقص‌ترند؛ نه می‌بینند و نه می‌شنوند؛ بلکه نه پاهایی دارند که با آنها راه بروند و نه دست‌هایی که با آن چیزی بگیرند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ تَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ عِبَادٌ أَمۡثَالُكُمۡۖ فَٱدۡعُوهُمۡ فَلۡيَسۡتَجِيبُواْ لَكُمۡ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ١٩٤﴾ «بی‌گمان، آنهایی که به جای الله [به یاری و دعا] می‌خوانید، بندگان[و آفریدگان]ی همچون خودتان هستند؛ پس آنها را [در سختی‌ها به یاری و دعا] بخوانید. اگر راست مى‌گویید، باید پاسخ شما را بدهند». ﴿أَلَهُمۡ أَرۡجُلٞ يَمۡشُونَ بِهَآۖ أَمۡ لَهُمۡ أَيۡدٖ يَبۡطِشُونَ بِهَآۖ أَمۡ لَهُمۡ أَعۡيُنٞ يُبۡصِرُونَ بِهَآۖ أَمۡ لَهُمۡ ءَاذَانٞ يَسۡمَعُونَ بِهَاۗ قُلِ ٱدۡعُواْ شُرَكَآءَكُمۡ ثُمَّ كِيدُونِ فَلَا تُنظِرُونِ١٩٥﴾ «آیا آنها پاهایی دارند که با آنها راه بروند یا دست‌هایی دارند که با آنها [یاری‌تان دهند و از شما] دفاع کنند؟ آیا چشمانی دارند که با آنها ببینند یا گوش‌هایی دارند که با آنها بشنوند؟ [ای پیامبر، به مشرکان] بگو: «شریکانتان را بخوانید، سپس [علیه من] تدبیر [و نیرنگ] کنید و به من مهلت ندهید». [الأعراف: 194-195]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَٱتَّخَذَ قَوۡمُ مُوسَىٰ مِنۢ بَعۡدِهِۦ مِنۡ حُلِيِّهِمۡ عِجۡلٗا جَسَدٗا لَّهُۥ خُوَارٌۚ أَلَمۡ يَرَوۡاْ أَنَّهُۥ لَا يُكَلِّمُهُمۡ وَلَا يَهۡدِيهِمۡ سَبِيلًاۘ ٱتَّخَذُوهُ وَكَانُواْ ظَٰلِمِينَ﴾ [الأعراف: 148] «و قوم موسی پس از [رفتنِ] او [به کوه طور،] از زیورهای‌شان مجسمه‌ی گوساله‌ای را ساختند [و عبادت کردند] که صدایی [همچون صدای گوساله] داشت. آیا نمی‌دیدند که [آن پیکرِ بی‌جان] با آنان سخن نمی‌گوید و آنان را به راهی هدایت نمی‌کند؟ آن را [معبود] گرفتند و [به خاطر این شرک، نسبت به خویش] ستمكار بودند». [الأعراف: 148].

و ایمان داریم که الله متعال چنان است که خود را وصف نموده و فرستاده‌اش، یعنی رسول الله صلی الله علیه وسلم او را توصیف کرده است؛ پس هیچ چیزی همانند الله متعال نیست و او تعالی شنوای بیناست، الله متعال می‌فرماید: ﴿لَيۡسَ كَمِثۡلِهِۦ شَيۡءٞۖ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡبَصِيرُ١١﴾ «هیچ چیز همانند او نیست، و او شنوای بیناست». [الشورى: 11]. پس آنچه را الله برای خویش ثابت دانسته یا رسول الله صلی الله علیه وسلم در حق الله متعال ثابت دانسته را، پذیرفته و ثابت می‌دانیم و از او چیزهایی را نفی می‌کنیم که از خود نفی نموده یا رسولش صلی الله علیه وسلم از او نفی کرده است؛ بی‌آنکه دچار تعطیل و تمثیل و تکییف و تحریف شویم. [تعطیل به معنای انکار اسماء و صفات؛ و تمثیل به معنای مثل و مانند قائل شدن برای آنها و تکییف به معنای کیفیت قائل شدن و تحریف به معنای تغییر لفظی نص یا معنای آن می‌باشد]. و به یقین می‌دانیم که پروردگار ما پیش از خلق مخلوقات، موصوف به صفاتش بوده است؛ و از ازل تا ابد در نهایت کمال و جلال و جمال می‌باشد؛ چون او اول و آخر است؛ اول است و کسی پیش از او نبوده است و آخر است و کسی بعد از او نیست؛ بنابراین او در کمال و بزرگی اسماء و صفاتش، اول و آخر است.

و ایمان داریم چنانکه علم و آگاهی خلق، حق تعالی را فرا نمی‌گیرد، چشمان‌شان نیز او را در نمی‌یابند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿يَعۡلَمُ مَا بَيۡنَ أَيۡدِيهِمۡ وَمَا خَلۡفَهُمۡ وَلَا يُحِيطُونَ بِهِۦ عِلۡمٗا﴾ «[الله] آنچه را که انسان‌ها [در آخرت] در پیش دارند و آنچه را که [در دنیا] پشت سر گذاشته‌اند [همه را] مى‌داند؛ ولی دانش آنان او را فرانمی‌گیرد». [طه: 110]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿لَّا تُدۡرِكُهُ ٱلۡأَبۡصَٰرُ وَهُوَ يُدۡرِكُ ٱلۡأَبۡصَٰرَۖ وَهُوَ ٱللَّطِيفُ ٱلۡخَبِيرُ﴾ «چشم‌ها او را درنمی‌یابند و[لی] او چشم‌ها را درمی‌یابد و اوست که باریک‌بین و آگاه است». [الأنعام: 103]. امام ابن قتیبه رحمه الله می­گوید: «بر ما واجب است که در مورد صفات الله متعال در همان جایی توقف کنیم که الله متعال یا رسولش صلی الله علیه وسلم نسبت به آن صفت توقف نموده­اند؛ و نباید معنایی را از لفظ وارد شده بگیریم که برای عرب معلوم است و آن معنا را برای آن لفظ به کار می­برند؛ و از تاویل آن به معنای دیگری خودداری می­کنیم». [الاختلاف في اللفظ والرد على الجهمية، ابن قتيبه (ص: 44)].

و ایمان داریم که در میان صفات الله متعال، صفاتی هستند که ملازم ذاتش می‌باشند؛ مانند حیات و علم و شنوایی و بینایی و دست و انگشتان؛ و برخی از صفات او، صفات متعلق به اراده و مشیت او هستند؛ مانند غضب و رضایت و نزول. و ایمان داریم که او «فعال لما یرید» است و هرکاری بخواهد انجام می‌دهد؛ چنانکه هرگاه بخواهد، هرکاری بخواهد، به گونه‌ای که بخواهد انجام می‌دهد. هرکس را بخواهد عزت می‌بخشد و هرکس را بخواهد ذلت؛ کسی نمی‌تواند مانع امر و فرمان او گردد و حکم و داوری و قضاوت او را به میز محاکمه بکشاند.

و ایمان داریم که برخی از صفات الله متعال به صورت مطلق وارد شده‌اند، بنابراین به همان اطلاق، الله متعال را به آنها وصف می‌کنیم؛ مانند شنوایی و حیات و بینایی و .. . و برخی از صفات به صورت مقید ذکر شده‌اند که با قید خود باقی می‌مانند؛ مانند توصیف مکر برای الله متعال در برابر دشمنانش، زمانی که مکر و نیرنگ می‌کنند؛ و فراموش کردن دشمنانش، زمانی که او را فراموش می‌کنند.

و ایمان داریم که برخی از صفات الله متعال به یک صورت وارد شده‌اند؛ مانند صفت حیات و قیومیت و عظمت؛ این صفات در قرآن یا سنت به یک صورت وارد شده‌اند؛ و برخی از صفات در قرآن کریم یا سنت نبوی به صورت‌های متعدد وارد شده‌اند؛ مانند صفت کلام و علو و دست و رویت خداوند توسط مومنان در عرصات قیامت و در بهشت.

از جمله صفات الله متعال، علم و شنوایی است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿قَالَ رَبِّي يَعۡلَمُ ٱلۡقَوۡلَ فِي ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِۖ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ﴾ «[پیامبر] گفت: پروردگارم هر سخنی را که در آسمان و زمین باشد می‌داند و او شنوای داناست». [الأنبياء: 4].

و از صفات او بینایی است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡبَصِيرُ﴾ «به راستی که الله شنوای بیناست». [غافر: 20]. و از ابویونس سلیم بن جبیر غلام آزاد شده‌ی ابوهریره رضی الله روایت است که می‌گوید: از ابوهریره رضی الله عنه شنیدم که این آیه را می‌خواند: ﴿إِنَّ ٱللَّهَ يَأۡمُرُكُمۡ أَن تُؤَدُّواْ ٱلۡأَمَٰنَٰتِ إِلَىٰٓ أَهۡلِهَا وَإِذَا حَكَمۡتُم بَيۡنَ ٱلنَّاسِ أَن تَحۡكُمُواْ بِٱلۡعَدۡلِۚ إِنَّ ٱللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُم بِهِۦٓۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ سَمِيعَۢا بَصِيرٗا﴾ [النساء: 58] «الله به شما فرمان می‌دهد که امانت‌ها را [به طور کامل] به صاحبان‌شان بازگردانید و هنگامی ‌که میان مردم داوری می‌کنید، به عدالت داوری کنید. الله شما را به امری نیک پند می‌دهد. به راستی که الله شنوای بیناست». وی می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه وسلم را دیدم که انگشت ابهامش را بر گوشش گذاشت و انگشت بعدی را بر چشمش؛ ابوهریره رضی الله عنه می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه وسلم را دیدم که این آیه را می‌خواند و دو انگشتش را چنین بر گوش و چشمش می‌گذاشت. ابن یونس می‌گوید: مقریء گفت: مراد این بخش از آیه است: ﴿إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ سَمِيعَۢا بَصِيرٗا﴾ یعنی الله متعال شنوایی و بینایی دارد». [به روایت ابو داود (4728) و حفص بن عمر در جزء قراءات النبي (33) و ابن خزيمة در التوحيد (49) و ابن ابی حاتم در التفسير (5524)].

و از جمله صفات الله متعال چشم است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَلِتُصۡنَعَ عَلَىٰ عَيۡنِيٓ﴾ «و [تو را حمایت کردم] تا در برابر چشمم پرورش یابى». [طه: 39]. و می‌فرماید: ﴿وَٱصۡبِرۡ لِحُكۡمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعۡيُنِنَا﴾ [الطور: 48] «[ای پیامبر،] در برابر حکم پروردگارت شکیبا باش؛ زیرا تو در برابر چشمان ما هستی». و الله متعال می‌فرماید: ﴿وَٱصۡنَعِ ٱلۡفُلۡكَ بِأَعۡيُنِنَا﴾ «و کِشتی را در برابر چشمان ما بساز». [هود: 37]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿تَجۡرِي بِأَعۡيُنِنَا﴾ «در برابر چشمان ما حركت مى‌كرد». [القمر: 14]. و از نافع از عبدالله رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: نزد رسول خدا صلی الله علیه وسلم ذکر دجال شد که ایشان فرمود: «إِنَّ اللَّهَ لَا يَخْفَى عَلَيْكُمْ، إِنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِأَعْوَرَ -وَأَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى عَيْنِهِ- وَإِنَّ المسيحَ الدَّجَّالَ أَعْوَرُ العَيْنِ اليُمْنَى، كَأَنَّ عَيْنَهُ عِنَبَةٌ طَافِيَةٌ»: «الله متعال بر شما پوشیده نیست؛ الله متعال کور نیست – و با دستش به چشمش اشاره نمود – و مسیح دجال چشم راستش کور است؛ گویا چشمش دانه‌ی انگوری برآمده است». [به روایت بخاری (7407) و مسلم (169) و ابو داود (4757) و ترمذی (2241)].

و از جمله صفات الله متعال، حیات و قیومیت است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡحَيُّ ٱلۡقَيُّومُ﴾ «الله [معبودِ راستین است؛] هیچ معبودی [به‌حق] جز او نیست؛ زندۀ پاینده [و قائم به ذات] است». [آل عمران: 2].

و از صفات الله متعال، کلام است؛ الله متعال موصوف به کلام است؛ پیش از اینکه مخلوقات را خلق کند و با آنان سخن بگوید؛ و کلام پروردگارمان وابسته به مشیت اوست؛ چنانکه هرگاه بخواهد تکلم می‌کند. و خبرِ صفت کلام الله از جهات متعدد در قرآن وارد شده است؛ و هر آنچه الله متعال در مورد خود خبر داده است و هر امر و نهی خداوند دال بر کلام خداوند متعال است؛ مانند اینکه می‌فرماید: ﴿إِنَّ ٱللَّهَ يَأۡمُرُ بِٱلۡعَدۡلِ وَٱلۡإِحۡسَٰنِ وَإِيتَآيِٕ ذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَيَنۡهَىٰ عَنِ ٱلۡفَحۡشَآءِ وَٱلۡمُنكَرِ وَٱلۡبَغۡيِۚ يَعِظُكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ﴾ «در حقیقت، الله [شما را] به عدالت و نیکوکاری و بخشش به خویشاوندان فرمان مى‌دهد و از فحشا و زشت‌کاری و سرکشی نهى مى‌كند. او شما را پند مى‌دهد؛ باشد كه پند گیرید». [النحل: 90]. و هرآنچه الله متعال در مورد خود از آن خبر داده که آن را گفته یا می‌گوید، دال بر کلام الله متعال است؛ مانند اینکه می‌فرماید: ﴿إِذۡ قَالَ ٱللَّهُ يَٰعِيسَىٰٓ إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ﴾ «[یاد کن از] هنگامی که الله [به عیسی] فرمود: ای عیسی، من تو را [از زمین] برمی‌گیرم و به سوی خویش بالا می‌برم». [آل عمران: 55]. و هر مطلبی که در نصوص (قرآن و سنت) وارد شده و خبر دادن (از چیزی) را نسبت می‌دهد به الله متعال (یعنی خبر دهنده الله متعال است)، دلالت دارد بر اثبات صفت کلام برای الله، پروردگار جهانیان؛ حق تعالی می‌فرماید: ﴿قَالَتۡ مَنۡ أَنۢبَأَكَ هَٰذَاۖ قَالَ نَبَّأَنِيَ ٱلۡعَلِيمُ ٱلۡخَبِيرُ٣﴾ «گفت: چه کسی این را به تو خبر داده است؟ (پیامبر) فرمود: (الله) دانای آگاه مرا خبر داده است» [التحريم: 3].

و هر ندا یا نجوایی که به الله متعال منسوب شده است، دال بر صفت کلام الله متعال، پروردگار جهانیان است؛ چنانکه در این آیه ذکر شده است: ﴿وَنَٰدَيۡنَٰهُ مِن جَانِبِ ٱلطُّورِ ٱلۡأَيۡمَنِ وَقَرَّبۡنَٰهُ نَجِيّٗا﴾ «و [ما] او [=موسى] را از كناره [كوه] طور و سمت راست [خودش] ندا دادیم و او را مناجات‌کنان [به خویش] نزدیک ساختیم». [مريم: 52]. و هر سخنی که به الله متعال منسوب شده است یا کلامی که در قرآن وارد شده و الله متعال به آن موصوف شده است، دلیلی بر صفت کلام است. و این موارد بسیار زیاد هستند؛ از جمله اینکه الله متعال با فرشتگان سخن گفته و فرموده است: ﴿وَإِذۡ قَالَ رَبُّكَ لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّي جَاعِلٞ فِي ٱلۡأَرۡضِ خَلِيفَةٗۖ﴾ «و [یاد کن] هنگامی که پروردگارت به فرشتگان فرمود: من در زمین جانشینى خواهم گماشت». [البقرة: 30]. و با آدم سخن گفت: ﴿وَقُلۡنَا يَٰٓـَٔادَمُ ٱسۡكُنۡ أَنتَ وَزَوۡجُكَ ٱلۡجَنَّةَ وَكُلَا مِنۡهَا رَغَدًا حَيۡثُ شِئۡتُمَا﴾ «و گفتیم: ای آدم! تو و همسرت [حوّا] در بهشت سکونت کنید و از [نعمت‌های] آن ـ از هر جا که می‌خواهید ـ گوارا بخورید». [البقرة: 35]. و با موسی علیه السلام سخن گفت: ﴿قَالَ يَٰمُوسَىٰٓ إِنِّي ٱصۡطَفَيۡتُكَ عَلَى ٱلنَّاسِ بِرِسَٰلَٰتِي وَبِكَلَٰمِي﴾ «[الله] فرمود: ای موسی، [بدان که‌] من تو را به پیام‌ها و کلام [بی‌واسطه‌ی] خویش، بر مردمان برگزیدم». [الأعراف: 144].

و کلام پروردگارمان شامل ندا دادن می‌شود؛ چنانکه ابراهیم خلیل علیه السلام را ندا داد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَنَٰدَيۡنَٰهُ أَن يَٰٓإِبۡرَٰهِيمُ﴾ «به او ندا دادیم که: ای ابراهیم». [الصافات: 104]. و نیز شامل نجوا می‌باشد؛ مانند نجوای پروردگارمان با موسی علیه السلام: ﴿وَنَٰدَيۡنَٰهُ مِن جَانِبِ ٱلطُّورِ ٱلۡأَيۡمَنِ وَقَرَّبۡنَٰهُ نَجِيّٗا﴾ «و [ما] او [=موسى] را از كناره [كوه] طور و سمت راست [خودش] ندا دادیم و او را مناجات‌کنان [به خویش] نزدیک ساختیم». [مريم: 52]. ابن عباس رضی الله عنهما در مورد این آیه می‌فرماید: «تا جایی که صدای خِش خِش قلم را شنید». [به روایت ابن ابی شيبة (32506) و هناد در الزهد (149) و عبد الله بن احمد در السنة (1231) و طبری در التفسير (15/559) و حاكم (3472)]. و سدی می‌گوید: ﴿وَقَرَّبۡنَٰهُ نَجِيّٗا﴾ یعنی: «موسی علیه السلام به آسمان وارد گردید و با او سخن گفته شد». [تفسير ابن كثير (5/238) و الدر المنثور في التفسير بالمأثور (5/ 515)]. و فرشتگان کلام پروردگارمان را می‌شنوند؛ چنانکه در این آیه ذکر شده است: ﴿حَتَّىٰٓ إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمۡ قَالُواْ مَاذَا قَالَ رَبُّكُمۡۖ قَالُواْ ٱلۡحَقَّۖ وَهُوَ ٱلۡعَلِيُّ ٱلۡكَبِيرُ﴾ «تا آنگاه که اضطراب [و تشویش] از دل‌های‌شان برطرف می‌گردد، [گروهی از آنان به گروه دیگر] می‌گویند: پروردگار‌تان چه گفت؟ [آنان در پاسخ] می‌گویند: حق را [فرمود] و او بلندمرتبه‌ی بزرگ است». [سبأ: 23]. و از مسروق از عبدالله رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «إِذَا تَكَلَّمَ اللَّهُ بِالْوَحْيِ، سَمِعَ أَهْلُ السَّمَاءِ لِلسَّمَاءِ صَلْصَلَةً كَجَرِّ السِّلْسِلَةِ عَلَى الصَّفَا، فَيُصْعَقُونَ، فَلَا يَزَالُونَ كَذَلِكَ حَتَّى يَأْتِيَهُمْ جِبْرِيلُ، حَتَّى إِذَا جَاءَهُمْ جِبْرِيلُ فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ. قَالَ: فَيَقُولُونَ: يَا جِبْرِيلُ، مَاذَا قَالَ رَبُّكَ؟ فَيَقُولُ: الْحَقَّ، فَيَقُولُونَ: الْحَقَّ، الْحَقَّ»: «وقتی الله متعال تکلم به وحی می‌کند، اهل آسمان از آسمان صدایی چون به هم خوردن آهن‌ها به یکدیگر می‌شنوند؛ مانند صدای کشیده شدن زنجیر بر روی صخره‌ی صاف؛ پس بیهوش می‌شوند؛ و همواره در این حالت هستند تا اینکه جبرئیل نزد آنان می‌آید و چون جبرئیل نزد آنان می‌آید ترس از قلب‌های‌شان برچیده می‌شود؛ پس اهل آسمان می‌گویند: ای جبرئیل، پروردگارت چه فرمود؟ پس جبرئیل می‌گوید: حق گفت؛ پس می‌گویند: حق حق». [به روایت ابو داود (4738) و عثمان بن سعيد دارمی در الرد على الجهمية (158) و عبد الله بن احمد در السنة (536) و محمد بن نصر در تعظيم قدر الصلاة (217)].

و در روز قیامت با مردم سخن می‌گوید، چنانکه رسول خدا صلی الله علیه وسلم در این مورد خبر داده و فرموده است: «مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا سَيُكَلِّمُهُ رَبُّهُ، لَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ تُرْجُمَانٌ، وَلَا حِجَابٌ يَحْجُبُهُ»: «هیچیک از شما نیست مگر اینکه پروردگارش با او سخن خواهد گفت؛ چنانکه بین او و بین پروردگارش نه مترجمی خواهد بود و نه حجاب و مانعی که او را بپوشاند». [به روایت بخاری (7443) و مسلم (1016) و ترمذی (2415) و ابن ماجه (185)].

و مردم در روز قیامت کلام الله متعال را می‌شوند؛ چنانکه در حدیث عبدالله بن انیس رضی الله عنه وارد شده که می‌گوید: از رسول خدا صلی الله علیه وسلم شنیدم که فرمود: «يَحْشُرُ اللَّهُ العِبَادَ، فَيُنَادِيهِمْ بِصَوْتٍ يَسْمَعُهُ مَنْ بَعُدَ كَمَا يَسْمَعُهُ مَنْ قَرُبَ: أَنَا الملكُ، أَنَا الدَّيَّانُ»: «الله متعال بندگان را محشور می‌گرداند؛ آنگاه با صدایی ندای‌شان می‌دهد که آنکه دور است چنان می‌شنود که آنکه نزدیک است؛ ندا می‌دهد که: من پادشاه و فرمانروا هستم، من دیان (محاسبه‌گر و جزادهنده‌) هستم». [به روایت بخاری به صورت معلق (9/ 141) و در الأدب المفرد (970) و در خلق أفعال العباد (90) و احمد (16042)].

و ایمان داریم که الله متعال با حجابی از چشم مخلوقاتش پنهان است؛ بنابراین در دنیا او را نمی‌بینند؛ و با هر یک از فرشتگان و پیامبرانش علیهم السلام که خواسته و بخواهد، از پشت حجاب سخن گفته و می‌گوید؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ ٱللَّهُ إِلَّا وَحۡيًا أَوۡ مِن وَرَآيِٕ حِجَابٍ أَوۡ يُرۡسِلَ رَسُولٗا فَيُوحِيَ بِإِذۡنِهِۦ مَا يَشَآءُۚ إِنَّهُۥ عَلِيٌّ حَكِيمٞ﴾ «درخورِ هیچ بشرى نیست كه الله با او سخن بگوید؛ مگر با وحى یا از فراسویِ حجابى یا [اینکه الله] فرشته‌اى بفرستد كه به فرمانش هر چه بخواهد، وحى كند. بی‌تردید، او تعالی بلندمرتبه‌ی حکیم است». [الشورى: 51].

و از ابوموسی رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه وسلم در میان ما برخاست و پنج نکته بیان نموده و فرمود: «إِنَّ اللهَ عز وجل لَا يَنَامُ، وَلَا يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَنَامَ، يَخْفِضُ الْقِسْطَ وَيَرْفَعُهُ، يُرْفَعُ إِلَيْهِ عَمَلُ اللَّيْلِ قَبْلَ عَمَلِ النَّهَارِ، وَعَمَلُ النَّهَارِ قَبْلَ عَمَلِ اللَّيْلِ، حِجَابُهُ النُّورُ لَوْ كَشَفَهُ لَأَحْرَقَتْ سُبُحَاتُ وَجْهِهِ مَا انْتَهَى إِلَيْهِ بَصَرُهُ مِنْ خَلْقِهِ»: «الله عزوجل نمی‌خوابد و شایسته‌ی او نیست که بخوابد؛ ترازوی عدالت را بالا و پایین می‌برد؛ عمل شب پیش از عمل روز و عمل روز پیش از عمل شب به سوی او بالا برده می‌شود؛ حجاب او نور است که اگر آن را کنار بزند، انوار صورتش همه‌ی آفریده‌ها را می‌سوزاند». [به روایت مسلم (179) و ابن ماجه (195)].

و توصیف کلام پروردگارمان چنین است که هر کلام او جدیدتر و تازه‌تر است. الله متعال می‌فرماید: ﴿مَا يَأۡتِيهِم مِّن ذِكۡرٖ مِّن رَّبِّهِم مُّحۡدَثٍ إِلَّا ٱسۡتَمَعُوهُ وَهُمۡ يَلۡعَبُونَ﴾ «هیچ پند تازه‌ای از جانب پروردگارشان برای آنان نمی‌آید، مگر آنکه بازی‌کنان به آن گوش می‌دهند». [الأنبياء: 2]. و هرکلام او بهتر از کلام دیگر اوست. چنانکه از ابوسعید خدری رضی الله عنه روایت است که: مردی از دیگری شنید که «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَد» را می‌خواند و آن را تکرار می‌کرد؛ وقتی صبح شد، نزد رسول خدا صلی الله علیه وسلم رفت و این مساله را با ایشان در میان گذاشت؛ گويا آن را كار كم اهميتی می‌دانست؛ پس رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، إِنَّهَا لَتَعْدِلُ ثُلُثَ القُرْآنِ»: «سوگند به کسی که جانم در دست اوست، این سوره معادل یک سوم قرآن است». [به روایت بخاری (5013) و ابو داود (1461) و نسائی (995)].

و از ابن عباس رضی الله عنهما روایت است که می‌گوید: باری جبرئیل نزد رسول خدا صلی الله علیه وسلم نشسته بود که ناگهان صدايی از بالای سرش شنيد؛ پس سرش را بالا گرفت و گفت: «هَذَا بَابٌ مِنَ السَّمَاءِ فُتِحَ الْيَوْمَ لَمْ يُفْتَحْ قَطُّ إِلَّا الْيَوْمَ، فَنَزَلَ مِنْهُ مَلَكٌ، فَقَالَ: هَذَا مَلَكٌ نَزَلَ إِلَى الْأَرْضِ لَمْ يَنْزِلْ قَطُّ إِلَّا الْيَوْمَ، فَسَلَّمَ، وَقَالَ: أَبْشِرْ بِنُورَيْنِ أُوتِيتَهُمَا لَمْ يُؤْتَهُمَا نَبِيٌّ قَبْلَكَ: فَاتِحَةُ الْكِتَابِ، وَخَوَاتِيمُ سُورَةِ الْبَقَرَةِ، لَنْ تَقْرَأَ بِحَرْفٍ مِنْهُمَا إِلَّا أُعْطِيتَهُ»: «اين (صدای) دروازه‌ای از آسمان است که امروز باز شد و جز امروز هرگز گشوده نشده است؛ پس فرشته‌ای از آن پايين آمد؛ آن گاه گفت: اين فرشته‌ای‌ست که به زمين فرود آمده و جز امروز پايين نيامده است. پس سلام کرد و گفت: تو را به دو نور مژده باد که به تو داده شده و پيش از تو به هيچ پيامبری داده نشد: فاتحة الکتاب و آيات پايانیِ سوره‌ی بقره؛ هر حرفی از آن را بخوانی، درخواست‌هايی را که در آن آمده است، به تو داده می‌شود». [به روایت مسلم (806) و نسائی (912)].

قرآن و همه‌ی کتاب‌های الهی نازل شده بر پیامبران الله علیهم السلام، مانند صحف ابراهیم و موسی علیهما السلام و تورات و انجیل و زبور، همگی کلام الله هستند؛ و الله متعال به همه‌ی آنها تکلم کرده است؛ و جبرئیل علیه السلام ازباری تعالی بدون واسطه شنیده است؛ و الله متعال تورات را مکتوب بر الواح، فرستاده است؛ و جبرئیل وحی را برای پیامبران الله علیهم السلام نازل می‌نمود؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿نَزَلَ بِهِ ٱلرُّوحُ ٱلۡأَمِينُ١٩٣﴾ «روح‌ الامین [= جبرئیل] آن را فرود آورده است». ﴿عَلَىٰ قَلۡبِكَ لِتَكُونَ مِنَ ٱلۡمُنذِرِينَ١٩٤﴾ «بر قلب تو [نازل کرده است] تا بیم‌دهنده باشی». [الشعراء: 193-194]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿فَـَٔامِنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِ ٱلنَّبِيِّ ٱلۡأُمِّيِّ ٱلَّذِي يُؤۡمِنُ بِٱللَّهِ وَكَلِمَٰتِهِۦ وَٱتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمۡ تَهۡتَدُونَ﴾ «پس به الله و فرستاده‌اش ـ‌آن پیامبرِ درس‌ناخوانده‌ای که به الله و سخنانش باور داردـ ایمان بیاورید و از او پیروی کنید؛ باشد که هدایت شوید». [الأعراف: 158]. و کلام الله و کلمات او مخلوق نیستند؛ و بر این اساس است که رسول الله صلی الله علیه وسلم به کلمات الله پناه می‌برد؛ چنانکه می‌فرماید: «مَنْ نَزَلَ مَنْزِلًا، ثُمَّ قَالَ: أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللهِ التَّامَّاتِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ، لَمْ يَضُرَّهُ شَيْءٌ، حَتَّى يَرْتَحِلَ مِنْ مَنْزِلِهِ ذَلِكَ»: «هرکس در جایی اتراق نماید و سپس بگوید: «أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللهِ التَّامَّاتِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ»: «پناه می‌برم به کلمات الله از شر آنچه خلق نموده است» چیزی به او ضرر و آسیبی نمی‌رساند تا اینکه از آنجا حرکت نموده و می‌رود». [به روایت مسلم (2708) و ترمذی (3437) و ابن ماجه (3547)]. و اگر کلمات الله مخلوق می‌بود، پیامبرمان صلی الله علیه وسلم به آن پناه نمی‌برد؛ و کلام الله غیر از خلق اوست؛ چنانکه الله متعال قول و خلق خود را از هم جدا نموده است و خلقتش را قول ننامیده است؛ بلکه می‌فرماید: ﴿أَلَا لَهُ ٱلۡخَلۡقُ وَٱلۡأَمۡرُ﴾ [الأعراف: 54] «آگاه باشید! آفرینش و فرمان از آنِ اوست». وقتی می‌فرماید: ﴿أَلَا لَهُ ٱلۡخَلۡقُ﴾ هیچ چیز مخلوقی باقی نمی‌ماند مگر در دایره‌ی آن می‌گنجد؛ سپس چیزی را ذکر می‌کند که مخلوق نیست: ﴿وَٱلۡأَمۡرُ﴾ و امر و فرمان او، قول و سخنش می‌باشد؛ الله متعال پروردگار جهانیان برتر از آن است که قول و سخن او مخلوق باشد». [الرد على الجهمية، امام احمد (ص: 224)].

و میان کلمات کَونی خداوند و کلمات شرعی او تفاوت می‌گذاریم. کلمات کونی او مانند: ﴿وَلَقَدۡ كُذِّبَتۡ رُسُلٞ مِّن قَبۡلِكَ فَصَبَرُواْ عَلَىٰ مَا كُذِّبُواْ وَأُوذُواْ حَتَّىٰٓ أَتَىٰهُمۡ نَصۡرُنَاۚ وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَٰتِ ٱللَّهِۚ وَلَقَدۡ جَآءَكَ مِن نَّبَإِيْ ٱلۡمُرۡسَلِينَ﴾ «و پیش از تو نیز پیامبرانى تكذیب شدند؛ ولى بر آنچه تكذیب شدند و آزار دیدند، شكیبایى كردند تا [سرانجام] یارى ما به آنان فرارسید؛ و سخنان الله [در مورد پیروزی پیامبرانش] را هیچ تغییردهنده‌ای نیست [که مانع گردد]؛ و مسلّماً اخبار پیامبران [پیشین و داستان شکست دشمنانشان] به تو رسیده است». [الأنعام: 34]. و اینکه می‌فرماید: ﴿قُل لَّوۡ كَانَ ٱلۡبَحۡرُ مِدَادٗا لِّكَلِمَٰتِ رَبِّي لَنَفِدَ ٱلۡبَحۡرُ قَبۡلَ أَن تَنفَدَ كَلِمَٰتُ رَبِّي وَلَوۡ جِئۡنَا بِمِثۡلِهِۦ مَدَدٗا﴾ «[ای پیامبر،] بگو: اگر دریا برای [نگارش] کلمات پروردگارم جوهر شود، پیش از آنکه کلمات پروردگارم پایان یابد، قطعاً دریا به پایان می‌رسد؛ هر چند [دریاهایی دیگر] همانند آن [دریا را نیز] به کمک [آن] بیاوریم». [الكهف: 109]. و کلمات شرعی او مانند: ﴿وَتَمَّتۡ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدۡقٗا وَعَدۡلٗاۚ لَّا مُبَدِّلَ لِكَلِمَٰتِهِۦۚ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ﴾ «و سخن پروردگارت [= قرآن] با راستى [در گفتار] و عدل [در احکام] به حد تمام و کمال رسید. هیچ تغییردهنده‌اى براى سخنانش نیست؛ و او شنواى داناست». [الأنعام: 115]. و اینکه می‌فرماید: ﴿وَإِذِ ٱبۡتَلَىٰٓ إِبۡرَٰهِـۧمَ رَبُّهُۥ بِكَلِمَٰتٖ فَأَتَمَّهُنَّ﴾ «و [ای پیامبر، یاد کن از] هنگامی که الله ابراهیم را با سخنانی [مشتمل بر احکام و تکالیف شرعی] آزمود و او همه را به خوبی به انجام رساند». [البقرة: 124].

امام دارمی می‌گوید: «کسی کلام الله عزوجل را انکار نمی‌کند مگر آنکه قصد ابطال چیزهایی را دارد که الله عزوجل نازل کرده است؛ چگونه ممکن است کسی که سخن گفتن را به بندگان آموخته و انسان‌ها را به سخن آورده است، خود از سخن گفتن ناتوان باشد؟». [الرد على الجهمية، دارمی (ص: 155)].

و از جمله صفات الله متعال «عزت» است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿سُبۡحَٰنَ رَبِّكَ رَبِّ ٱلۡعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ﴾ «پروردگارت ـ پرورگار عزت و قدرت ـ از آنچه [مشرکان به دروغ] توصیف می‌کنند پاک و منزه است». [الصافات: 180]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿مَن كَانَ يُرِيدُ ٱلۡعِزَّةَ فَلِلَّهِ ٱلۡعِزَّةُ جَمِيعًا﴾ «هرکس سربلندی [دنیا و آخرت را] می‌خواهد، [بداند که] سربلندی همه از آنِ الله است». [فاطر: 10].

و از جمله صفات الله متعال «قهر» است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَمَا مِنۡ إِلَٰهٍ إِلَّا ٱللَّهُ ٱلۡوَٰحِدُ ٱلۡقَهَّارُ﴾ «و معبودی [به‌حق] نیست، مگر الله یگانه‌‌ی پیروزمند». [ص: 65].

و از جمله صفات الله متعال جبروت، ملکوت، کبریایی و عظمت هستند؛ و رسول خدا صلی الله علیه وسلم در رکوعش این ذکر را می‌خواند: «سُبْحَانَ ذِي الْجَبَرُوتِ وَالْمَلَكُوتِ وَالْكِبْرِيَاءِ وَالْعَظَمَةِ»: «پاک و منزه است آنکه صاحب غلبه و چیرگی و فرمانروایی و بزرگی و عظمت است». [به روایت ابو داود (873) و نسائی (1049) و احمد (23980) و ترمذی در الشمائل (314) و بزار (2750)]. و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «قال الله عز وجل: الْكِبْرِيَاءُ رِدَائِي، وَالْعَظَمَةُ إِزَارِي، فَمَنْ نَازَعَنِي وَاحِدًا مِنْهُمَا، قَذَفْتُهُ فِي النَّارِ»: «الله عزوجل فرموده است: کبریایی و بزرگی ردای من است و عظمت ازار من؛ پس هرکس در یکی از آنها با من نزاع کند، او را در آتش دوزخ می‌اندازم». [به روایت ابو داود (4090) و ابن ماجه (4174) و حميدی (1183) و ابن ابی شيبه (27111) و احمد (7382)].

و از جمله صفات الله متعال اراده و مشیت است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿يُرِيدُ ٱللَّهُ بِكُمُ ٱلۡيُسۡرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ ٱلۡعُسۡرَ﴾ «الله [با بیان این احکام،] برای‌تان آسانی می‌خواهد و دشواری نمی‌خواهد». [البقرة: 185]. و می‌فرماید: ﴿وَيُرِيدُ ٱللَّهُ أَن يُحِقَّ ٱلۡحَقَّ بِكَلِمَٰتِهِۦ وَيَقۡطَعَ دَابِرَ ٱلۡكَٰفِرِينَ﴾ «و[لی] الله می‌خواست با سخنان خویش [دربارۀ کشتار کفار]، حق [= اسلام] را پایدار گردانَد و ریشه‌ی کافران را قطع کند». [الأنفال: 7]. و می‌فرماید: ﴿وَمَا تَشَآءُونَ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُ رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾ «و شما [چیزی را] نمی‌خواهید، مگر آنکه پروردگار جهانیان [اراده کند و] بخواهد». [التكوير: 29].

و از جمله صفات الله متعال قدرت است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦ خَلۡقُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَثَّ فِيهِمَا مِن دَآبَّةٖۚ وَهُوَ عَلَىٰ جَمۡعِهِمۡ إِذَا يَشَآءُ قَدِيرٞ﴾ «از نشانه‌هاى [توان و تدبیر] او، آفرینش آسمان‌ها و زمین و موجودات زنده‌اى است كه در آنها پراكنده كرده است؛ و هرگاه اراده كند، بر جمع‌آورى آنها نیز قادر و تواناست». [الشورى: 29]. و می‌فرماید: ﴿إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ﴾ «زیرا الله بر هر کاری تواناست». [البقرة: 20].

و از جمله صفات الله متعال رحمت است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَرَحۡمَتِي وَسِعَتۡ كُلَّ شَيۡءٖ﴾ «و رحمتم همه چیز را فراگرفته است». [الأعراف: 156]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿كَتَبَ رَبُّكُمۡ عَلَىٰ نَفۡسِهِ ٱلرَّحۡمَةَ﴾ «پروردگارتان [در حق شما بخشایش و] رحمت را بر خود مقرر داشته است». [الأنعام: 54]. پس این رحمت، صفتی از صفات الله متعال است؛ و نسبت آن به الله متعال، نسبت صفت به موصوف است؛ و گاهی در قرآن و سنت نبوی، رحمت منسوب به الله متعال، از باب نسبت مخلوق به خالق می‌باشد؛ چنانکه در این آیه چنین است: ﴿وَهُوَ ٱلَّذِيٓ أَرۡسَلَ ٱلرِّيَٰحَ بُشۡرَۢا بَيۡنَ يَدَيۡ رَحۡمَتِهِۦۚ وَأَنزَلۡنَا مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ طَهُورٗا﴾ «و اوست كه پیش از [باران] رحمتش بادها را بشارت‌بخش فرستاد و از آسمان آبی پاک [و پاک‌کننده] فروفرستادیم». [الفرقان: 48]. و از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: از رسول خدا صلی الله علیه وسلم شنیدم که فرمود: «إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الرَّحْمَةَ يَوْمَ خَلَقَهَا مِائَةَ رَحْمَةٍ»: «الله متعال در روزی که رحمت را خلق نمود، آن را صد رحمت خلق کرد». [به روایت بخاری (6469) و مسلم (2752) و ترمذی (3541) و ابن ماجه (4293)]. پس این رحمت، مخلوقی است که نسبت آن به الله متعال، از باب نسبت مخلوق به خالق است.

و از دیگر صفات او، علو است؛ علو قهر و علو قدر و منزلت و علو ذات؛ و هر سه مورد صفت او هستند و دال بر کمالش؛ و قرآن عظیم و سنت نبوی شریف و عقل و فطرت، همگی بر علو با انواع آن دلالت می‌کنند؛ بنابراین هر خبر الله متعال یا خبر نبوی مبنی بر اینکه الله متعال «العلی» یا «الاعلی» هست یا به این اشاره دارد که الله متعال در بالا هست، دلالت بر علو و بالا بودن الله متعال دارد؛ و هر خبری که حاکی از نزول چیزی از سوی او می‌باشد، مانند نزول وحی و نزول امر و فرمان و اینکه در روز قیامت برای قضاوت و داوری می‌آید یا در هر شب و در شب عرفه نازل می‌شود و فرشتگان را فرو می‌فرستد، همگی دال بر علو و بالا بودن اوست. همچنین هر خبری مبنی بر اینکه او در آسمان است یا بالای آسمان است یا بالای عرش است یا بر عرش استوا دارد، همگی دال بر علو و بالا بودن او هست؛ و نیز هر خبری مبنی بر اینکه چیزی به سوی او صعود می‌کند، دال بر علو و بالابودن او تعالی می‌باشد.

از جمله اینکه: فرشتگان از پروردگاری که فوق آنان است، می‌ترسند؛ و به سوی او عروج نموده و بالا می‌روند؛ و اعمال به سوی او بالا برده می‌شوند؛ و به سوی او بالا رفته و صعود می‌کنند؛ و الله متعال عیسی علیه السلام را به سوی خود بالا برد؛ و سیر شبانه‌ی پیامبر ما صلی الله علیه وسلم و عروج ایشان به آسمان؛ همگی دلالت بر علو و بالا بودن الله متعال دارند؛ بلکه دلایل دال بر علو الله متعال تنوع زیادی دارند؛ و هر نوعی زیرمجموعه‌های زیاد و بی‌شماری دارد که برشمردن آنها کار دشواری است.

برخی از این دلایل عبارتند از اینکه: الله متعال می‌فرماید: ﴿لَهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۖ وَهُوَ ٱلۡعَلِيُّ ٱلۡعَظِيمُ﴾ «هرچه در آسمان‌ها و زمین است متعلق به اوست؛ و او بلندمرتبه و بزرگ است». [الشورى: 4]. و الله متعال می‌فرماید: ﴿ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦ هُوَ ٱلۡبَٰطِلُ وَأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡعَلِيُّ ٱلۡكَبِيرُ﴾ «این به سبب آن است که الله حق است و آنچه را که [مشرکان] جز او می‌خوانند [همه] باطل است و الله بلندمرتبه‌ی بزرگ است». [الحج: 62]. و می‌فرماید: ﴿إِلَيۡهِ يَصۡعَدُ ٱلۡكَلِمُ ٱلطَّيِّبُ وَٱلۡعَمَلُ ٱلصَّٰلِحُ يَرۡفَعُهُۥ﴾ «گفتار پاک [و ذکر الهی] به سویش اوج می‌گیرد و کردار شایسته، آن [گفتار] را بالا می‌برد». [فاطر: 10]. و اینکه می‌فرماید: ﴿وَهَٰذَا كِتَٰبٌ أَنزَلۡنَٰهُ مُبَارَكٞ فَٱتَّبِعُوهُ وَٱتَّقُواْ لَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ﴾ «و این [قرآن] که آن را نازل کردیم کتابی پُربرکت است؛ از آن پیروی کنید و پروا نمایید؛ باشد که مورد رحمت [الله] قرار گیرید». [الأنعام: 155]. و می‌فرماید: ﴿إِنَّآ أَنزَلۡنَٰهُ قُرۡءَٰنًا عَرَبِيّٗا لَّعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ﴾ «ما آن را قرآنی [به زبان] عربی نازل کردیم؛ باشد که [در مفاهیمش] بیندیشید». [يوسف: 2]. و می‌فرماید: ﴿يَخَافُونَ رَبَّهُم مِّن فَوۡقِهِمۡ وَيَفۡعَلُونَ مَا يُؤۡمَرُونَ﴾ «[فرشتگان] از پروردگار خویش كه [به ذات و غلبه و قدرتش] بالای آنان است مى‌ترسند و آنچه را فرمان داده مى‌شوند انجام می‌دهند». [النحل: 50]. و می‌فرماید: ﴿إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ﴾ «ای عیسی، من تو را [از زمین] برمی‌گیرم و به سوی خویش بالا می‌برم». [آل عمران: 55]. و می‌فرماید: ﴿تَعۡرُجُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَٱلرُّوحُ إِلَيۡهِ فِي يَوۡمٖ كَانَ مِقۡدَارُهُۥ خَمۡسِينَ أَلۡفَ سَنَةٖ﴾ «فرشتگان و روح [= جبرئیل] به سوی او عروج می‌کنند، در روزی ‌که مقدارش [در مقیاس بشری،] پنجاه‌ هزار سال است». [المعارج: 4]. و اینکه می‌فرماید: ﴿ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَ سَبۡعَ سَمَٰوَٰتٖ وَمِنَ ٱلۡأَرۡضِ مِثۡلَهُنَّۖ يَتَنَزَّلُ ٱلۡأَمۡرُ بَيۡنَهُنَّ لِتَعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ وَأَنَّ ٱللَّهَ قَدۡ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عِلۡمَۢا﴾ «الله است که هفت آسمان را آفرید و از زمین [نیز] همانند آنها را [آفرید]؛ و فرمان [الله] پیوسته در میان آنها نازل می‌شود، تا بدانید که الله بر همه چیز تواناست و اینکه علم الله بر همه چیز احاطه دارد». [الطلاق: 12]. و اینکه می‌فرماید: ﴿بَل رَّفَعَهُ ٱللَّهُ إِلَيۡهِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمٗا﴾ «بلکه الله او را به سوی خویش بالا بُرد؛ و الله شکست‌ناپذیرِ حکیم است». [النساء: 158]. و پروردگارمان می‌فرماید: ﴿سُبۡحَٰنَ ٱلَّذِيٓ أَسۡرَىٰ بِعَبۡدِهِۦ لَيۡلٗا مِّنَ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِ إِلَى ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡأَقۡصَا ٱلَّذِي بَٰرَكۡنَا حَوۡلَهُۥ لِنُرِيَهُۥ مِنۡ ءَايَٰتِنَآۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡبَصِيرُ﴾ «پاک و منزّه است آن [پروردگاری‌] كه بنده‌اش [محمد] را شبانگاه از مسجد الحرام به سوى مسجد الاقصى ـ كه پیرامونش را بركت داده‌ایم ـ سِیر داد تا برخی از نشانه‌هاى [قدرت] خویش را به او بنمایانیم. بی‌تردید، او همان شنواى بیناست». [الإسراء: 1].

و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «لَمَّا قَضَى اللَّهُ الخَلْقَ، كَتَبَ كِتَابًا عِنْدَهُ: غَلَبَتْ، أَوْ قَالَ: سَبَقَتْ رَحْمَتِي غَضَبِي، فَهُوَ عِنْدَهُ فَوْقَ العَرْشِ»: «وقتی الله متعال کار خلقت را به پایان برد، نزد او نوشته شد: غلبه یافت یا رحمتم بر خشمم پیشی گرفت؛ و این نوشته نزد او بالای عرش است». [به روایت بخاری (7553) و مسلم (2751) و ترمذی (3543) و ابن ماجه (189)]. و از معاویه بن حکم سلمی رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: باری به همراه رسول خدا صلی الله علیه وسلم نماز می‌خواندم که مردی از میان جمع عطسه زد که من گفتم: «يَرْحَمُكَ اللهُ»: «الله به تو رحم کند». پس جمع حاضر با چشمان‌شان به من خیره شدند؛ پس با خود گفتم: مادرت به عزایت بنشیند، چه شده که اینگونه به من نگاه می‌کنید؟ پس شروع کردند به ضربه زدن به ران‌های‌شان با دستان‌شان؛ و به این ترتیب وقتی دیدم که مرا ساکت می‌کنند، ساکت شدم؛ وقتی رسول الله صلی الله علیه وسلم نماز خواند - که پدر و مادرم به فدایش باد و قبل و بعد از او معلمی بهتر از او در آموزش ندیدم – نه با من رو ترش کرد و نه مرا زد و نه بد و بیراه گفت، فرمود: «إِنَّ هَذِهِ الصَّلَاةَ لَا يَصْلُحُ فِيهَا شَيْءٌ مِنْ كَلَامِ النَّاسِ، إِنَّمَا هُوَ التَّسْبِيحُ وَالتَّكْبِيرُ وَقِرَاءَةُ الْقُرْآنِ»: «هيچيک از سخنان مردم، شايسته‌ی اين نماز نيست؛ زيرا نماز، تسبيح و تکبير و قرائت قرآن است». يا چنين سخنی فرمود. گفتم: ای رسول خدا، من تازه مسلمانم و اينک الله اسلام را فرستاده است؛ و در ميانِ ما کسانی هستند که نزد کاهنان می‌روند (حكمشان چیست، ما پیش آنها برویم؟). فرمود: «فَلَا تَأْتِهِمْ»: «تو نزدِ کاهنان نرو». گفتم: در ميانِ ما کسانی هستند که - هر چيزی را- به فال بد می‌گيرند؟ فرمود: «ذَاكَ شَيْءٌ يَجِدُونَهُ فِي صُدُورِهِمْ، فَلَا يَصُدَّنَّهُمْ»: «اين وسوسه‌ای‌ست که در دل‌های‌شان خطور می‌کند و نبايد آنها را از تصميم و کارِشان باز دارد». - ابن صبّاح می‌گوید: «فَلَا يَصُدَّنَّکُمْ» درست است -. گفتم: در ميان ما کسانی هستند که با کشيدنِ خط، فال می‌گيرند؟ فرمود: «كَانَ نَبِيٌّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ يَخُطُّ، فَمَنْ وَافَقَ خَطَّهُ فَذَاكَ»: «يکی از پيامبران نيز با کشيدنِ خط، فال می‌گرفت؛ لذا کسی که خطش درست از آب درمی‌آيد، با خط آن پيامبر موافق افتاده است». راوی می‌گويد: من کنيزی داشتم که گوسفندانم را در اطراف کوه احد و جوانيه می‌چرانيد. روزی مطلع شدم که گرگ يکی از گوسفندان را برده است و از آنجا که من انسان هستم و مانند ساير انسان‌ها خشمگين می‌شوم، يک سيلی به او زدم. پس از آن، نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم آمدم. رسول خدا آن را (گناه و اشتباه) خيلی بزرگی بحساب آورد. من گفتم: يا رسول الله، آن‌را آزاد نکنم؟ فرمود: «ائْتِنِي بِهَا»: «او را نزد من بياور». من او را نزد رسول خدا بردم. رسول خدا صلی الله علیه وسلم به او فرمود: «أَيْنَ اللهُ؟»: «الله کجاست؟». کنيز گفت: «در آسمان است». رسول الله صلی الله علیه وسلم پرسيد: «مَنْ أَنَا؟»: «من کيستم؟». کنيز گفت: تو پيامبر الله هستی. رسول الله (خطاب به معاويه بن حکم) گفت: «أَعْتِقْهَا، فَإِنَّهَا مُؤْمِنَةٌ»: «او را آزاد کن که او مؤمن است». (در آسمان است يعنی بالا است.) [به روایت مسلم (537) و ابو داود (930) و نسائی (1218)].

و از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «همواره، پی در پی و به دنبال هم فرشتگانی در شب و فرشتگانی در روز نزد شما می‌آیند و در نماز صبح و نماز عصر گرد می‌آیند؛ سپس کسانی که شب را نزد شما به سر برده‌اند به آسمان می‌روند و الله متعال درحالی‌که خود می‌داند، از آنان می‌پرسد: بندگانم را چگونه ترک نمودید؟ پس می‌گویند: درحالی‌که نماز می‌خواندند ترک‌شان نمودیم؛ و درحالی نزد آنان رفتیم که نماز می‌خواندند». [به روایت بخای (555) و مسلم (632) و نسائی (485)]. و در حدیث ابورزین رضی الله عنه وارد شده که می‌گوید: گفتم: ای رسول خدا، پروردگارمان پیش از اینکه مخلوقات را خلق کند، کجا بوده است؟ فرمود: «كَانَ فِي عَمَاءٍ مَا تَحْتَهُ هَوَاءٌ وَمَا فَوْقَهُ هَوَاءٌ، وَخَلَقَ عَرْشَهُ عَلَى الماء»: «در ابری بود، که زیر آن [ابر] هوا بود و بالایش هوا [یا الله بود و چیزی با او نبود] و عرش خود را بر آب آفرید». [به روایت ترمذی (3109) و ابن ماجه (182) و طيالسی (1189) و احمد (16188) و ابن ابی عاصم در السنة (625)]. این نصوص و نیز بسیاری از آیات و احادیث، دلالت بر علو دارند.

و دلایل دال بر علو، از دایره شمار بیرون‌اند؛ و علمای اسلام بر اثبات آن اجماع دارند؛ چنانکه عقل و فطرت سالم بر آن دلالت می‌کند؛ امام ابن بطه رحمه الله می‌گوید: «و مسلمانان از صحابه و تابعین و همه‌ی اهل علم از مومنان اجماع دارند که الله تبارک وتعالی بر عرش خود، بالای آسمان‌ها و جدای از مخلوقاتش می‌باشد و علم او به همه‌ی مخلوقاتش محیط است». [الإبانة الكبرى، ابن بطة (7/ 136)].

و دارمی رحمه الله سخن ابن مبارک را نقل نموده که وقتی سوال شد: چگونه پروردگارمان را بشناسیم؟ گفت: به این صورت که بالای عرش است، بالای آسمان هفتم بر عرش و جدای از مخلوقاتش می‌باشد». [الرد على الجهمية، دارمی (ص: 98)].

و از جمله صفات الله متعال، استواء بر عرش است که الله متعال در هفت جا از کتابش ذکر نموده است. از جمله اینکه می‌فرماید: ﴿إِنَّ رَبَّكُمُ ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰ عَلَى ٱلۡعَرۡشِۖ يُغۡشِي ٱلَّيۡلَ ٱلنَّهَارَ يَطۡلُبُهُۥ حَثِيثٗا وَٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَ وَٱلنُّجُومَ مُسَخَّرَٰتِۭ بِأَمۡرِهِۦٓۗ أَلَا لَهُ ٱلۡخَلۡقُ وَٱلۡأَمۡرُۗ تَبَارَكَ ٱللَّهُ رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾ «[ای مردم،] بی‌گمان، پروردگار شما الله است که آسمان‌ها و زمین را در شش روز آفرید؛ سپس [آن گونه كه شايسته جلال و عظمت اوست] بر عرش قرار گرفت. [تاریکیِ] شب را با [روشناییِ] روز می‌پوشانَد که [هریک،] آن [دیگری] را شتابان [و پیوسته] می‌جوید و خورشید و ماه و ستارگان را [پدید آورد] كه [همگی] به فرمانِ او به خدمت [انسان] گماشته شده‌اند. آگاه باشید! آفرینش و فرمانروایی، از آنِ اوست. پربرکت [و بزرگ] است الله که پروردگار جهانیان است». [الأعراف: 54]. و از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «لَمَّا قَضَى اللَّهُ الخَلْقَ، كَتَبَ كِتَابًا عِنْدَهُ: غَلَبَتْ، أَوْ قَالَ: سَبَقَتْ رَحْمَتِي غَضَبِي، فَهُوَ عِنْدَهُ فَوْقَ العَرْشِ»: «وقتی الله متعال کار خلقت را به پایان برد، نزد او نوشته شد: غلبه یافت یا رحمتم بر خشمم پیشی گرفت؛ و این نوشته نزد او بالای عرش است». [به روایت بخاری (7553) و مسلم (2751) و ترمذی (3543) و ابن ماجه (189)]. و لالکائی از ابن عیینه روایت نموده که گفت: در رابطه با این آیه: ﴿ٱلرَّحۡمَٰنُ عَلَى ٱلۡعَرۡشِ ٱسۡتَوَىٰ﴾ [طه: 5] «[پروردگار] رحمان [آن گونه كه شايسته جلال و مقام اوست] بر عرش استوا نمود»، از ربیعه سؤال شد: استوا چگونه است؟ گفت: «استوا معنای مجهولی ندارد (= قرار گرفتن) و کیفیت آن در حیطه‌ی عقل نمی‌گنجد و رسالت از جانب الله است و بر پیامبر ابلاغ است و بر ما تصدیق». [شرح اصول اعتقاد أهل السنة والجماعة (3/442) و العرش، ذهبی (2/ 213)]. و مانند این سخن از امام دارالهجرة امام مالک رحمه الله نیز نقل شده است. [به روایت ابو نعيم در الحلية (6/325، 326) و بيهقی در الأسماء والصفات (2/ 304) و ابن عبدالبر در التمهيد (7/ 138) و ذهبی رحمه الله می‌گوید: «امام مالک گفته است: «استوا معلوم است و کیفیت آن مجهول و ایمان به آن واجب و سوال از کیفیت آن بدعت است» و علما این سخن ایشان را به عنوان قاعده‌ای اقتباس نموده‌اند که در این زمینه بدان استناد می‌شود». العلو، ذهبی (1/ 117)].

و از جمله صفات الله متعال محبت است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿فَسَوۡفَ يَأۡتِي ٱللَّهُ بِقَوۡمٖ يُحِبُّهُمۡ وَيُحِبُّونَهُۥٓ﴾ «الله به زودی گروهی را می‌آورد که آنان را دوست دارد و آنها [نیز] او تعالی را دوست دارند». [المائدة: 54]. امام دارمی رحمه الله می‌گوید: «و به این ترتیب میان دو محبت جمع نموده است: محبت خالق و محبت مخلوق در کنار یکدیگر؛ سپس میان آنچه دوست دارد و آنچه دوست ندارد، تفاوت گذاشته است؛ تا به خلقش بیاموزد که آن دو متضاد یکدیگر هستند و اتفاقی در میان آنها نیست؛ چنانکه می‌فرماید: ﴿لَّا يُحِبُّ ٱللَّهُ ٱلۡجَهۡرَ بِٱلسُّوٓءِ مِنَ ٱلۡقَوۡلِ﴾ [النساء: 148] «الله بدگوییِ آشکار را دوست ندارد» و ﴿إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُسۡرِفِينَ﴾ [الأنعام: 141] «[چرا که] بی‌تردید، او تعالی اسرافکاران را دوست ندارد». [نقض الدارمی (2/ 865)].

و می‌فرماید: ﴿إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلتَّوَّٰبِينَ وَيُحِبُّ ٱلۡمُتَطَهِّرِينَ﴾ «به راستی که الله توبه‌کنندگان را دوست دارد و پاکیزگان را [نیز] دوست ‌دارد». [البقرة: 222]. و از سهل بن سعد رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه وسلم در روز خیبر فرمود: «لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَدًا رَجُلًا يُفْتَحُ عَلَى يَدَيْهِ، يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، وَيُحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ»: «فردا پرچم را به مردی می‌دهم که به دستان او فتح صورت می‌گیرد و الله و رسولش را دوست دارد و الله و رسولش او را دوست دارند». [به روایت بخاری (3009) و مسلم (2406) و ابو داود (3661)]. و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ، حَتَّى أَكُونَ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ وَالِدِهِ وَوَلَدِهِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ»: «هیچیک از شما ایمان نمی‌آورد تا اینکه نزد او از پدر و فرزند و همه‌ی مردم محبو‌ب‌تر باشم». [به روایت بخاری (15)) و مسلم (44) و نسائی (5013) و ابن ماجه (67)].

و از جمله صفات الله متعال «رضایت» است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَٱلسَّٰبِقُونَ ٱلۡأَوَّلُونَ مِنَ ٱلۡمُهَٰجِرِينَ وَٱلۡأَنصَارِ وَٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوهُم بِإِحۡسَٰنٖ رَّضِيَ ٱللَّهُ عَنۡهُمۡ وَرَضُواْ عَنۡهُ﴾ «و پیشگامان نخستین ـ از مهاجران و انصارـ و کسانی ‌که به نیکی از آنان پیروی کردند، الله از آنان راضی گشت و آنان [نیز] از او راضی شدند». [التوبة: 100]. و از ام المومنین عایشه رضی الله عنها روایت است که می‌گوید: شبی رسول خدا صلی الله علیه وسلم را در بسترم نیافتم؛ پس در جستجوی او برآمدم، دستم به کفِ پاهايش خورد؛ آن بزرگوار به سجده رفته و دو پايش را بالا گرفته بود و می‌گفت: «اللهُمَّ أَعُوذُ بِرِضَاكَ مِنْ سَخَطِكَ، وَبِمُعَافَاتِكَ مِنْ عُقُوبَتِكَ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنْكَ لَا أُحْصِي ثَنَاءً عَلَيْكَ، أَنْتَ كَمَا أَثْنَيْتَ عَلَى نَفْسِكَ»: «بارالها، از خشم تو به رضایتت و از مجازاتت به عفو و بخششت پناه می‌آورم؛ و از تو به تو پناه می‌آورم و بی‌شمار ثنا و ستایشت می‌گویم؛ تو چنانی که خود را ستایش گفتی». [به روایت مسلم (486) و ابو داود (879) و ترمذی (3493) و نسائی (169) و ابن ماجه (3841)].

و از جمله صفات الله متعال این است که نسبت به دشمنانش کراهت دارد؛ چون آنها رضایتش را دوست ندارند؛ و نسبت به آنچه بر پیامبرش صلی الله علیه وسلم نازل کرده است، کراهت دارند. الله متعال می‌فرماید: ﴿ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمُ ٱتَّبَعُواْ مَآ أَسۡخَطَ ٱللَّهَ وَكَرِهُواْ رِضۡوَٰنَهُۥ فَأَحۡبَطَ أَعۡمَٰلَهُمۡ﴾ «این [کیفر،] از آن روست که آنان پیرو راهی شدند که الله را به خشم می‌آورَد و از انجام کارهایی که موجب خشنودی الهی می‌شود کراهت داشتند؛ پس [الله نیز نتیجه‌ی] کارهای‌شان را تباه ساخت». [محمد: 28]. و می‌فرماید: ﴿وَلَٰكِن كَرِهَ ٱللَّهُ ٱنۢبِعَاثَهُمۡ فَثَبَّطَهُمۡ وَقِيلَ ٱقۡعُدُواْ مَعَ ٱلۡقَٰعِدِينَ﴾ «ولى الله رهسپاریِ آنان را [برای جهاد در رکاب تو] کراهت داشت؛ پس آنان را منصرف نمود و [به آنان‌] گفته شد: با خانه‌نشینان بمانید». [التوبة: 46]. و از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «قَالَ اللَّهُ: إِذَا أَحَبَّ عَبْدِي لِقَائِي أَحْبَبْتُ لِقَاءَهُ، وَإِذَا كَرِهَ لِقَائِي كَرِهْتُ لِقَاءَهُ»: «الله متعال می‌فرماید: چون بنده‌ام دیدار مرا دوست داشته باشد، من دیدار او را دوست دارم؛ و اگر از دیدار من کراهیت داشته باشد، نسبت به دیدار او کراهیت دارم». [به روایت بخاری (7504) و نسائی (1835)].

و از جمله صفات الله متعال خشم و غضب گرفتن بر دشمنانش می‌باشد؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿وَغَضِبَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِمۡ وَلَعَنَهُمۡ﴾ «الله بر آنان خشم گرفته و آنان را از رحمت خویش دور کرده است». [الفتح: 6]. و از ابن عباس رضی الله عنهما روایت است که می‌گوید: «اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى مَنْ قَتَلَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي سَبِيلِ اللَّهِ، اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى قَوْمٍ دَمَّوْا وَجْهَ نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم»: «الله متعال بر کسی که پیامبر در راه الله او را کشته است، به شدت خشم گرفته است؛ و الله متعال بر گروهی که صورت پیامبر خدا صلی الله علیه وسلم را خون‌آلود کردند، به شدت خشم گرفته است». [به روایت بخاری (4074)].

و از صفات او خشم و غصب نسبت به دشمنانش و مقت او نسبت به کافران است. الله متعال می‌فرماید: .«{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنَادَوْنَ لَمَقْتُ اللَّهِ أَكْبَرُ مِن مَّقْتِكُمْ أَنفُسَكُمْ}: «[در دوزخ] به کافران ندا می‌دهند که: دشمنی و خشم الله سخت‌تر از دشمنی و خشم شما نسبت به خودتان است. [غافر: 10].

و از صفات او، مکر او نسبت به دشمنانش می‌باشد که در پی مکر و نیرنگ نسبت به دوستانش می‌باشند. الله متعال می‌فرماید: ﴿وَمَكَرُواْ مَكۡرٗا وَمَكَرۡنَا مَكۡرٗا وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ٥٠﴾ «آنان [برای قتل صالح و پیروانش] نیرنگی به کار بردند و ما [نیز برای نابودی کافران] نیرنگی اندیشیدیم؛ در حالی‌ که آنان نمی‌دانستند». ﴿فَٱنظُرۡ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ مَكۡرِهِمۡ أَنَّا دَمَّرۡنَٰهُمۡ وَقَوۡمَهُمۡ أَجۡمَعِينَ٥١﴾ «بنگر عاقبت نیرنگشان چه شد: ما همه‌ی آن افراد و قومشان را نابود کردیم». [النمل: 50-51].

و از جمله صفات الله متعال «الأسف» می‌باشد که شدیدترین حالت خشم و غضب است؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿فَلَمَّآ ءَاسَفُونَا ٱنتَقَمۡنَا مِنۡهُمۡ فَأَغۡرَقۡنَٰهُمۡ أَجۡمَعِينَ﴾ «پس چون ما را به خشم آوردند، از آنان انتقام گرفتیم و همگی را [در دریا] غرق کردیم». [الزخرف: 55]. قتادی و سدی می‌گویند: ««فَلَمَّآ ءَاسَفُونَا» یعنی زمانی که ما را به خشم و غضب آوردند». [تفسير الطبری (21/ 622)].

و از جمله صفات الله متعال، مخادعه‌ی کسانی است که در پی خدعه و فریب او هستند؛ چنانکه الله متعال منافقانی را که در پی فریب او هستند، به خدعه گرفتار می‌کند. الله متعال می‌فرماید: ﴿يُخَٰدِعُونَ ٱللَّهَ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَمَا يَخۡدَعُونَ إِلَّآ أَنفُسَهُمۡ وَمَا يَشۡعُرُونَ﴾ «آنان [گمان می‌کنند] الله و مؤمنان را فریب می‌دهند؛ در حالی که فقط خود را فریب می‌دهند؛ ولی نمی‌فهمند». [البقرة: 9]. و می‌فرماید: ﴿إِنَّ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ يُخَٰدِعُونَ ٱللَّهَ وَهُوَ خَٰدِعُهُمۡ﴾ «بی‌تردید، منافقان [با دروغگویی و تظاهرشان] با الله فریبکاری می‌کنند [و حال آنکه به سزای رفتارشان] الله فریب‌دهندۀ آنان است». [النساء: 142].

و الله متعال بیان نموده که دشمنانش را فراموش می‌کند چنانکه آنان دیدارش را فراموش کردند؛ الله متعال می‌فرماید: ﴿ٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ دِينَهُمۡ لَهۡوٗا وَلَعِبٗا وَغَرَّتۡهُمُ ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَاۚ فَٱلۡيَوۡمَ نَنسَىٰهُمۡ كَمَا نَسُواْ لِقَآءَ يَوۡمِهِمۡ هَٰذَا﴾ «[همان] کسانی كه دین خود را به سرگرمى و بازى گرفتند و زندگى دنیا فریب‌شان داد. پس چنان كه آنان دیدار امروزشان را از یاد بردند و آیات ما را انكار ‌كردند، ما [نیز‌] امروز آنان را از یاد مى‌بریم [و در عذاب رها می‌کنیم]». [الأعراف: 51].

و از جمله صفات الله متعال مسخره نمودن کسانی است که او را مسخره می‌کنند. الله متعال می‌فرماید: ﴿ٱللَّهُ يَسۡتَهۡزِئُ بِهِمۡ وَيَمُدُّهُمۡ فِي طُغۡيَٰنِهِمۡ يَعۡمَهُونَ﴾ «الله آنان را مسخره مى‌كند و مهلت‌شان می‌دهد [تا] در طُغیان‌شان سرگشته بمانند». [البقرة: 15]. ابن عباس رضی الله عنهما می‌گوید: «برای عذاب‌شان آنها را مسخره می‌کند». [تفسير الطبری (1/304) و ابن ابی حاتم در التفسير (143)].

و از جمله صفات الله متعال «خندیدن» است. چنانکه از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که: رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «يَضْحَكُ اللَّهُ إِلَى رَجُلَيْنِ يَقْتُلُ أَحَدُهُمَا الآخَرَ يَدْخُلَانِ الجَنَّةَ»: «الله متعال به دو مردی می‌خندد که یکی دیگری را می‌کشد و هردو وارد بهشت می‌شوند». [به روایت بخاری (2826) و مسلم (1890) و نسائی (3166) و ابن ماجه (191)]. و در حدیث طولانی ابوهریره رضی الله عنه در مورد رویت الله متعال در روز قیامت، داستان آخرین کسی که وارد بهشت می‌شود، ذکر شده است: «فَيَقُولُ اللَّهُ: وَيْحَكَ يَا ابْنَ آدَمَ، مَا أَغْدَرَكَ، أَلَيْسَ قَدْ أَعْطَيْتَ العُهُودَ وَالمِيثَاقَ، أَنْ لَا تَسْأَلَ غَيْرَ الَّذِي أُعْطِيتَ؟ فَيَقُولُ: يَا رَبِّ لَا تَجْعَلْنِي أَشْقَى خَلْقِكَ، فَيَضْحَكُ اللَّهُ عز وجل مِنْهُ، ثُمَّ يَأْذَنُ لَهُ فِي دُخُولِ الجَنَّةِ»: «پس الله متعال می‌فرماید: وای بر تو ای فرزند آدم؛ چقدر خیانتکاری؛ آیا عهد و پیمان‌ها نبستی که جز آنچه به تو داده شد، درخواست دیگری نداشته باشی؟ پس می‌گوید: پروردگارا، مرا بدبخت‌ترین خلقت قرار مده؛ پس الله متعال از این رفتار او می‌خندد، سپس به او اجازه‌ی ورود به بهشت می‌دهد». [به روایت بخاری (806)].

وکیع می‌گوید: «اگر از شما پرسیدند: آیا پروردگار ما می‌خندد؟ بگویید: اینچنین شنیدیم». [شرح أصول اعتقاد أهل السنة والجماعة (3/ 477)].

و حافظ ابن بطه رحمه الله در کتابش «الإبانة» بابی با این عنوان آورده است: «باب ایمان به اینکه الله عزوجل می‌خندد». و در این باب می‌گوید: «رحمت خداوند بر شما، بدانید که یکی از صفات مومنانِ اهل حق، تصدیق آثار صحیح و پذیرفتن آنها و اعتراض نکردن به آنها با قیاس و عرضه نکردن آنها به آراء و اهواء می‌باشد؛ چراکه ایمان تصدیق است و مومن تصدیق کننده؛ الله عزوجل می‌فرماید: ﴿فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤۡمِنُونَ حَتَّىٰ يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيۡنَهُمۡ ثُمَّ لَا يَجِدُواْ فِيٓ أَنفُسِهِمۡ حَرَجٗا مِّمَّا قَضَيۡتَ وَيُسَلِّمُواْ تَسۡلِيمٗا﴾ «نه؛ سوگند به پروردگارت [ای محمد] که آنان ایمان نمی‌آورند مگر اینکه در اختلافات‌شان تو را داور قرار دهند و از داوری تو در دلِ خویش احساس ناراحتی نکنند و کاملاً تسلیم [حکم تو] باشند». [النساء: 65]. و از نشانه‌های مومنان این است که الله متعال را به گونه‌ای و به چیزی توصیف می‌کنند که الله متعال خود را به آن توصیف نموده است؛ و نیز به آنچه رسولش صلی الله علیه وسلم او را توصیف نموده و علما نقل کرده‌اند و راویان و ناقلان ثقه و مورد اطمینان روایت کرده‌اند که در روایت حلال و حرام و سنن و آثار حجت هستند؛ و در مورد آنچه به طور صحیح از رسول خدا صلی الله علیه وسلم روایت شده، گفته نمی‌شود: چگونه؟ و چرا؟ بلکه مومنانِ اهل حق پیروی می‌کنند و بدعت و نوآوری نمی‌کنند؛ تسلیم می‌شوند و روی نمی‌گردانند؛ یقین می‌کنند و شک و تردید به خود راه نمی‌دهند؛ و از جمله مواردی که روایان عادل به طور صحیح از رسول خدا صلی الله علیه وسلم روایت کرده‌اند و مومنان ملزم به پذیرفتن روایت آنها و مخالفت نکردن با آنها می‌باشند، این است که الله متعال می‌خندد. بنابراین کسی آن را انکار نمی‌کند مگر مبتدعی که نزد علما مذموم و نکوهیده است». [الإبانة الكبرى، ابن بطة (7/ 191)].